XIII. STOSUKI SPOŁECZO-POLITYCZE W POLSCE W OKRESIE

POPRZEDZAJĄCYM II

WOJĘ ŚWIATOWĄ

(1935 - 1939)

a. Sytuacja gospodarcza w 1935 r. Wyjście z kryzysu

Rok 1935 oraz w znacznie większej mierze rok następny – 1936 stały pod znakiem poprawy

koniunktury, która objęła cały szereg państw dotkniętych wielkim kryzysem, w tym także Polskę.
Wyjście z kryzysu stanowiło nie tylko rezultat automatyzmu oddziaływania praw ekonomicznych
kapitalizmu,  ale  ulegało  częściowo  przyśpieszeniu  w  wyniku  świadomej  polityki  poszczególnych
państw,  posługujących  się  w  celu  ożywienia  produkcji  takimi  środkami,  jak  podatki,  cła,  taryfy
komunikacyjne,  kredyty,  a  zwłaszcza  roboty  publiczne  i  finansowanie  z  budżetu  państwowego
wielkich  prac  inwestycyjnych.  Była  to  tzw.  polityka  nakręcania  koniunktury,  która  jednak  w
państwach faszystowskich szła w parze z wyścigiem zbrojeń, symptomatycznych przede wszystkim
dla Niemiec od 1933 r. Cechę charakterystyczną dla tej polityki wyrażał wzrost roli państwa, jako
organizatora i inspiratora wielu inwestycji gospodarczych.

W Polsce polityka nakręcania koniunktury zapoczątkowana została – początkowo dość

nieśmiało  –  w  roku  budżetowym  1934/35,  na  szerszą  zaś  skalę  począwszy  od  1936  r.,  kiedy  to
nastąpiła zresztą poprawa sytuacji gospodarczej w skali ogólnoświatowej. Nastąpił wówczas wzrost
cen  artykułów  rolnych  –  także  i  w  Polsce,  co  doprowadziło  do  zwiększenia  się  ogólnej
dochodowości  gospodarstw  rolnych.  Był  to  podstawowy  czynnik  sprzyjający  zwiększeniu  popytu
wsi na artykuły przemysłowe, których produkcja zaczęła stopniowo wzrastać.

Poprawa w porównaniu z latami kryzysu nie oznaczała jednak jeszcze całkowitego wyjścia z

impasu  gospodarczego.  Wystarczy  nadmienić,  że  produkcja  przemysłowa  osiągnęła  w  1936  r.
zaledwie 72% poziomu z 1928 r., ogólna liczba ubezpieczonych pracowników najemnych – 88%,
Jednocześnie  wskutek  wejścia  w  wiek  produkcyjny  nowego  rocznika  młodzieży,  liczba
zarejestrowanych  bezrobotnych  wzrosła  z  403  tyś.  w  roku  poprzednim  do  466  tyś.  Faktycznie
liczba  osób  pozostających  bez  stałego  zatrudnienia  była  znacznie  wyższa  i  według  memoriału
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o stanie bezrobocia w Polsce w latach 1925-1936 wynosiła w
latach  trzydziestych  –  l  milion  osób  oderwanych  od  zawodu,  bez  członków  rodzin.  Porównanie
sytuacji  gospodarczej  w  Polsce  z  położeniem  innych  państw  w  okresie  przedkryzysowym  i
pokryzysowym  wypada  na  niekorzyść  naszego  kraju,  gdzie  wskaźnik  produkcji  przemysłowej  w
zestawieniu  z  1928  r.  był  w  1936  r.  niższy  aniżeli  w  takich  krajach,  jak Czechosłowacja,  Węgry,
Rumunia, Niemcy, Włochy, Belgia, Grecja i kraje skandynawskie.

Jako symptom pewnej poprawy koniunktury występował wzrost obrotów, przede wszystkim w

handlu  wewnętrznym,  w  mniejszym  natomiast  stopniu  w  wymianie  z  zagranicą.  Polska
utrzymywała  nadal  osiągnięte  w  latach  kryzysu  dodatnie  saldo  bilansu  handlowego,  w  znacznym
stopniu  poprzez  stosowanie  dumpingu,  jednakże  wskutek  stałego  odpływu  dewiz  jej  bilans
płatniczy był ujemny.

Dopiero w marcu 1936 r. państwo zdołało po raz pierwszy od 1931 r. zlikwidować deficyt

budżetowy i zahamować nieco odpływ dewiz za granicę, wprowadzając w kwietniu tegoż roku
dekret, który wprowadzał ograniczenia dewizowe w handlu z zagranicą. Decyzja ta była jednak – w
porównaniu z szeregiem innych krajów europejskich – powzięta zbyt późno, przez co poważnie
zmalały polskie rezerwy kruszcowo-dewizowe.

b. Polityka gospodarcza rządu w latach 1936-1939

Wykazujący co prawda tendencję zwyżkową, ale nadal niski poziom produkcji przemysłowej i

rolnej, brak wyraźnie zarysowanych perspektyw wyjścia z depresji gospodarczej, trwającej bez
przerwy od 1929 r., wreszcie rosnący nacisk polityczny ze strony obozu rządzącego, wszystkie te
czynniki powodowały narastanie niezadowolenia i wzrost wrzenia w masach robotniczych i

chłopskich. Grupa rządząca musiała w tej sytuacji znaleźć program, umożliwiający rozładowanie
powstawania niebezpiecznych napięć politycznych, stwarzający perspektywy poprawy losu w
istniejących warunkach ustrojowych.

Program taki, zwany czteroletnim planem inwestycyjnym, został stworzony w połowie 1936 r.,

po  głośnych  krakowskich  wydarzeniach  rewolucyjnych.  Zmierzał  on  do  przyśpieszenia  realizacji
inwestycji.  Inicjator  polityki  nakręcania  koniunktury  w  Polsce,  wicepremier  i  minister  skarbu
Eugeniusz Kwiatkowski, poddając gruntownej krytyce dotychczasową politykę finansową państwa
zalecał  skoncentrowanie  nakładów  inwestycyjnych  na  zadaniach  najważniejszych.  Do  zadań  tych
zaliczał  inwestycje  mające  na  celu  szybkie  wzmocnienie  zdolności  obronnej  państwa,  stworzenie
warunków dla systematycznego uprzemysłowienia kraju, jako praktycznie jedynej możliwości dla
likwidacji  bezrobocia,  wreszcie  działalności  na  rzecz  zatarcia  dysproporcji  w  poziomie
gospodarczym pomiędzy „Polską A” (na zachód od linii Bug–San) a „Polską B” (na wschód od tej
linii) traktowaną dotąd wyraźnie po macoszemu.

Program ten trafnie nakreślał zasadnicze kierunki polityki inwestycyjnej, niestety jednak

ówczesne państwo nie dysponowało środkami finansowymi niezbędnymi do realizacji rozbudowy
przemysłu w szerokiej skali ogólnopaństwowej. Wobec tego zdecydowano się na skoncentrowaniu
wysiłku  na  jednym  tylko  regionie,  rzucając  hasło  budowy  Centralnego  Okręgu  Przemysłowego
(COP). Jednakże i to zadanie było, jak na możliwości finansowe państwa, zbyt duże a na napływ
kapitału zagranicznego w obliczu zaostrzenia sytuacji międzynarodowej nie można było zbyt wiele
liczyć,  podobnie  jak  i  na  pożyczki  zagraniczne.  Brak  znaczniejszych  środków  pieniężnych  na
prowadzenie  prac  inwestycyjnych  spowodowany  był  m.  in.  ogromną  eksploatacją  Polski  właśnie
przez kapitał zagraniczny, który przeciętnie wywoził z kraju równowartość około 500 min złotych
rocznie,  wliczając  w  tę  kwotę  straty  na  polityce  dumpingowej.  Trudności  finansowe  państwa
pogłębiała  dodatkowo  konieczność  szybkiego  zwiększenia  wydatków  wojskowych  wobec  coraz
bardziej agresywnej polityki Niemiec hitlerowskich.

Środków finansowych na inwestycje szukało więc państwo w części normalnych dochodów

budżetowych, w uzyskanej w r. 1936 francuskiej pożyczce zbrojeniowej, potem także przy pomocy
bardzo  ostrożnie  stosowanej  inflacji,  którą  posługiwały  się  już  przedtem  z  powodzeniem  inne
państwa.  Mimo  szerokiej  akcji  propagandowej  budowa  COP  nie  mogła  przekonać  większości
społeczeństwa,  że  realizacja  tego  zadania  będzie  mogła  doprowadzić  do  rozwiązania  głównej
bolączki  mas  pracujących  –  bezrobocia.  Przeświadczenie  to  wypływało  z  faktu,  iż  COP  był
jedynym, poza Gdynią, okręgiem Polski, w którym prowadzono wydatniejsze prace inwestycyjne.
Mimo wszystko ówczesne zabiegi sfer rządzących miały jednak wówczas ten pozytywny skutek, że
poprzez aktywizację polityki ekonomicznej zdołały wydźwignąć kraj z marazmu gospodarczego.

Obok próby realizacji programu rozbudowy przemysłu rząd sanacyjny zamierzał podjąć akcję

uzdrowienia struktury agrarnej, która stała się tym bardziej na czasie, że położenie rolnictwa uległo
w  1938  r.  ponownemu  pogorszeniu  w  porównaniu  z  latami  1936  i  1937.  Wydatnie  spadały
ponownie  ceny  zbóż.  W  ciągu  całego  okresu  poprzedzającego  wybuch  II  wojny  światowej
powiązania grupy rządzącej z obszarnictwem nadal uniemożliwiały przeprowadzenie tego zadania
na  jedynie  racjonalnej  drodze  –  na  drodze  reformy  rolnej.  Świadczy  o  tym  wymownie  fakt,  że
zamiast przewidzianych połowiczną Ustawą z 1925 r. 200 tyś. ha rocznie, parcelacja objęła łącznie
w latach 1936-1938 tylko 328 tyś. ha.

Rezygnując praktycznie z przymusowej parcelacji rząd zamierzał przeprowadzić ustawę o

niepodzielności  większych  gospodarstw  chłopskich,  które  miał  dziedziczyć  jeden  tylko
spadkobierca,  podczas  gdy  pozostali  mieliby  szukać  zatrudnienia  w  innych  zawodach.  W  ten
sposób  zamierzano  stworzyć  warstwę  gospodarstw  zamożnych,  których  właściciele  stanowiliby
element nastawiony prorządowo. Nie brano jednak pod uwagę tego, że przy ciągle słabym rozwoju
miast  i  przemysłu  trudno  było  zapewnić  zatrudnienie  pozostałym  spadkobiercom,  zmuszonym  do
opuszczenia wsi.

c. Ożywienie gospodarcze w Polsce w przededniu wojny

Nie tylko inwestycyjna polityka, lecz także postępujący rozwój produkcji wojennej – w obliczu

bezpośredniego  zagrożenia  Polski  –  powodował  ożywienie  w  produkcji  przemysłowej,  która  w
latach  1937-1939  przekroczyła  poziom  z  1928  r.  Uruchomiono  wówczas  nieczynne
przedsiębiorstwa  a  nawet  rozpoczynano  budowę  nowych  zakładów.  Zyski  spółek  akcyjnych
wzrosły  w  roku  1937,  według  oficjalnych  danych,  o  150%  w  porównaniu  z  rokiem  poprzednim.
Liczba zatrudnionych w wielkich i średnich zakładach przemysłowych wzrosła w ciągu tegoż roku
o 99 tyś.. a w 1938 r. o dalsze 52 tyś.

Trzeba jednak pamiętać, że na rynek pracy wchodziło w Polsce corocznie około 150 tyś.

nowych osób, poszukujących pracy. W konsekwencji bezrobocie utrzymywało się nadal na
wysokim poziomie, nie wykazując tendencji zniżkowych. Wynosiło ono około 450-470 tyś. osób, a
więc liczbę niewiele niższą niż w 1932 r., stanowiącym dno kryzysu gospodarczego. Nawet więc
ówczesne ożywienie u progu wojny nie złagodziło problemu „nadmiaru” wolnych rąk do pracy.

Nie mogły tu wydajniej pomóc prace inwestycyjne podjęte w COP, gdzie na obszarze

obejmującym  południową  część  województwa  lubelskiego,  wschodnią  część  krakowskiego  i
zachodnią  część  lwowskiego  –  nadmiar  siły  roboczej  obliczono  na  400-700  tyś.  ludzi.  Z
najważniejszych  zakładów  przemysłowych,  których  budowę  w  tym  rejonie  podjęto,  należy
wymienić  elektrownię wodną w Rożnowie, hutę  w Stalowej Woli, fabrykę silników lotniczych w
Mielcu,  fabrykę  obrabiarek  w  Rzeszowie,  fabrykę  syntezy  chemicznej  i  opon  samochodowych  w
Dębicy,  fabrykę  celulozy  w  Niedomicach  i  rozbudowę  fabryk  przemysłu  zbrojeniowego  w
Radomiu i Starachowicach.

Mimo budowy tych zakładów, na które skoncentrowano wszelkie możliwe do uzyskania środki

pieniężne, ówczesna budowa COP nie była w stanie pochłonąć całej nadwyżki siły roboczej,
będącej rezultatem przeludnienia agrarnego, charakterystycznego dla omawianego regionu. Według
danych szacunkowych, będące w budowie wielkie zakłady, łącznie z rzemiosłem i handlem, mogły
dać zatrudnienie ok. 110 tyś. nowych pracowników, a więc zaledwie

/4 – 1/6 całej tej nadwyżki.

Jeśli – mimo wszystko – produkcja przemysłowa w Polsce bezpośrednio przed wybuchem

wojny  wykazywała  pewną  tendencję  zwyżkową,  to  koniunktura  dla  rolnictwa  miała  cechy
chwiejności.  Rok  1937  –  wskutek  nieurodzaju  w  innych  krajach  –  był  pod  tym  względem
pomyślny,  ale  w  1938  r.  nastąpił  –  w  wyniku  powszechnego  urodzaju  –  spadek  cen  zbóż,  w
związku  z  czym  nastąpiło  ponowne  rozwarcie  nożyc  cen  między  artykułami  przemysłowymi  a
rolnymi.  Podobnego  typu  zjawisko  występowało  również  w  1939  r.  Na  tym  tle  zrozumiałe  jest
narastanie  powszechnego  niezadowolenia  z  istniejących  stosunków  społeczno-politycznych,
nurtującego wieś polską.

d. „Dekompozycja” obozu rządzącego

Śmierć Piłsudskiego, faktycznego dyktatora Polski, w maju 1935 r. dała początek ostrego

kryzysu  politycznego  w  łonie  obozu  rządzącego.  Był  on  człowiekiem,  który  mimo  wielu  mocno
niepopularnych  posunięć  obozu  rządzącego,  cieszył  się  autorytetem  w  niektórych  kręgach
społeczeństwa jako inspirator ruchu zbrojnego w latach 1908-1918 i organizator polskiego aparatu
państwowego. Tym atutem nie dysponowali, a w każdym razie nie rozporządzali w takim stopniu
jak ich przywódca, jego następcy. Sytuacja w obozie rządzącym komplikowała się także dlatego, że
obóz  ów  składał  się  w  gruncie  rzeczy  z  szeregu  grup  i  frakcji.  Na  tym  tle  ukształtowały  się  w
kołach rządzących wyraźnie zarysowane kierunki polityczne, między którymi tarcia i spory zaczęły
przybierać  ostry  niejednokrotnie  charakter.  Ówczesna  opinia  publiczna  określiła  te  tendencje
mianem ..dekompozycji” obozu sanacyjnego.

Ciesząca się największym zaufaniem Piłsudskiego i wyraźnie forytowana pod koniec jego życia

grupa „pułkowników” z Walerym Sławkiem na czele propagowała politykę zaostrzenia kursu

wobec  żywiołów  opozycyjnych.  Ona  to  spreparowała  konstytucję  kwietniową  i  nową  ordynację
wyborczą.  Niektórzy  przedstawiciele  tej  grupy,  jak  Adam  Koc,  Bogusław  Miedziński,  Ignacy
Matuszewski,  wysuwali  jeszcze  bardziej  antydemokratyczne  koncepcje,  zalecając  dalszą
przebudowę  ustroju  państwowego,  która  by  doprowadziła  do  likwidacji  wszystkich  partii
opozycyjnych  i  do  uformowania  partii  rządowej  w  porozumieniu  ze  skrajnie  prawicowymi
młodoendekami,  o  programie  bardziej  nasyconym  faszystowskimi  treściami,  z  nieodłącznym
kultem wodzostwa, jeszcze bardziej posuniętą dyskryminacją mniejszości narodowych itd.

Inne nastawienie cechowało tzw. lewicę sanacyjną, reprezentowaną przez Związek Naprawy

Rzeczypospolitej,  o  charakterze  liberalizującym,  do  której  zaliczani  byli  –  wieloletni  wojewoda
śląski Michał Grażyński, Juliusz Poniatowski, Eugeniusz Kwiatkowski i inni. Skłonni oni byli do
poszukiwania  kompromisu  z  niektórymi  przywódcami  SL  i  PPS,  natomiast  w  dziedzinie
gospodarczej  postulowali  przyśpieszenie  industrializacji  i  w  ogóle  modernizacji  struktury
ekonomicznej w Polsce.

Trudności gospodarcze i narastające niezadowolenie w szerokich kołach społeczeństwa z

polityki  reżimu  sanacyjnego  uzewnętrzniały  się  szczególnie  dobitnie  w  takich  zjawiskach,  jak
przerzedzenie  się  szeregów  m.  in.  prorządowych  związków zawodowych  (ZZZ),  czy  formowaniu
się  opozycji  w  łonie  sanacyjnej  organizacji  Legion  Młodych  i  w  niektórych  kołach  inteligencji
związanych z piłsudczyzną.

e. Wybory 1935 r.

Opublikowanie

tekstu

nowej

ordynacji

wyborczej,

charakterze

wyraźnie

antydemokratycznym,        zaktywizowało      do      akcji      protestacyjnej  wszystkie  siły  lewicy
społecznej, dążące do obalenia dyktatury sanacyjnej. PPS i SL postanowiły zbojkotować wybory.
Takie  samo  stanowisko  zajęła  KPP,  w  wyniku  czego  powstał  w  praktyce  antysanacyjny  front
wszystkich sił demokratycznych. Rezonans tych decyzji w społeczeństwie byłby zapewne jeszcze
silniejszy,  gdyby  socjaliści  i  ludowcy  zaakceptowali  propozycję  komunistów,  zmierzającą  do
zawarcia  formalnego  porozumienia,  uzgadniającego  bliżej  akcję  bojkotową.  Ogólnie  biorąc  akcja
ta,  podobnie  jak  i  krytyka  konstytucji  kwietniowej,  doprowadziły  do  pewnej  konsolidacji  lewicy,
związanej  z  ruchem  robotniczym  i  chłopskim,  o  czym  świadczył  m.  in.  pakt  o  nieagresji,  który
zawarli socjaliści z komunistami w toku kampanii bojkotowej w 1935 r.

Do bojkotu przyłączyły się również chadecja i NPR, które, abstrahując od ich klerykalizmu,

ulegały demokratycznym tendencjom, występującym wśród ich zwolenników – rzemieślników,
robotników, inteligencji. Z drugiej strony hasło absencji wyborczej wysunął również obóz endecki
wraz z jego powstałą w 1934 r. emanacją – Obozem Narodowo-Radykalnym (ONR), siłą idącą
skrajnie, jeszcze dalej „na prawo” od sanacji i pretendującą do spadku po piłsudczykach.

Mimo presji wywieranej na ludzi zależnych od rządu, jak funkcjonariusze państwowi,

nauczyciele, bojkot był udany. Do urn podążyło spośród 16 383 tyś. wyborców zaledwie 7 570 000,
a więc zaledwie 46% uprawnionych do głosowania, a także wśród głosów oddanych unieważniono
jeszcze ponad 800 tyś. głosów zawierających przeważnie kartki z hasłami antysanacyjnymi. Bojkot
objął więc w ostatecznym rezultacie ponad 64% wyborców.

Nie ulegało wątpliwości, że inspirowany przez opozycję, dobrze przeprowadzony bojkot

wyborów  oznaczał  poważną  porażkę  polityczną  obozu  piłsudczykowskiego,  porażkę,  która
przyśpieszyła proces jego „dekompozycji”. Na tym tle są zrozumiałe nastroje apatii i zmęczenia w
wielu  kołach  nastawionych  dotychczas  przychylnie  do  rządów  sanacyjnych,  a  następnie  coraz
częstsze  zjawiska  przechodzenia  dalszych  dotychczasowych  zwolenników  reżimu  w  szeregi
opozycji.

Jednocześnie w toku kampanii wyborczej (październik 1935) spory w obozie rządzącym uległy

dalszemu zaostrzeniu. Owe konflikty doprowadziły do ukształtowania się w kołach rządzących
trzech zasadniczych grup, a mianowicie grupy prezesa BBWR, ówczesnego premiera Walerego

Sławka, „grupy zamkowej” prezydenta Ignacego Mościckiego i grupy Generalnego Inspektora Sił
Zbrojnych – Edwarda Rydza-Śmigłego, między którymi rozgorzała zacięta walka o władzę. Starzy
piłsudczycy, jak Prystor, Jędrzejewicz, Kozłowski, Miedziński, usiłowali – zgodnie z testamentem
politycznym  Piłsudskiego  –  dokonać  zmiany  na  fotelu  prezydenta  wysuwając  Sławka  na  miejsce
Mościckiego.  Ten  ostatni  nie  myślał  jednak  dobrowolnie  ustąpić  ze  swego  stanowiska.  Spory  te
doprowadziły  do  faktycznego  rozpadu  partii  rządzącej  –  BBWR  oraz  do  oficjalnego  rozwiązania
Bloku  przez  Sławka  w  październiku  1935  r.  i  d^  jego  rezygnacji  ze  stanowiska  prezesa  Rady
Ministrów.

Misję

utworzenia

nowego

rządu

powierzył

prezydent

Marianowi

Zyndramowi-

Kościałkowskiemu,  mającemu  opinię  liberała,  zapowiadającemu  uroczyście  „współpracę  ze
społeczeństwem”,  w  związku  z  czym  opinia  publiczna  oczekiwała  dość  zasadniczych  zmian  w
polityce  socjalnej.  Tymczasem  nowy  rząd  zaczął  przeprowadzać  w  drodze  dekretów  nową  linię
gospodarczą,  zmierzającą  do  pokrycia  chronicznego  deficytu  budżetowego  poprzez  nałożenie
dotkliwych  podatków  od  wynagrodzeń  i  od  dochodów,  a  dalej  –  poprzez  obniżenie  rent
inwalidzkich, emerytur i minimum podatkowego. Warto przy tym zaznaczyć, że gdy dla dochodów
z  kapitałów  podniesiono  podatki  o  40%,  to  dla  dochodów  z  pracy  najemnej  –  o  100%.
Oszczędnościowe  cięcia  rządu  objęły  następnie  komunalne  instytucje  samorządowe  a  także
Ministerstwo Opieki Społecznej oraz Ministerstwo Przemysłu i Handlu.

Tymczasem w pierwszych miesiącach 1936 r. zaszły pierwsze, wysoce niekorzystne zmiany w

kształtowaniu  się  bilansu  handlowego  i  płatniczego  w  Polsce,  które  powodowały  gwałtowne
topnienie rezerw w Banku Polskim. W marcu tegoż roku, w wyniku paniki walutowej we Francji,
można  było  zaobserwować  w  Polsce  falę  tezauryzacyjną,  polegającą  m.in.  na  wycofywaniu
kapitału  z  obrotu  handlowego  i  z  produkcji  przemysłowej,  co  dawało  w  efekcie  jej  spadek  –
połączony  z  atakami  fabrykantów  na  płace  robotnicze.  Przejawy,  o  których  mowa,  trwały  już  od
wiosny 1935 r., ale na pierwszy kwartał 1936 r. przypadło największe ich nasilenie.

f. Sprawa jednolitego frontu ludowego

Wzrastający nacisk sił międzynarodowej reakcji, szczególnie jednak dojście do władzy

hitlerowców,  wywołało  poważny  wstrząs  w  ruchu  robotniczym,  tym  bardziej  że  jedną  z
zasadniczych przyczyn klęski obozu demokracji w Niemczech były wzajemne spory komunistów z
socjalistami.  Wyciągając  wnioski  z  tych  doświadczeń,  VII  Kongres  III  Międzynarodówki,
obradujący  w  Moskwie  w  lipcu  1935  r.  wysunął  hasło  walki  o  utworzenie  frontu  ludowego,
pojmowanego jako sojusz partii robotniczych i w ogóle ugrupowań demokratycznych, skierowany
przeciwko  faszyzmowi.  Kongres  wyrażał  pogląd,  że  takie  porozumienie  jest  możliwe  do
urzeczywistnienia,  jeśli  oprze  się  go  o  program  łączący  polityczne,  socjalne  i  ekonomiczne
postulaty  klasy  robotniczej  z  dążeniami  szerokich  mas  chłopskich  a  także  i  warstw  średnich.
Decydującą  przesłanką  powstania  frontu  ludowego  powinien  stać  się  –  w  myśl  uchwał  VII
Kongresu  –  jednolity  front  komunistów  z  socjalistami,  stanowiący  główne  źródło  jego  siły.
Uchwały  Kongresu  krytykowały  zarazem  partie  komunistyczne  za  częste  w  przeszłości
niedocenianie ogromnego znaczenia kwestii narodowej, za niewysuwanie haseł, które by ułatwiały
masom  zrozumienie  patriotycznej  treści  walki  o  socjalizm,  które  by  ściśle  z  sobą  sprzęgały
internacjonalizm i patriotyzm.

Sekretarz generalny KPP – Julian Leszczyński-Leński w imieniu delegacji polskiej zaznaczył w

swym wystąpieniu, że partia, podobnie jak wiele innych sekcji Międzynarodówki Komunistycznej
–  zajmowała  niesłuszne  stanowisko  wobec  lewicowych  i  demokratycznych  partii,  że  w  Polsce
porozumienie  komunistów  z  partiami  socjalistycznymi  i  ze  Stronnictwem  Ludowym  jest  obecnie
historyczną  koniecznością.  Podkreślał  on  zarazem  konieczność  umiejętnego  kojarzenia
rewolucyjnej  walki  klasowej  z  hasłami  o  szerszym,  ogólnonarodowym  charakterze,  przede
wszystkim z hasłem obrony niepodległości Polski.

Kierownictwo KPP nie było jednak jeszcze całkowicie wolne od pewnych niekonsekwencji, co

wyrażało  się  w  podtrzymywaniu  nadal  zarzutów  pod  adresem  przywódców  dawnej  „większości”,
jak  Kostrzewy,  Warskiego,  twórców  uchwał  historycznego  II  Zjazdu  partii,  który  przyjął
leninowską  koncepcję  hegemonii  klasy  robotniczej  w  narodzie,  eksponowaną  obecnie  w  nowych
warunkach  historycznych  przez  III  Międzynarodówkę.  Ogólnie  jednak  biorąc  nowa  linia  partii
torowała sobie zdecydowanie drogę.

Zjawisko to było tym bardziej na czasie, że i wewnętrzny układ sił w ruchu socjalistycznym

zmieniał  się  wyraźnie  na  korzyść  lewicy.  Świadczy  o  tym  znamienny  fakt,  że  w  większości
Okręgowych Komitetów Robotniczych (OKR) PPS znajdowali się już – w mniejszej lub większej
liczbie  –  zwolennicy  rokowań  z  komunistami.  Jednocześnie  szereg  organizacji  terenowych  KPP
zaczęło  już  zawierać  porozumienia  jednolito-frontowe  z  niektórymi  grupami  pepeesowskimi  a
Komitet  Centralny  KZMP  utrzymywał  regularne  kontakty  z  kierownictwem  OM  TUR  oraz  z
wybitnymi działaczami lewicowego skrzydła „Wici”.

Wytworzyła się taka sytuacja, że prawicowi przywódcy PPS nie byli już w stanie trwać na

stanowisku  izolacji  od  ruchu  komunistycznego.  Z  końcem  lipca  1935  r.  pomiędzy  KPP  a  PPS
doszło  do  zawarcia  ograniczonego  porozumienia  międzypartyjnego,  zobowiązującego  obie  partie
do  powstrzymywania  się  od  wzajemnych  napaści,  dopuszczania  komunistów  do  głosu  na
zebraniach  socjalistycznych,  wreszcie  do  wspólnego  przeprowadzania  kampanii  werbunkowej  do
klasowych  związków  zawodowych,  akcji  obchodu  Międzynarodowego  Dnia  Kobiet,  nasilania
działalności  antyhitlerowskiej  oraz  kampanii  w  obronie  więźniów  politycznych.  Na  proponowane
przez  komunistów  dalej  idące  porozumienie  przywódcy  PPS  nie  wyrazili  zgody,  ale  mimo
wszystko ów „pakt o nieagresji” stworzył sprzyjający klimat do wspólnej walki antysanacyjnej.

Stosunkowo duży efekt przyniosła akcja scalania komunistycznej Lewicy Związkowej ze

związkami  socjalistycznymi,  która  doprowadziła  do  wzrostu  liczby  klasowych  związków
zawodowych  z  284  tyś.  do  ok.  400  tyś.  członków.  Na  przełomie  1935  i  1936  r.  rozpoczęła  się
wielka  kampania  o  amnestię  dla  więźniów  politycznych,  w  której  obok  KPP  uczestniczyły  PPS  i
SL, a także Liga Praw Człowieka i Obywatela – organizacja, na czele której stał wybitny pisarz i
działacz socjalistyczny Andrzej Strug a współpracowali z nią politycy oraz przedstawiciele świata
kultury i nauki. Akcji tej nie mógł ignorować obóz sanacyjny. W styczniu 1936 r. ogłoszony został
dekret  o  amnestii,  w  wyniku  którego  wyszło  na  wolność  3,5  tyś.  komunistów,  zaś  ok.  5  tyś.
uzyskało skrócenie kary. W dalszym ciągu jednak wielu działaczy komunistycznych przebywało w
więzieniach, istniał też nadal obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej.

W lutym 1936 r. odbyło się plenarne posiedzenie KC KPP, które opracowało szczegółową

platformę frontu ludowego pod hasłami walki o chleb, wolność, ziemię i pokój, ze specjalną uwagą
odnoszącą się do bolączek i postulatów chłopskich. Między innymi plenum pozytywnie oceniło
przyjęcie przez kongres SL w grudniu 1935 r. ostrych antysanacyjnych uchwał, jak i od dawna już
wysuwanego przez KPP hasła ziemi dla chłopów bez wykupu.

g. Walki rewolucyjne klasy robotniczej w 1936 r.

Rozluźniając nieco dotychczasowe skrępowania działalności politycznej rząd Kościałkowskiego

kontynuował jednak na początku 1936 r. swą „oszczędnościową” politykę socjalną rozpoczynając
ściąganie nowego podatku od uposażeń, co było równoznaczne z obniżeniem płac o 7-10%.
Jednocześnie przygotowany został nowy statut emerytalny i nowa pragmatyka służbowa dla
pracowników samorządowych, znacznie pogarszające ich dotychczasową sytuację.

Wszystkie te uderzenia w masy pracujące wywołały nieuchronną z ich strony reakcję. Zaczęła

rosnąć liczba strajków i strajkujących. Wspólne walki zbliżały robotników – komunistów i
socjalistów w antydekretowej akcji zimowej 1935/36 r., organizowanej przez KPP, PPS i klasowe
związki zawodowe. Na terenie PPS szczególnie młodzież dążyła do jedności, do zespolenia
wszystkich sił rewolucyjnych i demokratycznych. W marcu 1936 r. działacze KZMP, OM TUR i

ZMW „Wici” doszli do porozumienia i podpisali Deklarację Praw Młodego Pokolenia. W
odpowiedzi na to CKW PPS rozwiązał komunizujący – jego zdaniem – OM TUR, powołując
ściślej podporządkowane egzekutywie sekcje młodzieżowe na jego miejsce.

Od początku 1936 r. w skali ogólnopolskiej zaczęła coraz gwałtowniej rosnąć fala strajków

robotniczych. Szczególnie rozpowszechniły się strajki okupacyjne, a dalej strajki solidarnościowe,
protestacyjne. Klasa robotnicza walczyła o podwyższenie zarobków, o umowy zbiorowe, o uznanie
praw związków zawodowych w fabrykach, bezrobotni – o pracę przy robotach publicznych. W
jednolitym froncie strajkowali 10 marca włókniarze łódzcy – 130 tyś. robotników – a dalej górnicy,
hutnicy, tramwajarze warszawscy. Do robotników tych zawodów dołączyli się pracownicy
samorządowi.

Ogólnie biorąc fala strajkowa w 1936 r. osiągnęła poziom, jakiego nie notowano w całym

okresie międzywojennym, z wyjątkiem rekordowego pod tym względem roku 1923. Liczba
zakładów objętych strajkami sięgała ponad 22 tyś., liczba strajkujących dochodziła do 675 tyś.

Największy rozgłos zyskały wydarzenia wiosną 1936 r., jakie rozegrały się w Krakowie. W

nocy  z  20  na  21  marca  w  czasie  strajku  okupacyjnego  w  krakowskiej  fabryce  „Semperit”  policja
brutalnie  usunęła  strajkującą  załogę,  której  większość  stanowiły  kobiety.  Wiadomość  o  tym
postępku policji zaalarmowała masy pracujące Krakowa. W obronie prawa robotników do strajku
okupacyjnego  z  inicjatywy  komunistów  i  krakowskiego  OKR  PPS,  w  którym  wybitną  rolę
odgrywali  lewicowi  socjaliści,  ogłoszono  na  dzień  23  marca  ogólnomiejski  strajk  powszechny,
proklamowany  przez  tutejszą  Radę  Związków  Zawodowych.  Tego  dnia  rozpoczął  się  wiec  z
udziałem  około  12  tyś.  osób,  na  którym  przemawiali  kapepowcy,  pepeesowcy  i  bundowcy,  po
czym  uformowała  się  licząca  ok.  20  tyś.  osób  demonstracja.  Koło  Barbakanu,  gdy  demonstranci
chcieli  podejść  pod  siedzibę  województwa,  policja,  uprzednio  przygotowana,  powitała  pochód
salwą karabinową. Policję obrzucono kamieniami i zaczęto wznosić barykady z ławek wziętych z
Plant  i  słupków  drogowych.  Walki  w  Krakowie  trwały  do  wieczora.  Padło  sześciu  zabitych,
kilkadziesiąt osób zostało rannych, kilkaset aresztowano.

Wypadki krakowskie wywołały falę protestów w całym kraju, tym ostrzejszych, że tego samego

dnia policja strzelała do demonstracji bezrobotnych w Częstochowie, zabijając jednego robotnika i
raniąc kilku. 25 marca, w dniu wielkiego, manifestacyjnego pogrzebu zamordowanych, robotnicy
Krakowa ponownie stanęli do powszechnego strajku protestacyjnego. Tydzień później, 2 kwietnia
odbył się w całym kraju, proklamowany przez KCZZ i przygotowany wspólnie przez socjalistów i
komunistów, jednogodzinny strajk protestacyjny.

W połowie kwietnia doszło do krwawych zajść we Lwowie, po raz pierwszy 14 kwietnia, gdy

policja zaatakowała kilkutysięczną demonstrację bezrobotnych, po raz drugi 16 kwietnia w czasie
pogrzebu robotników zabitych w poprzednich zajściach, co pochłonęło łącznie 50 zabitych i ok.
300 rannych. W odpowiedzi na masakrę ze strony policji, także i tu wybuchł 20 kwietnia strajk
protestacyjny.

Ostatnim przejawem wielkiego ożywienia w ruchu robotniczym pamiętnej wiosny 1936 r. były

szczególnie  liczne  manifestacje  pierwszomajowe,  przebiegające  pod  hasłem  jednolitego  frontu,
organizowane  wspólnie  przez  komunistów,  socjalistów  a  także  w  wielu  miejscowościach  z
udziałem  chłopów.  Tak  więc  wbrew  okólnikowi  CKW  PPS,  polecającemu  organizacjom
socjalistycznym samodzielne organizowanie święta, doszło do porozumienia lokalnych organizacji
kapepowskich z pepeesowskimi w Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu, Wilnie, na Górnym Śląsku
i w całym szeregu innych, mniejszych miast.

Następstwa owych pamiętnych wydarzeń miały charakter dalekosiężny w życiu gospodarczym i

politycznym kraju. Ich rezultatem był m.in. gwałtowny odpływ walut i złota z banków krajowych,
pojawienie się w życiu gospodarczym tendencji antyinwestycyjnych. Tego typu zjawiska stwarzały
z  kolei  atmosferę  niepewności  i  obaw  co  do  trwałości  ówczesnego  ustroju  politycznego.  Do
opanowania  sytuacji  (w  politycznym  słowa  znaczeniu)  nie  nadawał  się  z  punktu  widzenia  sfer
rządzących  gabinet  Kościałkowskiego,  w  którym  czołową  rolę  odgrywali  mężowie  zaufania

Mościckiego,  zmierzający  do  pewnego  zliberalizowania  polityki  wobec  opozycji.  W  tym  stanie
rzeczy  doszło  do  kompromisu  między  Mościckim  a  Rydzem-Śmigłym,  w  wyniku  którego
utworzono  rząd  mający  pozornie  charakter  prowizorium  politycznego  (15  V  1936),  który  jednak
przetrwał  aż  do  września  1939  r.,  jako  ostatni  urzędujący  w  kraju  rząd  II  Rzeczypospolitej.  Na
czele  owego  rządu  stanął  generał  Sławoj-Składkowski  (objął  jednocześnie  tekę  ministra  spraw
wewnętrznych),  człowiek  „silnej  ręki”,  podporządkowany  Rydzowi  na  zasadzie  posłuszeństwa
wojskowego.

Mimo wszystko nowy gabinet miał charakter do pewnego stopnia dwoisty. Z jednej strony

wyrażał dążność do przezwyciężenia kryzysu politycznego poprzez stosowanie brutalnych represji
i  akcji  pacyfikacyjnych,  czym  kierowali  ministrowie  związani  z  Rydzem:  Sławoj-Składkowski,
Witold  Grabowski  i  Tadeusz  Kasprzycki.  Z  drugiej  jednakże  strony  miał  nowo  powstały  rząd
zainicjować  nowy  kurs  w  dziedzinie  gospodarczej,  który  realizowali  ludzie  Mościckiego:
Eugeniusz  Kwiatkowski,  Juliusz  Poniatowski,  Antoni  Roman  i  Marian  Zyndram-Kościałkowski.
Nowy  kurs  w  polityce  ekonomicznej,  jak  już  o  tym  była  mowa,  miał  się  wyrażać  w  ostatecznym
porzuceniu  deflacji  i  przygotowaniu  gruntu  dla  polityki  aktywizmu  gospodarczego,  zwanej  też
polityką „nakręcania koniunktury”.

h. Sytuacja w ruchu chłopskim. Ruch ludowy a Front Morges. Agraryzm

Rok 1936, raczej jednak dopiero druga jego połowa, stał również pod znakiem narastającej fali

politycznych wystąpień chłopskich. Organizowane w tym roku przez SL obchody Święta
Ludowego zgromadziły około 1,5 miliona chłopów i przebiegały w atmosferze tak tłumnych
wieców i zgromadzeń, jakich nie znały dotąd dzieje ruchu ludowego.

Tymczasem w SL ścierały się różne prądy. Niektórzy przywódcy tego stronnictwa skłaniali się

do  współpracy  z  PPS,  inni  skłonni  byli  szukać  sojuszników  u  chadeków,  inni  wreszcie  nawet  u
endeków  –  w  Stronnictwie  Narodowym.  Z  jednej  strony  silny  był  tam  nurt  zmierzający  do
rozwijania  antyrządowych,  masowych  wystąpień  chłopskich,  z  drugiej  –  pojawiały  się  głosy  o
potrzebie zachowania umiaru i ograniczenia działalności ludowców do ram ścisłego legalizmu.

Kierunek radykalny zyskiwał sobie jednak wyraźną przewagę. Odbijał on nastroje ówczesnej

wsi i znajdował wpływowego rzecznika w osobie Wincentego Witosa przebywającego na
przymusowej emigracji i wyrastającego w oczach mas chłopskich na sztandarową postać, która
symbolizowała nieprzejednaną wrogość do reżimu sanacyjnego. Od czasów, gdy stał dwukrotnie na
czele rządów prawicowo-centrowych Chjeno-Piasta, Witos – m. in. pod wpływem dramatycznych
przeżyć w twierdzy brzeskiej – wydatnie zradykalizował swe poglądy polityczne.

Starając się uzyskać poparcie opozycyjnej części korpusu oficerskiego, jak generałów

Władysława  Sikorskiego  i  Józefa  Hallera  w  nadziei  na  ewentualny  zamach  stanu,  opowiadał  się
zarazem  za  taktyką  rozwijania  działalności  opozycyjnej  w  oparciu  o  masowe  wystąpienia
chłopskie. Na początku 1936 r., w dużym stopniu dzięki zakulisowej działalności gen. Sikorskiego
i  przywódcy  chadecji  Wojciecha  Korfantego,  w  miejscowości  szwajcarskiej  Morges  został
opublikowany  manifest,  który  obok  Witosa  podpisali  –  były  premier  Ignacy  Paderewski  i  gen.
Haller. Tak zwany Front Morges stanowił próbę konsolidacji opozycji demokratycznej w oparciu o
program umiarkowanych reform społecznych, na zasadach solidaryzmu klasowego.

Stronnictwo Ludowe i sam Witos, liczący się z nastrojami wsi, zdecydowali się jednak wkrótce

potem  odgrodzić  od  tej  koncepcji  i  zaakceptować  bardziej,  radykalne  metody  walki  z  sanacją.  W
czerwcu  1936  r.  przywódcy  SL  zorganizowali  w  Nowosielcach  ogromny,  liczący  ok.  100  tyś.
chłopów  obchód,  na  który  zaprosili  gen.  Rydza-Śmigłego,  któremu  przedstawiono  tam  program
przywrócenia  swobód  demokratycznych  oraz  amnestii  dla  Witosa.  Zebrane  masy  chłopskie
przekształciły  zlot  w  bojową  manifestację,  wznosząc  antysanacyjne  hasła,  na  które  Rydz
zareagował wyjazdem z Nowosielc przed zakończeniem wiecu.

Po tym wydarzeniu atmosfera na wsi była jeszcze bardziej napięta. Ożywioną akcję polityczną

rozwijały zwłaszcza „Wici”, gdzie pojawił się silny nurt, działający na rzecz frontu ludowego,
popierający ideę współpracy z PPS i KPP. Wiele organizacji terenowych tego związku
nawiązywało, szczególnie w Małopolsce, systematyczną współpracę z komunistami.

Jednocześnie rozpowszechniała się w szeregach SL i „Wici” ideologia agraryzmu, która opierała

się na teoretycznych założeniach, jakoby chłopstwo stanowiło odrębną siłę, kroczącą własną drogą
–  odmienną  zarówno  od  kapitalizmu,  jak  i  socjalizmu.  Teoretycy  programu  agrarystycznego
występowali  z  hasłem  solidaryzmu  chłopskiego,  pomniejszając  lub  wręcz  bagatelizując  rolę
konfliktów  między  bogatymi  a  biednymi  chłopami.  Mimo  tych  błędnych  teoretycznych  założeń,
przynoszących  często  szkodę  samemu  ruchowi  ludowemu,  agraryzm  zawierał  wiele  treści
postępowych  jako  protest  przeciwko  reliktom  feudalizmu  na  wsi,  przeciwko  wyzyskowi  chłopów
przez wielki kapitał bankowy i przemysłowo-handlowy. Popularyzatorzy agraryzmu położyli duże
zasługi  na  polu  krzewienia  oświaty  i  kultury  na  wsi  polskiej,  walcząc  z  ciemnotą  i  zabobonem.
Mimo  separatystycznych  założeń  teoretycznych,  w  praktyce  politycznej  lewicowe  skrzydło  SL  i
„Wici” ujawniało dążenia do ściślejszej współpracy z ruchem robotniczym.

i. Lewica robotnicza i chłopska w 1937 r. Wielki strajk chłopski

Kok 1937, a w zasadzie już druga polowa roku poprzedniego, stał pod znakiem wycofywania się

egzekutywy  PPS  z  przyjętej  poprzednio  zasady  ,,nieagresji”  w  stosunku  do  komunistów.
Świadczyły o tym uchwały odbytego z końcem  stycznia XXIV Kongresu PPS w Radomiu, gdzie
hasłu  jednolitego  frontu  z  komunistami  prawicowi  przywódcy  przeciwstawili  hasło  „frontu
demokratycznego”, mającego objąć PPS i SL, z wyłączeniem KPP.

Ogólny bilans obrad radomskich wypadł zatem ujemnie, chociaż w ich wyniku opracowano

wiele  słusznych  uchwał  o  charakterze  antyfaszystowskim  i  postępowym.  Zerwanie  „paktu  o
nieagresji”  godziło  jednak  w  dotychczasowe  osiągnięcia  jednolitego  frontu,  osłabiając  cały  ruch
robotniczy.  Mimo  tych  uchwał  znaczna  część  lewicowych  pepeesowców  współpracowała  jednak
nadal  z  komunistami,  o  czym  m.  in.  świadczy  wydawanie  z  inicjatywy  KPP  w  ścisłym
porozumieniu z przedstawicielami socjalistycznej lewicy – „Dziennika Popularnego”, ukazującego
się  od  października  1936  do  marca  1937  r.  W  skład  komitetu  redakcyjnego  wchodzili:  Norbert
Barlicki jako naczelny redaktor, Stanisław Dubois jako zastępca, inni socjaliści-jednolitofrontowcy
oraz komuniści.

Obie partie, zarówno KPP, jak i PPS, prowadziły z dużym rozmachem kampanię na rzecz

ludowego rządu hiszpańskiego, od chwili wybuchu w lipcu 1936 r. faszystowskiej rebelii w
Hiszpanii. KPP była natomiast jedyną partią, która zorganizowała rekrutację ochotników do
republikańskiej armii hiszpańskiej. Ogółem w szeregach tej armii walczyło około 5 tyś. Polaków,
przy czym wielu z nich odegrało tam wybitną rolę, jak np. Karol Świerczewski.

W lutym 1937 r. obradowało IV Plenum KPP, na którym pierwszoplanowe miejsce zajęła

problematyka bezpieczeństwa kraju i obrony jego niepodległości w obliczu wzrostu potęgi Niemiec
hitlerowskich  i  machinacji  hitlerowskich  w  Gdańsku.  Hasło  to  uzasadniało  konieczność  walki  z
reżimem  sanacyjnym,  który  nie  jest  w  stanie  takiego  bezpieczeństwa  zapewnić  Polsce.
Jednocześnie Plenum wysunęło koncepcję szerzej niż poprzednio pojętego frontu ludowego, który
objąć  miał  nie  tylko  KPP,  partie  socjalistyczne,  SL  i  związki  zawodowe,  ale  także  te  odłamy
dotychczasowych  zwolenników  sanacji  i  endecji,  których  zawiodły  obecne  rządy,  a  które  gotowe
były przejść na tory opozycji i walki o demokratyzację kraju.

Plenum ustosunkowało się krytycznie do antykomunistycznych uchwał kongresów PPS i SL, ale

zarazem wyraziło solidarność z ich antysanacyjnymi i demokratycznymi postulatami. Apelowało
wreszcie o nawiązanie wspólnych z socjalistami i ludowcami akcji masowych w walce o
demokrację.

Ruch strajkowy klasy robotniczej w ciągu 1937 r. zaczął stopniowo słabnąć, na co wpływała w

dużym stopniu sytuacja gospodarcza kraju, rozwijająca się pod znakiem ożywienia koniunktury.

Gdy jednak po osiągnięciu punktu kulminacyjnego w 1936 r. fala wystąpień robotniczych już w
pewnym stopniu opadła, obozowi rządzącemu zaczęło zagrażać nowe poważne niebezpieczeństwo.
W lecie 1937 r. doszło do wielkich wystąpień wielomilionowych mas chłopskich.

Obradujący w burzliwej atmosferze w styczniu 1937 r. nadzwyczajny kongres SL podjął

uchwałę  o  zorganizowaniu  strajku,  polegającego  na  wstrzymaniu  się  chłopów  od  dostarczania  na
rynek  artykułów  rolnych  oraz  kupowania  artykułów  przemysłowych  i  na  zaniechaniu  wpłacania
należności  podatkowych.  Kierownictwo  stronnictwa  zdecydowało  ostatecznie  przeprowadzić  ów
strajk  w  dniach  od  15  do  25  sierpnia.  Miał  on  charakter  wyraźnie  polityczny,  zawierał  żądania
rozwiązania  Sejmu,  rozpisania  demokratycznych  wyborów,  zwolnienia  więźniów  politycznych,
amnestii dla Witosa i innych byłych więźniów brzeskich, przywrócenia swobód demokratycznych i
wreszcie  gruntownej  zmiany  polityki  zagranicznej,  zwłaszcza  zbliżenia  Polski  do  mocarstw
zachodnich.

Strajk – a więc forma walki przejęta od klasy robotniczej – był niewątpliwie rezultatem

nastrojów  na  wsi  polskiej.  Przywódcy  SL,  godząc  się  na  tak  ostrą  formę  walki  nie  bez
wewnętrznych  wahań  i  oporów,  ograniczyli  jednak  jej  zasięg  terytorialny.  Wyłączyli  więc  z
planowanej  akcji  obszary  Pomorza  i  Śląska  z  uwagi  na  niebezpieczeństwo  niemieckie,  a  także
ziemie  ukraińskie  i  białoruskie,  gdzie  ewentualność  dalej  idących  rewolucyjnych  ruchów  była
szczególnie  groźna.  Jednocześnie  władze  SL  zaleciły  swym  organizacjom,  aby  nie  wchodziły  w
związku z akcją strajkową w porozumienie z innymi stronnictwami, co oznaczało odgrodzenie się
od  współpracy  nie  tylko  z  KPP,  lecz  i  z  PPS.  Zresztą  ta  ostatnia  partia,  w  przeciwieństwie  do
komunistów, nie kwapiła się do poparcia strajku chłopskiego.

Mimo legalistycznych tendencji, cechujących posunięcia kierownictwa SL, strajk przybrał od

pierwszej chwili charakter wielkiej bitwy z rządami sanacji. Strajkujący tworzyli straże i oddziały
bojowe, które zatrzymywały dostawy produktów wiejskich do miast i zwalczały łamistrajków. Na
masowych  wiecach  chłopi  burzliwie  demonstrowali  przeciw  obozowi  rządzącemu,  domagali  się
powrotu  Witosa  i  często  podejmowali  rzucane  przez  komunistów  hasła  jednolitego  frontu
antysanacyjnego. W wielu miejscowościach dochodziło do gromadzenia się chłopów uzbrojonych
w  kosy,  widły,  cepy,  siekiery,  a  nawet  w  broń  palną.  Najpotężniejsze,  ponad  l0-tysięczne
zgromadzenie  miało  miejsce  w  Pawłosiowie  koło  Jarosławia,  gdzie  chłopi  założyli  rodzaj  obozu
warownego, zapowiadając decydujący bój w walce o władzę. W ciągu trwania strajku jego czołową
sprężyną  było  wielu  terenowych  lewicowych  działaczy  SL  i  „Wici”,  z  którymi  niejednokrotnie
współpracowali komuniści, włączający się bezpośrednio do pracy komitetów strajkowych.

Oficjalny komunikat donosił o 188 wystąpieniach „bojówek chłopskich” i o 36 starciach z

policją, w wyniku których zabito 41 osób. Dane te – faktycznie znacznie obniżone – nie
obejmowały nadto setek osób lżej lub ciężej rannych. Po 10 dniach strajku przywódcy SL ogłosili
jego zakończenie, ale wrzenie na wsi w dalszym ciągu nie ustawało, zwłaszcza że policja
przystąpiła do brutalnej akcji pacyfikacyjnej, obejmującej dziesiątki wsi.

Strajk chłopski w sierpniu 1937 r. stanowił ostatnią wielką bitwę mas pracujących w burzliwych

latach  1935-1937,  poważnie  wstrząsając  systemem  rządzącym,  nie  zdołał  jednak  doprowadzić  do
jego  obalenia.  Nie  ulega  wątpliwości,  że  podstawową  przyczyną  niepowodzenia  tak  tej  ostatniej,
jak  i  poprzednich  robotniczych  antysanacyjnych  wystąpień,  stanowiło  rozproszenie  sił  obozu
demokratycznego,  zwłaszcza  rozbicie  ruchu  robotniczego.  Obalenie  sanacji  mogło  się  dokonać
jedynie w drodze bliskiej współpracy wszystkich sił lewicowych, reprezentujących masy ludowe, w
pierwszym  rzędzie  KPP,  PPS  i  SL,  na  co  wskazywali  komuniści  nawołując  do  realizacji  frontu
ludowego.

j. Opozycja prawicowa. Stronnictwo 1arodowe i ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne

Ruch nacjonalistyczny przeżywał w latach trzydziestych poważne perturbacje organizacyjne i

przeobrażenia ideologiczne, związane m. in. z impasem politycznym, w jakim znalazła się endecja

po przewrocie majowym. Już wtedy założył Dmowski tzw. Obóz Wielkiej Polski (XII 1926) w celu
skonsolidowania wokół niego całej nacjonalistycznej prawicy. Zadaniem OWP miała być walka z
sanacją  na  terenie  pozaparlamentarnym.  Gdy  jednak  przekształcił  się  w  typową  organizację
bojówkarską,  władze  administracyjne  zakazały  działalności  tej  organizacji  (III  1933),  a  jej
członkowie  wstąpili  teraz  przeważnie  do  Stronnictwa  Narodowego  (SN),  założonego  w
październiku  1928  r.  Postulaty  SN  jako  rzeczywistego  kontynuatora  ZLN,  były  często  zbieżne  i
podobne  do  OWP,  działało  ono  jednak  opierając  się  na  bardziej  tradycyjnych  metodach  walki
politycznej  endecji  i  do  tych  tradycji  nawiązywało.  Podczas  gdy  w  SN  przeważała  koncepcja
legalnej  opozycji,  w  OWP  dominowała  tendencja  grupy  tzw.  młodoendeckiej,  propagującej
permanentną akcję bojówek z zamiarem przygotowania zamachu stanu i  z wizją ustrojową bliską
włoskiemu faszyzmowi.

Grupa młodoendecka, działająca w SN po zlikwidowaniu OWP, wnet jednak zerwała z tym

stronnictwem  i  założyła  nową  partię  (IV  1934)  pod  nazwą  –  Obóz  Narodowo-Radykalny  (ONR).
Legalna  działalność  ONR  nie  trwała  długo.  Już  w  lipcu  1934  r.  władze  administracyjne
zdelegalizowały z kolei i tę partię, aresztując wielu jej czołowych działaczy. Z końcem tego roku
ONR  podjął  co  prawda  półlegalnie  swoją  działalność  ponownie,  doszło  w  nim  jednak  do  ostrych
sporów  i  do  rozłamu  na  dwie,  faktycznie  odrębne  partie  (wiosna  1935),  które  od  wydawanych
przez  nie  organów  prasowych  nazywano  potocznie:  ONR-ABC  i  ONR-Falanga.  W  ten  sposób  w
ruchu  nacjonalistycznym  ukształtowały  się  trzy  odrębne  partie,  różniące  się  od  siebie  stopniem
nasycenia  ich  haseł  programowych  treściami  nacjonalistycznymi  i  elementami  faszyzującymi,
względnie wyraźnie faszystowskimi. Pod tym względem SN wykazywało stosunkowo największą
wstrzemięźliwość, ONR-ABC zajmował pozycję pośrednią, gdy natomiast ONR-Falanga był partią
najzupełniej  przyjmującą  podstawy  programowe  i  metody  działania  faszyzmu.  SN  stanowiło
zarazem w polskim życiu politycznym drugiej połowy lat trzydziestych  siłę znacznie większą niż
ugrupowania  narodowo-radykalne,  było  też  ono  w  gruncie  rzeczy  jedyną  opozycyjną  partią
prawicową, mającą szeroki zasięg wpływów.

Nacjonalizm wzmiankowanych partii nacjonalistycznych kierował się z jednej strony przeciwko

Żydom,  których  te  partie  zamierzały  zmusić  do  emigracji,  z  drugiej  zaś  przeciwko  Ukraińcom  i
Białorusinom,  którzy  mieli  ulec  polonizacji.  Wszystkie  one  ostro  zwalczały  lewicę  społeczno-
polityczną,  zarówno  rewolucyjną,  jak  i  reformistyczną  –  komunistów,  socjalistów,  ludowców,
piętnowały  jednak  również  obóz  rządzący,  określając  go  jako  „żydo-sanację”.  Faszyzująca  i
faszystowska  grupa  „młodych”  w  tych  ugrupowaniach  skłonna  była  jednak  do  zawarcia
porozumienia  z  prawicowym  skrzydłem  obozu  sanacyjnego  z  perspektywą  stworzenia  partii
faszystowskiej, łączącej skrajnie reakcyjne elementy z obu politycznych obozów.

Bardziej umiarkowane elementy ruchu nacjonalistycznego nie szły tak daleko, one też w okresie

bezpośrednio  poprzedzającym  wybuch  drugiej  wojny  światowej  (1938-1939)  stale  rosły  kosztem
tracących  na  znaczeniu  partii  ONR-ABC  i  ONR-Falanga.  Ugruntowywało  to  pozycje  SN,
nawiązującego  do  dawnych  tradycji  endecji  także  w  zakresie  orientacji  międzynarodowej,
przestrzegającej  przed  niebezpieczeństwem  niemieckim,  podkreślającej  wagę  sojuszu  z  Francją
oraz potrzebę poprawnych stosunków z ZSRR i Czechosłowacją.

k. Ewolucja ideowo-polityczna stronnictw mniejszości narodowych

W ukraińskim ruchu nacjonalistycznym nadal największe znaczenie miała UNDO i jej

militarystyczno-terrorystyczny  konkurent  –  UWO,  która  przekształciła  się  w  styczniu  1929  r.  w
Organizację  Ukraińskich  Nacjonalistów  (Orhanizacija  Ukrainśkych  Nacionalistiw,  OUN),  będącą
kontynuatorką  swej  poprzedniczki  pod  względem  taktyki  i  układów  personalnych.  Inaczej
ukształtowała się sytuacja w UNDO, gdzie w latach trzydziestych większość przywódców skłaniała
się  do  rezygnacji  z  totalnej  opozycji  wobec  państwa  polskiego,  do  uznania  włączenia  ziem
zachodnioukraińskich  do  Polski,  z  równoczesnym  uznaniem  jako  programu  minimum,  postulatu

autonomii ukraińskiej w państwie polskim.

Wzrost akcji represyjnych ze strony władz polskich w stosunku do Ukraińców stawiał ukraiński

ruch  nacjonalistyczny  przed  alternatywami  przejścia  do  akcji  sabotażowo-terrorystycznej  lub
pójścia na kompromis w stosunku do aparatu państwowego, oparty na obustronnych ustępstwach.
UNDO  obrała  tę  drugą  alternatywę,  podejmując  w  tym  duchu  pierwsze  rozmowy  z
przedstawicielami  rządu  wkrótce  po  spacyfikowaniu  wsi  ukraińskich  przez  policję  i  wojsko  z
końcem  roku  1930.  Stronnictwo  to  porzuciło  w  latach  trzydziestych  taktykę  ostrej  legalnej
opozycji, a w wyborach sejmowych 1935 i 1938 r. wzięło udział jako – oczywiście poza obozem
sanacyjnym  –  jedyna  większa  partia  polityczna.  Chociaż  polityka  kompromisu  z  sanacją  nie  dała
większych rezultatów UNDO kontynuowała ją bez większych zmian do 1939 r.

Jeśli chodzi o OUN, to głosiła ona hasła „rewolucji narodowej” w celu stworzenia niepodległej

Ukrainy  i  przeciwstawiała  się  stanowczo  legalistycznym  formom  działania,  proklamując  walkę
zbrojną.  W  przyszłym  państwie  ukraińskim  propagowała  ustrój  polityczny  oparty  na  wzorach
faszystowskich.  Wszystkie  swoje  poczynania  wiązała  z  akcją  terrorystyczną,  a  ostateczny  cel
swych dążeń widziała w konflikcie międzynarodowym i zwycięstwie Niemiec hitlerowskich. Akcję
sabotażowo-terrorystyczną  kierowała  OUN  przede  wszystkim  przeciwko  lokalnej  administracji,  a
także  przeciwko  polskiej  ludności  i  własności.  Stosowała  ona  także  terror  –  z  jednej  strony
przeciwko  ukraińskim  działaczom  ugodowym,  z  drugiej  zaś  –  w  stosunku  do  przedstawicieli
ukraińskiej lewicy i przedstawicieli ZSRR w Polsce. W drugiej połowie lat trzydziestych wpływy
OUN  rosły  dość  szybko  kosztem  UNDO  wśród  niektórych  odłamów  młodszej  generacji  ludności
ukraińskiej.

W latach trzydziestych wyraźnie zacieśnili współpracę socjaliści i radykałowie ukraińscy pod

hasłami obrony narodowych praw Ukraińców, obrony demokracji i praw ludności pracującej. Ostro
potępiały  obydwie  te  partie  rządy  sanacyjne  i  próby  ugody  z  władzami  polskimi.  Jednocześnie
współpracowały  z  PPS  i  akcentowały  swój  pozytywny  stosunek  do  polskich  stronnictw
demokratycznych,  jednakże  w  drugiej  połowie  lat  trzydziestych  ich  rola  w  życiu  politycznym
wyraźnie zmalała.

Ukraiński ruch komunistyczny i bliski komunizmowi był reprezentowany w omawianych latach

obok  KPZU,  stanowiącą  autonomiczną  część  KPP,  przez  Ukraińskie  Włościańsko-Robotnicze
Zjednoczenie Socjalistyczne (Ukrainśke Selanśko-Robitnycze Socjalistyczne Ojednannia, Sel-Rob)
powstałe w październiku 1926 r. z połączenia Sel-Sojuza i radykalnej Partii Wolności. Sel-Rob już
od  chwili  swego  powstania  był  bliski  ruchowi  komunistycznemu  i  pod  nazwą  Sel-Rob  Jedność
działał  do  września  1932  r.,  kiedy  to  został  rozwiązany  przez  władze  sanacyjne.  Jego  działalność
próbowało w latach następnych kontynuować Ukraińskie Zjednoczenie Włościańskie (USO), ale i
ono  uległo  w  lipcu  1934  r.  likwidacji  na  polecenie  władz.  Odtąd  ukraiński  ruch  komunistyczny
reprezentowała wyłącznie nielegalna KPZU.

Wśród ludności białoruskiej poważniejszą rolę polityczną odgrywały w zasadzie tylko dwa

kierunki  –  chrześcijańsko-socjalny  i  komunistyczny.  Założona  w  październiku  Białoruska
Chrześcijańska Demokracja (BChD) miała – w porównaniu z polską chadecją – bardzo radykalny
program społeczno-gospodarczy, przewidujący m.in. przekształcenie wielkiej własności prywatnej
w  społeczną  własność  kolektywną.  Wypowiadała  się  równocześnie  za  przekazaniem  bez  wykupu
ziemi obszarniczej (także kościelnej) chłopom bezrolnym i małorolnym. W styczniu 1936 r. BChD
przyjęła  nową  nazwę  –  Białoruskie  Zjednoczenie  Ludowe  (Biełaruskaje  Narodnaje  Abjadnanie,
BNA),  co  stanowiło  afirmację  dziesięcioletniego  procesu  radykalizacji  tej  partii,  stawiając  ją  w
rzędzie radykalnych partii ludowych.

BChD i jej kontynuacja – BNA zajmowały zdecydowanie opozycyjne stanowisko wobec władz

polskich, przeciwstawiały się próbom ugody z sanacją, ale jednocześnie odnosiły się negatywnie do
białoruskiego ruchu komunistycznego, choć – z drugiej strony – potępiały represje w stosunku do
komunistów, zwłaszcza wobec członków i sympatyków Hromady. BChD i BNA podejmowały
próby zbliżenia do polskiej demokratycznej opozycji – do SL, PPS i SD.

Kierunek społeczno-polityczny reprezentowany przez te partie ustępował jednak pod względem

masowości  i  aktywności  ruchowi  komunistycznemu  na  gruncie  białoruskim,  przy  czym  –  po
rozwiązaniu  przez  władze  Hromady  w  styczniu  1927  r.  –  główną  rolę  odgrywała  tu  KPZB,
działająca  nielegalnie  jako  część  składowa  KPP,  ale  inspirująca  różne  legalne  organizacje
białoruskie.  Tak  np.  do  1934  r.  komuniści  wykorzystywali  do  legalnej  działalności  Towarzystwo
Szkoły Białoruskiej. W drugiej połowie lat trzydziestych władze doprowadziły jednak do likwidacji
legalnych  ośrodków  białoruskich  komunistów,  tak  że  jedyną  ich  organizacją  pozostała  nielegalna
KPZB.

Prawicę społeczno-polityczną ludności żydowskiej reprezentowała po przewrocie majowym

nadal  Aguda,  która  podkreślała  swoją  lojalność  wobec  rządu  sanacyjnego,  a  niektórzy  jej
członkowie  wchodzili  w  skład  sejmowego  klubu  BBWR.  Stosunki  te  uległy  pogorszeniu  po
utworzeniu  OZN-u,  który  m.in.  zalecał  bojkot  ekonomiczny  przemysłu  i  handlu  żydowskiego.
Mimo to Aguda unikała ostrzejszych zadrażnień z obozem rządzącym i wzięła udział w wyborach
lat 1935 i 1938, bojkotowanych przez opozycję. W drugiej połowie lat trzydziestych zaznaczyła się
w  szeregach  tej  organizacji,  zwłaszcza  wśród  młodszej  jej  generacji,  dążność  do  zbliżenia  i
kooperacji z ruchem syjonistycznym.

Liberalni folkiści stracili na znaczeniu i nie reprezentowali już w latach trzydziestych

poważniejszej  siły  politycznej,  rosła  natomiast  nieustannie  aktywność  ruchu  syjonistycznego  w
różnych  jego  odmianach  i  formach  organizacyjnych.  Także  i  w  społeczeństwie  żydowskim
dochodziły do głosu tendencje skrajnie nacjonalistyczne. W omawianym okresie wyrażały je takie
organizacje, jak Nowa Organizacja Syjonistyczna i Front Młodożydowski, które opowiadały się za
walką  zbrojną  w  Palestynie  o  utworzenie  państwa  żydowskiego.  Przejmowały  one  różne  wzorce
faszystowskie,  które  –  obok  zasad  religijnych  –  miały  służyć  jako  podstawy  organizacji  i  ustroju
politycznego  tego  państwa.  Wszystkie  partie  i  organizacje  syjonistyczne  zwalczały  komunistów.
Inne  koncepcje  polityczno-ustrojowe  przyszłego  państwa  lansowali  poale-syjoniści,  upatrujący
możliwość ewolucji żydowskiej organizacji państwowej w Palestynie w kierunku socjalizmu.

Bund nadal przeciwstawiał się tym wszystkim planom i podtrzymywał swój dawniejszy

program  autonomii  kulturalno-narodowej  Żydów  w  Polsce,  uważając,  że  ostateczne  wyzwolenie
mas żydowskich nastąpi wraz z upadkiem kapitalizmu, natomiast syjonizm uważał za utopię. Jeśli
chodzi o stosunek do komunistów, to krytykował ich politykę, ale nawoływał do współpracy z nimi
w  jednolitym  froncie,  PPS  zarzucał  reformizm  i  ugodowe  nastawienie  w  stosunku  do  sanacji,  co
jednak  nie  powstrzymywało  go  od  kontynuowania  współpracy  z  tą  partią,  zwłaszcza  zaś  z
lewicowym jej nurtem.

W życiu politycznym niemieckiej mniejszości w Polsce nastąpił wyraźny zwrot po dojściu

Hitlera  do  władzy  na  początku  1933  r.  Niemcy  zamieszkali  w  Polsce  w  coraz  to  większej  masie
przejmowali  hasła  programowe  hitlerowców.  W  tej  atmosferze  ulegały  systematycznemu
osłabieniu  niemieckie  stronnictwa  typu  liberalnego,  chrześcijańsko-demokratycznego  i
socjalistycznego  na  rzecz  kierunków  bliskich  pod  względem  ideowo-politycznym  ruchowi
hitlerowskiemu, lub wprost z tym ruchem się identyfikujących.

Tak więc zdecydowanie przeciwstawiająca się hitleryzmowi w imię podstawowych

chrześcijańskich  wartości  etycznych  Katolicka  Partia  Ludowa  zamiast  7000  członków  w  1933  r.,
liczyła już tylko ok. 900 członków w 1937 r. Niemieccy socjaliści zamiast 63 tyś. członków w 1930
r. mieli w swych szeregach już tylko ok. 800 członków w 1936 r. itd. Szybko natomiast rosła w siły
prohitlerowska  Partia  Młodoniemiecka  (Jungdeutsche  Partei),  która  rozszerzała  swe  wpływy  we
wszystkich  zamieszkałych  przez  Niemców  regionach  Polski,  z  nieco  mniejszym  może
powodzeniem  jedynie  w  okręgu  łódzkim.  Zmniejszały  się  również  socjalistyczne  niemieckie
związki zawodowe na rzecz prohitlerowskiej organizacji zawodowej.

Swoje apogeum osiągnąć miał ruch hitlerowski wśród mniejszości niemieckiej w Polsce w 1939

r., kiedy to ruch ten przeszedł otwarcie do gwałtownej opozycji wobec państwa polskiego i do
działań o charakterze sabotażowo-dywersyjnym.

l. Przegrupowania i rozłamy w obozie rządzącym. Utworzenie Stronnictwa Demokratycznego

i Stronnictwa Pracy. Rozwiązanie Sejmu i wybory 1938 r

Sytuacja wewnętrzno-polityczna kraju rozwijała się pod znakiem utworzonego formalnie w

lutym  1937  r.  Obozu  Zjednoczenia  Narodowego  (OZN),  zwanego  powszechnie  Ozonem.  Była  to
nowa  sanacyjna  organizacja  polityczna,  powołana  głównie  przez  grupy  związane  z  marszałkiem
Rydzem-Śmigłym. W porównaniu z BBWR program Ozonu był znacznie bardziej zachowawczy i
miał  strukturę  opartą  na  wzorach  organizacji  totalitarnych,  którą  uosabiali  m.in.  mianowani
kierownicy,  obowiązani  do  bezwzględnego  posłuszeństwa,  do  działania  na  rozkaz.  Na  czele  tej
organizacji  stanął  pułkownik  Adam  Koc,  który  jako  główne  hasło  głosił  konieczność  skupienia
społeczeństwa  wokół  armii  i  Rydza-Śmigłego  oraz  potrzebę  realizacji  zasad  ustrojowych
sprecyzowanych  przez  konstytucję  kwietniową.  Jednocześnie  propagował  Koc  ideę  silnego
państwa, zasadę wodzostwa i kult Piłsudskiego.

Już od chwili swego powstania stał się Ozon terenem ostrych rozgrywek politycznych. Kurs

jego  kierownictwa  na  totalizację  życia  politycznego  napotykał  zacięty  opór  całego  obozu
demokratycznego,  budząc  sprzeciw  bardziej  umiarkowanej  części  obozu  sanacyjnego,  m.in.  nie
tylko tzw. „naprawiaczy”, ale i grupy „zamkowej”. Wśród oponentów znalazły się też prosanacyjne
organizacje  młodzieżowe,  przede  wszystkim  Legion  Młodych,  Związek  Strzelecki,  Związek
Harcerstwa  Polskiego,  Centralny  Związek  Młodej  Wsi  i  Organizacja  Młodzieży  Pracującej.  Nie
weszły wreszcie do OZN – PPS dawna Frakcja Rewolucyjna i Związek Związków Zawodowych,
który w latach 1935-1939 stał się do pewnego stopnia samodzielną organizacją.

Kurs ten zwalczało także Stronnictwo Narodowe (dawna endecja), które oponowało przeciwko

monopartyjnej  koncepcji  Ozonu  grożącej  endecji  zagładą.  Wobec  tego  już  w  grudniu  1937  r.
kierownicza  grupa  Rydza-Mościckiego  odebrała  Kocowi  kierownictwo  organizacji  i  oddała  je  w
ręce generała Stanisława Skwarczyńskiego, zwolennika nieco bardziej liberalnego kursu, co miało
zapewnić  większą  popularność  w  oczach  społeczeństwa.  Mimo  to  Ozon  nie  tylko  nie  potrafił
zwiększyć  wpływów  wśród  mas,  ale  w  jego  własnych  szeregach  doszło  do  secesji  18  posłów  na
Sejm, związanych z sanacyjnym ruchem zawodowym.

Znacznie dalej posunęli się niektórzy działacze „lewicy sanacyjnej”. Nawiązując do

niepodległościowej i demokratycznej przeszłości przeszli oni do opozycji wobec obozu rządzącego.
Zaczęły  powstawać  Kluby  Demokratyczne  (październik  1937)  skupiające  postępowe
antyfaszystowskie grupy inteligencji. Stanowiły one zalążek założonego wkrótce potem (czerwiec
1938)  Stronnictwa  Demokratycznego,  które  stanęło  na  stanowisku  przywrócenia  demokracji
parlamentarnej,  postulowało  współpracę  z  PPS  i  SL  i  wysuwało  hasło  przebudowy  ustroju
gospodarczego Polski na drodze wprowadzenia gospodarki planowej, upaństwowienia kluczowych
gałęzi przemysłu oraz realizacji reformy rolnej.

Innego typu krok w kierunku konsolidacji sił antysanacyjnych w kraju stanowiło utworzenie w

październiku  1937  r.  Stronnictwa  Pracy,  w  którego  szeregach  zjednoczyły  się  Chrześcijańska
Demokracja,  NPR  i  Związek  Hallerczyków.  Było  to  ugrupowanie  o  programie  zbliżonym  do
koncepcji Frontu Morges, stojące w opozycji do obozu rządzącego i opowiadające się za ustrojem
parlamentarnym.  W  polityce  zagranicznej  zwalczało  linię  Becka,  domagając  się  zacieśnienia
stosunków  z  Francją.  Ze  względu  na  swą  konserwatywno-katolicką  ideologię  opowiadało  się
jednak przeciwko współpracy z PPS i było niechętne rozwijaniu ruchu masowego.

Tarcia w obozie rządzącym doprowadziły do rozwiązania Sejmu sanacyjnego przed upływem

jego  kadencji  i  do  rozpisania  na  dzień  6  listopada  1938  r.  nowych  wyborów  (ostatnich  przed
wybuchem  II  wojny  światowej).  Ten  krok  był  jednym  z  dalszych  poczynań  obozu  Mościckiego–
Rydza  mających  na  celu  wyeliminowanie  z  Sejmu  konkurencyjnej  grupy  „pułkowników”  z  ich
przywódcą  Walerym  Sławkiem  na  czele,  m.in.  w  przewidywaniu  zbliżających  się  wyborów  na
prezydenta  państwa.  Sławek  popełnił  wkrótce  potem  samobójstwo,  które  odbiło  się  szerokim
echem w ówczesnej opinii publicznej.

Obóz rządzący nawiązywał w czasie kampanii wyborczej do groźnej dla kraju sytuacji

międzynarodowej i nawoływał do skupienia się wokół rządu, dając do zrozumienia w oświadczeniu
Mościckiego, że nowy Sejm dokona ewentualnej rewizji ordynacji wyborczej z 1935 r., nie dającej
żadnych szans stronnictwom opozycyjnym.

Również i tym razem partie opozycyjne ogłosiły bojkot wyborów, który jednakże nie dał tak

wielkich rezultatów jak w 1935 r. Od głosowania powstrzymała się około ⅓ ogółu uprawnionych,
na co niemało wpływała postawa przywódców SL i PPS, którzy z zagrożenia Polski przez Niemcy
hitlerowskie wyciągali wniosek o konieczności złagodzenia wystąpień antyrządowych. Trzeba
jednak pamiętać, że w takiej sytuacji znaczną część obywateli, którzy poszli do urn wyborczych,
można zaliczyć do przeciwników OZN-u i całego obozu sanacyjnego.

m. Ruch robotniczy i chłopski w przededniu wybuchu wojny

Rewolucyjny kierunek w polskim ruchu robotniczym, reprezentowany przez KPP, przeżywał –

już począwszy od 1937 r. – ostry kryzys wewnętrzno-organizacyjny, i to niestety wtedy, gdy partia
osiągnęła pełnię swej dojrzałości ideologicznej, umiejętnie sprzęgając dalekosiężne hasła rewolucji
socjalistycznej z hasłami walki na co dzień o demokrację i z programowym dążeniem do
zagwarantowania niepodległego bytu narodowi polskiemu. Świadczą o tym liczne odezwy i
rezolucje nawołujące do obrony niepodległości Polski przed narastającym niebezpieczeństwem ze
strony hitlerowskich Niemiec.

Międzynarodowy ruch komunistyczny, w tym i polski ruch rewolucyjny, rozwijał się w ciągu

całego  okresu  międzywojennego  pod  wpływem  takich  epokowych  wydarzeń,  jak  Rewolucja
Październikowa  i  budownictwo  pierwszego,  wielkiego  państwa  socjalistycznego  –  ZSRR.
Popieranie i obrona tego państwa były w ówczesnych warunkach miarą postępu i zaangażowania w
walce  klasowej.  Podobnie  kształtowało  się  to  w  dziedzinie  politycznej,  zwłaszcza  że  rządy
burżuazyjne  prowadziły  przez  cały  czas  politykę  mniej  lub  bardziej  wyraźnie  antyradziecką.
Jednakże ruch na rzecz poparcia i obrony pierwszego socjalistycznego państwa spotkał się w latach
trzydziestych  z  zespołem  zjawisk  związanych  z  przerostem  i  nadużywaniem  władzy  ze  strony
Stalina,  określonych  następnie  mianem  tzw.  kultu  jednostki.  W  1937  r.  Komitet  Wykonawczy
Międzynarodówki Komunistycznej odwołał z kraju większość czołowych działaczy KPP i zarzucił
im współpracę z sanacyjną policją i wywiadem wojskowym.

Działalność partii osłabła. Wytworzyła się atmosfera podejrzliwości i braku wzajemnego

zaufania.  W  pierwszych  miesiącach  1938  r.  Komitet  Wykonawczy  Międzynarodówki
Komunistycznej  –  na  podstawie  przedstawionych  mu  sfałszowanych  dokumentów,  mających
świadczyć o rzekomych  powiązaniach kierownictwa KPP z sanacyjnym kontrwywiadem – podjął
uchwałę  o  rozwiązaniu  partii.  W  tej  sytuacji  –  po  wielu  burzliwych  dyskusjach  –  Tymczasowe
Kierownictwo KPP ostatecznie zaakceptowało powyższą decyzję i partia przestała istnieć. W 1956
r.  –  po  XX  Zjeździe  KPZR  –  uznano,  iż  decyzja  o  rozwiązaniu  KPP  była  błędna,  a  partia  i  jej
przywódcy  zostali  zrehabilitowani.  Jej  brak  w  miesiącach  poprzedzających  agresję  hitlerowską
uniemożliwił ruchowi komunistycznemu w Polsce pokierowanie walką mas ludowych z najeźdźcą,
jednakże  mimo  to  poszczególne  grupy  komunistów  polskich  nie  zaprzestały  działalności
politycznej,  wykorzystując  jako  Jej  platformę  różnego  rodzaju  organizacje  społeczne,  kulturalne,
zawodowe.  O  tym,  jak  bardzo  władze  państwowe  były  dalekie  od  niedoceniania  działalności
komunistycznej,  świadczyły  liczne  aresztowania  i  procesy  komunistów,  wytaczane  już  po
rozwiązaniu partii, jak również dalsze ich zsyłki do Berezy Kartuskiej.

Rozwiązanie KPP miało duże znaczenie także dla PPS, która mogła teraz działać nie zważając

na  stanowisko  zajmowane  przez  jej  rewolucyjnego  oponenta.  Zjawisko  to  wpłynęło  na
przechylenie  się  układu  sił  w  socjalistycznych  szeregach  w  stronę  partyjnej  prawicy,  z
równoczesnym  osłabieniem  aktywności  kierunku  lewicowego.  Przywódcy  PPS  stali  się  teraz
bardziej skłonni do porozumienia z umiarkowaną częścią obozu rządzącego. W październiku 1938