plik

BRET HARTE *

KIEDY BYŁEM PIRATEM

— KIEDYŚ, gdy byłem piratem...
Mówiący był starszym dżentelmenem w nienagannym wieczorowym ubraniu, pokój był

wytworny, towarzystwo wysoce szanowne, miejscowość zarazem modna i ekskluzywna, oka-
zją zaś był wykwintny obiad. Trzeba dodać, że mówiący był równocześnie gospodarzem.

Jest rzeczą oczywistą, że w tych warunkach dobre wychowanie nakazywało przyjąć to

oświadczenie  z  lekkim  uśmiechem,  który  mógł  oznaczać  wesołe  niedowierzanie  lub  też
uprzejme  przyjęcie  do  wiadomości  zwykłego  faktu.  Istotnie,  wydaje  mi  się,  że  wszyscy
zachowywaliśmy  się  tak,  jakbyśmy  byli  przekonani,  że  nasz  gospodarz,  kiedy  był  piratem  -
jeżeli  był  nim  kiedykolwiek  —  postępował  tak,  jak  tylko  potrafi  szanujący  się  pirat,  i  nigdy
nie  pogwałcił  kanonów  dobrego  towarzystwa.  Temu  przeświadczeniu  dała  w  pewnej  mierze
wyraz najmłodsza panna Jones, wykrzyknąwszy:

— O, jak to miło!
— To się działo, oczywiście, przed wielu laty, gdy byłem niemal chłopcem.
Szepnęliśmy wszyscy: „oczywiście” — jak gdyby korsarstwo było naturalnym wyra-

zem młodzieńczej wybujałości.

— Powinienem może wyjaśnić okoliczności, które zaprowadziły mnie na tę drogę.
W tym momencie Legrande, wytworny attache poselstwa patagońskiego, wtrącił po

francusku, że to nie jest konieczne — co już było nadmiarem uprzejmości — po czym jego
sąsiad, Anglik, dodał pospiesznie: — Oui, oui.

— Jest taka książka — ciągnął dalej Legrande ściszonym głosem — kapitana Canot,

Francuza... bardzo interesująca... subtelny, wykształcony człowiek... — ale zamilkł, potrąco-
ny delikatnie łokciem.

— Uciekłem z domu — mówił dalej gospodarz. Przerwał na chwilę, a potem dodał

zwracając się do dwu dystyngowanych cudzoziemców: — Nie wiem, czy zdołam panom wy-
jaśnić, że to jest osobliwa predylekcja Amerykan. U nas opuszczenie domu przez młodszych
synów,  wbrew  życzeniom  rodziny,  nie  okrywa  ich  niesławą.  Przeciętny  Amerykanin  widzi
możliwość  zdobycia  majątku  i  lepszych  warunków    p  o  z  a    domem.  U  was  dom  oznacza
posiadanie  dóbr,  dziedziczenie  zaszczytów  i  tytułów,  pewność,  że  warunki  życia  nie  ulegną
zmianie.  U  nas  dzieci,  które  nie  oczekują  spadku,  a  którym  uda  się  polepszyć  los  rodziny,
należą do wyjątków. Czy wyrażam się dość jasno?

Francusko-patagoński attache uznał to za „czarujące i postępowe”. Baron von Putzel

powiedział, że podobny ruch można zaobserwować w Niemczech: wyraził to jednym słowem,
złożonym z siedemnastu sylab. Wicehrabia Piccadilly rzekł do swego sąsiada: — Tak... wie
pan, teraz młodzi synowie, widzi pan, wyjeżdżają do Australii... pan wie, uprawiają ten
ohydny zawód — hodowla bydła czy owiec — pan wie... Ale na Jowisza! te chłopaki...

— Mój ojciec zawsze mnie dobrze traktował — opowiadał gospodarz. — W naszym

domu w Nowej Anglii korzystałem z tych samych swobód, co moi bracia, i podlegałem tym
samym ograniczeniom. Niemniej uciekłem z domu i poszedłem na morze...

— Nie rozumiem. Dokąd? — zapytał Legrande.
— Na morze — szepnął mu szybko po francusku jego sąsiad.

* Bret Harte (1839 — 1902), Jeden z najlepszych nowelistów północnoamerykańskich. Wsławił się

opowiadaniami z życia kalifornijskich poszukiwaczy złota. Amerykańskie „short stories” — pierwotnie
prymitywne, króciutkie opowiadania Humorystyczne i anegdoty — stały się pod piórem Bret Harte'a
doskonałymi artystycznie opowiadaniami, zbliżonymi formą do europejskiej noweli, (przyp. tłum.)

— Niechże pan opowiada o swoim korsarstwie — rzekła panna Jones.
Dystyngowani cudzoziemcy spojrzeli na siebie, a potem na pannę Jones. Obaj pomyśle-

li, że przeciętne młode Amerykanki odznaczają się zimnym okrucieństwem.

— Wsiadłem na pokład liverpoolskiego statku pasażerskiego — ciągnął dalej gospo-

darz.

— Czego? — zapytał Legrande sotto voce * zwracając się do swego sąsiada, który udał,

że nie słyszy.

— Nie potrzebuję mówić, że to były czasy, gdy górowaliśmy nad innymi, jeżeli chodzi

o transport towarów, gdy amerykańskie statki handlowe...

— Co to jest: stat-ki? — zapytał Legrande błagalnym tonem, zwracając się do drugiego

sąsiada.

— ... gdy amerykańskie statki handlowe przewoziły jeszcze większość towarów, a prze-

waga naszej flagi...

W tym momencie Legrande zorientował się, że chodzi o uczucia patriotyczne, i zarea-

gował na nie wybuchem republikańskiego entuzjazmu, kiwając gwałtownie głową. Piccadilly
zrozumiał to również i sądząc, że można będzie podjąć bardziej ogólną dyskusję na temat
wolnego handlu, zaczął mówić ledwie dosłyszalnie do swego sąsiada: — Nadzwyczajna
rzecz... wie pan, wasi amerykańscy mężowie stanu...

— Zdezerterowałem ze statku w Liverpoolu, ponieważ drugi oficer źle się ze mną ob-

chodził. Powierzono mu to stanowisko ze względu na jego fizyczną silę i powszechnie znaną
brutalność. Mówiono mi, że dostał się na statek wprost z więzienia. Drugiego dnia widziałem,
jak bił do nieprzytomności człowieka drągiem do skręcania lin za jakieś drobne uchybianie
przeciwko dyscyplinie. Widziałem go wielokrotnie bijącego i kopiącego chorych ludzi...

— Czy pan czytał Dany „Dwa lata u masztu”? — zapytał Lightbody, nasz nudny literat,

zwracając się do swego sąsiada stonowanym szeptem. — Ach! cóż to za książka! Właśnie o
rzeczach tego rodzaju. Przy tym diabelnie dobrze napisana.

— Wałęsałem się kilka dni po nadbrzeżu, aż mnie zaczepił portugalski marynarz.

Zainteresowawszy się moją historią obiecał zapewnić mi przejazd do Fayal i Lizbony, gdzie
— jak mnie zapewniał — będę mógł łatwiej zdobyć środki, aby powrócić do kraju. Muszę do-
dać, że ten marynarz, który okazał się później człowiekiem pozbawionym wszelkich skrupu-
łów — typowym korsarzem z powieści — był w stosunku do mnie łagodny, uczynny, a
czasem nawet serdeczny. Był wspaniałym marynarzem. Podkreślam to dlatego, że ten naród,
który przez stulecia wydawał zdolnych marynarzy, jest tak często ośmieszany.

— Czy pan czytał ten portugalski przewodnik? — zapytał Lightbody swego sąsiada. —

To niebywale śmieszna rzecz...

— Niechże wielki amerykański pirat mówi dalej albo może zacznie od nowa — powie-

działa  panna  Jones  rzucając  znaczące  spojrzenie  w  kierunku  Lightbody'ego.  Ale  jej  obawa
została  źle zrozumiana  przez  uprzejmego  i  lubiącego  rzetelną  grę  Anglika.  —  Proszę  posłu-
chać...  chodzi  mi  o  to.  proszę  państwa,  że  ci  Portugalczycy  zawsze  nas  wyprzedzają,  jeżeli
chodzi o odkrycia. Dlatego właśnie, proszą państwa...

— Wsiadłem z nim na pokład brygu, który pozornie miał płynąć do St. Kitts. Zaledwie

opuściliśmy  port.  zrozumiałem,  co  to  za  statek.  Nie  będę  przerażał  państwa  opowiadaniem
niepotrzebnych szczegółów. Dość powiedzieć, że przeżywałem wszystko to, co tradycja i po-
wieści mówią o życiu korsarzy. Na szczęście, dzięki życzliwości mojego portugalskiego przy-
jaciela,  mogłem  nie  brać  czynnego  udziału  w  scenach,  których  byłem  mimowolnym  świad-
kiem.  Muszę  jednak  podkreślić  jeden  fakt.  Otóż  nasza  dyscyplina,  nasz  esprit  du  corps  **,
jeżeli  można  się  tak  wyrazić,  były  doskonałe.  W  żadnym  dobroczynnym  stowarzyszeniu,  w
żadnej organizacji strzegącej dobrych obyczajów nie znalazłoby się ludzi tak pełnych poświę-

* sotto voce (wł.) — półgłosem. (Przyp. tłum.).

** Wyrażenie to (fr.) odpowiada w przybliżeniu polskiemu: duch solidarności. (Przyp. tłum.)

cenia, tak uczciwie lojalnych względem zamierzonego szlachetnego celu, jak my — w reali-
zowaniu naszych występnych zamiarów. Jednostka była zawsze podporządkowana celowi.
Gdy nasz kapitan zastrzelił pewnego dnia młodszego oficera...

— To przypomina mi... czy państwo czytali o tym morderstwie w Georgii? — zaczął

Lightbody. — Wydaje mi się, że pisano o tym we wszystkich gazetach... Och, przepraszam...

— ... za to tylko, że przerywał mu rozmowę z drugim oficerem — ciągnął spokojnie

nasz gospodarz — załoga aprobowała ten czyn, choć był nazbyt surowy i kapitan niepotrze-
bnie wpadł w ostateczność... James, proszę nalać szampana panu Lightbody.

Przerwał na chwilę, ale tym razem nawet żywy Legrande siedział w milczeniu.
— To, o czym chcę państwu opowiedzieć, zdarzyło się na Morzu Karaibskim. Pewnej

nocy  popłynęliśmy  w  kierunku  Wysp  Leeward;  jedna  z  tych  wysp  służyła  nam  za  miejsce
wszelkich  spotkań.  Mój  portugalski  przyjaciel,  który  znał  te  okolice  dokładnie  i  w  którego
doświadczeniu  i  zręczności  pokładano  nieograniczone  zaufanie,  pilotował  nasz  statek  do
miejsca zakotwiczenia. Okoliczności te utkwiły mi tym silniej w pamięci, że kilka dni przed-
tem  Portugalczyk  zapewniał  mnie,  iż  niedługo  będę  mógł  z  honorem  wycofać  się  z  korsar-
skiego życia i wrócić do ojczystego kraju. Ze statku wysłano szalupę w celu porozumienia się
z naszymi przyjaciółmi na wyspie, którzy zaopatrywali nas w żywność i udzielali nam infor-
macji.  Załoga  szalupy  składała  się  z  ośmiu  ludzi  pod  dowództwem  pierwszego  oficera  —
dziwnego, purytańskiego marynarza z Nowej Anglii, jeżeli w ogóle można użyć takich słów
na określenie pirata o wielkiej odwadze, doświadczeniu i fizycznej sile. Mój portugalski przy-
jaciel, który nas pilotował, wymógł na tamtych, aby mi pozwolono jechać z nimi w charakte-
rze sternika. Pojmujecie chyba, jak bardzo pragnąłem zobaczyć...

— Z pewnością! Oczywiście! Ależ to jasne! — rozległy się głosy wokół stołu.
— Dwóch zaufanych ludzi wysłano na ląd udzieliwszy im przedtem wskazówek. My

zaś  zatrzymaliśmy  się  na  wprost  niskiego,  pełnego  palm  wybrzeża.  Marynarze  siedzieli
wsparłszy się na wiosłach, bacząc jedynie na to, aby łódź zwrócona była dziobem do fali. Ja i
oficer siedzieliśmy na rufie, wyglądając sygnału z brzegu. Była bezksiężycowa, chmurna noc.
Nigdy przedtem nie widziałem w tropika tak silnie fosforyzującego morza. Świetliste grzywy
fal i pióropusze bladego ognia wznosiły się przed nami jak duchy, opadały, uderzały o naszą
łódź  długimi,  błyszczącymi,  falistymi  ogonami,  załamywały  się  na  brzegu  w  srebrzyste
półksiężyce  albo  rzucały  blaski  na  czarne  skały  przylądka.  Całe  ogromne  morze  świeciło  i
migotało  niby  drugi  firmament,  na  tle  którego  postacie  naszych  ludzi,  siedzących  tyłem  do
nas,  rysowały  się  ciemnymi  konturami.  Ponure  regularne  rysy  naszego  pierwszego  oficera,
siedzącego  obok  mnie,  były  lekko  oświetlone.  Nie  było  słychać  nic  prócz  szmeru  fal
uderzających  o  poszycie  kadłuba  naszej  łodzi  i  cichej  rozmowy  marynarzy.  Obserwowałem
brzeg.  Gdy  spojrzałem  na  świetlisty  obszar  wodny,  spostrzegłem  jakiś  ciemny  punkt  poru-
szający się na wodzie. Kiedy się zbliżył, zobaczyłem przy fosforyzującym świetle, które nas
otaczało  —  długie,  rozpuszczone  włosy  i  jaśniejące  ramiona  kobiety  płynącej  ku  nam...
Legrande,  pan  naprawdę  nic  nie  pije.  Lightbody,  czy  nie  smakuje  panu  burgund?  Przecież
lubił go pan...

Zamilkł, lecz nikt się nie odezwał.
— O czym to ja mówiłem? Ach, tak... A więc zobaczyłem tę kobietę, a kiedy zwróciłem

się do pierwszego oficera, aby mu o tym powiedzieć, wyczułem natychmiast instynktownie,
że on ją również spostrzegł. Od tego momentu aż do chwili zakończenia naszego dramatu
byłem tylko widzem.

Kobieta płynęła z wdziękiem, pięknie... Zauważyłem w tym dziwnym, niesamowicie

fosforyzującym  świetle,  które  załamywało  się  na  jej  ramionach,  gdy  wznosiły  się  i  opadały
przy  każdym  uderzeniu  cudownie  kształtnych  rąk,  że  była  dojrzałą,  doskonale  zbudowaną
kobietą.  Pamiętam  również,  że  gdy  dotarła  do  naszej  łodzi i  wsparłszy  się  małą  rączką  o  jej
brzeg szeptem nazwała oficera po imienia — pomyślałem, że ona jest... kobietą tego samego

gatunku, co on. że jest... jego naturalną żoną... Ale czy ja państwa nie nudzę?

Kilka osób potrząsnęło głowami gwałtownie, przecząco. Najmłodsza i — przykro użyć

tego słowa — n a j s t a r s z a panna Jones zawołały razem gorąco: — Niechże pan mówi
dalej, prosimy!

— Powiedziała mu w kilku urywanych słowach, że go zdradzono; że dwaj marynarze

wysłani na ląd znajdują się w rękach władz; że zorganizowano już ekspedycję w celu po-
chwycenia statku; że musimy natychmiast uciekać i że zdrajcą jest — mój przyjaciel, Portu-
galczyk Fernandez.

Oficer podniósł do ust ociekającą wodą małą brązową rączkę kobiety i wyszeptał jej do

ucha  kilka  niezrozumiałych  słów.  Widziałem,  jak  obrzuciła  spojrzeniem  pełnym  niewysło-
wionej  miłości  i  szczęścia  jego  ponurą  twarz...  i popłynęła.  Zniknęła  pod  wodą  jak  kaczka  i
dopiero  po  chwili  ujrzałem  jej  kształtną  głowę  wynurzającą  się  w  odległości  kilkudziesięciu
sążni.

Odważyłem się podnieść oczy na twarz oficera; była zimna i obojętna. Spojrzałem na

załogę: rozmawiali szeptem, zwróceni do nas plecami, zupełnie nieświadomi sceny, która się
rozegrała na rufie. Jeszcze chwilę trwało milczenie, a potem oficer powiedział spokojnie, lecz
wyraźnie:

„Fernandez!”
„Słucham!”
„Weź wiosło i chodź tu na rufę!”
Fernandez przeszedł na rufę potykając się o ludzi, którzy — pochłonięci rozmową —

niemal tego nie zauważyli.

„Spróbuj tu zgruntować dno”.
Portugalczyk przechylił się przez rufę i zanurzył wiosło aż po uchwyt w fosforyzującą

wodę. Ale nie dotknął dna; prąd targnął wiosłem i wyniósł je z powrotem na powierzchnię.

„Jeszcze raz!” — rzekł oficer rozkazująco — jeszcze raz! Spróbuj tam! Czego się

boisz? Potrzymam cię”.

Fernandez przechylił się ponownie przez rufę zanurzając w wodzie wiosło i część swej

nagiej brązowej ręki. W tej chwili oficer pochwycił go ze straszliwą siłą za łokcie i zepchnął
wraz z wiosłem, głową na dół, do wody. Ten czyn — jakkolwiek dokonany z rozmysłem —
był tak nagły, że skazany nie wydał głosu, a rufa szalupy tylko na moment zanurzyła się
głębiej w wodzie. W tej strasznej chwili jeden z marynarzy, przysłuchujących się swawolnym
anegdotom kamrata, roześmiał się lekko... James, podaj Vichy panu Lightbody. Z odrobiną
koniaku będzie panu z pewnością smakował.

A więc dalej... Na wodzie ukazało się kilka baniek. Kiedy oficer schwycił Portugalczy-

ka za łokcie, miałem wrażenie, że Fernandez jest dziwnie bierny, dopóki nie spostrzegłem, że
oficer zamknął mocno kolana zdrajcy między swymi kolanami. Po chwili — wówczas wyda-
wało mi się to wiekiem — uścisk oficera zelżał; ciało Fernandeza — ciężka, bezwładna masa
— zsunęło się bezszelestnie do wody. Ocean przyjął je cicho i spokojnie do swych głębin...
Oficer odwrócił się do ludzi nie raczywszy na mnie spojrzeć.

„Wiosła!”
Ludzie ustawili wiosła pionowo.
„Wiosła w dół!”
Plusnęła woda i koncentryczne linie płynnego srebra otoczyły łódź.
„Wiosła w przód!”
„Razem!”
To wszystko, proszę państwa. Zdołaliśmy uciec na czas... Wiem, że znudziłem was

okropnie, co? Ach, chcecie wiedzieć, co się stało z kobietą... Niestety, nie wiem... Ja sam...
opuściłem ich w Hawanie... Co?... James, sole trzeźwiące znajdziesz z pewnością w moim
biurku. Panowie, obawiam się, że trzymaliśmy panie za długo.

Ale już wszyscy wstawali i opuszczali pokój. Tylko jedna osoba ociągała się — naj-

młodsza panna Jones.

— To była kapitalna historia — powiedziała stanąwszy obok gospodarza ze zwykłą

śmiałością, lecz z wyrazem szczególnej powagi. — Czy pan wie, że przed chwilą ciarki prze-
szły mi po plecach. Naprawdę, pan powinien pisać dla czasopism.

Nasz gospodarz spojrzał na jej ładną, śmiałą twarz. Potem powiedział sotto voce:
— Już to robię.

Przełożyła z angielskiego Zofia Krajewska

ARNOLD BENNETT *

ŚMIERĆ, OGIEŃ I ŻYCIE

PAN CURTENTY leżał w łóżku w ciemności zimowego poranka i rozmyślał nad

okropną  niesprawiedliwością  losu.  Pan  Curtenty  był  człowiekiem  godnym  szacunku.  Nigdy
nie  uczynił  nic  złego,  miał  zupełnie  czyste  sumienie.  Przez  sześćdziesiąt  lat  życia  jego
godność  i  honor  nie  były  nigdy  narażone  na  szwank.  Mógł  patrzeć  ludziom  prosto  w  oczy  i
tak właśnie czynił. Z natury był bardzo dumny i niezależny, a długie doświadczenie pogłębiło
te  cechy.  Wszyscy  tytułowali  go  panem.  Pewnego  razu  stracił  posadę,  gdyż  jego  chleboda-
wca,  zwracając  się  do  niego,  nie  używał  słowa  „pan”.  Oczywiście  pan  Curtenty  nie  był
głupcem i nie przyznał się, że mu o to chodzi, ale pomijanie słowa „pan” wprowadziło go w
stan  rozdrażnienia,  po  czym  nastąpiła  sprzeczka  z  powodu  jakiegoś  drobiazgu.  Otrzymał
nowe zajęcie, ale na nieszczęście stracił je wskutek śmierci nowego chlebodawcy.

Od czasu tej klęski — a było to przeszło rok temu — nie miał pracy, a więc i zarobków.

Wydawało się, że społeczeństwo żywi do niego pretensję o to, że ma sześćdziesiąt lat. Fakt,
że nie posiadał żadnego szczególnego zawodu, przemawiał także przeciwko niemu. Dotych-
czas był dozorcą nocnym, portierem, kontrolerem, inspektorem. Zajęcia te oznaczały próżno-
wanie z godnością. Niewątpliwie te zajęcia zrodziły w panu Curtenty poczucie wyższości
wobec ludzi, którzy istotnie coś robili.

Tego poczucia wyższości nie umiał jakoś ukryć — nawet wobec męża swej córki, który

w  skrytości  oburzał  się  na  to.  Jim  Crowther  był  młodym  górnikiem  mieszkającym  w  Long-
shaw.  W  pojęcia  pana  Curtenty  żona  Jima,  Harriet,  wyszła  za  mąż  poniżej  swego  stanu.  Z
każdym tygodniem rosła jego niechęć do Jima i Harriet, gdyż udzielali mu pomocy material-
nej.  W  swym  miłosierdziu  nie  byli  tak  gruboskórni,  aby  mu  wprost  dawać  pieniądze.  Taka
niezręczność  spowodowałaby  wieczysty  rozbrat  między  dwiema  generacjami.  Pan  Curtenty
oficjalnie  nie  wiedział  o  jakiejkolwiek  pomocy.  Ale  zdarzało  się  nieodmiennie,  że  pan
Curtenty  nie  miał  ani  szylinga,  pani  Curtenty  zaś  miała  kilkanaście  szylingów,  które  dawała
mu  jakby  usprawiedliwiając  się.  Pan  Curtenty  był  na  tyle  dyplomatą,  że  nigdy  nie  pytał,  od
kogo dostała pieniądze.

I tak upłynęło — niepewnie i niezadowalająco — dwanaście chudych miesięcy.
Ale teraz pan Curtenty przeżywał kryzys, gdyż jego żona powiedziała mu, że Harriet

* Arnold Bennett (1867 — 1931) — świetny pisarz angielski, autor licznych powieści, w których życie

angielskich warstw średnich przedstawione jest przejmująco prawdziwie. Ogromną zaletą jego utworów jest
świetny rysunek charakterów i głęboki humanizm w charakterystyce postaci. Najlepsze powieści Bennetta to —
„Anna z pięciu Miast”, „Wspomnienia starych kobiet”, „Karciarz”, „Clayhanger” „Zaułek Riceymana”. Bennett
jest również autorem kilku sztuk scenicznych i wielu wnikliwych krytyk literackich. (Przyp. tłum.)

powiedziała  jej,  że  Jim  powiedział  Harriet,  że  pani  Curtenty,  jeżeli  tylko  zechce,  mogłaby
zamieszkać z Crowtherami w Longshaw — i pan Curtenty również. Stopniowo dawano panu
Curtenty  do  zrozumienia  że  albo  zgodzi  się  na  to  upokorzenie  —  albo  umrze  z  głodu.  Lecz
pan Curtenty był dumny i poprzysiągł sobie, że nie ustąpi. Nie mógł żadną miarą wyobrazić
sobie  siebie  jako  bezradnego  biedaka  na  łasce  zięcia.  Powiedział  żonie  o  swej  decyzji,  ale
odrzekła,  że  jeżeli  on  nie  zechce  pójść,  to  ona  pójdzie.  Ach!  Zrozumiał,  że  zamierzali  go
zmusić do uległości. Jak gdyby ktokolwiek potrafił go zmusić do uległości!

Przed dwoma dniami, w środę, pan Curtenty dowiedział się, że pani Curtenty przepro-

wadzi się do Longshaw pod koniec tygodnia, w sobotę. Dziś był piątek. Ostateczna katastrofa
przybierała już realne kształty.

Do uszu pana Curtenty doszły teraz odgłosy: puffpuff... puffpuff... — pierwsze niere-

gularne odgłosy sapania maszyn w farbiarni Clayhangera. To był jego budzik — nie posiadał
zegara ani zegarka. Była siódma godzina. Pan Curtenty wyśliznął się z łóżka i zaczął się z
namysłem ubierać. Ubrał się częściowo w ciemności. Potem zapalił świece i kawałkiem czer-
nidła i starą zużytą szczotką delikatnie wyczyścił swoje buty — a raczej liche fragmenty tego,
co z nich pozostało.

Nędzny mały pokój, ale to przecież cały dom pana Curtenty! Kiedyś wynajmował

osobny dom i mógł przechodzić z pokoju do pokoju, i iść na górę, i zejść na dół, i być ciągle
w  swoim  domu...  Nieliczne  żałobne  i  szczątki  umeblowania,  łącznie  z  małym  piecykiem
naftowym,  na  którym  jego  żona  gotowała  tak  zwane  posiłki!  Niegdyś  miała  cały  duży  piec
kuchenny!

Na starej cynowej tacy było jeszcze tyle chleba, sosu z pieczeni i kawałków wędzonej

ryby, ile powinno było starczyć do następnego dnia. Ale od jutra — taki rozkaz wyszedł z
Longshaw — nic będzie już zasiłków. I co dalej? Wiedział, że jego żona zastanawia się i
Harriet zastanawia się, i Jim zastanawia się, co ten uparty, skryty stary człowiek zrobi... co się
stanie. Ale tylko on wiedział, co się stanie.

Kiedy zasznurował buty przy świetle świecy i uczesał się, zgasił świecę i w ciemności

dokończył toalety. Ale już nadchodził świt; ziemia obracała się jak zwykle i w Bursley nastał
brzask. Pan Curtenty zapiął swą zielonkawą kurtkę, okręcił szyję, na której nie było kołnie-
rzyka, staromodną wełnianą chustką, włożył czapkę i wyszedł na Woodisun Lane.

Wiedział, że przyjdzie za wcześnie. Zwykle przychodził za wcześnie. Kroczył żywo,

lecz  z  godnością  dokoła  Duck  Square.  Przejechał  olbrzymi  tramwaj,  naładowany  ludźmi,
którzy mieli pracę i spieszyli do niej. Pan Curtenty tupał nogami o chodnik i zacierał ręce, bo
styczniowe poranki są zawsze wilgotne i zimne w Pięciu Miastach. Jednakże robiąc to udawał
z  godnością,  że  nie  jest  mu  zimno.  W  końcu  spostrzegł  listonosza,  wrócił  do  frontowych
drzwi  domku,  w  którym  zajmował  jeden  pokój,  i  z  majestatyczną  miną  przywitał  listonosza
na progu.

— Dzień dobry — powiedział uprzejmie listonosz.
— Dzień dobry — rzekł dostojnie pan Curtenty i wziął z rąk listonosza małą żółtą

urzędową kopertę. W zaciszu klatki schodowej otworzył kopertę. Zawierała upoważnienie na
pobranie sumy dwóch szylingów z pocztowej kasy oszczędnościowej. Potem pan Curtenty
wyciągnął z kieszeni na piersi żółtawą książeczkę bankową, która wskazywała, że miał na
swym koncie dwadzieścia funtów, starannie włożył do książeczki kwit na podjęcie pieniędzy i
z powrotem włożył ją do kieszeni.

Nie jesteście z pewnością zdziwieni. Roztropny człowiek musi mieć coś w pogotowiu

na  wypadek  nagłej  potrzeby.  Pan  Curtenty  trzymał  w  rezerwie  te  dwadzieścia  funtów  przez
cały rok niedostatków i upokorzeń. Kłamał przez rok i więcej niż przez rok. Bez względu na
to,  jak  straszne  jest  nasze  położenie,  zawsze możemy  sobie  wyobrazić  siebie  w  jeszcze  gor-
szej sytuacji. Te dwadzieścia funtów były tarczą ochronną przeciw możliwemu pogorszeniu, a
obawa  przed  pogorszeniem  sytuacji  dręczyła  go  czterdzieści  lat.  Te  pieniądze  były  ostatnią

ucieczką i ochroną jego niezależności.

— Gdzieżeś był? — zapytała go żona obudziwszy się, gdy powrócił do domu.
— Chciałem zaczerpnąć powietrza — odpowiedział pan Curtenty.

* * *

Wieczorem, około wpół do ósmej, pan; Curtenty leżała w łóżku (dla rozgrzewki), a pan

Curtenty  siedział  w  jednym  z  dwóch  foteli,  w  ciemności.  Poszurgawszy  nogami,  przy  czym
fotel  skrzypiał  na  gołych  deskach  podłogi,  pan  Curtenty  nagle  wstał  i  ruszył  ku  drzwiom,
gdzie na wieszaku wisiały jego czapka i szalik. Małżonkowie zjedli przedtem przekąskę i dwa
nędzne  dania;  rybę  zjedli  w  całości,  ale  nie  wszystek  chleb;  pozostało  też  trochę  herbaty  na
śniadanie. Pan Curtenty wyszedł raz, po południu i wówczas zainkasował owe dwa szylingi.
Nie wiedział, czy w tym czasie jego żona wychodziła również. Niemal że z sobą nie rozma-
wiali,  nie  tyle  z  powodu  wzajemnej  niechęci,  ile  raczej  z  przyzwyczajenia.  Nie  padło  ani
jedno  słowo  na  temat  następnego  dnia.  A  gdy  pan  Curtenty  szukał  po  omacku  drzwi,  pani
Curtenty zapytała tylko:

— Dokąd idziesz?
Odpowiedział:
— Idę się przejść.
Wyszedł nie spojrzawszy na towarzyszkę swego życia. Gdyby nawet był spojrzał, nie

byłby  jej  dostrzegł  w  ciemności.  Jednakże  powinien  był  zapalić  ostatni  kawałek  świecy  na
kilka sekund i spojrzeć na nią, bo to była chwila pożegnania po trzydziestu latach współżycia.
Lecz  sentymentalne  wzruszenia  przygasły  w  nim,  zmrożone  niepowodzeniem,  dumą,  niedo-
statkiem,  skrytością,  tajonym  gniewem  na  los  i  przeświadczeniem  o  słuszności  własnego
postępowania. Więc poszedł. Wiedział, że żona zaśnie i będzie spała. Na Woodisun Lane noc
była słotna i błotnista. Nie zamierzał początkowo odwiedzić Biblioteki Ludowej w Domu im.
Wedgwooda, ale postanowił zachować ostrożność i pójść tam. Czul się jak u siebie w domu w
ciepłym  schronisku  dla  bezrobotnych  u  Wedgwooda.  Z  lubością  wciągał  nosem  okropny,
duszny, wilgotny zapach Biblioteki Ludowej. Po załatwieniu zwykłych formalności otrzymał
encyklopedię medyczną i położywszy gruby tom na pulpicie zaczął przewracać kartki.

Jego umysł był jasny. Pan Curtenty panował nad nim, nad każdą jego cząsteczką. Prze-

nigdy nie przeprowadzi się do domu swego zięcia. Jego żona niech idzie; pójdzie z pewnością
i będzie szczęśliwa albo przynajmniej zadowolona. Dwadzieścia funtów (mniej dwa szylingi),
których  strzegł  z  myślą  o  jakiejś  ostateczności,  byłyby  bezużyteczne,  bo  wyczerpałyby  się
zbyt szybko. Mógłby jeszcze żyć pewien czas z tych dwudziestu funtów, ale gdyby tak uczy-
nił,  wówczas  jego  rodzina  dowiedziałaby  się,  że  ma  ukryty  skarb,  a  on  nie  zniósłby  tego
ujawnienia; to by go zbyt mocno upokorzyło. Ponadto, gdy wyda te dwadzieścia funtów — co
potem? Ten sam dręczący, nierozwiązalny problem, co teraz. Nie! Miał tego dość, była tylko
jedna odpowiedź na pytanie „Być albo nie być”.

Quain mówił najwyraźniej: „Rozpuszczalne cyjanki, szczególnie cyjanek potasu, uży-

wane przez fotografów i galwanizatorów, są zwykłymi artykułami sprzedażnymi. Powodują
one śmierć w tym samym stopniu, co i sam kwas. Śmiertelna dawka kwasu pruskiego jest
równoważnikiem jednego grana * bezwodnego kwasu”.

Czyż mogło być coś prostszego? Czytał to już przedtem, ale chciał sobie jeszcze utrwa-

lić w pamięci i w ten sposób uniknąć możliwości pomyłki. Powstrzymał się od dalszego czy-
tania o skutkach zatrucia; czytał to również poprzednio; było to raczej denerwujące i sensa-
cyjne.

Zamknął okazały tom i z godnością wręczył go poprzez ladę młodej osobie w wełnia-

* gran (po angielsku grain) jest równoważnikiem 0,06g. (Przyp. tłum.).

nym swetrze, która tam pełniła służbę. Kiedy spokojnie schodził po schodach, nikt nie byłby
odgadł, że tego wieczora wyłączył się uroczyście spośród ludzi swego miasta.

Ruszył ku St. Luke's Square do Critchlowa, najstarszego aptekarza w Bursley. Ale sklep

Critchlowa był zamknięty. To okropne, że apteka była zamknięta tego właśnie wieczora.
Zegar u Halla na placu naprzeciwko wskazywał za sześć ósmą i Critchlow nie miał prawa
zamknąć przed ósmą. Sklep był jednakże zamknięty.

Pan Curtenty przesunął tę sprawę celowo na jak najpóźniejszą porę, gdyż chciał

dokonać swego śmiertelnego dzieła w samotności nocnej; ile teraz pomyślał. że jego subtelne
kalkulacje mogą zawieść.

Była jeszcze apteka Saltera na rynku, na drodze do pustego boiska za ratuszem, gdzie

miał umrzeć. Doszedł do rogu ulicy i skręcił w prawo ku rynkowi. Sądził, że Salter zamyka
dopiero o dziewiątej. Apteka była otwarta, więc wszedł do środka. Sklep był pusty; za ladą i
przed ladą nie było nikogo.

Zakład Saltera był nowym sklepem w Bursley. Elegancki, młody dżentelmen, sam pan

Salter, wynurzył się z wnętrza sklepu, przesunął się wzdłuż lady i spojrzał pytająco na pana
Curtenty, któremu w dziwny sposób zaschło w gardle, a język przy kleił się do podniebienia.

— Proszę o kwas Scheelego *.
Pan Salter wlepił oczy w pana Curtenty, a pan Curtenty, wyzwany tym wzrokiem,

ożywił się i obrzucił go takim samym spojrzeniem.

— Do fotografii?
Pan Curtenty skinął głową:
— Tak
— Pół kwarty?
— Tak. To wystarczy.
— Proszę złożyć podpis w książce zakupu trucizn.
— Tak.
Pan Salter pokręcił się za ladą i w zadziwiająco krótkim czasie naklejał na zakorkowaną

już butelkę pomarańczową etykietę przeznaczoną dla trucizn. Następnie zawinął butelkę w
kawałek papieru i już miał ją wręczyć panu Curtenty, gdy jakaś wytworna dama wkroczyła do
sklepu. Pan Salter zwrócił się ku niej skwapliwie i z pełnym powagi uszanowaniem, uczyni-
wszy niedbały gest przepraszający w kierunku pana Curtenty.

Ale pan Curtenty pochwycił butelkę i trzymał ją zwycięsko. To już nie była zwykła

butelka, zawinięta w papier — to był poświęcony flakon, magiczny, wszechpotężny, potęż-
niejszy niż człowiek i niż Bóg.

— Szyling i dwa pensy — mruknął pan Salter w przerwie między dwoma uniżonymi

zwrotami, skierowanymi do damy.

— Szyling i dwa pensy! — krzyknął pan Curtenty rzucając florena **, którego trzymał

w pogotowiu w głębi kieszeni. — Szyling i dwa pensy! Dlaczego? Powinno kosztować
najwyżej dziesięć i pół pensa.

— Jednak szyling i dwa pensy — powiedział pan Salter spokojnie.
— Nie dam — warknął pan Curtenty stanowczym tonem i rzuciwszy butelkę na

gumową podstawkę przeznaczoną na monety, wyszedł ze sklepu z wściekłością, lecz dostoj-
nie, nie troszcząc się o czterdziestu Salterów i czterdzieści wielkich dam.

Ludzie mijający go słyszeli i widzieli, jak pan Curtenty rzucał chaotyczne słowa i

mruczał coś do siebie. Zauważył z oburzeniem, że go obserwują, i odszedł w kierunku Han-
bridge. Postanowienie zrealizowania powziętego zamiaru było mocniejsze niż kiedykolwiek,
ale był równie mocno zdecydowany nie dać się okpić.

* K. W. Scheele — szwedzki chemik (1742-1786), wykrył m. in. kwas pruski. (Przyp. tłum.).
** floren (po angielsku florin) — dwa szylingi. Szyling ma dwadzieścia pensów. (Przyp. tłum.).

* * *

Woodisun Lane jest jedną z ulic prowadzących z Bursley do Hanbridge. Rzeczywiście,

z  rynku  w  Bursley  jest  to  najkrótsza  i  najstarsza droga,  ale  i  najgorsza,  bo  spadzista  i  o złej
nawierzchni. Jednakże pan Curtenty wybrał tę drogę, bo stąd mógł rzucić spojrzenie na swój
dom  i  sprawdzić,  czy  pani  Curtenty  marnuje  ostatni  kawałek  świecy.  Ale  nie.  W  oknie  nie
było  światła.  Dziwna  rzecz  —  ale  oszczędność  pani  Curtenty  rozczarowała  go,  bo  pragnął
jeszcze jakiegoś zmartwienia, pragnął, aby tuziny krzywd godziły w jego pierś, jak strzały w
pierś świętego Sebastiana.

Musiał się zadowolić urazą do pana Saltera, który przez swą chciwość zmusił go do

tego, że on, zrozpaczony człowiek, musi iść w taką wilgotną noc pieszo do Hanbridge.

Niemal na szczycie wzgórza, koło Bleakbridge, Woodisun Lane łączy się z główną

ulicą, Trafalgar Road. Nieco dalej znajduje się boisko piłki nożnej, a potem jest zaułek, gdzie
od wieków stała niewielka wytwórnia wyrobów glinianych — jedna mała fabryczka zastępo-
wała tu drugą od czasu Plantagenetów *. Młody Eddie Colclough kazał niedawno zburzyć
małą fabryczkę i wykańczał tu nowy eksperymentalny zakład, gdzie miały być wypróbowane
różne nowoczesne metody ekonomiczne.

Gdy pan Curtenty przechodził koło budynku nowej fabryki, zwietrzył swoim nosem

dozorcy nocnego jakiś zapach — tak jak tygrys wietrzy z daleka krew. Pan Curtenty zamienił
się cały w węch, zapomniawszy o swych troskach i o swym zamiarze. Można powiedzieć, że
pan Curtenty nie miał fachu, ale że miał zawód — to się okazało niezbicie w tym momencie
węszenia. Zwietrzył najgroźniejszego wroga dozorcy nocnego — dym, wskazujący na ogień.

Spojrzał na fasadę, której górne okna nie były jeszcze oszklone, nie dostrzegł jednak

nigdzie  smug  dymu.  Lecz  wierzył  swojemu  nosowi.  Jakkolwiek  wrota  wielkiej  głównej
bramy  nie  były  jeszcze  osadzone  na  swych  miejscach,  to  jednak  brama  była  mocno  zabita
deskami i pan Curtenty nie mógł przez nią wejść. Obiegł budynek dokoła i wspiął się na płot
z  chropowatych  desek;  był  na  tyłach  fabryki,  mniej  pilnie  strzeżonej  tutaj  niż  budynek
frontowy.  Za  chwilę  znalazł  się  na  czworobocznym  dziedzińcu.  Jego  nos  nie  kłamał  —  pan
Curtenty  zobaczył  dym  wydobywający  się  ukradkowo,  złowróżbnie  z  okna  na  pierwszym
piętrze. Dostrzegł również wątły płomień wewnątrz.

Ożywił się nadzwyczajnie. Wygórowana cena kwasu Scheelego była teraz niczym. Był

w stanie zawodowego podniecenia. Czuł się szczęśliwy wśród nieszczęścia i pożaru.
Wiedział, co trzeba czynić najpierw i co trzeba czynić potem, i nie zwlekał ani chwili. W
ułamku minuty był z powrotem na Trafalgar Road. Spotkać tylko policjanta, policjanta, który
by się zajął tą sprawą! Ale nie było policjanta.

Na rogu małego placu, w pobliżu żółtego kościoła, paliła się czerwona lampka.

Oczywiście. To gabinet doktora Ackeringtona. Pan Curtenty, zapominając o swej godności, a
jednak zachowując ją w pewnej mierze, podbiegł do domu i gwałtownie zadzwonił. Dzwonił
trzykrotnie ze wzrastającą siłą.

Otwarto drzwi.
— Co się panu tak spieszy? — powiedziała szorstko gruba służąca w średnim wieku, w

czepku i fartuchu, gdy tylko upewniła się, że pan Curtenty nie należy do klasy rządzącej.

— Czy macie tu telefon? — zapytał sztywno, tonem żądania.
— A jeżeli mamy? I tak pan z niego nie skorzysta.
— Któż chce korzystać? Proszę powiedzieć swemu panu lub pani, że nowa fabryka

pana Colclougha pali się; niech zawezwą straż ogniową. — I pobiegł.

Gdy się znalazł znowu na dziedzińcu fabryki, dostrzegł w mroku coś, co wyglądało jak

* Plantagenet — przydomek domu Anjou, który panował w Anglii w latach 1154-1399. (Przyp. tłum.).

góra piasku. Namacał ręką. To był rzeczywiście piasek. Pochwyciwszy jedno z licznych
wiader porzuconych przez murarzy, napełnił je piaskiem, poszukał schodów, znalazł je i za-
czął ostrożnie wstępować na górę. Prowadzony w ciemności przez swój nos, minął korytarz i
wszedł do dużego zadymionego pokoju, oświetlonego przez ogień.

Drewniane dyle zaczęły już trzeszczeć. Piaskiem stłumił ich żar. Ale było za mało

piasku. Zszedł więc na dół z pustym wiadrem, wspiął się ponownie na schody, upadł, zranił
się w kostkę, klął, utykał; znowu przyniósł piasku i znowu wszedł na górę. Po trzech takich
wyprawach stłumił ogień i stał w ciemności Ale przedtem widział dostatecznie dużo, aby zro-
zumieć, jak powstał pożar. Zwykła rzecz. Niedbalstwo robotników. Wypoczywali tu pewnie i
napalili  w  piecu  nie  mającym  paleniska,  gdzie  ogień  tlił  się  tylko,  a  potem  nie  wygasili  go
wychodząc.  Kilka  żarzących  się  węgli  spadło  na  deskę  opartą  o  obramowanie  kominka,
cierpliwie  zaatakowało  jej  podstawę  —  powolna  praca,  ale  w  rezultacie  skuteczna;  deska,
pozbawiona oparcia, upadła na bok, na stos innych desek Gdyby mury nie ociekały wilgocią,
cały budynek byłby teraz kupą gruzów.

Skończywszy swoją pracę pan Curtenty utykając przeszedł przez inne korytarze i poko-

je, aż zobaczył światła lamp na Trafalgar Road przez jedno z nie oszklonych okien. Wyjrzał,
sam niewidzialny. Tłum ludzi, mały, ale ciągle powiększający się, przyglądał się tępo fasa-
dzie fabryki. Nie dostrzegali niczego interesującego; nie objawiali chęci uczynienia czego-
kolwiek; gapili się tylko w słabej nadziei, że będą świadkami jakiejś strasznej katastrofy. Pan
Curtenty patrzył ciągle, dumny, cierpliwy, niewidzialny, pełen pogardy dla tłumu.

Oczekiwanie tłumu stojącego w błocie zostało wkrótce wynagrodzone dzięki podnie-

cającemu przybyciu samochodu pełnego ludzi. Siedzieli w nim: pan Colclough, jego nowoza-
ślubiona małżonka i przyjaciele. Doktora Ackeringtona nie było w domu, ale pani Ackering-
ton zatelefonowała nie tylko do straży ogniowej, ale i do Eddiego, który mieszkał w Cauldon,
między Hanbridge i Oldcastle. Państwo Colclough podejmowali obiadem dwóch panów i
jedną damę, a ponieważ wszyscy byli młodzi i żądni przygód, więc natychmiast postanowili
wstać od stołu i razem udać się na miejsce zapowiedzianego pożaru.

Widząc ich i zgadując, że pan Colclough znajduje się między nimi, pan Curtenty zszedł

na dół, czując silny ból w kostce. Na dziedzińcu znalazł się twarzą w twarz z panem
Colclough, jego małżonką i ich gośćmi.

— Gdzie się pali7 — rzucił gwałtownie oszołomiony pan Colclough. Doznał ogromnej

ulgi, nie widząc nigdzie ognia, a równocześnie — rzecz dziwna — czuł się tym zaniepo-
kojony.

— Już się nie pali, zgasiłem ogień — odrzekł pan Curtenty zimno, wyzywająco.
— Kimże, do diabła, pan jest? — krzyknął pan Colclough, który był nieco porywczy i

napastliwy.

— Jestem pan Curtenty — powiedział pan Curtenty — a jeżeli pójdzie pan na górę,

pokażę panu coś.

Pod wpływem jego tonu pan Colclough zamilkł, a równocześnie zbudziło się w nim

podejrzenie, że jakieś niejasne matactwa kryją się za sprawą pożaru.

— Proszę zapalić zapałkę — rozkazał pan Colclough na ciemnych schodach przeszuka-

wszy bez skutku swoje kieszenie.

— Nie palę — rzekł ponuro pan Curtenty.
Jednakże jeden z panów miał kieszonkową latarkę elektryczną. Sześć osób stało teraz w

pokoju, który był sceną pożaru, i słuchało opisu wielkiego wydarzenia.

Promień elektrycznej lampy oświetlił okopconą dymem twarz pana Curtenty. Pozostali

— wytworni panowie i dwie młode, piękne kobiety — znajdowali się w cieniu. Opowieść
pana Curtenty była nienaganna; wzbudziła podziw, niechętny z początku ze strony Eddiego
Colclougha, ale spontaniczny ze strony pozostałych osób, szczególnie kobiet.

— A więc, dobrze... tu jest coś dla pana... — rzeki pan Colclough i wręczył panu

Curtenty suwerena *.

— Dziękuję.
— Musiał pan brać udział w gaszeniu pożarów? — powiedział pan Colclough uśmie-

chając się ciepło.

Pan Curtenty z godnością ofiarował zebranym część swego życiorysu.
— A gdzie pan teraz pracuje? — zapytał pan Colclough.
— Nigdzie, nie mam pracy.
Pan Colclough zamilkł.
— Proszę powtórzyć swoje nazwisko — odezwał się po chwili.
— Pan Curtenty.
— A więc, uważaj, Curtenty — rzekł pan Colclough i znowu umilkł, jakby ociągając

się.

Tym razem pan Curtenty nie sarknął na niedbałe, szorstkie pominięcie słowa „pan”;

miał już doświadczenie.

— Uważaj, Curtenty. Nie nająłem jeszcze dozorcy. Czy chcesz pracować?
Pan Curtenty został na miejscu zaangażowany.
Wyszedł nagle z pokoju. Inni pospieszyli za nim. Kieszonkowa lampka oświetlała jego

plecy. Jego uszy funkcjonowały równie dobrze jak jego nos. Dotarł do jednego z frontowych
nie oszklonych okien i wysunął głowę. Przyjechała straż ogniowa w wielkim podnieceniu, z
hałasem i błyskami mosiężnych hełmów. Wspaniały wysiłek ze strony straży ogniowej w
Bursley — czterdzieści minut!

Pan Curtenty krzyczał z wściekłością, pogardliwie, do strażaków:
— Już się nie pali! Wynoście się z waszą maszyną do polewania! Koniec! Mówię wam!
Potem odwrócił się twarzą do lampy.
— Kochany! — zawołała młoda pani Colclough i pod wpływem wdzięczności za wielki

czyn, a także pod wpływem młodzieńczego sentymentalizmu — w całej swej krasie i wyrafi-
nowanej elegancji zarzuciła pokryte pierścieniami ręce na szyję starego człowieka i ucałowała
jego umorusaną twarz.

* * *

Na Duck Square jest lokal otwarty do późna w nocy i wspaniale oświetlony pośród

otaczających  go  ciemności.  Pan  Curtenty  wszedł  do  tego  lokalu  i  wyciągnąwszy  z  kieszeni
florena kupił dwie obfite porcje najwykwintniejszej smażonej ryby. Kupił także świecę, choć
tu zwykle świec nie sprzedawano, od biało ubranej właścicielki, która dodała mu jeszcze kilka
zapałek.  Potem  kupił  w  restauracji  hotelowej,  którą  już  właśnie  zamykano,  butelkę  piwa.
Otworzywszy drzwi domku na Woodisun Lane własnym kluczem, zdjął buty na dole, zapalił
światło i ruszył na górę. obładowany, do swego jednopokojowego mieszkania.

Pani Curtenty spała mocno; płomień świecy nie obudził jej. Jego serce biło mocno.

Boski zapach smażonej ryby sprawił, że pani Curtenty śniła cudowne sny, a potem obudziła
się. Zobaczyła pana Curtenty pochylonego nad jej łóżkiem, ze świecą w ręce.

— Wstawaj, babo — powiedział pan Curtenty tonem tak zadziwiająco nowym i miłym,

że pani Curtenty nie mogła się ruszyć.

— Jimmy — rzekła z nadzieją — więc jutro jedziemy do Harriet?
— Ja nie!
—-Ale ja tak — powiedziała smutno. — Oni chcą tego. Ach, chłopcze, ja jadę... jadę...

— Westchnęła.

— Dostałem pracę — wykrzyknął. — Wstań i połóż tę oto rybę na półmisku.

* suweren (po angielsku sovereign) — dwadzieścia szylingów. (Przyp. tłum.).

Uniosła się na łokciach i ucałowała go. Czuł się zmuszony, dla formy, okazać zniecierp-

liwienie.

— Ech — zamruczał — rozrzucasz stearynę po całym łóżku.
Mimo to okrył troskliwie kołdrą odkryte ramiona i plecy swej żony.

Przełożyła z angielskiego Zofia Krajewska

STANLEY J. WEYMAN *

WYROK JOANNY

NA bagnistych wrzosowiskach, za szarą wioską Carhaix, leżącą w zachodniej Bretanii,

stał  dom  z  surowego  kamienia.  Stary  i  zaniedbany,  podkreślał  nędzę  okolicy,  pustej  i  bez-
barwnej  mimo  potoków  światła,  którymi  słońce  zalewało  pola  w  pewien  sierpniowy  dzień
1793 roku. Z niskich drzwi tego domu wyszedł człowiek i przysłoniwszy dłonią oczy patrzył
na wijącą się ścieżkę, której szlak urozmaicał jednostajność krajobrazu. Był to wysoki, chudy
mężczyzna  z  lisią  twarzą  o  tchórzliwym  spojrzeniu.  Długo  wodził  wzrokiem  po  ścieżce,  aż
zauważył ze złośliwym zadowoleniem postać kobiety zbliżającej się ku niemu. Pochylona do
przodu, ciągnęła załadowane zbożem sanki, ledwie widoczne spod snopów.

Kiedy podeszła bliżej, smukła, opalona słońcem, przypominała raczej dziewczynę,

która jeszcze nie wyrosła z dziecięcych lat. Z odsłoniętą głową, z gołymi nogami w ciężkich
drewnianych sabotach, wtuliła głowę między ramiona, a jej twarz przybrała wyraz obojętny.
Raz tylko, jeden jedyny raz, kiedy mężczyzna nie patrzył na nią, w jej oczach zapalił się ukry-
ty lęk; a później, kiedy stanęła przed nim z piersią dyszącą od wysiłku, gdyby był spojrzał
uważniej, byłby zauważył, jak pod cienką spódnica drżą jej silne uda.

Lecz mężczyzna nie zauważył niczego; zły i zniecierpliwiony, krzyknął:
— Gdzie się włóczyłaś, leniu?
Kobieta tłumaczyła swą powolność upałem.
— Gorące słońce jest winne! — wrzeszczał. — Słońce? a nie Joanna, co? Nie twoje

lenistwo? Niech Bóg mi wybaczy, że wziąłem za żonę kobietę, którą męczy słońce. Czyż nie
byłbym zrobił mądrzej, gdybym cię był zostawił temu nicponiowi Bounat?... Ale czekaj, ten
Piotr Bounat przypomniał mi nowinę, którą chowam dla ciebie.

Kiedy to mówił, na jego twarzy rozlał się uśmiech pełen złośliwej satysfakcji, tym wię-

kszej, że kobieta usłyszawszy wymienione imię przystanęła. Nic jednak nie odpowiedziała,
lecz gwałtownie wciągnęła sanie do drugich drzwi budynku.

— Pośpiesz się! pośpiesz! — wołał za nią — jedzenie czeka... i niespodzianka także.
Dom składał się z dwóch izb, rozdzielonych drewnianym przepierzeniem nie sięgają-

cym głowy. Jedna służyła za kuchnię, druga była stodołą i spichlerzem.

— Nie leń się! — krzyczał w dalszym ciągu wszedłszy do kuchni, skąd widział jej

głowę to zjawiającą się, to niknącą za przegrodą w murze, w miarę jak układała snopy.

Po chwili weszła stukając drewnianymi sabotami. Grube krople potu ściekające z jej

czoła świadczyły o niesłuszności jego wymówek. Siadła w milczeniu, unikając wzroku męża,
który nie zwracał na to uwagi. Dla niego była to rzecz zwyczajna. Niczego bardziej nie lubił,
jak wywoływać trwogę.

— No cóż, Joanno? — zakpił — czekasz niecierpliwie na nowinę, co?
Ręka, którą podniosła dzban cydru, stanowiącego razem z czarnym chlebem i cebulą

cały jej posiłek, lekko zadrżała.

— Tak, Michale.
— Żyrondyści przegrali, moja droga, i rozbiegli się jak zające po całym kraju. Oto

wiadomość. Wśród nich jest twój Piotr, o ile go już ktoś nie zatłukł, jak przypuszczam. Jeżeli
nie, to chciałbym go spotkać w tych stronach.

— Dlaczego? — zapytała podnosząc głowę. Szare jej oczy błysnęły ostro.
— Dlaczego? — powtórzył śmiejąc się szyderczo. — Ponieważ on wart jest dla mnie

pięć pełnych koron. Pięć koron obiecano mi za każdego złapanego żyrondystę. Rozumiesz,
moje dziecko? Pięć pełnych koron. Takiej sumy nie zarabia się u nas co dzień.

W tym okresie rewolucja francuska osiągnęła swój szczyt. Bardziej umiarkowane stron-

nictwo republikanów — noszące nazwę żyrondystów — zostało rozbite przez jakobinów, któ-
rzy opanowali Paryż. Pobici usiłowali podburzyć prowincję i uderzyć na stolicę, organizując
główny  punkt  oporu  w  Caen,  niedaleko  granic  Bretanii.  Ponowna  klęska  ściągnęłaby  na  ich
głowy zemstę jakobinów, którzy traktowali ich na równi z rojalistami. W sierpniu rozpoczął
się  okres  bezwzględnego  terroru.  Gorący  powiew  rewolucji  dotarł  i  do  najuboższych  ludzi,
siedzących  nad  swym  razowcem  w  zapomnianych  pustkowiach,  i  postawił  przed  tymi
nieprzebranymi tysiącami groźne pytanie: Za kim pójdziecie?

Kobieta milczała, tylko na jej twarzy zjawił się znany mu wyraz pogardliwej obojętno-

ści, za który nienawidził jej, za który bił ją i maltretował.

— Pięć koron — syczał. — Mój Boże, pięć koron to olbrzymie pieniądze. — Nagle

zerwał się z przeraźliwym wrzaskiem: — Co to jest?

Cały czas siedział tyłem do komory. Teraz zwrócił się twarzą do przepierzenia i stał

trzęsąc się ze strachu. W słomie coś się ruszało i szeleściło. — Co to jest? — krzyknął pono-
wnie, trzymając się rękami stołu.

Joanna zerwała się również i porwawszy stołek zamierzyła się na coś, czego nie widzia-

ła, a co było gdzieś nisko przy samej ziemi.

— Co to było? — zapytał cofając się w głąb izby.
— Szczur — odpowiedziała.
— Gdzie? gdzie on jest? — pytał gorączkowo, pochwyciwszy swoje krzesło. W tym

momencie duży szczur wyskoczył zza przepierzenia i przemknąwszy się między jego nogami
znikł w dziurze pod ścianą. Michał rzucił krzesłem i nie trafił. — To jednak był szczur —
powiedział takim tonem, jakby spodziewał się czegoś innego.

— Bogu dzięki — wyszeptała Joanna i opadła na stołek zupełnie wyczerpana.
Michał spojrzał na nią zaskoczony.
— Co ci jest? Poraziło cię słońce?
Opalona jej twarz pobladła, lecz oczy były spokojne i obojętne.
— Nic, nic mi nie jest.
Nie usiedli już przy stole. Wyszli razem przed dom. Kobieta poszła w kierunku ścierni-

ska, a on pozostał przy drzwiach obserwując ją bacznie.

Kiedy zauważył, że Joanna obejrzała się kilkakrotnie, przemknęła mu przez głowę

myśl: kto spłoszył szczura?

Nie ruszył się jednak; stał w dalszym ciągu i patrzył za nią tak długo, aż zniknęła za

krawędzią urwiska. Wówczas podkradł się cicho pod drzwi stodoły i uchylił je bezszelestnie.
Dłuższą  chwilę  oswajał  oczy  z  panującą  wewnątrz  ciemnością.  Promienie  słońca  wpadające
przez stary łupkowy dach oświetlały  jeden kąt pomieszczenia. Skierował tam wzrok przesu-
wając  go  wolno  ku  środkowi.  Wreszcie  znalazł  to,  o  czym  myślał.  Na  pół  ukryty  w  słomie
leżał młody człowiek pogrążony w głębokim śnie, podobnym do omdlenia, w jakie wpada się
po całkowitym wyczerpaniu fizycznym. Jego twarz, chociaż blada i podrapana, była urodzi-
wa. Gęste włosy zwilżone potem oblepiły wysokie czoło. Odzież była w strzępach. Nogi miał
owinięte  szmatami  z  bluzy,  której  nie  starczyło  na  całe  stopy,  wystawały  więc  z  brudnych
gałganów poobijane i zakrwawione. Michał patrzył na to z nieukrywanym zadowoleniem, w

końcu wycofał się cicho i zamknął ostrożnie drzwi. — Pięć koron — powtarzał z lubością
mrużąc oczy przed blaskiem słońca. — Ha, ha, pięć całych koron.

Obejrzawszy się podejrzliwie i nie widząc nigdzie żony ruszył po krótkim wahaniu

ścieżką wiodącą do Carhaix. Wrodzona przebiegłość podyktowała mu krok powolny i obojęt-
ny, jak gdyby przed chwilą nic się nie stało.

Kiedy odszedł, wrzosowiska wokół domu leżały ciche i puste. Trzykrotnie Joanna przy-

woziła  snopy,  bawiąc  za  każdym  razem  w  stodole  nie  dłużej,  niż  tego  wymagała  jej  praca.
Nieobecność męża nie wzbudziła w niej żadnych podejrzeń, gdyż wieczory spędzał przeważ-
nie  we  wsi.  Słońce  opadało  coraz  niżej;  spoza  najwyżej  położonego  pagórka  wrzosowisk
wychylił się księżyc i rósł, wielki i srebrny, na tle różowego nieba. Dwa światła położyły się
na ziemi, kiedy Joanna spotkała się z mężem na progu domu. Wymienili parę nic nie znaczą-
cych  zdań,  po  czym  zapadła  niechętna  cisza.  Kobieta  przyniosła  chleb,  postawiła  na  stole
dzban  cydru,  po  czym  zdjęła  z  komina  duży  czarny  garnek,  który  cały  dzień  wisiał  nad
ogniem,  i  nalała  do  dwu  misek  gorącej  zupy.  Michał  obserwował  jej  spokojne  ruchy  i  ogar-
niała go wściekłość. Kiedy wezwała go do stołu, podszedł do drzwi, zaryglował je i wyciąg-
nął z kąta duży topór.

Kobieta patrzyła za nim ze zdziwieniem, które zamieniło się w lęk. Słońce zaszło i cały

dom pogrążył się w mroku. Była zdana na łaskę męża, a gdyby nawet był w domu ktoś, kto
by chciał stanąć po jej stronie, to w tej chwili wszelka pomoc byłaby niemożliwa. Spojrzała
wprost w oczy męża dyszącego tryumfem i nienawiścią.

— Na cóż ci siekiera?
— Na szczura.
— Na szczura? — powtórzyła jak echo, a serce zamarło jej w piersiach.
— Tak.
— Nie wystarczy stołek? — wyszeptała.
— Na takiego szczura nie — odpowiedział z dwuznacznym uśmiechem. — Jeżeli

sądziłaś, że dam się wyprowadzić w pole, moje dziecko, to się pomyliłaś — ciągnął dalej,
próbując palcami ostrze siekiery. — Zaraz nadejdzie mer z łapką na niego — zakończył
wskazując ręką na przepierzenie. Joanna zrozumiała, że odkrył tajemnicę.

— Tam jest Piotr — wykrztusiła rumieniąc się i blednąc na przemian.
— Czyż nie wiem? Zgrabnie to wszystko zrobiłaś, zgrabnie. Dawno się tak nie napraco-

wałaś.

— Wydasz go?
— Wydam, do diabła! — wrzasnął dotknięty do żywego jej naiwnością. — Nie rozu-

miesz, że dostanę za niego pięć koron? Zgłupiałaś do szczętu? Pięć koron bez żadnego ryzy-
ka.

Gdyby ten zamiar podyktowany był zazdrością, pasją zdradzonego męża, chęcią

zemsty, gniewem lub nienawiścią, to Joanna — aczkolwiek nie czuła się winna — może
potrafiłaby to zrozumieć; lecz kiedy pojęła, że chodzi mu tylko o pieniądze, ogarnął ją niepo-
hamowany gniew. Postanowiła walczyć.

Stanęła przed mm i patrząc z pogardą powiedziała:
— Ostrzegę go.
— Na darmo — odrzekł i przeciągnął dłonią po lśniącym ostrzu siekiery.
— Ostrzegę go — powtórzyła biegnąc do drzwi — zanim przyjdą, zdąży uciec.
— Drzwi są zamknięte.
— Daj mi klucz! — dyszała — daj klucz natychmiast! — Skoczyła do niego i prostując

się na całą wysokość, wyciągnęła rękę takim ruchem, że zerwał się i cofnął za stół podnosząc
w górę siekierę.

— Stój! — krzyknął patrząc ponuro. — Jeżeli obudzisz go, to i tak go nie ocalisz. Czy

ciągle nie pojmujesz, że to jest pięć koron? Głupia! On jest wart pięć całych koron... Słyszysz,

kobieto? Na ratunek za późno. Oni nadchodzą.

Zza drzwi doszedł ich odgłos kroków. Michał zwrócił się do wyjścia. Widząc, że prze-

pada ostatnia szansa ratunku, Joanna rzuciła się na niego. Przez chwilę mocowali się w
milczeniu, lecz chociaż walczyła jak dziki kot, uległa. Odepchnął ją pod komin i wywijając
siekierą cofał się do drzwi.

— Ty czarownico! — syczał nie spuszczając z niej oczu, gdyż mimo wszystko bał się

jej. — Zasłużyłaś na więzienie razem z nim, ty żmijo. Nie ujdziesz mi teraz; kiedy zechcę,
poślę cię tam.

Joanna, opierając się rękami o ścianę, podniosła się z ziemi; jej blada twarz świeciła w

mroku izby. Ludzie, którzy otoczyli dom, dobijali się do drzwi. W niecierpliwy pomruk ich
nawoływań wmieszał się szczęk broni.

— Chwileczkę, chwileczkę, już otwieram! — krzyczał Michał usiłując przekręcić klucz

w zamku. Stał zwrócony bokiem do drzwi patrząc wciąż na Joannę.

— On jest w słomie, panie merze, ten przeklęty żyrondysta. Weźmiecie go bez kłopo-

tów, moja w tym głowa. Lecz wpierw płaćcie pięć koron! Pięć koron, słyszy pan, panie
merze?

Klucz zazgrzytał w zamku. W otwartych z rozmachem drzwiach stanęli ludzie, których

nie dojrzał zwrócony ciągle twarzą do żony. Ku jego zdziwieniu jakiś nieznany mu głos
zapytał:

— Pięć koron, przyjacielu? Za cóż to chciałbyś dostać pięć koron?
Był tak zaślepiony chciwością, że nie podejrzewał niczego, jak tylko to, że chcą mu

odebrać jego łup. Myśl o tym pozbawiła go resztki rozsądku.

— Za co? — pienił się — za co? Za żyrondystę.
Kiedy odwrócił się podnosząc do góry siekierę, zobaczył zupełnie obcych ludzi. Kilku

weszło do izby, inni stali przed domem zdejmując z ramion broń. Było coś tak groźnego w
ich wyglądzie, że zamilkł, opuścił siekierę i cofając się wyjąkał:

— Nie widzę mera wśród was. Gdzie jest pan mer, proszę wielmożnych panów?
Cisza zaległa izbę. Jeden z przybyłych zaryglował drzwi. Michał Tellier spoglądał na

nich czując, że serce podchodzi mu do gardła. Najwyższy z nich, ten, który pierwszy
przekroczył próg i który prawdopodobnie był dowódcą, spojrzał na niego badawczo i zapytał
spokojnie:

— Gdzież jest ten żyrondysta?
— Należy mi się pięć koron za niego — zamruczał niepewnie Tellier.
— Ach, tak? Andrzeju — powiedział komendant do jednego z towarzyszy — skrzesz

ognia.

Zapadła znowu cisza. Po chwili słaby płomyk światła rozproszył ciemności i odbił się

od  szabel  i  pistoletów  jedenastu  mężczyzn  odzianych  w  długie  płaszcze.  Michał  zadrżał.
Pierwszy  raz  w  życiu  widział  tych  ludzi.  Byli  zabłoceni,  zdrożeni  i  przesiąknięci  tą  specyfi-
czną  wonią,  jakiej  nabywają  ludzie  spędzający  dni  i  noce  pod  gołym  niebem,  w  lesie  lub  w
stogach siana, lecz na ich surowych twarzach malowała się wyniosła godność.

Strach wyostrzył mu zmysły tak, że nic nie uchodziło jego uwagi; widział więc każdy

ruch przybyszów, błyski w oczach dowódcy, siwą głowę i olbrzymie barki krzeszącego ogień
i pojawiający się lub niknący cień przepierzenia.

— Więc tutaj ukryto żyrondystę? — zapytał dowódca.
— Tak, lecz bez mojej wiedzy. To żona ukryła go w słomie.
— A wy zawiadomiliście władze? — pytał dalej dowódca powstrzymując ruchem dłoni

swych towarzyszy, którzy otoczyli Telliera.

— Inaczej nie bylibyście tutaj — odpowiedział Michał próbując się uśmiechnąć, ale ten

niezdarny, podobny do grymasu uśmiech zamarł mu na twarzy, gdy usłyszał niewiarogodne
słowa:

— I bez tego bylibyśmy przyszli; my także jesteśmy żyrondystami.
— Wy?
— My, co do jednego, tak jak nas widzisz.
W tej chwili oczy wszystkich zwróciły się w stronę przepierzenia. Zza ciemnych desek

wysunęła się głowa, a później ramiona młodego człowieka, tego samego, którego Michał
chciał zgubić za pięć koron.

— Jesteście wszyscy i cali? — krzyknął.
— Wszyscy, Piotrze — odpowiedział dowódca i zwrócił się do Telliera: — A teraz

dowiedz się, że człowiek, którego chciałeś wydać, jest naszym przewodnikiem. Mów, co
masz — jeżeli w ogóle cokolwiek masz — na swoją obronę. Broń się, aczkolwiek nie zasłu-
gujesz na litość, podła gadzino, ty, który chciałeś sprzedać życie człowieka za parę sztuk
srebra.

Pod Tellierem ugięły się nogi; zimny pot zrosił mu czoło. Głos, który słyszał, był gło-

sem sądu — sądu, od którego już nie ma odwołania. W oczach otaczających go ludzi czytał
potępienie i śmierć.

Z kąta izby dobiegł go płacz żony, który wzmógł się na widok Piotra. Ten płacz

natchnął go wątłą nadzieją ratunku; wyprostował się i wskazując ręką na Piotra powiedział:

— To jest kochanek mej żony.
— Łżesz! — krzyknął Piotr. — To prawda, że kiedyś kochałem ją, ale to było przed-

tem, zanim jej ojciec sprzedał ją tobie za pieniądze. Nie wierzcie mu! On kłamie! Przysię-
gam!

Szmer oburzenia rozszedł się po izbie, lecz dowódca uciszył zebranych i zapytał głosem

poważnym:

— Obywatele. Co mam uczynić z tym człowiekiem7
— Nie godzien życia! — brzmiała jednogłośna odpowiedź.
Tellier padł na kolana usiłując objąć nogi dowódcy Strach skurczył mu krtań, z której

dobywał się głos podobny do skowytu psa. Sędzia odtrącił go butem i zwrócił się do Piotra:

— A ty co powiesz?
— Nie godzien życia.
— A ty? — z kolei zapytał Joannę, której twarz była pełna grozy.
— Nie godzien śmierci.
Po tych słowach zapadła taka cisza, że słychać było szelest słomy poruszanej wiatrem i

przyspieszony oddech leżącego na podłodze Telliera

— Ona jedna osądziła go sprawiedliwie, nie godzien jest śmierci, niech żyje. Lecz

pamiętaj, jeżeli wspomnisz o tym, co tutaj zaszło, lub kiedykolwiek znieważysz żonę, od
której życie otrzymałeś, wówczas dosięgną cię nasze ręce i ukarzą. Wstań.

Tellier podniósł się i oparł o ścianę bez słowa. Konwulsyjny dreszcz wstrząsał jego

ciałem.

Po chwili uzbrojeni ludzie opuścili dom, przez który przeszła burza namiętności

ludzkich — od chciwości aż do miłosierdzia. Przy gasnącym ogniu stali Joanna i Michał
pogrążeni w zadumie. Ilekroć oczy jego spotkały się z jej wzrokiem, opuszczał je, myśląc o
tych, którzy odeszli. Ale kiedy Joanna wyszła i zamknęła za sobą drzwi zostawiając go same-
go, załamał ręce i wyjęczał:

— Pięć koron, pięć koron przepadło.

Przełożył z angielskiego Romuald Pitera

SPIS TREŚCI

Kiedy byłem piratem (Bret Harte)

Śmierć, ogień i życie (Arnold Bennett)

Wyrok Joanny (Stanley J. Weyman)