III.

SYTUACJA POLITYCZA A ZIEMIACH POLSKICH U SCHYŁKU XIX w.

(1890 – 1900)

1. Królestwo

a. Przeobrażenia ideologiczne w obozie burżuazji i obszarnictwa – od liberalizmu

do nacjonalizmu

Przeobrażenia, o których mowa, uwarunkowane były szeregiem czynników. Przede wszystkim

więc należy zaznaczyć narastającą aktywność mas ludowych – klasy robotniczej i chłopstwa. Przed
burżuazją stawał w tej sytuacji problem stępienia klasowego ostrza dążeń tych mas z równoczesną
próbą  ich  zsolidaryzowania  z  interesami  klas  posiadających  pod  hasłami  ogólnonarodowymi.  Z
drugiej strony przypomnieć trzeba, że w miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych na ziemiach
polskich  burżuazją  polska  coraz  bardziej  odczuwała  swą  dyskryminację  ekonomiczną,  stosowaną
wobec  niej  przez  państwa  zaborcze  i  dającą  się  jej  coraz  dotkliwiej  we  znaki  pod  koniec  XIX
wieku.  Tego  typu  zjawiska  stwarzały  podatny  grunt  do  szerzenia  się  w  środowiskach
burżuazyjnych  i  inteligenckich  zaboru  rosyjskiego  nastrojów  opozycyjnych  w  stosunku  do  rządu,
którym  sprzyjała  zarysowująca  się  w  tym  czasie  perspektywa  konfliktu  zbrojnego  bloku  austro-
niemieckiego z caratem.

Przejawy wzrostu nastrojów opozycyjnych w stosunku do Rosji carskiej można dostrzec w

postaci powołania do życia przez demokratę starej daty i powstańca 1863 r., pułkownika Teodora
Tomasza  Jeża  (Zygmunta  Miłkowskiego)  organizacji  pod  nazwą  Liga  Polska,  założonej  w
Hilfikonie koło Zurychu w 1887 r. Organizacja ta nawiązywała formalnie do tradycji Towarzystwa
Demokratycznego  Polskiego,  postulując  odbudowę  Polski  w  granicach  przedrozbiorowych,  co
miało nastąpić w wyniku klęski militarnej Rosji i poparcia sprawy polskiej przez Austrię. Podstawę
i  punkt  wyjścia  dla  odbudowy  państwa  polskiego  widzieli  zatem  działacze  Ligi  nie  w  rewolucji,
lecz w wyniku wojny między mocarstwami zaborczymi. Jako czołowy przywódca tej organizacji w
kraju wysunął się Zygmunt Balicki, organizator Związku Młodzieży Polskiej, zwanego popularnie
Zet, wkrótce podporządkowanego Lidze.

Niezadowoleni z bierności zagranicznego kierownictwa Ligi młodsi członkowie Ligi, z

Romanem  Dmowskim  na  czele,  dokonali  w  jej  łonie  przewrotu  wewnętrznego.  Ligę  Polską
przekształcili  w  kwietniu  1893  r.  na  organizację  o  nazwie  Liga  Narodowa.  Piętnowała  ona  ucisk
carski,  krępujący  rozwój  gospodarczy  i  kulturalny  Królestwa  i  krytykowała  obóz  ugodowców  za
ich  lojalizm  wobec  Rosji.  Postawa  lojalistyczna  –  zdaniem  działaczy  Ligi  –  rozzuchwalała  tylko
biurokrację  carską,  którą  można  skłonić  do  ustępstw  jedynie  poprzez  różne  formy  protestu  i
opozycji.

W rezultacie zarówno Liga, jak i zwłaszcza radykalniejszy od niej Zet, organizowały cały szereg

manifestacji  i  obchodów,  tępiły  zewnętrzne  oznaki  rusyfikacji,  stosowały  różne  formy  biernego
protestu.  Szczególny  rozgłos  zyskała  manifestacja  uliczna,  zorganizowana  17  kwietnia  1894  r.  w
stuletnią  rocznicę  powstania  ludu  warszawskiego  pod  wodzą  Kilińskiego,  stąd  zwana  potocznie
„kilińszczyzną”.  Uczestnicy  tej  manifestacji  zostali  masowo  aresztowani  i  zesłani,  co  poważnie
osłabiło Zet i samą Ligę, której kierownictwo musiało przenieść się do Galicji.

Organem teoretycznym całego tego kierunku stał się wydawany we Lwowie od 1895 r.

„Przegląd Wszechpolski”. Jak już z samej nazwy tego czasopisma wynika, miał on na celu
reprezentować interesy wszystkich zaborów, interesy ogólnopolskie. Jego podstawową tendencją
być

miało

zdecydowane

przeciwstawianie

się

partykularyzmowi

dzielnicowemu,

charakterystycznemu  dla  propagatorów  trójlojalizmu  i  stanowiącemu  groźbę  rozbicia  narodu
polskiego na trzy odrębne, oderwane od siebie człony. Z drugiej strony pojęciu „wszechpolskości”
miała  odpowiadać  tendencja  do  pociągnięcia  za  sobą  możliwie  wszystkich  warstw  i  grup
społecznych  –  inteligencji,  drobnomieszczaństwa,  chłopów,  częściowo  także  robotników.  W

związku z tym, w agitacji masowej, Liga posługiwała się często werbalnym radykalizmem.
Jednakże nie zaniedbywała przy tym krzewienia solidaryzmu narodowego, starając się zarazem
wzbudzać wrogość wobec całego narodu rosyjskiego, wobec Ukraińców i ludności żydowskiej.

W czerwcu 1897 r. Liga Narodowa ogłosiła program Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego,

by  w  ten  sposób  osiągnąć  szerszą  popularyzację  swej  koncepcji.  Stronnictwo  to  działać  miało  na
początku  XX  w.  we  wszystkich  trzech  zaborach  i  zwano  go  potocznie  endecją  (łącznie  z  Ligą
Narodową),  obozem  narodowym  lub,  wymiennie,  obozem  wszechpolskim.  Narodowi  demokraci
wychodzili  z  założenia,  że  hasła  socjalno-klasowe  powinny  usunąć  się  na  dalszy  plan  wobec
zasadniczego i wspólnego dla wszystkich warstw narodu polskiego problemu ucisku narodowego.
Twierdzili  oni,  że  tak  kwestia  chłopska,  jak  i  robotnicza  może  być  rozwiązana  nie  w  drodze
rewolucji  społecznej  i  ustanowienia  władzy  ludowej,  lecz  w  przyszłym  niepodległym  państwie
polskim,  drogą  odpowiednich  reform,  dokonywanych  przez  polski  rząd  narodowy.  W  ostatnich
latach  ubiegłego  wieku  propaganda  endecji  operowała  wprawdzie  nadal  hasłem  niepodległości,
lecz  w  praktyce  coraz  częściej  wysuwała  jako  postulat  konkretny,  postulat  uzyskania  swobód
autonomicznych,  zwłaszcza  w  zakresie  polityki  ekonomicznej,  która  by  ochroniła  rynek
wewnętrzny Królestwa przed konkurencją z zewnątrz.

b. Przerastanie ruchu socjalistycznego z ruchu kolkowego w masowy – PPS i SDKP

Z początkiem lat dziewięćdziesiątych w polskim ruchu robotniczym obserwujemy wyraźny

przełom,  wyrażający  się  w  narastających  masowych  ruchach  strajkowych.  Rodziło  to  potrzebę
zorganizowania takiej partii robotniczej, która byłaby zdolna do pokierowania wystąpieniami mas.
Zadaniu  temu  nie  mogły  podołać,  ani  II  Proletariat,  ani  ZRP,  wskutek  zasygnalizowanych  już
błędów  ideologicznych  i  niedomogów  organizacyjnych.  Tymczasem  masowy  ruch  robotniczy
dojrzewał  również  w  szerokich  kampaniach  1-majowych  roku  1891  i  1892.  W  początkach  maja
1892 r. wybuchł strajk powszechny  robotników  Łodzi i okolic, który  przekształcił się w starcie z
policją  i  wojskiem.  Był  to  słynny  „bunt  łódzki”,  w  toku  którego  padło  217  zabitych  i  rannych,
około  350  strajkujących  aresztowano,  a  82  oddano  pod  sąd.  Strajk  łódzki  wywarł  ogromne
wrażenie w całym kraju i niepomiernie zaktywizował środowiska związane z ruchem robotniczym.

c. Założenie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS)

W tej sytuacji został zwołany do Paryża w dniach 17-21 listopada 1892 r. zjazd osiemnastu

działaczy  socjalistycznych.  Na  zjeździe  paryskim  przedyskutowano  szerzej  postulaty  programu
minimum,  możliwego  do  urzeczywistnienia  w  ramach  formacji  kapitalistycznej,  wysuwając  na
czoło  hasło  niepodległej  polskiej  republiki  demokratycznej.  W  dyskusji  podkreślano,  że
rzeczpospolita  polska  będzie  chronić  pracę  i  dawać  możność  stopniowego  i  legalnego
przekształcenia  się  w  państwo  socjalistyczne.  Program  paryski  dawał  zatem  prymat  kwestii
narodowej nad problematyką socjalno-klasową proletariatu, która miała być realizowana w dalszej
kolejności, po dokonaniu odbudowy państwa polskiego.

Hasło niepodległości, niezmiernie żywe w tradycji całego narodu polskiego, zostało w ten

sposób  po  raz  pierwszy  „oficjalnie”  włączone  do  zasad  programowych  polskiego  ruchu
robotniczego,  co  ułatwiało  proletariatowi  skupienie  pod  swoimi  sztandarami  szerokich  rzesz,
nastawionych  patriotycznie.  Program  paryski  akcentował  równocześnie  potrzebę  walki  o  szeroko
pomyślaną  demokratyzację  stosunków  społeczno-politycznych  w  Polsce,  konieczność  walki  ze
szlachetczyzną  i  klerykalizmem,  miał  wszelkie  cechy  ogólnonarodowego  radykalno-postępowego
programu.  Z  drugiej  jednak  strony  stwierdzić  należy,  że  nie  wiązał  ściśle  wyżej  wymienionych
celów z dążeniami klasowo-rewolucyjnymi klasy robotniczej.

W oparciu o wytyczne zjazdu paryskiego i utworzonego na tym zjeździe Związku

Zagranicznego Socjalistów Polskich powstała w kraju Polska Partia Socjalistyczna (PPS), mająca

już  od  momentu  swego  powstania  charakter  dość  wielokierunkowy.  Tak  więc  działała  w  jej
szeregach  nastawiona  rewolucyjnie  grupa  robotników  warszawskich  pod  kierownictwem  Jana
Stróżeckiego, z drugiej jednak strony wysunęła się na jej czoło tzw. grupa wileńska, jak Aleksander
Sulkiewicz  i  Józef  Piłsudski.  Zwłaszcza  ten  ostatni  odgrywał  w  partii  przez  szereg  lat  rolę
wpływową jako redaktor nielegalnego jej organu – „Robotnika”. Umiejętny i zręczny konspirator,
wywierający  swą  osobowością  sugestywny  wpływ  na  swych  współpracowników,  pod  względem
światopoglądowym był jednak związany z socjalizmem dość powierzchownie, od samego początku
nie  mając  zbyt  wielkiego  zrozumienia  dla  czysto  socjalnych  dążeń  ruchu  robotniczego,  główny
punkt ciężkości w agitacji PPS starając się przerzucić na hasła wolności narodowej. Jednocześnie
był  Piłsudski  nastawiony  nieufnie  i  sceptycznie  wobec  rosyjskiego  ruchu  rewolucyjnego  jako
sojusznika polskiego ruchu robotniczego.

Do zasadniczego starcia pomiędzy lewicowym i prawicowym skrzydłem partii doszło na III

zjeździe PPS, odbytym w czerwcu 1895 r. Lewica zdołała tam wtedy doprowadzić do uchwalenia
rezolucji stwierdzającej, że PPS – nie rezygnując z programowego postulatu niepodległości – może
i powinna poprzeć aktualną walkę rewolucjonistów rosyjskich o swobody konstytucyjne. Było to ze
strony lewicy PPS wyrazem poczucia internacjonalizmu a zarazem wiary, że realna droga do
wyzwolenia narodowego powinna polegać na współdziałaniu rewolucjonistów polskich z
rosyjskimi w walce z caratem.

d. Utworzenie Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego (SDKP)

Znaczna część krajowych działaczy socjalistycznych, uznających jako zasadniczą i

pierwszoplanową  wytyczną  dla  ruchu  robotniczego  rewolucyjną  walkę  o  socjalizm  i
międzynarodową  solidarność  proletariatu  odrzuciła  uchwały  zjazdu  paryskiego,  zawarte  w
nadesłanym  do  kraju  Szkicu  programu  PPS.  Dała  ona  początek  partii,  nazwanej  początkowo
Socjal-Demokracja  Polska,  później  nieco  natomiast  Socjal-Demokracja  Królestwa  Polskiego.  W
podobnym  kierunku  –  zdecydowanie  krytycznym  wobec  uchwał  zjazdu  paryskiego  –  działała  na
emigracji  w  Szwajcarii  grupa  socjaldemokratów  z  Różą  Luksemburg,  Julianem  Marchlewskim,
Adolfem  Warszawskim  i  Leonem  Jogichesem  na  czele,  zakładając  w  Paryżu  pismo  pod  nazwą
„Sprawa Robotnicza” (lipiec 1893) i nawiązując więź organizacyjną z grupą krajową.

Zasady ideologiczne i linię polityczną SDKP sprecyzował jej I zjazd, odbyty w Warszawie 10-

11  marca  1894  roku.  W  najbardziej  lapidarnym  ujęciu  dałyby  się  one  streścić:  celem  partii  –
socjalizm, środkiem doń podstawowym – międzynarodowa rewolucja proletariacka. W tym ujęciu I
zjazd  nawiązywał  do  rewolucyjnych  tradycji  takich  organizacji,  jak  I  i  II  Proletariat,  ZRP  i  tzw.
„Stara PPS” stanowiące próbę połączenia II Proletariatu z ZRP i ogniwo przejściowe między tymi
dwoma organizacjami a SDKP. Podstawę teoretyczną ideologii partii stanowił socjalizm naukowy,
rewolucyjny  marksizm.  Osią  jej  akcji  propagandystycznej  –  walka  klasowa  proletariatu  z
burżuazją, nie tylko ekonomiczna, lecz ~ przede wszystkim – polityczna.

Jako cel minimum określała SDKP ustanowienie swobód demokratycznych, celem

perspektywicznym było obalenie ustroju kapitalistycznego przez rewolucję międzynarodową, która
–  jak  sądzono  –  obali  światowy  system  kapitalistyczny,  zlikwiduje  wszelkie  graniczne  kordony  i
powoła  do  życia  jednolitą  socjalistyczną  wspólnotę  państwową,  znosząca  wszelki  ucisk  socjalny,
narodowy,  religijny  itp.  Wychodząc  z  założenia,  że  walka  o  cele  narodowe  odwróci  uwagę
proletariatu  od  celów  socjalno-klasowych,  partia  nie  włączyła  do  swego  programu  szeroko
rozbudowanych postulatów w kwestii narodowej, znaczna jednak część socjaldemokratów, jak np.
Cezaryna  Wojnarowska,  w  pewnej  mierze  także  Julian  Marchlewski,  nie  wykluczali  rozwiązań
niepodległościowych.

Z inną teorią występowała R. Luksemburg, inspirowana zresztą wyraźnie w tym kierunku przez

L. Jogichesa. Sformułowała ona mianowicie pogląd o „organicznym wcieleniu” trzech polskich
dzielnic do poszczególnych państw zaborczych, o ich silnym zrośnięciu się ze strukturą

ekonomiczną  Rosji,  Austrii  i  Prus,  co  miało  uniemożliwić  zjednoczenie  się  ziem  polskich  w
niepodległe państwo polskie. Hasło niepodległości Polski uważała ona w konsekwencji za utopię.
Negowanie  przez  grupę  „Sprawy  Robotniczej”  hasła  niepodległości  umożliwiało  przypisywanie
socjaldemokratom  przez  ich  przeciwników  –  obojętności  na  sprawy  narodowe  i  zawężało
możliwości  oddziaływania  na  patriotycznie  nastawione  różne  warstwy  społeczeństwa  polskiego,
choć SDKP jako siła rewolucyjna prowadząca walkę z rządem carskim, obiektywnie biorąc działała
efektywnie również na rzecz wyzwolenia narodowego.

e. Ruch robotniczy w latach 1896 – 1899

Ostatnie lata ubiegłego wieku przynosiły ożywienie masowego ruchu robotniczego. Krzywa

statystyczna walki strajkowej pięła się wówczas wyraźnie w górę, wykazując w

rost ilościowy

strajków co najmniej dwukrotny w zestawieniu z okresem poprzednim. Na czoło akcji strajkowych
wysunęli się górnicy Zagłębia Dąbrowskiego (1897) i metalowcy warszawscy (1898). Ożywiły się
również manifestacje 1-majowe. W 1899 r. demonstracja warszawska przerwała kordony policyjne
w Alejach Ujazdowskich.

Pod względem organizacyjnym zaszły wówczas w ruchu robotniczym poważne zmiany.

Masowe  represje  carskie  znacznie  osłabiły  w  czerwcu  1895  r.  organizację  krajową  SDKP.
Pozostały na wolności jej zarząd krajowy uchwalił swój akces do PPS, która w latach 1896-1899
była w tej sytuacji jedyną partią robotniczą w zaborze rosyjskim. Wejście do szeregów PPS sporej
grupy  socjaldemokratów,  jak  i  ogólne  ożywienie  ruchu  masowego  wzmocniły  ponownie  krajową
lewicę w tej partii, zwłaszcza w jej organizacji warszawskiej. Natomiast w ZZSP reprezentującym
PPS  na  gruncie  zagranicznym  i  stanowiącym  jej  zaplecze  wydawnicze  wzmocniła  się  grupa
(zwłaszcza  w  redakcji  wychodzącego  w  Londynie  czasopisma  „Przedświt”)  otwarcie  głosząca
poglądy sprzeczne z międzynarodową solidarnością proletariatu i z socjalizmem naukowym.

We wrześniu 1899 r. przybył do Warszawy, po ucieczce z zesłania, Feliks Dzierżyński, który po

wytężonej agitacji w kołach warszawskich robotników PPS zdołał utworzyć Związek Robotniczy
Socjal-Demokracji. W końcu grudnia 1899 r. Związek ten na naradzie w Wilnie połączył się z
grupami socjaldemokratów polskich na Litwie, tworząc Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego i
Litwy (SDKPiL), jako kontynuatorkę działalności SDKP.

f. Ruch chłopski

U podstaw ruchu chłopskiego leżał głód ziemi, przewaga ekonomiczna folwarku, nie załatwiona

sprawa serwitutów. Zwłaszcza ta ostatnia sprawa była przysłowiową kością niezgody, w związku
ze stałym ograniczaniem uprawnień serwitutowych ze strony obszarników. Na tym tle mnożyły się
starcia, wypadki samowolnego wypasania bydła lub wywózki z lasu budulca, suszu, gałęzi itp., już
nie tylko przez poszczególnych chłopów, lecz przez całe gromady.

Jednakże ówczesny ruch chłopski nie miał jeszcze ciągle charakteru masowej walki z caratem.

Wyrażał  się  przeważnie  jako  ruch  ekonomiczny,  zaczynały  w  nim  jednak  coraz  częściej
występować  elementy  świadomości  narodowej.  W  starciach  z  policją  dawały  się  słyszeć  z  tłumu
walczących  chłopów  okrzyki  –  „Jeszcze  Polska  nie  zginęła”.  Ogromne  niezadowolenie  wsi
wywoływała również rusyfikacja szkół elementarnych, co wyrażało się m.in. w spadku frekwencji
dzieci wiejskich w szkołach i w równoczesnym upowszechnianiu się nielegalnego ich nauczania w
ochronkach i szkółkach prywatnych.

Bardziej uświadomieni chłopi bojkotowali urzędowe biblioteki ludowe, organizowane po wsiach

na  polecenie  generał-gubernatora,  chciwie  natomiast  chłonęli  polskie  słowo  drukowane.  W  ten
sposób  powstawał  podatny  grunt  dla  działalności  Kół  Oświaty  Ludowej  (KOL)  i  dla  kolportażu
wydawanych  przez  polskich  działaczy  oświatowych  pisemek  –  „Zorzy”  i  „Gazety  Świątecznej”.
Jednocześnie  brutalne  prześladowanie  przez  władze  carskie  wszelkich  przejawów  polskości

wywoływało odruchy patriotycznego protestu ze strony aktywniejszych chłopów. Tą drogą
dokonywał się proces dojrzewania wsi do szerszej działalności politycznej w aspekcie klasowym i
narodowym. To ostatnie zjawisko stwarzało z kolei możliwości podjęcia bardziej skutecznej walki
o obalenie istniejącego układu stosunków społeczno-politycznych w oparciu o szerokie masy, nie
tylko robotnicze, ale i chłopskie.

2. Zabór pruski

a. Sytuacja Polaków po zakończeniu „walki o kulturą”

Ostateczne zakończenie „Kulturkampfu” w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i przejście

przez  rząd  pruski  do  taktyki  kompromisowej  w  stosunku  do  Kościoła  katolickiego  nie
doprowadziło bynajmniej do równoczesnego złagodzenia antypolskiej postawy tegoż rządu, raczej
przeciwnie  –  polityka  prześladowania  polskości  przybrała  teraz  nowe,  jeszcze  może  groźniejsze
formy.  Zapowiedział  je  cesarz  w  swej  mowie  tronowej,  odczytanej  w  styczniu  1886  r.  z  okazji
otwarcia  sejmu  pruskiego,  gdzie  jako  cel  polityki  rządu  postawiono  zasadę  popierania  elementu
niemieckiego kosztem Polaków. Warto przy tym nadmienić, że w akcji tej za punkt wyjścia brano
zarówno  rzeczywiste  wzmocnienie  żywiołu  polskiego  i  odrodzenie  narodowe  terenów,  które
uważano za zgermanizowane, jak i wyimaginowane niebezpieczeństwo, grożące rzekomo narodowi
niemieckiemu ze strony narodów słowiańskich.

Pierwszym krokiem z nowej serii antypolskich poczynań rządu były zarządzenia z marca i lipca

1885  r.  polecające  opuszczenie  wschodnich  prowincji  państwa  wszystkim  Polakom  nie
posiadającym  obywatelstwa  niemieckiego.  Były  to  osławione  tzw.  rugi  pruskie,  które  dotknęły
przede  wszystkim  robotników  i  rzemieślników  w  łącznej  liczbie  około  26  tyś.  osób.  Oburzenie
opinii na podobne metody wyraziło się w postaci rezolucji parlamentu potępiającej rugi, ale na ich
przebieg nie miało żadnego wpływu.

Z początkiem roku przyszłego została przez sejm pruski utworzona Komisja Kolonizacyjna, z

funduszem 100 min marek, która miała na celu wykupywanie ziemi z rąk polskich i osiedlanie na
niej Niemców. Moment rozpoczęcia ataku na polski stan posiadania był bardzo korzystny, głównie
wskutek tego, że ziemiaństwo, osłabione ekonomicznie w dobie kryzysu rolnego, chętnie
pozbywało się części swych dóbr. Dla podjęcia akcji ratunkowej utworzono jednak z końcem 1886
r. Bank Ziemski w Poznaniu, mający pośredniczyć przy parcelacji z przestrzeganiem zasady, ażeby
ziemia pozostawała w rękach polskich. Wskutek zbyt małych funduszów tego banku polska akcja
obronna nie była jednak początkowo zbyt skuteczna.

Od 1886 r. wzmogła się również akcja germanizacyjna na polu szkolnictwa. Wyraziła się ona

m.in.  w  przenoszeniu  nauczycieli  narodowości  polskiej  w  głąb  Niemiec  i  w  masowym
zastępowaniu  ich  na  ziemiach  polskich  nauczycielami  niemieckimi,  a  następnie  w  ostatecznym
usunięciu  języka  polskiego  jako  przedmiotu  nauczania  tam,  gdzie  nauka  tego  przedmiotu  jeszcze
istniała.  Z  nakazu  nowego  arcybiskupa,  następcy  Ledóchowskiego,  Niemca  Juliusza  Dindera
również  religii  zaczęto  nauczać  w  szkołach  średnich  w  języku  niemieckim.  Język  polski  zniknął
nawet  jako  nadobowiązkowy,  zastąpiony  przez  angielski.  Prześladowano  nawet  prywatną  naukę
języka i literatury polskiej. Szykanowano polskie towarzystwa kulturalno-oświatowe.

Jednocześnie sztucznie rozbudowywano aparat administracyjny poprzez podniesienie liczby

powiatów – o 14 w prowincji poznańskiej i o 5 na Pomorzu Gdańskim, ażeby tą drogą wzmocnić
niemiecki element urzędniczo-biurokratyczny jako jeden z podstawowych instrumentów w akcji
germanizacyjnej.

b. Polityka polska w okresie rządów Capriviego (1890 – 1894)

Na początku 1890 r. pojawiła się dla poznańskich ugodowców nadzieja zawarcia kompromisu z

rządem w związku z ustąpieniem Bismarcka ze stanowiska kanclerza Rzeszy i premiera Prus. O
upadku „żelaznego kanclerza”, uosabiającego dla Polaków politykę eksterminacyjną, zadecydował
jego zatarg z nowym cesarzem – Wilhelmem II. W czasie czteroletnich rządów nowego kanclerza,
generała Leona Capriviego podjęto ostatnią poważniejszą próbę nawiązania współpracy pomiędzy
polskimi konserwatystami a pruskim rządem.

Z jednej strony o porozumienie takie zabiegał Caprivi wobec utraty prorządowej większości w

parlamencie,  z  drugiej  strony  także  w  Kole  Polskim  w  Reichstagu  wziął  górę  kurs  lojalistyczny,
reprezentowany przez głównego inicjatora ugody – Józefa Kościelskiego, wspieranego przez takich
ugodowców,  jak  ks.  Florian  Stablewski,  Ferdynand  Radziwiłł  czy  Stefan  Cegielski.  Najbardziej
chyba  jaskrawym  przejawem  tego  nowego,  ugodowego  kursu  Koła  było  jego  poparcie  na  rzecz
zwiększenia  budżetu  wojskowego  (1891),  za  co  Kościelskiemu  jako  referentowi  etatu  marynarki
wojennej  polska  opinia  publiczna  nadała  epitet  „admirała  Gopła”.  Również  w  czerwcu  1893  r.
rządowy  projekt  podwyższenia  budżetu  wojskowego  przeszedł  wskutek  poparcia  go  przez  Koło
Polskie,  które  popierało  również  inne  przedłożenia  rządowe,  jak  np.  w  kwestii  traktatów
handlowych.  Jest  rzeczą  interesującą,  że  te  lojalistyczne  tendencje  ze  strony  kierujących  Kołem
polityków  konserwatywno-klerykalnych  były  niejednokrotnie  motywowane  koniecznością
porozumienia z rządem w imię walki z narastającym ruchem socjalistycznym.

Polityka taka nie dała jednak poważniejszych efektów dla jej inspiratorów i realizatorów, dla

niemieckich  kół  rządzących  bowiem  znacznie  skuteczniejszym  narzędziem  od  sojuszu  z  polskimi
sferami  zachowawczymi  był  w  walce  z  socjalizmem  własny  nacjonalizm,  ten  zaś  z  kolei  –  był
zasadniczą i dalekosiężną przeszkodą w zbliżeniu rządu do polskich ugodowców. Rząd Capriviego
poszedł  więc  tylko  na  nieznaczne  ustępstwa:  złagodził  politykę  „rugów”,  zgodnie  zresztą  z
interesami junkrów pruskich, potrzebujących polskiej siły roboczej, wprowadził w części szkół do
dwóch klas nadobowiązkowe lekcje języka polskiego i zaakceptował po śmierci Dindera wybór na
arcybiskupa  Polaka  ks.  Stablewskiego.  Rząd  zaprzestał  równocześnie  szykan  w  stosunku  do
polskiej akcji parcelacyjnej i zezwolił Związkowi Spółek Zarobkowych na ustanowienie własnych
rewizorów,  co  w  myśl  ustawodawstwa  pruskiego  wyłączało  polską  spółdzielczość  spod  kontroli
władz administracyjnych.

c. Zaostrzenie kursu antypolskiego pod koniec ubiegłego wieku

Z chwilą ustąpienia Capriviego (październik 1894) władze pruskie powróciły do dawnych

antypolskich  poczynań.  Ujawniło  się  to  początkowo  pod  postacią  zaostrzenia  praktyk
administracyjnych.  W  latach  1895-1897  rozpoczęła  się  nowa  faza  „rugów”.  Władze  polityczne
rozpoczęły systematycznie rozwiązywać zebrania, które próbowano odbywać w języku polskim, co
jednak  potępił  Najwyższy  Trybunał  Administracyjny.  Tępiono  używanie  języka  polskiego  w
urzędach  państwowych,  sądownictwie  itp.,  zniemczano  nazwy  miejscowości  oraz  nazwiska  i
imiona osób narodowości polskiej.

Od 1898 r. rząd w walce z polskością przeszedł do akcji ustawodawczej, podwyższając fundusz

Komisji  Kolonizacyjnej  o  nowe  100  min  marek.  Fundusz  ten  miano  potem  jeszcze  kilkakrotnie
pomnażać,  tak  że  w  okresie  bezpośrednio  poprzedzającym  1914  r.  osiągnął  on  zawrotną  na  owe
czasy sumę blisko miliarda marek. Zobowiązano wszystkich urzędników do aktywnego udziału w
pracach  niemieckich  stowarzyszeń  zarówno  kulturalno-oświatowych,  jak  i  gospodarczych.
Jednocześnie  usiłowano  stworzyć  takie  warunki  finansowe  dla  Niemców,  które  powstrzymałyby
ich przed szukaniem lepszych zarobków w prowincjach rdzennie niemieckich i przed ucieczką na
zachód.

Podkreślić trzeba, że wszystkie te poczynania rządu starały się w istocie rzeczy stopniowo, ale

konsekwentnie  realizować  obszerny  plan  walki  z  polskością,  nakreślony  przez  sztandarowe
organizacje  nacjonalizmu  niemieckiego,  a  mianowicie  przez  założony  jeszcze  w  1891  r.  Związek
Wszechniemiecki  i  przez  utworzony  w  1894  r.  pod  protektoratem  Bismarcka  Związek  dla

popierania niemczyzny na kresach wschodnich. Był on najlepiej znany wśród Polaków pod nazwą
Hakaty od początkowych liter jego założycieli – Hansemanna, Kennemanna i Tiedemanna. Nazwa
hakatysty symbolizować też miała przez długie lata skrajnego nacjonalistę, zaciętego i
bezwzględnego wroga wszystkiego, co polskie.

d. Walka o ziemią

Charakter stopniowo coraz bardziej zacięty, nadający charakterystyczną fizjonomię w starciach

polszczyzny z niemczyzną, przybierała walka o ziemię. Ona w istocie rzeczy zadecydować miała o
tym,  czy  nasze  ziemie  zachodnie  pozostaną  pod  względem  etniczno-językowym  nadal  ziemiami
polskimi, czy też przekształcą się w językowy obszar niemiecki. Wiadomo, że w formowaniu się
nowoczesnego  narodu  decydująca  rola  przypada  mieszczaństwu  i  inteligencji,  jednakże  tym
czynnikiem,  który  spaja  dany  naród  z  określonym  terytorium,  jest  chłopstwo.  Z  tego  punktu
widzenia wychodząc, łatwo zrozumieć, jak doniosła rola przypadała w danych warunkach chłopu
polskiemu.

Odpowiedzią na akcję Komisji Kolonizacyjnej była parcelacja ze strony polskiej, która obok

utworzenia  Banku  Ziemskiego  (por.  wyżej)  doprowadziła  do  powstawania  wielkich  spółdzielni
parcelacyjnych, jak np. Banku Parcelacyjnego (zał. 1897). Polskie instytucje bankowe zastosowały
nową,  bardziej  rentowną  metodę  parcelacji,  a  mianowicie  parcelację  sąsiedzką,  polegającą  na
dokupywaniu  przez  małorolne  gospodarstwa  chłopskie  działek  ziemi  z  parcelowanych  majątków.
Skupywały one wyłącznie ziemię od niemieckich właścicieli, co pociągnęło za sobą takie zjawisko,
iż  w  drugiej  połowie  lat  dziewięćdziesiątych  kolonizacja  polska  uzyskała  przewagę  nad
biurokratycznie  zorganizowaną  Komisją  Kolonizacyjną.  Podczas  gdy  do  1896  r.  więcej  ziemi
przechodziło z rąk polskich do niemieckich, to począwszy od roku następnego sytuacja zaczęła się
kształtować odwrotnie.

Pomyślnie rozwijała się również polska spółdzielczość, wspierana przez czołową polską

instytucję  finansową  –  Bank  Związku  Spółek  Zarobkowych  (zał.  1885).  Stwarzała  ona  korzystne
warunki dla ekonomicznego rozwoju polskiej burżuazji i drobnomieszczaństwa, które zaczynały w
handlu  i  drobnym  rzemiośle  wypierać  niemieckiego  i  żydowskiego  konkurenta.  Akcję  tę
propagowała  żywo  prasa,  głosząc  konieczność  popierania  własnego,  a  bojkot  obcego  handlu  i
wytwórczości przemysłowej.

e. Ruch robotniczy

Przed rokiem 1890 mimo wzrostu napływu druków socjalistycznych ruch robotniczy w

Poznańskiem  nie  wyszedł  jeszcze  z  początkowego  stadium  rozwoju,  który  utrudniały  represje
związane  z  ustawodawstwem  wyjątkowym.  Stałe  postępy  socjalizmu  ilustrują  jednakże  rosnące
liczby  głosów  oddawane  w  wyborach  na  kandydatów  socjalistycznych,  zwłaszcza  na  Pomorzu
Gdańskim i na Górnym Śląsku. Narastała również fala strajkowa, co odnosi się przede wszystkim
do lat 1889-1890. Szczególne znaczenie miał strajk górników górnośląskich w 1889 r., który objął
ponad  14  tyś.  robotników,  wydatnie  przyśpieszając  proces  dojrzewania  świadomości  klasowej
tutejszego proletariatu.

Poważniejsze możliwości dla rozwoju ruchu robotniczego na ziemiach polskich zaboru

pruskiego  zaistniały  jednak  dopiero  po  roku  1890,  a  więc  po  zniesieniu  ustawodawstwa
socjalistycznego. Z końcem tego roku powstało w Berlinie Towarzystwo Socjalistów Polskich, zaś
w roku następnym przy pomocy finansowej Partii Socjal-Demokratycznej Niemiec (SPD) zaczęło
się  ukazywać  pierwsze  polskie  pismo  socjalistyczne  w  zaborze  pruskim  –  „Gazeta  Robotnicza”,
wydawane  w  ciągu  pierwszych  dziesięciu  lat  w  Berlinie.  Odegrała  ona  w  latach
dziewięćdziesiątych  znaczną  rolę  w  propagandzie  socjalistycznej  również  na  terenie  dwu
pozostałych zaborów.

We wrześniu 1893 r. delegaci polskich stowarzyszeń socjalistycznych w Niemczech powołali do

życia PPS zaboru pruskiego. Była to partia stanowiąca w zasadzie pod względem organizacyjnym i
ideologicznym, część składową SPD, stopniowo jednak wykazywała dążność do usamodzielnienia
się  od  partii  niemieckiej.  Ścierały  się  w  niej  zresztą  dwa  zasadnicze  kierunki,  jeden  bliski  R.
Luksemburg  i  M.  Kasprzaka,  postulujący  pełne  podporządkowanie  i  ścisłą  współpracę  z
socjalistami  niemieckimi,  drugi  –  bardziej  prawicowy  –  domagający  się  szerszej  autonomii  dla
polskiej  organizacji  i  wyznaczenia  polskich  kandydatów  w  okręgach  wyborczych  o  przewadze
ludności  polskiej.  Sama  SPD  zwalczała  zdecydowanie  antypolską  politykę  rządu,  nie  miała
jednakże  w  gruncie  rzeczy  programu  w  kwestii  polskiej,  podczas  gdy  PPS  zaboru  pruskiego
lansowała (podobnie jak PPS w Królestwie) hasło walki o polską niepodległą republikę.

Zwolennicy ściślejszego zespolenia organizacyjnego, na których duży wpływ ideologiczny

wywierała  R.  Luksemburg,  mieli  początkowo  przewagę  w  Poznańskiem,  we  Wrocławiu  i  na
Górnym  Śląsku.  Tak  np.  grupa  poznańska,  protestująca  przeciwko  uciskowi  narodowemu,  ale
zarazem  wypowiadająca  się  przeciw  hasłu  odbudowania  państwowości  polskiej,  udzieliła  tej
działaczce mandatu na kongres II Międzynarodówki do Londynu w 1896 r. Do najwybitniejszych
działaczy tej grupy należał Marcin Kasprzak.

Ogólnie biorąc postępy socjalizmu na tym terenie były jednak niewielkie wskutek słabości

liczebnej  i  rozproszenia  proletariatu  wielkopolskiego.  Ponadto  zważyć  trzeba,  że  potęgujący  się
ucisk  narodowy  sprzyjał  tu  szerzeniu  się  tendencji  solidarystycznych,  co  wykorzystywało
miejscowe duchowieństwo, tworząc dość silne chrześcijańskie organizacje robotnicze o charakterze
wyraźnie  antysocjalistycznym.  Na  Pomorzu  rolę  czynnika  powstrzymującego  rozwój  klasowego
ruchu robotniczego starało się odegrać Centrum.

Poważniejsze natomiast rezultaty, zwłaszcza w czasie akcji wyborczej 1898 r., uzyskali

socjaliści polscy i niemieccy na Górnym Śląsku, o czym świadczy ponad pięciokrotny wzrost
liczby głosów socjalistycznych (z 5 tyś. w 1893 r. do 25,7 tyś.) wysuwając partię socjalistyczną na
drugie miejsce w okręgu przemysłowym.

f. Postępy w procesie odrodzenia narodowego ziem zachodnich

Polski ruch narodowo-wyzwoleńczy wszedł na omawianych terenach w nową fazę po ustaniu

Kulturkampfu, gdy prysnął sojusz polsko-centrowy i gdy wyższa hierarchia kościelna przyłączyła
się  do  grona  przeciwników  tego  ruchu.  Mimo  pojawienia  się  tak  groźnego  przeciwnika
podstawowym  oparciem  dla  dalszego  rozszerzania  się  zasięgu  ruchu  polskiego  była  wzrastająca
aktywność  mas  pracujących.  Można  założyć,  że  tempo  przeobrażeń  społecznych  na  określonym
terenie  warunkowało  stopień  intensywności  polskiego  życia  politycznego  i  kulturalnego.  W
konsekwencji  najżywszym  tętnem  biło  ono  na  Górnym  Śląsku,  najsłabszym  zaś  na  Mazurach,
pozbawionych większych skupisk ludności miejskiej.

Podkreślić przede wszystkim trzeba osiągnięcie przez polski ruch narodowy w latach

dziewięćdziesiątych nowej, dojrzalszej jego postaci; stopniowo przechodzi on poprzez różne formy
obrony języka – do ruchu o charakterze politycznym, z wyraźnie określonym programem, którego
najbardziej dalekosiężnym celem była niezawisłość narodowa.

Wyraźnym symptomem tego typu przeobrażeń był teren Górnego Śląska, gdzie ruch ów. stawał

się coraz bardziej radykalny, piętnując nie tylko  władze pruskie, ale i germanizacyjną działalność
kleru.  Wśród  polskich  działaczy  znaczną  rolę  po  śmierci  Miarki  (1882)  odgrywały  nadal  osoby
miejscowego  pochodzenia,  jak  Józef  Kostek,  z  zawodu  lekarz,  syn  chłopa  spod  Raciborza,
założyciel  prężnego  organizacyjnie  Towarzystwa  Polsko-Górnośląskiego  i  pisma  „Nowiny
Raciborskie” (1889).

Nie tak radykalnym, jak Rostek, działaczem był Bronisław Koraszewski, założyciel ,,Gazety

Opolskiej”. Natomiast redakcja „Katolika” przeszła w ręce Adama Napieralskiego, dziennikarza
przybyłego na Śląsk z Wielkopolski, świetnego organizatora, uzależniającego od siebie cały szereg

polskich czasopism górnośląskich, ale działacza o postawie narodowo bardziej oportunistycznej –
zwolennika współpracy z Centrum, które w okresie po Kulturkampfie przyjmowało niejednokrotnie
dość dwuznaczną postawę w kwestii polskiej. Wyniki wyborów lat 1893-1895, w czasie których
przeszło na Górnym Śląsku 3 kandydatów o nastawieniu propolskim nie popieranych oficjalnie
przez Centrum, świadczyły o wyraźnej radykalizacji ludności śląskiej.

W prowincjach północnych polski ruch narodowy również wykazywał pewne postępy, choć bez

porównania  mniejsze  niż  na  Śląsku.  Na  Warmii  najważniejszym  jego  ośrodkiem  była  „Gazeta
Olsztyńska”,  ostro  występująca  przeciwko  germanizacyjnej  roli  duchowieństwa  i  Centrum  a
starająca  się  zarazem  podtrzymywać  i  rozwijać  polską  świadomość  narodową,  w  czym  celowali
dwaj kolejni redaktorzy pisma – Jan Liszewski i Seweryn Pieniężny. W wyborach 1893 r. udało się
tu  przeprowadzić  polskiego  kandydata,  który  odniósł  zwycięstwo  nad  centrowcem.  W  znacznie
trudniejszych warunkach rozwijał się ruch polski na Mazurach. Wychodziła tu od 1896 r. „Gazeta
Ludowa”,  pismo  redagowane  przez  powstającą  wówczas  grupkę  polsko-mazurskiej  inteligencji,  z
programem  uwzględniającym  interesy  społeczne  chłopstwa.  W  rok  później  powstała  tu  Mazurska
Partia  Ludowa, która ogłosiła swój program w czasie wyborów 1898 r., stawiający na naczelnym
miejscu obronę chłopów i robotników przed wyzyskiem ze strony pracodawców. Program tej partii
mówił o potrzebie zachowania języka ojczystego, ale deklarował jednocześnie wierność dla cesarza
i państwa.

W ten sposób proces tworzenia się nowoczesnego narodu polskiego objął swym zasięgiem także

i ten, zdawałoby się na wieki oderwany od pnia macierzystego i zacofany ekonomicznie obszar.
Nigdy jednak nie przybrał tu tak dojrzałego oblicza politycznego jak na pozostałych polskich
ziemiach zachodnich.

3. Zabór austriacki

a. Przesłanki walki o demokratyzacją stosunków społeczno-politycznych

Cechą charakterystyczną stosunków w Galicji pod koniec XIX wieku była nasilająca się

stopniowo walka o złamanie monopolu konserwatywnego ziemiaństwa w rządach krajem, walka o
demokratyzację wszelkich dziedzin życia, przede wszystkim zaś ustroju politycznego. Dążności te
wynikały w istocie rzeczy z tych przeobrażeń gospodarczo-społecznych, które dokonały się w kraju
w ciągu trzydziestolecia istnienia autonomii galicyjskiej.

Rozwój przemysłu – jakkolwiek powolny – pociągał za sobą liczebny wzrost klasy robotniczej,

co  doprowadziło  do  narastania  nowych  sprzeczności,  typowych  dla  rozwijającego  się  systemu
kapitalistycznego.  Równocześnie  jednak  występowały  z  nową  siłą,  choć  w  nowej  postaci,
antagonizmy  między  wsią  a  dworem,  w  miarę  jak  chłop  doby  pouwłaszczeniowej  dojrzewał  do
działalności politycznej.

Z drugiej strony zasygnalizowane tu przeobrażenia przyspieszyły proces budzenia się

świadomości narodowej wśród ludności ukraińskiej we wschodniej części kraju, co pogłębiało jej
konflikty z polsko-austriackim aparatem władzy.

Zasygnalizowane tu zjawiska prowadziły w konsekwencji do uformowania się w Galicji lat

dziewięćdziesiątych masowych partii opozycyjnych, które miały pokierować akcją na rzecz
demokratyzacji stosunków.

b. Założenie Stronnictwa Ludowego

Z końcem lat osiemdziesiątych wzmogła się agitacja na rzecz ponownego wprowadzenia

chłopów do sejmu, z którego zostali oni wyrugowani. W tym duchu agitował „Przyjaciel Ludu”,
który zaczynał docierać do coraz szerszych kręgów chłopstwa i odważnie poruszać sprawę
likwidacji przeżytków feudalnych w ustroju politycznym i społecznym Galicji. Drugim ośrodkiem

pracy politycznej wśród chłopów był nadal ruch skupiający się wokół ks. Stojałowskiego.

Te dwa nurty w ruchu ludowym różniły się od siebie dość znacznie. Podczas gdy grupa

Wysłoucha lansowała program pełnego wyzwolenia wsi spod wpływów obszarniczo-klerykalnych i
wskazywała  na  konieczność  odegrania  przez  nią  samodzielnej  roli  politycznej,  to  Stojałowski,
organizując  chłopów,  głosił  hasła  klerykalne,  solidarystyczne,  przy  czym  jego  wystąpienia
nacechowane były niekonsekwencją, oscylowały  pomiędzy werbalnym radykalizmem a tendencją
do łagodzenia antagonizmów między dworem a wsią.

Na wiosnę 1894 r. wyraźnie się zaktywizowała grupa demokratycznej inteligencji lwowskiej,

współpracująca  z  Wysłouchem.  Z  jej  inicjatywy  powstało  wówczas  Polskie  Towarzystwo
Demokratyczne,  odzwierciedlające  ideologię  lewego  skrzydła  demokratów  galicyjskich  i
domagające  się  rozszerzenia  swobód  demokratycznych  w  Galicji.  Działalność  PTD  była  o  tyle
owocna,  że  związani  z  nim  działacze  wystąpili  z  projektem  utworzenia  Ludowego  Komitetu
Wyborczego,  który  miał  z  kolei  przygotować  utworzenie  chłopskiego  stronnictwa  w  celu
pokierowania walką wsi o polityczne i ekonomiczne równouprawnienie. Na dzień 28 lipca 1895 r.
zwołano  do  Rzeszowa  zjazd  okręgowych  delegatów  chłopskich  kandydatów  wyborczych,
formalnie  powołując  także  stronnictwo  pod  nazwą  Stronnictwa  Ludowego  (SL).  Prezesem
stronnictwa  został  demokrata  lwowski  Karol  Lewakowski,  wiceprezesami  –  redaktor
demokratycznego  „Kuriera  Lwowskiego”  –  Henryk  Rewakowicz  i  pisarz  chłopski  Jakub  Bójko.
Faktycznym  jednak  kierownikiem  SL  został,  powołany  niedługo  potem  na  sekretarza  zarządu,
wybitny młody działacz chłopski – Jan Stapiński.

Program ludowców ostro krytykował rządy konserwatywno-ziemiańskie w kraju i domagał się

w zakresie spraw politycznych ścisłego przestrzegania przez władze wolności prasy, stowarzyszeń i
zgromadzeń  oraz  zmiany  istniejącej  ordynacji  wyborczej  w  kierunku  wprowadzenia
powszechnego,  bezpośredniego  i  tajnego  głosowania.  W  zadaniach  natury  ekonomicznej
wskazywano w programie m.in. na konieczność równomiernego rozkładu ciężarów podatkowych,
reformy  ustawy  łowieckiej  i  drogowej,  organizowania  kredytu  dla  drobnego  rolnika  i  tępienia
lichwy.

Program SL miał charakter postępowy, ale pozbawiony był idei rewolucyjnych a nawet

postulatów  konsekwentnie  demokratycznych,  co  najwyraźniej  rzucało  się  w  oczy  w  sprawie
reformy  wyborczej,  w  której  nie  odważono  się  na  postawienie  postulatu  równości  prawa
głosowania.  Program  pominął  nadto  dwie  podstawowe  sprawy  dla  ruchu  chłopskiego  –  problem
podziału ziemi obszarniczej i sprawę zdobycia władzy przez masy ludowe. Braki programu SL nie
przekreślają  jednak  doniosłości  faktu,  że  chłopi  galicyjscy  zdobyli  wreszcie  własną  masową
organizację, która kierowała walką polityczną z dużą energią, przede wszystkim koncentrując swe
siły na zwycięstwo wyborcze. Efektem tych  wysiłków było  wprowadzenie do sejmu  w wyborach
1895 r. 9 kandydatów ludowych.

c. Utworzenie partii socjalistycznej

Drugą podstawową siłą – obok ruchu ludowego – zmierzającą do demokratyzacji stosunków

galicyjskich  był  ruch  socjalistyczny,  który  także  i  na  tym  terenie,  podobnie  jak  w  Królestwie,
zaczynał  się  na  początku  lat  dziewięćdziesiątych  przekształcać  z  ruchu  kółkowego  –  w  masowy.
Proces ten wydatnie przyśpieszyło założenie z początkiem stycznia 1889 r. Socjaldemokratycznej
Partii  Austrii  i  obchody  pierwszomajowe.  Z  końcem  roku  następnego  redakcje  dwu  czasopism
socjalistycznych  „Pracy”  i  „Robotnika”,  wychodzących  we  Lwowie,  porozumiały  się  ze  sobą  i
utworzyły  miejscowy  zarząd  partii.  Taką  samą  akcję  podjęła  w  kilka  miesięcy  później  redakcja
wychodzącego  w  Krakowie  od  l  stycznia  1892  r.  socjalistycznego  „Naprzodu”.  W  ważniejszych
miastach  galicyjskich  powstawały  równocześnie  socjalistyczne  stowarzyszenia  o  charakterze
kulturalno-oświatowym i samopomocowym pod nazwą „Siły”.

W oparciu o redakcje wspomnianych czasopism i zarządy wzmiankowanych stowarzyszeń

zwołano  do  Lwowa  na  31  stycznia  1892  r.  zjazd,  który  powołał  Galicyjską  Partię
Socjaldemokratyczną jako część składową Socjaldemokracji Austriackiej. Założenie masowej partii
socjalistycznej było poważnym wydarzeniem dla ruchu robotniczego w Galicji, nadając mu wyższe
formy  organizacyjne.  Partia  galicyjska  przyjęła  jako  swój  własny  –  program  partii
ogólnoaustriackiej uchwalony na zjeździe w Hainfeld, oparty na ogólnych założeniach marksizmu.
Rozpoczynając  swoją  działalność,  wysunęła  się  ona  jako  awangardowa  siła  obozu
demokratycznego  w  walce  ze  szlachetczyzną  na  terenie  kraju.  Agitowała  szeroko  w  duchu
radykalnej,  opozycyjnej  partii  politycznej,  ostro  krytykowała  istniejący  porządek  społeczny  i
krajowe  instytucje  autonomiczne.  Ona  też  napotykała  w  swej  działalności  najostrzejsze
prześladowania klasy rządzącej.

Pod patronatem partii zaczęły również powstawać związki zawodowe jako część składowa

ogólnoaustriackiej organizacji związkowej, które pod koniec lat dziewięćdziesiątych liczyły już
ponad 100 członków, z najsilniejszymi ośrodkami we Lwowie, Krakowie i Przemyślu.

Stopniowo jednak partia galicyjska grawitowała coraz bardziej w kierunku socjalizmu typu

reformistycznego. Wśród aktywu partii, wśród którego przeważały tego rodzaju tendencje, wybijał
się na czoło ruchu sztandarowy przywódca partii, Ignacy Daszyński, radykalny działacz robotniczy
pochodzenia inteligenckiego, doskonały mówca, fascynujący tłumy swą ostrą i dosadną krytyką
ówczesnych stosunków w Galicji. Program demokratycznych reform traktował on jednak nie jako
taktyczny środek skracający drogę ku rewolucji, ale przeważnie jako zabieg leczniczy, którego
zastosowanie pozwoli ruchowi socjalistycznemu uniknąć przewrotu rewolucyjnego. Stąd – mocno
przeceniał znaczenie parlamentaryzmu burżuazyjnego dla walki o władzę klasy robotniczej.

d. Stronnictwa ukraińskie

U schyłku XIX w. wchodził również w nową fazę ukraiński ruch narodowy, w miarę jak

postępował proces kształtowania się świadomości narodowej wśród Ukraińców we wschodniej
części kraju. Wyrazicielem dążeń szerokich mas chłopstwa mało- i średniorolnego była założona w
1890 r. Rusko-Ukraińska Partia Radykalna z czołowymi swymi przywódcami – Iwanem Franko i
Michałem Pawlikiem na czele. Głosiła ona bliski socjalizmowi, radykalno-demokratyczny program
wywłaszczenia wielkiej własności na rzecz chłopskich spółek rolniczych i dążyła do gruntownej
demokratyzacji życia politycznego. Radykałowie nawiązali żywe kontakty z ludowcami polskimi,
głosząc potrzebę współdziałania chłopów ukraińskich i polskich w walce z rządami obszarniczymi.

Pod koniec XIX w. jednak część tego stronnictwa uległa prądom solidarystycznym i wespół z

narodowcami

ukraińskimi

utworzyła

(1899)

Stronnictwo

Nacjonalno-Demokratyczne.

Reprezentowało  ono  kierunek  burżuazyjno-narodowy,  sięgający  swymi  początkami  1880  r.  i
skupiało  większą  część  inteligencji  urzędniczej,  księży,  kupców  i  rzemieślników  oraz  bogatych
chłopów.  Propagowało  orientację  austrofilską,  w  dalszej  perspektywie  wyobrażając  sobie
rozwiązanie losów narodu ukraińskiego poprzez utworzenie ukraińskiego kraju autonomicznego w
ramach monarchii habsburskiej.

Grupa lewicowa partii radykalnej stała się trzonem Ukraińskiej Partii Socjalno-Demokratycznej

(UPSD), założonej formalnie na przełomie lat 1896/1897, ale rozwijającej szerszą działalność
dopiero w pierwszych latach XX wieku. Partia ta, kierowana przez Mikołaja Hankiewicza, żywo
współpracowała z socjaldemokratami polskimi.

Wśród Ukraińców istniało też konserwatywne stronnictwo, tzw. moskalofilów negujące

odrębność narodową ukraińską, uważające, że język ukraiński stanowi narzecze języka rosyjskiego.
Stronnictwo to jednak traciło stopniowo na znaczeniu na rzecz kierunków narodowych.

e. Przegrupowania w obozie rządzącym – nacjonalizm i neokonserwatyzm

Wzrost radykalizmu wśród polskich i ukraińskich mas ludowych wywołał poważne przemiany

ideologiczne i polityczne w obozie polskich klas posiadających. Pod tym względem nasuwają się tu
pewne analogie z sytuacją w Królestwie, gdzie rozwój socjalizmu doprowadził do pojawienia się
kierunku nacjonalistycznego.

Także w Galicji „Liga Narodowa” miała swoje komórki organizacyjne i wydawnicze,

aktywizujące się w rok po „kilińszczyźnie”, po przybyciu do Lwowa i Krakowa szeregu czołowych
przywódców tej organizacji. Tak więc zaczął tu wychodzić „Przegląd Wszechpolski” pod redakcją
Romana Dmowskiego, a także pismo dla chłopów pod nazwą „Polak”. W ostatnich latach XIX w.
najczęściej  powtarzanym  hasłem  narodowych  demokratów,  odnoszącym  się  do  stosunków
galicyjskich, było żądanie „zachowania polskiego stanu posiadania” we wschodniej części kraju, tj.
bezwzględnego  zwalczania  wszelkich  wyzwoleńczych  dążeń  ludności  ukraińskiej.  Jednocześnie
endecy  zaczęli  ostro  zwalczać  socjalistów  i  ludowców,  piętnując  ich  mianem  „wewnętrznych
wrogów narodu polskiego” i zarzucając im, że w imię haseł klasowych rozbijają jedność narodową.
W nowej sytuacji politycznej próbowali modernizować środki i metody walki z ruchami masowymi
– również konserwatyści, ściśle zaś biorąc zachodniogalicyjski ich odłam, tzw. neokonserwatyści.
Podczas gdy wscho-dniogalicyjski odłam konserwatyzmu – „Podolacy” – uporczywie trzymali się
swych skrajnie reakcyjnych zasad, to „konserwatyści krakowscy” zalecali program umiarkowanych
reform agrarnych i polityczno-ustrojowych, w celu rozładowania napięć społecznych. Opowiadali
się oni zarazem na rzecz zbliżenia politycznego ziemiaństwa i bogatych chłopów.

f. Sytuacja polityczna w Galicji pod koniec XIX w.

Sytuacja polityczna w kraju kształtowała się pod znakiem narastającego nacisku mas polskich i

ukraińskich zmierzających do złamania przewagi politycznej wszechstronnie uprzywilejowanego
ziemiaństwa polskiego. Klasa rządząca wyciągnęła z tego konsekwencje wzmacniając kurs represji
wobec ruchów demokratycznych przy równoczesnym zainicjowaniu połowicznej zresztą
działalności

reformatorskiej.

wyniku

tych

tendencji

mianowano

namiestnikiem

dotychczasowego starostę w Krakowie, hr. Kazimierza Badeniego, wyznawcę zasad politycznych
konserwatystów krakowskich, propagujących już wówczas w .stosunku do ruchów masowych
bardziej giętką taktykę.

W istocie rzeczy Badeni poszedł na pewne, niezbyt zresztą znaczne, ustępstwa wobec

narodowców ukraińskich poprzez uwzględnienie niektórych ich postulatów w zakresie szkolnictwa
ludowego,  subsydiowanie  ukraińskich  instytucji  kulturalno-oświatowyćh,  a  następnie  poprzez
gruntowne  zmiany  na  szczytach  unickiej  hierarchii  grekokatolickiej,  na  czele  której  stanęli  teraz
księża  związani  z  ruchem  narodowo-ukraińskim.  Była  to  tzw.  ugoda  polsko-ruska.  Na  dalsze
ustępstwa  jednak,  wskutek  oporu  ziemian  wschodniogalicyjskich,  Badeni  się  nie  zdecydował,  co
wywoływało  wśród  ludności  ukraińskiej  coraz  większe  rozczarowanie,  tak  że  w  efekcie
wspomniana  ugoda  zakończyła  się  fiaskiem.  Nacjonalni  demokraci  ukraińscy  przeszli  od  1894  r.
ponownie do opozycji.

W tym samym mniej więcej czasie została przeprowadzona reforma szkół elementarnych,

wprowadzająca  ich  podział  na  miejskie  i  wiejskie,  przy  czym  te  ostatnie  miały  znacznie  uboższy
program  nauczania  i  strukturę  utrudniającą  młodzieży  wiejskiej  dostęp  do  szkół  średnich.
Osiągnięto  jednak  szybszy  aniżeli  dotychczas  rozwój  sieci  szkolnej  i  skuteczniej  zwalczano
analfabetyzm. Autorem tej reformy był znany uczony, historyk Michał Bobrzyński, który nadawał
wówczas  kierunek  polityce  szkolnej  jako  wiceprezydent  (faktyczny  przewodniczący)  Rady
Szkolnej Krajowej.

Badeni zabiegając o poparcie nacjonalistów ukraińskich tym usilniej zwalczał działalność

kierunków  radykalno-demokratycznych  polskich,  a  zwłaszcza  ukraińskich.  W  tym  celu  wydał
odpowiednie  dyrektywy  podległej  sobie  administracji,  aby  ta  starała  się  hamować  rozwój  ruchu
socjalistycznego  i  ludowego  i  nie  dopuszczać  do  zwoływania  wieców  chłopskich  i  zgromadzeń
robotniczych, wykorzystując wszelkie możliwe uchybienia natury  formalno-prawnej ze strony ich

organizatorów. Prześladowano również prasę radykalną poprzez częste konfiskaty i wytaczanie
procesów jej redaktorom.

Mimo to ruch robotniczy i chłopski wykazywały stały postęp, inicjując szeroką akcję na rzecz

demokratyzacji  parlamentarnej  ordynacji  wyborczej.  Ostatecznie  rząd  wiedeński  poszedł  w  tej
sprawie  na  pewne  ustępstwa,  dodając  do  już  istniejących  czterech  kurii,  opartych  na  cenzusie
majątku,  urodzenia  i  wykształcenia,  demokratyczną  przybudówkę,  w  formie  piątej  kurii,  tzw.
powszechnej,  rozporządzającej  72  mandatami,  z  czego  Galicji  przypadło  15.  O  tym  jednak,  jak
dalece  nowe  prawo  wyborcze  urągało  zasadzie  równości,  może  świadczyć  fakt,  że  w  pierwszej
kurii wypadało na jednego posła 63 wyborców, gdy w piątej kurii – ok. 70 tyś.

W rezultacie wyborów 1897 r., odbytych na podstawie tej nowej ordynacji wyborczej, po

zażartej  kampanii  politycznej  wprowadzili  socjaliści  po  raz  pierwszy  do  parlamentu  3  swoich
reprezentantów,  2  Polaków  –  I.  Daszyńskiego  i  Jana  Kozakiewicza  i  l  Ukraińca  –  Romana
Jarosiewicza.  Stojałowszczycy  zdobyli  6  mandatów  poselskich,  natomiast  ludowcy  przeżywający
wówczas kryzys ideologiczny – tylko 3 mandaty.

Wynik wyborów parlamentarnych 1897 r. stanowił dość poważny zwrot w życiu politycznym

kraju.  Po  raz  pierwszy  w  dziejach  parlamentu  austriackiego  doby  konstytucyjnej  weszła  do  Rady
Państwa  duża,  kilkunastoosobowa  grupa  opozycyjnych  posłów  polskich,  która  znalazła  się  poza
kierowanym  przez  konserwatystów  Kołem  Polskim,  wyłączna  dotychczas  reprezentacją
parlamentarną Polaków w Galicji.

Opozycja, wprowadzając swych reprezentantów do Rady Państwa, zyskiwała tym samym

trybunę, z której mogła piętnować antyludowy system rządów w Galicji, z czego jednak korzystali
przede wszystkim tylko socjaliści, w mniejszym stopniu ludowcy, podczas gdy Stojałowszczycy
poszli na ugodę z rządem. Od tego momentu czekało ks. Stojałowskiego i reprezentowany przezeń
kierunek stopniowo się pogłębiające bankructwo polityczne.

g. Antagonizmy narodowościowe na Śląsku Cieszyńskim

Szybko postępujące przeobrażenia społeczno-ekonomiczne wysunęły tutaj klasę robotniczą jako

czołową siłę w walce o demokratyzację, zwłaszcza że podobnie jak w Galicji, powstała tu w latach
dziewięćdziesiątych  sieć  organizacji  socjalistycznych,  stosownie  do  tutejszej  struktury
narodowościowej  –  polskich,  czeskich  i  niemieckich.  Dla  agitacji  socjalistycznej  podatny  grunt
stwarzała  narastająca  fala  strajkowa,  w  wyniku  której  skrócony  został  m.in.  dzień  roboczy  dla
górników, początkowo do 10, a po strajku 1900 r. do 9 godzin.

Stałe kontakty pomiędzy galicyjskim a cieszyńskim ruchem robotniczym ustaliły się zwłaszcza

po przybyciu na Śląsk Cieszyński młodego krakowskiego socjalisty Tadeusza Regera, który zaczął
wydawać  pierwsze  na  tym  terenie  pismo  robotnicze  w  języku  polskim  pod  nazwą  „Równość”
(1897).  Socjaldemokraci  polscy  i  czescy  organizowali  w  tym  okresie  wspólnie  polsko-czeskie
zebrania  robotnicze,  obchody  1-majowe  i  kolportaż  prasy  socjalistycznej  w  trzech  językach:
polskim,  czeskim  i  niemieckim,  przeciwstawiając  się  nacjonalistycznej  agitacji  stronnictw
burżuazyjnych, co najwyraźniej występowało na obszarze zagłębia węglowego.

Dość dużą rolę w życiu politycznym społeczeństwa polskiego tej dzielnicy zaczynał również

odgrywać  tzw.  ruch  „narodoworadykalny”  ze  swym  czasopismem,  wychodzącym  we  Frysztacie
(1897)  „Głosem  Ludu  Śląskiego”,  wokół  którego  koncentrowały  się  elementy  tworzące  później
Śląskie  Stronnictwo  Ludowe.  Radykałowie  frysztaccy  zdziałali  wiele  na  polu  uświadomienia
narodowego,  z  drugiej  jednak  strony  cechowały  ich  jednak  pewne  nacjonalistyczne  tendencje,
rozogniające  konflikty  polsko-czeskie,  z  czego  korzystała  wszechstronnie  uprzywilejowana
mniejszość niemiecka.

Miejscowi niemieccy potentaci węglowi różnymi środkami starali się zresztą, by konflikty te

zaostrzać i pogłębiać, po to tylko, ażeby dążenia o charakterze socjalno-klasowym robotników i
chłopów polskich, czeskich i niemieckich wtłaczać w łożysko walk narodowościowych. Toteż