plik

II RZECZPOSPOLITA W OKRESIE WZGLĘDNEJ STABILIZACJI

GOSPODARCZEJ I POLITYCZNEJ (1924 – 1926)

a. Uwagi ogólne

Lata 1924-1928 określa się zazwyczaj w skali ogólnoświatowej jako okres stabilizacji, która

jednakże miała charakter chwiejny i krótkotrwały. Już po kilku latach okazało się, że stabilizacja
systemu kapitalistycznego była przejściowa, nietrwała, niemniej jednak sytuacja gospodarcza tego
systemu ulegała wówczas stopniowej, choć nierównomiernej poprawie. W parze z tym procesem
rodziły się jednak nowe sprzeczności pomiędzy państwami kapitalistycznymi. Jednym z istotnych
przejawów tych procesów była odbudowa potęgi gospodarczej imperializmu niemieckiego dzięki
pomocy Anglii, usiłującej w ten sposób osłabić pozycję Francji, a zarazem włączyć Niemcy do
organizowanego przez siebie bloku antyradzieckiego.

Równocześnie Stany Zjednoczone zaczęły realizować tzw. plan Dawesa, finansisty

amerykańskiego, przewidujący rozłożenie spłaty odszkodowań należnych od Niemiec na dłuższy
okres i udzielenie wielkich pożyczek na rozbudowę przemysłu tego kraju pod kontrolą angielsko-
amerykańską. Wobec tego, że rozwijający się przemysł niemiecki zmierzał do zwiększenia swych
rynków zbytu i źródeł surowca przede wszystkim we wschodniej Europie, plan powyższy godził
wyraźnie w interesy gospodarcze i polityczne krajów Europy wschodniej – Polski, Związku
Radzieckiego i krajów bałkańskich.

Ze swej strony Niemcy zamierzały doprowadzić do rewizji granicy z Polską dążąc przede

wszystkim do rewindykacji Górnego Śląska i Pomorza. Rozpoczął się gospodarczy i polityczny
nacisk na Polskę, który swój punkt szczytowy osiągnął w 1925 r. poprzez rozpoczęcie wojny
celnej. Niejako ukoronowaniem polityki tego typu był zawarty jesienią tegoż roku z inicjatywy
angielskiej pakt w Locarno, gwarantujący zachodnie granice Niemiec, pozostawiający natomiast
jednocześnie bez jakichkolwiek gwarancji ich granice wschodnie – z Polską i Czechosłowacją, co
stanowiło wyraźną przesłankę do skierowania dążności rewizjonistycznych i agresywnych Niemiec
w kierunku tych państw, a w dalszej perspektywie – w kierunku Związku Radzieckiego.

W swych ostatecznych konsekwencjach okres od 1924 r. nie przyniósł Polsce ani trwałej

stabilizacji gospodarczej, ani takiejże stabilizacji politycznej, skoro już w 1926 r. doszło do
przewrotu, będącego rezultatem poważnego przesilenia w państwie.

b. Reforma walutowa Władysława Grabskiego

Wstrząs wywołany wydarzeniami rewolucyjnymi na jesieni 1923 r. i katastrofalna sytuacja

gospodarcza doprowadziły do stłumienia walk między stronnictwami politycznymi i do skupienia
wysiłków większości ugrupowań w Polsce na rzecz osiągnięcia stabilizacji gospodarczej, przede
wszystkim pieniężnej. Wyrazem tego było powstanie w grudniu 1923 r. pozaparlamentarnego, tzw.
urzędniczego rządu Władysława Grabskiego. Premier, jeden z najwybitniejszych ekonomistów
polskich okresu międzywojennego, nie związany z żadnym ze stronnictw politycznych,
reprezentował pogląd, że reformy powinny być zrealizowane szybko, bez nadmiernego pogorszenia
sytuacji mas pracujących, przez poważniejsze obciążenia podatkowe klas posiadających.

Reforma rolna, stanowiąca przedmiot gwałtownych sporów między stronnictwami prawicowymi

a   ludowcami   oraz   sprawa   reorganizacji   naczelnych   władz   wojskowych,   czego   domagał   się
Piłsudski, miały zostać odłożone do czasu ustabilizowania waluty. Najważniejszym instrumentem
jej   uzdrowienia   miał   być   podatek   majątkowy.   Rząd   zapowiedział   następnie   wprowadzenie
oszczędności,   zlikwidowanie   deficytu   kolejowego,   ożywienie   kredytu   i   redukcję   administracji
państwowej.

Obawa przed możliwością powtórzenia się zaburzeń rewolucyjnych była tym czynnikiem, który

skłonił przedstawicieli klas posiadających w Sejmie do poświęcenia części zysków. Grabskiemu

udzielono   specjalnych   pełnomocnictw,   upoważniających   go   do   zmiany   ustawodawstwa
podatkowego   bez   zgody   Sejmu,   do   zaciągania   pożyczek,   do   wprowadzenia   nowego   systemu
monetarnego   i   waluty   itd.   W   tych   sprawach   rząd   uzyskał   prawo   dekretowania   na   podstawie
rozporządzeń   prezydenta   z   mocą   ustawy.   Nieodzownym   warunkiem   i   krokiem   wstępnym   dla
przeprowadzenia   reformy   walutowej   własnymi   siłami,   bez   pożyczki   zagranicy,   było
zrównoważenie budżetu.

Energiczne egzekwowanie zaległych podatków i podniesienie stawek podatkowych oraz taryf

przewozowych pozwoliło w lutym 1924 r. na ustabilizowanie waluty i wstrzymanie dalszego druku
marek. Dochody państwa po raz pierwszy od zakończenia wojny przewyższyły wydatki. Grabski
rozpoczął przygotowania do powołania nowej instytucji emisyjnej – Banku Polskiego – oraz do
zastąpienia zdewaluowanej marki przez nową jednostkę monetarną – złoty polski.

Mimo tego że reforma przeprowadzana była własnymi siłami, rząd uważał jednak za konieczne

przyciągnięcie do Polski kapitałów zagranicznych, co – jego zdaniem – ułatwiłoby
przezwyciężenie kryzysu gospodarczego i umożliwiłoby utrzymanie dodatniego bilansu
płatniczego.

W związku z tym zaciągnięto we Włoszech niewielką pożyczkę (ok. 14 mln dolarów), udzieloną

zresztą na niezmiernie ciężkich warunkach, od której odsetki wynosiły faktycznie 23-24%.
Realizując w swej polityce zagranicznej politykę profrancuską, spowodował Grabski odwołanie z
Polski angielskiej misji finansowej Younga, która usiłowała osłabić więzy polsko-francuskie i
uzależnić całą polską politykę ekonomiczną, a jednocześnie uchylała się od udzielania kredytów.

W wyniku dokonanych oszczędności udało się rządowi w pierwszej połowie 1924 r.

ustabilizować   złotego   stanowiącego   równowartość   l   franka   szwajcarskiego   w   złocie,   co
doprowadziło do pewnego wzrostu realnych płac i do zahamowania bezrobocia. Były to jednak
zjawiska niezbyt trwałe. Przemysł polski, pozbawiony dochodów płynących z inflacji, był – na
skutek zacofania technicznego i niskiej wydajności pracy – niezdolny do konkurowania na rynkach
światowych   z   przemysłem   wielkich   państw   kapitalistycznych.   Zjawiskiem   ujemnym   dla
gospodarki   polskiej   była   również   poważna   w   tym   czasie   obniżka   cen   węgla,   drzewa   i   cukru,
stanowiących główne artykuły eksportowe. Czynniki te prowadziły do wzrostu deficytu bilansu
handlu  zagranicznego,  zmniejszenia  się   zasobów   dewiz  i  tym  samym   do  podważenia   podstaw
złotego.

Poza pożyczką włoską rząd Grabskiego otrzymał również od Francji pożyczkę na cele

wojskowe w  wysokości  400 min  franków, co jednak nie  mogło  wpłynąć  na poprawę sytuacji
gospodarczej Polski. Pewne, niezbyt jednak wielkie, rezultaty dała natomiast pożyczka, zaciągnięta
w amerykańskim banku Dillona. Zamiast proponowanych początkowo 100 min dolarów, otrzymała
Polska, pod wpływem nacisków niemieckich, zaledwie 26 min, i to na trudnych warunkach. Rząd
odrzucał   jednak   –   głównie   ze   względów   politycznych   –   możliwość   bliższej   współpracy
gospodarczej   ze   Związkiem   Radzieckim,   która   mogła   otworzyć   przed   przemysłem   polskim
olbrzymi, niezwykle chłonny rynek radziecki.

c. Socjalna i narodowościowa polityka rządu

Stosunek stronnictw lewicowych do rządu Grabskiego zależał przede wszystkim od jego

polityki w dziedzinie reform społecznych. Tymczasem gabinet ten patrząc na wszystko poprzez
pryzmat naprawy skarbu pragnął przeprowadzić niektóre ograniczenia uprawnień świata pracy,
sądząc, że przyczynią się one do zmniejszenia kosztów produkcji i wzrostu siły podatkowej. W
lutym 1924 r. Sejm uchwalił nową ustawę o ochronie lokatorów, która faktycznie likwidowała ową
ochronę i prowadziła do podwyżki czynszów mieszkaniowych. Naruszona również została zasada
8-godzinnego dnia pracy: na Śląsku przedsiębiorcy, powołując się na względy konkurencyjne w
stosunku do przemysłu niemieckiego, wprowadzili „tymczasowo” 10-godzinny dzień roboczy.

Rząd podnosił nie tylko podatek majątkowy, ograniczający dochody przede wszystkim klas

posiadających, ale podniósł podatek od wynagrodzeń za pracę najemną, podwyższył opłaty
monopolowe i w ogóle podatki pośrednie, godzące w szerokie masy. Klasa robotnicza osiągnęła
jednak w tym okresie pewną zdobycz w postaci ustawy o ubezpieczeniu od bezrobocia (lipiec
1924), co było wysoce aktualne wobec tendencji do wzrostu liczby bezrobotnych.

Dopiero w lipcu 1925 r. uchwalono ustawę o reformie rolnej, która jednak daleko odbiegała od

tego, co zapowiadała uchwała z 1920 r. absolutnie nie mogąc zadowolić czynników radykalnych.
Komuniści i ich sojusznicy zastosowali w trakcie debat nad ustawą gwałtowną obstrukcję, tak że w
rezultacie straż marszałkowska usunęła z sali obrad kilku posłów. Ustawa przewidywała parcelację
majątków ponad 180 ha, z tym iż areał ten ulegał zmniejszeniu w okręgach przemysłowych do 60
ha, natomiast na ziemiach zabużańskich podwyższono go do 300 ha, w majątkach zaś
uprzemysłowionych do 700 ha. Państwo miało wykupywać majątki według szacunku wykazanego
przy podatku majątkowym, płacąc właścicielom odszkodowanie 20-50% gotówką, 20-50% rentą
po nominalnej wartości, a resztę rentą po cenie kursu, co najmniej 70% nominalnej wartości –
zależnie od wielkości majątku. Ustawa ta – jak wykazała praktyka najbliższych kilku lat – nie dała
możliwości stworzenia minimalnego zapasu ziemi na parcelację. Sprawa likwidacji reliktu
feudalnego w stosunkach polskich, w postaci istnienia wielkiej własności folwarcznej, pozostawała
nadal kwestią otwartą.

Rząd, zaabsorbowany sprawami walutowymi, nie miał początkowo zamiaru zająć się bardziej

stanowczo uregulowaniem zagadnienia słowiańskich mniejszości narodowych, które ulegało coraz
większemu zaognieniu. Pertraktacje z Ukraińcami o założenie dla nich uniwersytetu zakończyły się
fiaskiem;   rząd   nie   przyjął   postulatu   strony   ukraińskiej   zmierzającego   do   założenia   takiego
uniwersytetu we Lwowie, proponując kreować go w Krakowie, co z kolei nie mogło zadowolić
przedstawicieli   ukraińskich.   W   lipcu   1924   r.   Sejm   uchwalił   ustawy,   dotyczące   uprawnień
Ukraińców,   Białorusinów   i   Litwinów   do   używania   języka   ojczystego   w   sądownictwie,
administracji   i   szkolnictwie.   W   rzeczywistości   w   tym   ostatnim   wprowadzono   tzw.   szkoły
utrakwistyczne (dwujęzyczne), w których prowadzono zajęcia szkolne zarówno w języku polskim,
jak   i   ukraińskim   względnie   białoruskim.   Polityka   ta   doprowadziła   do   znacznego   zmniejszenia
liczby szkół ukraińskich, białoruskich i litewskich. Tak np. jeśli w b. Galicji Wschodniej było w
1922 r. 2247 szkół polskich, 2426 ukraińskich i ani jednej dwujęzycznej, to w 1925 r. liczba szkół
polskich wzrosła na tym obszarze do 2325, ukraińskich zmniejszyła się do 745, a dwujęzycznych
było 745.

Poczynania te wywoływały, rzecz jasna, ogromne niezadowolenie wśród ludności ukraińskiej i

białoruskiej, tym bardziej że w tym samym czasie na terenie radzieckiej Ukrainy i Białorusi można
było   zaobserwować   szybko   postępujący   rozwój   szkolnictwa   i   instytucji   kulturalnych   obu   tych
narodów, co wyraźnie kontrastowało z położeniem mniejszości narodowych we wschodniej części
państwa polskiego. Zjawiska te prowadziły w ostatecznej konsekwencji do pojawienia się ruchu
partyzanckiego,   silnego   zwłaszcza   na   Wołyniu.   Rząd   zareagował   na   to   utworzeniem   Korpusu
Ochrony Pogranicza przeznaczonego do walki z tym ruchem, wysyłaniem masowych ekspedycji
karnych   i   stosowaniem   brutalnych   represji   wobec   ludności   za   rzeczywiste   lub   domniemane
współdziałanie   z   ruchem   rewolucyjnym.   Represje   te   miały   efekt   krótkotrwały,   prowadziły   do
istotnego przejściowego zmniejszenia się działalności grup partyzanckich, ale – jednocześnie –
potęgowały   nastroje   wrogości   miejscowej   ludności   wobec   państwowości   polskiej   i   polskiej
mniejszości   zamieszkującej   tzw.   Kresy   Wschodnie.   Oddziaływały   zabójczo   na   możliwość
pokojowego zgodnego współżycia między Polakami a Ukraińcami i Białorusinami.

d. Sytuacja w ruchu robotniczym i chłopskim w latach 1924-1925

Szereg symptomów wskazywał na wzrost ruchu robotniczego o charakterze rewolucyjnym

począwszy od 1924 r., co w dużej mierze było rezultatem pozytywnych zmian ideowo-
programowych KPRP. Partia rosła liczebnie i wzmacniała się organizacyjnie, powołując do życia

13 organizacji okręgowych, a nadto dwie organizacje autonomiczne – Komunistyczną Partię
Zachodniej Ukrainy (KPZU) i Komunistyczną Partię Zachodniej Białorusi (KPZB). Szczególną
wagę przywiązywała partia do pracy w klasowych związkach zawodowych, w których starała się
stosować taktykę jednolitego frontu.

Wzrost wpływów komunistycznych przejawił się w różnych formach. Tak więc w wyborach do

Kasy   Chorych   Zagłębia   Dąbrowskiego   (czerwiec   1924)   komuniści   uzyskali   26   tyś.   głosów,
podczas   gdy   wszystkie   inne   listy   skupiły   zaledwie   12   tyś.   W   wyborach   do   rady   miejskiej   w
Żyrardowie (kwiecień 1924) lista komunistyczna uzyskała największą liczbę głosów i mandatów.
Poważne   sukcesy   odnieśli   komuniści   również   w   wyborach   uo   zarządu   Kasy   Chorych   we
Włocławku,   Ozorkowie   i   w   powiecie   warszawskim.   O   wzroście   wpływów   KPRP   wśród   mas
świadczą takie wystąpienia, jak np. manifestacja pierwszomajowa 1924 r. w Warszawie, która –
pod przewodem komunistów – przekształciła się w zwarty ponad 15-tysięczny pochód, stawiający
twardy opór policji.

Wzrost wpływów komunistycznych od 1924 r. był widoczny w. większej mierze na wsi, wśród

chłopstwa. KPRP, wkraczając po II Zjeździe na tory walki o sojusz robotniczo-chłopski, starała się
również w tym  duchu oddziaływać  na członków PSL ,.Wyzwolenia”. Na tle niezadowolenia z
ugodowej   polityki   kierownictwa   tego   stronnictwa   wystąpiła   zeń   kilkuosobowa   grupa   posłów,
tworząc   w   lipcu   1924   r.   Niezależną   Partię   Chłopską   (NPCh).   Program   tej   partii,   ściśle
współpracującej z KPRP, postulował wywłaszczenie wszystkich obszarników bez odszkodowania i
podział bez wykupu wszelkiej ziemi obszarniczej i inwentarza folwarcznego pomiędzy chłopów i
robotników rolnych. NPCh walczyła o rząd robotniczo-chłopski, o prawo do samookreślenia dla
narodów uciskanych i wskazywała na konieczność zbliżenia między Polską a ZSRR.

Postępy radykalizacji można dostrzec również wśród chłopstwa białoruskiego i ukraińskiego, co

prowadziło   do   wzrostu   liczebnego   KPZB   i   KPZU.   7   listopada   1924   r.   czterech   posłów
wchodzących   dotychczas   w   skład   Ukraińskiej   Partii   Socjalistycznej   przeszło   w   szeregi   partii
komunistycznej. Podobny rozłam dojrzewał w Białoruskim Klubie Poselskim, w wyniku czego
powstała  w   1925  r.  „Białoruska  Włościańsko-Robotnicza  «Hromada»”   pod  względem  ideowo-
politycznym mająca ścisłe powiązania z ruchem komunistycznym.

Mówiąc o poważnych sukcesach komunistów w Polsce, nie można jednak przeoczyć faktu, że

KPRP na tle realizacji uchwał II Zjazdu przeżywała w latach 1924- 1925 kryzys wewnątrzpartyjny.
Antykomunistyczna postawa przywódców PPS i związane z tym trudności walki o jednolity front
klasy robotniczej rodziły wśród niektórych działaczy KPRP tendencje lewackiej niecierpliwości,
zarzuty oportunizmu w stosunku do dotychczasowego kierownictwa partii. Wyrażała te tendencje
przebywająca wówczas na emigracji grupa działaczy z Julianem Leszczyńskim-Łeńskim na czele.
Reprezentowała ona sekciarski punkt widzenia, odrzucający leninowską tezę II Zjazdu, głoszącą,
że proletariat polski winien stać się „wodzem i rzecznikiem interesów całego narodu” i że powinien
propagować   hasło   programowe   jego   niepodległego   bytu.   Wspomniana   grupa   twierdziła,   że
kierunek taki prowadzi do zacierania przeciwieństw między  klasą robotniczą a burżuazją polską.
Grupa   ta   zaatakowała   dotychczasowe   kierownictwo   KPRP   w   osobach   A.   Warskiego,   W.
Kostrzewy, H. Wałeckiego i E. Próchniaka zarzucając im oportunizm. Zdołała ona przejąć w swe
ręce kierownictwo partii, co zaakceptował III Zjazd, który odbył się w okresie od 14 stycznia do 5
lutego 1925 r. w pobliżu Moskwy. Zjazd ustalił zasady struktury organizacyjnej partii, opartej na
systemie komórek produkcyjnych (w zakładach pracy), zmienił nazwę partii na – Komunistyczna
Partia Polski (KPP), wskazał, że panią w walce z klasami posiadającymi reprezentuje interesy nie
tylko   robotników,   ale   szerokich   mas   pracujących.   Nie   nawiązano   jednak   do   tez   II   Zjazdu,
określających   przewodniczą   rolę   klasy   robotniczej   i   jej   partii   jako   rzecznika   niepodległości   i
interesów narodu.

Od na wskroś rewolucyjnej, bojowej postawy komunistów znacznie odbiegało stanowisko PPS,

która wypowiadając się za obroną ustroju republikańsko-demokratycznego, a przeciw spiskom
faszystowskim (tak nazywano akcje polityczne endecji) wychodziła z założenia, że reformy

społeczne   torują   drogę   socjalistycznej   przebudowie   społeczeństwa.   W   stosunku   do   rządu
Grabskiego   zajmowała   PPS   politykę   chwiejną,   zakładając,   że   jest   on   mniejszym   złem   niż
ewentualny rząd Chjeno-Piasta, niektóre jego pociągnięcia popierając, inne zwalczając. Ogólnie
biorąc, publicystyka PPS stawiała na jednej płaszczyźnie faszyzm i komunizm, opowiadając się za
burżuazyjną demokracją, która miała stanowić punkt wyjścia dla ewolucyjnej, legalistycznej drogi
w   kierunku   socjalizmu   W   sprawie   słowiańskich   mniejszości   narodowych   –   Białorusinów   i
Ukraińców – wprowadziła PPS do swego programu postulat nadania im autonomii terytorialnej,
oznaczającej   złagodzenie   ucisku   narodowego.   Daleka   od   wysunięcia   w   tej   sprawie   hasła
samookreślenia,   występowała   jednak   przeciwko   najbardziej   dyskryminującym   poczynaniom
prawicy wobec tych narodów. Podobną postawę jak PPS zajmowało PSL Wyzwolenie. Wiosną
1925 r. oba kluby poselskie, zarówno PPS, jak i Wyzwolenie, zgłosiły wniosek o rozwiązanie
Sejmu, mając nadzieję, że wybory wyłonią nowy skład Izby o obliczu bardziej lewicowym.

Drugi rok rządów Grabskiego zaznaczył się wzrostem tendencji reakcyjnych. W marcu 1925 r.

wbrew stanowisku stronnictw lewicowych większość sejmowa ratyfikowała konkordat z
Watykanem, który utrwalał przywileje hierarchii kościelnej w Polsce (co było niezgodne z
konstytucją, jak stwierdził rzecznik PPS).

Rząd wzmagał również represje wobec rewolucyjnego ruchu robotniczego, m. iii. zamykając

szereg lokali klasowych związków zawodowych, wzmagając penetrację KPP i organizacji z nią
związanych przez agentów i prowokatorów. W czasie akcji mającej na celu unieszkodliwienie
prowokatora trzej bojownicy KPP – znany działacz partyjny Władysław Hibner oraz dwaj
współzałożyciele Związku Młodzieży Komunistycznej Władysław Kniewski i Henryk Rutkowski –
zostali ujęci przez policję. Skazani zostali na śmierć. Podczas wykonywania wyroku (na stokach
Cytadeli Warszawskiej) wykazali niezwykły hart ducha nie dając sobie zawiązać oczu w czasie
egzekucji i ginąc z okrzykiem „Niech żyje komunizm”.

W marcu 1925 r. wydarzył się inny głośny fakt. Skazani na śmierć oficerowie – komuniści

Walery Bagiński i Antoni Wieczorkiewicz, których miano wysłać do Związku Radzieckiego w
myśl zasady wymiany więźniów, dowiezieni do granicy, zostali zastrzeleni przez podoficera
policji. Zbrodnia ta wywołała protest całej lewicy, zarówno reprezentującej rewolucyjny, jak
reformistyczny nurt w ruchu robotniczym i chłopskim.

Powody upadku gabinetu Grabskiego

Jeżeli rok 1924, rok reformy walutowej, był pod względem gospodarczym na ogół pomyślny, to

nie   można   tego   powiedzieć   o   drugim   roku   rządów   Grabskiego.   W   drugim   kwartale   1925   r.
zarysowało się wiele niepokojących objawów, jak wzrost bezrobocia, które doszło do 185 tyś.
osób.   Jednocześnie   bilans   handlowy   wykazywał   dalszy,   i   to   poważny   wzrost   deficytu,   a   w
konsekwencji   w   Banku   Polskim   topniały   rezerwy   walut   obcych.   Od   lutego   1925   r.   wydatki
państwowe zaczęły przeważać  nad dochodami/ponieważ  klasy posiadające niezwykle  opieszale
realizowały   opłaty   podatkowe,   tak   że   w   ciągu   całego   1925   r.   wpłynęło   zaledwie   20%
przewidywanych opłat z tytułu podatku majątkowego.

Pogorszenie sytuacji gospodarczej Polski, przede wszystkim jej ujemny bilans płatniczy,

było w dużej mierze uwarunkowane sytuacją polityczną, a mianowicie podjęciem rokowań o
zawarcie traktatu gwarantującego zachodnie granice Niemiec, z pozostawieniem im wolnej ręki na
wschodzie. Zresztą polityka Anglii i Stanów Zjednoczonych zmierzała wówczas świadomie do
zahamowania napływu kapitałów zagranicznych do Polski, co miało służyć jako środek nacisku do
jej ściślejszego uzależnienia ekonomicznego. W dodatku w połowie czerwca rozpoczęła się wojna
celna z Niemcami.

Geneza tej wojny miała również wyraźne podłoże polityczne, w okresie tym bowiem upływał

termin konwencji, na mocy której Niemcy były zobowiązane do importowania z Polski
określonego kontyngentu węgla. Wykorzystując tę okoliczność Niemcy wstrzymały wwóz tego

artykułu, uzależniając wznowienie jego importu od uzyskania ze strony Polski szeregu ustępstw
ekonomicznych   i   politycznych.   Wobec   tego   Grabski   zdecydował   się   na   rozpoczęcie   kroków
odwetowych   i   ze   swej  strony  władze   polskie   zakazały   wwozu   z   Niemiec   szeregu   artykułów.
Następnie Niemcy i Polska ogłaszały kilkakrotnie dodatkowe listy towarów, których wwóz był
zabroniony.   Rozpoczęła   się   w   ten   sposób   wojna   celna  trwająca   do   1931   r.,   która   znacznie
poważniej  dotknęła  stronę polską niż niemiecką,  z uwagi na zależność  gospodarki polskiej  od
Niemiec,   dziedziczoną   po   okresie   zaborów   i   ze   względu   na   trudności   ekonomiczne   Miski   w
pierwszej fazie jej niepodległości. Spadek eksportu do Niemiec powodował dalsze pogorszenie
polskiego bilansu handlowego.

W ciągu lipca 1925 r. odpływ walut z Banku Polskiego przybrał w związku z tym tak duże

rozmiary,   że   bank   zmuszony   był   ograniczyć  ich  sprzedaż,   doprowadzając   w   konsekwencji   do
załamania kursu złotego  (do  5,80 – 6 zł za dolar zamiast 5,18 zł). W tej sytuacji Bank Polski
zrezygnował   z   dalszej   interwencji   zmierzającej   do   podtrzymania   kursu   złotego   (11   XI),   co
zdecydowało również o upadku rządu.

Koalicyjny gabinet Skrzyńskiego

Pogarszająca się sytuacja gospodarki polskiej, atakowanej przez finansjerę niemiecką i

amerykańską,   wpłynęła   na   konsolidację   polityczną   w   Polsce,   gdzie   po   dymisji   Grabskiego
powstała   koncepcja   utworzenia   rządu   koalicyjnego,   który   miał   objąć   5   stronnictw   –   endecję,
chadecję, NPR, „Piasta” i PPS. Zamierzano wprowadzić jeszcze do owego rządu .Wyzwolenie” i
zarezerwowano   mu   jeden   resort,   ale   stronnictwo   to   ostatecznie   odmówiło   udziału   w   koalicji
rządowej. Na czele  gabinetu   stanął  Aleksander  Skrzyński,   zawodowy dyplomata,  piastujący  w
poprzednim rządzie tekę ministra spraw zagranicznych, a w jego skład wszedł również na żądanie
Piłsudskiego jego bliski współpracownik generał Żeligowski jako minister spraw wojskowych.

Przed nowym rządem stanęło przede wszystkim zagadnienie powstrzymania tzw. drugiej

inflacji, która doprowadziła do tego, że w początkach grudnia za jednego dolara płacono już 12,50
zł. W parze z tym szedł silny wzrost drożyzny i gwałtowne wzmożenie się bezrobocia, które w tym
okresie osiągnęło ok. 300 tyś. osób. Dzięki różnego typu zabiegom interwencyjnym, które zresztą
próbował już stosować Grabski w ostatnich tygodniach swych rządów, udało się Skrzyńskiemu
doprowadzić w styczniu 1926 r. do dość znacznej poprawy kursu złotego (do 8 zł za dolar),
uzyskać nadwyżkę eksportu nad importem, wreszcie osiągnąć pewien wzrost produkcji, w ślad za
czym zmniejszało się powoli bezrobocie. Jednakowoż mimo wszystko położenie skarbu państwa
nie ulegało bardziej zasadniczej poprawie. Nadal utrzymywał się niedobór dochodów, pokrywany
emisją biletów skarbowych.

W rządzie koalicyjnym, reprezentującym od endecji po PPS szereg stronnictw dotychczas

zwalczających   się,   upatrywano   diametralnie   odmienne   środki   wyjścia   z   impasu.   Socjaliści
proponowali   przeprowadzenie   redukcji   policji   i   zmniejszenie   wydatków   wojskowych   przez
wprowadzenie   jednorocznej   służby   wojskowej   i   znaczniejsze   obciążenie   podatkami   klas
posiadających. Reprezentant prawicy w rządzie, minister skarbu Jerzy Zdziechowski, sugerował
natomiast   konieczność   obniżki   wynagrodzeń   pracowników   państwowych,   zmniejszenia   rent   i
emerytur przy równoczesnej podwyżce podatków pośrednich.

Program Zdziechowskiego był na dalszą metę nie do przyjęcia dla PPS, przerzucał bowiem cały

ciężar  reformy skarbu na barki mas  pracujących.  Dwaj  ministrowie  socjalistyczni  – Bronisław
Ziemięcki   i   Norbert   Barlicki   –   złożyli   rezygnację,   wskutek   czego   koalicja   przestała   istnieć.
Pozostał zatem rząd kadłubowy, który stał się w istocie rzeczy pomostem do odbudowania rządu
prawicowo-centrowego. Dnia 10 maja został utworzony pod przewodnictwem Witosa nowy, drugi
rząd   Chjeno-Piasta.   Resort   skarbu   pozostał   w   ręku   Zdziechowskiego,   zdecydowanego   teraz
konsekwentnie   realizować   program,   o   który   rozbiła   się   poprzednia   koalicja   rządowa.   Oblicze
polityczne rządu pozwalało oczekiwać powrotu do polityki, która doprowadziła do krakowskich

wydarzeń w listopadzie 1923 r.

g. Geneza przewrotu majowego i jego przebieg

Utworzenie drugiego rządu Chjeno-Piasta wywołało oburzenie wśród mas ludowych i protest

całej lewicy, zarówno rewolucyjnej, jak i reformistyczno-ugodowej. KPP oceniała ów rząd jako
rząd skrajnej reakcji i wezwała masy do walki o jego obalenie. Ze swej strony PPS, „Wyzwolenie”
i Stronnictwo Chłopskie stwierdziły w swej uchwale, że rząd ten „stanowi wyzwanie rzucone całej
demokracji polskiej”. Rząd Chjeno-Piasta miał w istocie żywot krótkotrwały. Obalił go wojskowy
zamach stanu, przeprowadzony przez Piłsudskiego.

Nie ulega wątpliwości, że Piłsudski, który już na wiosnę 1923 r. wycofał się z oficjalnej

działalności politycznej i przebywał w swej prywatnej rezydencji w Sulejówku, faktycznie nigdy
się   nie   pogodził   z   tym   stanem   rzeczy.  Formalnie   demokrata   i   socjalista,   w   gruncie   rzeczy
reprezentował   osobowość   o   poglądach   autokratycznych,   ukształtowanych   w   atmosferze
szlachetczyzny, mentalność nacechowaną niezrozumieniem istoty ustroju parlamentarnego i jego
mechanizmu   działania.   Parlamentaryzm   polski,   cierpiący   na   istotny   niedowład,   budził   w   nim
głęboką niechęć i pogłębiającą się stopniowo pogardę. Środków jego naprawy upatrywał nie w
podjętych praworządnie reformach, lecz w narzuceniu państwu siłą ustroju antydemokratycznego.

Jest zjawiskiem symptomatycznym, że już jesienią 1923 r. żerując na niezadowoleniu mas w

stosunku do rządu Witosa, ludzie z nim związani brali czynny udział w ówczesnych zaburzeniach,
próbując przypuszczalnie traktować je jako sposobność do uchwycenia władzy na rzecz swego
mocodawcy.   Stała   krytyka   coraz   mniej   popularnych   w   społeczeństwie   rządów   prawicowo-
centrowych   ze   strony   Piłsudskiego   i   jego   dawniejsze   powiązania   z   ruchem   robotniczym
utrzymywały o nim opinię demokraty, „człowieka lewicy” i – oczywiście – patrioty, z uwagi na
działalność wojskową

czasie pierwszej wojny światowej. Poważnym, dodatkowym atutem w

ręku   Piłsudskiego   był   znamienny   fakt,   że   miał   oddanych   sobie  łudzi  w   wielu   stronnictwach
politycznych,   od   PPS   począwszy,   poprzez   stronnictwa   chłopskie,   a   na   chadecji   i   endecji
skończywszy. Byli to głównie dawni jego towarzysze i podkomendni z organizacji strzeleckich,
formacji legionowych i peowiackich. To oni głównie szerzyli kult osoby marszałka i starali się
wpływać na politykę partii politycznych, do których należeli, w duchu dlań korzystnym. Zjawisko
to   było   w   ówczesnej   Polsce   tak   dalece   rozpowszechnione,   że   robiło   wrażenie   mafii
propiłsudczykowskiej, zwanej często „legionową sitwą”.

Zamach w maju 1926 r. był przygotowywany od szeregu miesięcy. Rozbudowywano

paramilitarne   organizacje   piłsudczykowskie,   a   przede   wszystkim   dążono   do   zdobycia   nie
kontrolowanego wpływu na wojsko poprzez odpowiednie sformułowanie przygotowywanej ustawy
o organizacji najwyższych władz wojskowych wyłączającej ich działalność spod kontroli Sejmu i
rządu.   Głównym   konkurentem   piłsudczyków   w   walce   o   władzę   była   endecja.   Walka   między
endekami a piłsudczykami żywo interesowała obce mocarstwa. Endecy bronili tradycyjnej polityki
związków z Francją, widząc głównego wroga Polski w państwie niemieckim, natomiast Piłsudski
uważany był za zwolennika współpracy z Anglią i porozumienia z Niemcami, dając wyraz swej
wrogości  przede  wszystkim  w   stosunku  do ZSRR.  Rząd  brytyjski  był   więc  zainteresowany  w
powrocie Piłsudskiego do władzy i obiecywał mu poparcie polityczne.

Pod względem wojskowym przygotował zamach generał Żeligowski, który jako minister spraw

wojskowych, jeszcze za rządów poprzedniego gabinetu, pod pozorem ćwiczeń wojskowych
zgromadził koło Rembertowa w połowie kwietnia kilka większych jednostek wojskowych
dowodzonych przez piłsudczyków. Na czele tych oddziałów 12 maja 1926 r.

Piłsudski wkroczył do Warszawy. Rząd Witosa i prezydent Wojciechowski uszli do Wilanowa,

gdzie   złożyli   rezygnację   ze   swych   urzędów.   Trzydniowe   walki   zbrojne   pomiędzy   oddziałami
Piłsudskiego a wojskami rządowymi  pociągnęły za sobą liczne ofiary w zabitych  (400 osób) i
rannych   (1500).  Ten,   tak   szybki   sukces   był   niewątpliwie   rezultatem   poparcia   mas   dla   sprawy

przewrotu   i   Piłsudskiego,   który  w  opinii   społeczeństwa   ciągle   jeszcze   uchodził,   jeśli   nie   za
socjalistę, to w każdym razie za demokratę. Świadczyć o tym miała jego przeszłość polityczna i
hasła,   które   rzucał   w   okresie   poprzedzającym   przewrót,   mówiące   o   konieczności   walki   z
nadużyciami, o potrzebie uzdrowienia, tj. sanacji stosunków. Na tej podstawie, jak i w związku z
tym,   że   oddziały   Piłsudskiego   podjęły   walkę   zbrojną   przeciw   zdecydowanie   zachowawczemu,
konserwatywnemu   rządowi   Chjeno-Piasta,   masy   pracujące   wyciągnęły   stąd   mylny   wniosek   o
postępowym, demokratycznym charakterze akcji Piłsudskiego.

W tym mniemaniu podtrzymywały klasę robotniczą i chłopstwo lewicowe stronnictwa

polityczne. PPS, mająca z samym Piłsudskim i jego otoczeniem silne powiązania personalne,
widziała w nim dawnego towarzysza partyjnego, który rozszerzy podstawy demokracji politycznej
w Polsce, dopuszczając socjalistów i lewicowych ludowców do współudziału w rządach. Podobne
opinie dominowały w „Wyzwoleniu” i Stronnictwie Chłopskim. Nic więc dziwnego, że znajdujący
się pod wpływami PPS Związek Zawodowy Kolejarzy ogłosił strajk na kolejach, któremu Piłsudski
w poważnej mierze zawdzięczał swe zwycięstwo; kolejarze, biorąc odwet na rządzie Witosa za
militaryzację kolei w 1923 r., zatrzymywali w czasie przewrotu transporty wojsk rządowych
zdążające do Warszawy, przepuszczając natomiast oddziały spieszące na pomoc sprawcy zamachu.

Złudzeniu co do osoby Piłsudskiego i co do charakteru przewrotu ulegli nawet komuniści.

Niezależnie od PPS również kierownictwo KPP wezwało robotników w dniach przewrotu do
politycznego strajku powszechnego i nawoływało masy robotnicze do poparcia zamachu z bronią w
ręku. U podstaw tej decyzji leżało przypuszczenie, że rządy Piłsudskiego będą czymś w rodzaju
rządów Kiereńskiego w Rosji, że doprowadzą do rozszerzenia podstaw demokracji w Polsce, co
ułatwi KPP walkę o rząd robotniczo-chłopski. Partia zdecydowała się więc poprzeć przewrót,
kierując się iluzjami, którym ulegli wówczas wszyscy niemal demokraci w Polsce, popełniając tym
samym poważny, ale trudny do uniknięcia błąd. Skoro jednak ujawniły się istotne cele polityczne
zamachowców, KPP bardzo szybko skorygowała tę błędną postawę, wysuwając się na czołowe
miejsce w walce z reżimem pomajowym.

h. Bilans polityczny wydarzeń majowych

Przewrót majowy pod względem polityczno-ustrojowym zamknął w zasadzie okres

demokracji burżuazyjnej w Polsce, której wyrazicielem był parlament – Sejm i Senat pochodzące z
wyborów   powszechnych.   Demokracja   tego   typu   już   od   chwili   swych   narodzin   przeżywała
permanentny kryzys, spowodowany szeregiem przyczyn, z których na pierwszoplanowe miejsce
wysuwały się trudności ekonomiczne, wypływające z kolei ze słabości kapitalizmu polskiego, z
zacofania struktury społeczno-ekonomicznej ówczesnej Polski i jej niedorozwoju gospodarczego,
pogłębionego   kataklizmami   wojennymi   lat   1914-1918   i   1919-1920.   Leżały   one   u   podstaw
postępującej pauperyzacji kraju, rozdzieranego nie tylko szczególnie ostrymi w omawianych latach
konfliktami   socjalnymi,   ale   i   narodowościowymi,   stanowiącymi   dodatkową   bolączkę   ustroju
społeczno-politycznego II Rzeczypospolitej.

System kapitalistyczny w Polsce w jego ówczesnej postaci, z poważnymi obciążeniami

feudalnymi,   okazał   się   niezdolny   do   podźwignięcia   gospodarczego   kraju,   wszelkie   zaś   próby
śmielszych reform w ramach tegoż systemu, takich jak radykalna reforma rolna i nacjonalizacja
wielkiego przemysłu, zapowiadane w początkach budowy państwowości, nie mogły doczekać się
realizacji,   z   powodu   rozbicia   i   skłócenia   sił   radykalno-postępowych,   wskutek   czego   reakcja
polityczna potrafiła stawiać im skuteczny opór. Daleko posunięta dezintegracja klasowego ruchu
robotniczego i chłopskiego, pierwszego, podzielonego na dwa zasadnicze nurty – reformistyczny i
rewolucyjny, drugiego, rozczłonkowanego na kilka ścierających się z sobą kierunków, była zatem
zasadniczym czynnikiem nie pozwalającym na „naprawę Rzeczypospolitej” w duchu rozszerzenia i
ugruntowania   podstaw   demokracji.   Zamiast   tego   typu   zabiegu   leczniczego,   kryzys   ustroju
politycznego   w   Polsce   znalazł   rozwiązanie   poprzez   unicestwienie   parlamentarnej   demokracji   i