Monter_budownictwa_wodnego_712[03].Z1.07

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Rodzaje budowli piętrzących

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.Elementy budowli piętrzących

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. WyposaŜenie budowli piętrzących

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Zasady eksploatacji budowli piętrzących

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o wykonywaniu budowli

piętrzących.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę.
JeŜeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela

o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Po opracowaniu materiału spróbuj rozwiązać sprawdzian z zakresu jednostki modułowej.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

712[03].Z1

Technologia robót hydrotechnicznych

712[03].Z1.01

Organizowanie stanowiska pracy

712[03].Z1.02

Wykonywanie pomiarów zwi

zanych z robotami

hydrotechnicznymi

712[03].Z1.03

Wykonywanie robót melioracyjnych

712[03].Z1.04

Wykonywanie robót ziemnych

i pogł

biarskich

712[03].Z1.05

Wykonywanie budowli regulacyjnych

712[03].Z1.06

Zabudowa potoków górskich

712[03].Z1.07

Wykonywanie budowli pi

trz

cych

712[03].Z1.08

Wykonywanie zabezpiecze

przeciwpowodziowych

712[03].Z1.09

Wykonywanie sieci wodoci

gowych i kanalizacyjnych

712[03].Z1.10

Obsługa urz

dze

i obiektów

hydrotechnicznych

712[03].Z1.11

Wykonywanie konserwacji

i naprawy budowli wodnych

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−−−−

grupyfikować cieki wodne,

−−−−

charakteryzować elementy potoków górskich,

−−−−

określać skutki gwałtownych zmian stanów wody i przepływów w potokach górskich,

−−−−

określać rodzaje zabudowy potoków górskich,

−−−−

posługiwać się dokumentację techniczną,

−−−−

określać rodzaj i zakres robót związanych z zabudową potoków górskich,

−−−−

wyznaczać i zabezpieczyć miejsca zabudowy potoków górskich,

−−−−

dobierać materiał do umocnienia skarpy oraz dna potoków górskich,

−−−−

wykonywać roboty związane z zabudową stoŜka usypowego,

−−−−

wykonywać prace związane z budową stopni i progów,

−−−−

wyznaczać i utrwalić linię trasy regulacyjnej stosując opaski brzegowe,

−−−−

wykonywać prace związane z budową Ŝłobów,

−−−−

planować wykonanie poprzeczek,

−−−−

określać pojemność zbiornika rumoszu,

−−−−

określać zasady lokalizacji zapór przeciwrumowiskowych,

−−−−

wykonywać prace związane z budową zapór przeciwrumowiskowych,

−−−−

dokonywać kontroli i odbioru robót,

−−−−

dobierać i zastosować przyrządy pomiarowe,

−−−−

wykonywać przedmiar i obmiar w zakresie wykonywanych robót,

−−−−

wykonywać prace związane z konserwacją i naprawą uszkodzonej zabudowy,

−−−−

stosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej oraz
ochrony środowiska.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−−−−

zorganizować stanowisko pracy do wykonywania robót zgodnie z wymaganiami
technologicznymi,

−−−−

określić cele wykonywania budowli piętrzących,

−−−−

dokonać grupyfikacji budowli piętrzących,

−−−−

wyjaśnić działanie budowli piętrzących,

−−−−

określić zmiany w środowisku spowodowane przez budowle piętrzące,

−−−−

odczytać rysunki budowli piętrzących,

−−−−

rozróŜnić elementy konstrukcyjne i niekonstrukcyjne budowli,

−−−−

rozróŜnić elementy jazu z zamknięciami i bez zamknięć,

−−−−

określić zasady wykonywania robót podwodnych oraz fundamentowania budowli
wodnych,

−−−−

określić zasady posadowienia budowli wodnych na palach, ściankach szczelnych,
studniach oraz kesonach,

−−−−

wyjaśnić występowanie filtracji wody pod budowlami piętrzącymi,

−−−−

określić zmiany w gruncie wywołane filtracją wody,

−−−−

dobrać materiał, maszyny, narzędzia i sprzęt do wykonania budowli piętrzących,

−−−−

wykonać roboty betoniarskie, zbrojarskie, ślusarskie, kowalskie i ciesielskie,

−−−−

zamontować zamknięcia budowli piętrzących,

−−−−

zamontować zasuwy,

−−−−

dobrać materiał na ścianki szczelne,

−−−−

wykonać dylatację,

−−−−

wykonać elementy umocnień wokół budowli piętrzących,

−−−−

zamontować aparaturę kontrolno - pomiarową,

−−−−

określić zasady wykonywania budowli pomocniczych,

−−−−

posłuŜyć się instrukcją eksploatacyjną budowli piętrzących,

−−−−

sprawdzić jakość wykonania robót,

−−−−

wykonać obmiar i przedmiar w zakresie wykonywanych robót,

−−−−

określić zasady odbioru robót,

−−−−

wykonać prace związane z konserwacją i naprawą elementów budowli wodnych,

−−−−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej oraz
ochrony środowiska przy wykonywaniu budowli pietrzących.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.

Rodzaje budowli piętrzących

Człowiek juŜ przed tysiącami lat zmieniał naturalne warunki na bardziej korzystne dla

siebie. Starał się zaradzić brakom wody a takŜe chronić się przed powodziami. Do najbardziej
skutecznych środków stosowanych przez człowieka zaliczamy:
–

retencjonowanie, które polega na przetrzymywaniu wód wezbraniowych w zbiornikach
skąd są one przesyłane w okresach suszy w takie miejsca, w których brakuje ich na
pokrycie potrzeb,

–

podniesienie zwierciadła wody w potokach i rzekach na wyŜszy poziom i zwiększenie ich
głębokości, aby moŜna było po nich Ŝeglować, wyprowadzać z nich wody do nawodnień
oraz wykorzystywać je do celów energetycznych lub w inny sposób.

W zaleŜności od głównego celu, który chcemy uzyskać budowle piętrzące dzielimy na:

–

jazy – budowane głównie dla uzyskania spiętrzenia, wykorzystywanego w elektrowniach
wodnych, zapewniającego stały pobór wody z rzeki dla róŜnych celów gospodarczych,

– zapory – budowane przede wszystkim dla uzyskania zbiornika wodnego, którego cele

mogą być róŜnorodne np. energetyczne, przeciwpowodziowe, Ŝeglugowe, dla potrzeb
komunalnych.

Nie ma ścisłej granicy podziału między jazem a zaporą, gdyŜ zarówno pierwsza jak

i druga  budowla  wytwarza  zbiornik.  Orientacyjnie  moŜna  przyjąć,  Ŝe  jaz  jest  to  budowla
przegradzająca  koryto  rzeki,  zapora  przegradza  dolinę  rzeki.  Według  tego  kryterium  podziału
zapory  są  budowlami  wysokimi,  a  utworzony  przez  nie  zbiornik  jest  duŜy.  Budowle  piętrzące
muszą  zapewniać  przepuszczanie  wody  z  górnego  poziomu  (górnego  stanowiska)  do  dolnego
poziom  (dolnego  stanowiska).  Wynika  stąd  konieczność  wykonania  w  kaŜdej  budowli  urządzeń
przepuszczających wodę jak przelewy lub upusty. Urządzenia te mogą być wbudowane w korpus
budowli piętrzącej lub jako budowle samodzielne zlokalizowane na stoku doliny.

We współczesnym świecie ochrona środowiska naturalnego stała się bardzo waŜna,

czego dowodem jest wiele przepisów, które nakładają obowiązek dbania o środowisko i jego
ochronę. Pomimo Ŝe nie moŜna w pełni zlikwidować negatywnego wpływu rozwoju
cywilizacyjnego na środowisko naturalne, moŜna go znacznie ograniczyć.

Budowa obiektów hydrotechnicznych, czyli budowli piętrzących nastręcza ogromne

trudności  i budzi  wiele  protestów  ekologów.  Obiekty  te  muszą  być  budowane,  poniewaŜ
deficyt  wody  wymusza  jej  gromadzenie  w  sztucznych  zbiornikach,  regulowanie  przepływu
wody za pomocą zapór i zbiorników retencyjnych ogranicza występowanie powodzi.

Prowadzenie budowy moŜe mieć niekorzystny wpływ na środowisko naturalne

znajdujące  się  w  rejonie  robót.  Budowa  obiektów  hydrotechnicznych  wymaga
przemieszczania niekiedy ogromnych mas ziemi. Wykopy i nasypy, powiększanie zbiorników
wodnych i profilowanie jego skarp, plantowanie  terenu, są konieczne i najczęściej w sposób
nieodwracalny zmieniają krajobraz. Prowadzenie  robót w  głębokich wykopach moŜe wiązać
się  z  koniecznością  obniŜenia  poziomu  wód  gruntowych.  PrzedłuŜające  prace  i  obniŜenie
poziomu  wód  gruntowych  moŜe  w  konsekwencji  niekorzystnie  wpływać  na  roślinność
powodując  nieodwracalna  zmianę  w  środowisku  naturalnym.  Prowadzenie  jednak  budowy
zgodnie  z  przepisami  i  zasadami  ochrony  przyrody  minimalizuje  niekorzystny  wpływ  na
lokalne środowisko naturalne.

Podstawowym aktem prawnym w tym zakresie jest Ustawa z dn.21 marca 1994 r.

O ochronie i kształtowaniu środowiska z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Największymi obiektami hydrotechnicznymi na rzekach są jazy i zapory, słuŜące do

spiętrzania  wody.  Budowane  są  one  według  indywidualnych  projektów,  bowiem  muszą  być
dostosowane  do  lokalnych  warunków  wodnych,  terenowych  i  środowiskowych  oraz
wymagań  inwestora.  Najczęściej  na  zaporze  powstaje  elektrownia  wykorzystująca  energie
spadającej wody do produkcji prądu elektrycznego.

Jaz - budowla hydrotechniczna spiętrzająca wodę ponad poziom średni, zazwyczaj

elbetowa, wznoszona w poprzek koryta rzeki, w celu zapewnienia jej Ŝeglowności

w okresach niskiego stanu wody, stworzenia dogodnego ujęcia wody do celów komunalnych,
przemysłowych, energetycznych itp., odpowiedniego nawilgocenia gleby przez podniesienie
poziomu wody gruntowej (rys.1).

Rys. 1. Jaz Michałowo. Widok od strony wody dolnej w czasie pracy jazu [opracowanie własne]

W zaleŜności od rodzaju konstrukcji rozróŜnia się jazy stałe - bez jakichkolwiek zamknięć
(ruchomych odcinków piętrzących) oraz jazy ruchome - z zamknięciami w postaci, zasuw itp.

Rys. 2. Schematy zamknięć jazów: a) belkowe, b) zastawkowe i zasuwowe, c) i d) kozłowe, e) segmentowe,

f) walcowe, g) i h) sektorowe, i) dachowe, j) i k) klapowe, l) zastrzałowe, m) pływające

Retencyjny  zbiornik  jest  to  akwen  utworzony  przez  człowieka,  powstały  wskutek
przegrodzenia  doliny  rzecznej  zaporą  lub  przez  podpiętrzenie  jeziora  (rys.3).  Zbiorniki
retencyjne  nizinne  charakteryzują  się  zazwyczaj  znaczną  powierzchnią  i niewielką
głębokością.  Głównym  celem  zbiornika  retencyjnego  jest  wyrównanie  odpływu  rzecznego

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i zgromadzenie wody w okresach jej nadmiaru (retencja), w celu wykorzystania w czasie
niedoboru. Ze względu na przeznaczenie wyróŜnia się zbiorniki retencyjne:
–

przeciwpowodziowe – ochrona dolin rzek przed powodzią poprzez zatrzymanie wód
powodziowych w zbiorniku,

–

energetyczne – wykorzystanie spiętrzenia wód do napędzania turbin elektrowni wodnej,

–

eglugowe (zapewnienie odpowiedniej głębokości rzeki do Ŝeglugi),

–

komunalno – przemysłowe – magazynowanie wody pitnej i do celów przemysłowych dla
ośrodków miejskich,

–

wielozadaniowe.

Rys. 3. Zbiornik wodny „Przeczyce”[Internet]

Podstawowym parametrem zbiornika retencyjnego jest pojemność, przy czym wyróŜnia

się pojemność całkowitą i uŜytkową, czyli taką, którą moŜna wykorzystać do celów
gospodarczych. Utworzenie sztucznego zbiornika wodnego powoduje znaczące zmiany
lokalnego środowiska naturalnego, często budowie zapór towarzyszą protesty ekologów.

Podstawowe funkcje zbiorników retencyjnych to:

–

gromadzenie wód na potrzeby ludności miejskiej i przemysłu,

–

wykorzystanie elektrowni wodnej,

–

ochrona przed powodziami lub utrzymanie Ŝeglowności rzeki poprzez zmniejszenie
nieregularności przepływów wody,

–

wykorzystanie w celach irygacyjnych,

–

rozwój turystyki, rekreacji, sportu.

W odniesieniu do zbiorników retencyjnych nie powinno uŜywać się terminu jezioro

zarezerwowanego dla naturalnych zbiorników wodnych.

Podział zbiorników sztucznych:

Zbiorniki retencyjne – zbiorniki, których zadaniem jest magazynowanie wody
w okresach jej nadmiaru w celu wykorzystania jej w innym okresie. Zbiorniki retencyjne
charakteryzują się duŜymi róŜnicami poziomów wody. Wahania stanów zaleŜą od
wielkości dopływu wody ze zlewni oraz od potrzeb gospodarczych uŜytkowników.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zbiorniki wyrównawcze – specyficzny rodzaj zbiorników, funkcjonują one jako zbiorniki
pomocnicze przy duŜych zbiornikach retencyjnych. Głównym zadaniem zbiorników
wyrównawczych jest magazynowanie, tzw. przepływów szczytowych ze zbiorników
retencyjnych celem ich wyrównania.

Zbiorniki  przepływowe  –  powstają  w  wyniku  przegrodzenia  rzek  jazami,  których
zadaniem  jest  utrzymanie  w  zasadzie  stałego  poziomu  piętrzenia.  Typowe  zbiorniki
przepływowe  nie  mają  zdolności  retencyjnych  i  charakteryzują  się  w  zasadzie  stałym
poziomem piętrzenia.

Zbiorniki suche – zbiorniki przeciwpowodziowe. Budowle piętrzące, tworzące zbiorniki
suche  mają  urządzenia  upustowe  bez  zamknięć.  Rzeka  swobodnie  przepływa  przez
czaszę  zbiornika  i urządzenia  upustowe,  do  czasu,  gdy  przepływ  staje  się  większy  od
zdolności  przepustowych  stopnia.  Większe  dopływy  są  magazynowane  w  zbiorniku.  Po
przejściu  fali  powodziowej  następuje  stopniowe  opróŜnienie  zbiornika.  Pomiędzy
przejściami  fal  powodziowych  czasze  zbiorników  najczęściej  są  wykorzystywane  jako
pastwiska.

Specyficznym rodzajem obiektów hydrotechnicznych, często wyposaŜonym w śluzy

wodne są kanały Ŝeglowne (rys. 4). Buduje się je najczęściej w celu połączenia dwóch rzek,
na których odbywa się Ŝegluga śródlądowa.

Rys. 4. Kanał Ŝeglowny [opracowanie własne]

luza wodna – budowla hydrotechniczna wznoszona na kanałach Ŝeglownych, rzekach

(jako fragment jazu) oraz pomiędzy jeziorami (rys. 5). Są one budowane w celu umoŜliwienia
podczas  Ŝeglugi  pokonywania  róŜnic  poziomu  wody  przez  jednostki  pływające  (np.  statki,
barki). Śluza to fragment kanału przegrodzony komorą wodną. Komora wodna jest zamknięta
dwoma  ruchomymi  zamknięciami.  Najczęstsze  zamknięcia  to  wrota  jedno-  lub  dwu
skrzydłowe, rzadziej spotykane są zamknięcia walcowe.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 5. Wrota górne śluzy Michałowo po remoncie [opracowanie własne]

Działanie śluzy polega na tym, Ŝe jednostka pływająca wpływa do komory przez jedną

przegrodę  otwartą,  przy  drugiej  przegrodzie  zamkniętej.  Otwarta  przegroda  następnie  jest
zamykana  i  woda,  w  zaleŜności  od  potrzeby,  jest  napuszczana  do  komory,  lub  z  niej
wypuszczana. Po wyrównaniu się poziomów w komorze i kanale wylotowym otwarte zostają
wrota,  i  jednostka  wypływa  z  komory.  Istnieją  teŜ  śluzy  powodziowe,  które  są  otwierane
w przypadku zagroŜenia powodziowego, w celu skierowania fali powodziowej na polder.

Budowle do transportu i przepuszczania wody powodziowej i roboczej

Wśród tego typu budowli wyróŜniamy:

upusty  –  słuŜące  do  częściowego  lub  całkowitego  wypuszczania  wody  ze  zbiornika.
Dzielimy  je  na  powodziowe  (wielkich  wód)  i  robocze.  Upusty  powodziowe  umieszcza
się  zazwyczaj  nieco  niŜej  korony  zapory,  a  upusty  robocze  na  pewnej  głębokości  lub
nawet na dnie zbiornika.

przelewy – są to takie upusty powodziowe wykonane przez zwykłe zniŜenie korony
zapory na pewnej długości oraz przez nadanie jej kształtu do spływu wody. Najczęściej
przelewy stosuje się w zaporach betonowych i Ŝelazobetonowych.

lewary – słuŜą do przepuszczania nadmiaru wody w zbiorniku jak równieŜ do
przerzucania małych, jak i duŜych ilości wody. Na duŜych budowlach stosuje się lewary
automatyczne.

Prowadzenie budowy obiektów hydrotechnicznych moŜe mieć niekorzystny wpływ na

rodowisko, dlatego teŜ budowle te muszą być bezpieczne i niezawodne. Budowa obiektów

piętrzących  wodę  wymaga  przemieszczania  niekiedy  ogromnych  mas  ziemi.  Wykopy
i nasypy  pod  drogi,  powiększanie  zbiorników  wodnych  i  profilowanie  jego  skarp,
plantowanie terenu, są konieczne i najczęściej w sposób nieodwracalny zmieniają krajobraz.
Jednak prowadzenie robót budowlanych nie musi oznaczać zniszczenia środowiska.

Przepisy prawa budowlanego nakazują zabezpieczenie na czas budowy wszystkich

elementów  środowiska  naturalnego  znajdującego  się  w  obrębie  budowy.  Bezpieczeństwo
i niezawodność  budowli  piętrzących  regulują  przepisy  Rozporządzenie  Ministra  Środowiska
z dnia  20  kwietnia  2007  r  w  sprawie  warunków  technicznych,  jakim  powinny  odpowiadać
budowle hydrotechniczne i ich usytuowanie.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczenia.

Jaka jest podstawowa grupyfikacja budowli piętrzących?

Jaki jest główny cel wykonania budowli piętrzących wodę?

Jak działają budowle piętrzące?

Jakie zmiany w środowisku powodują budowle piętrzące?

Jakie Budowle mogą okresowo utrzymywać róŜnice poziomów wody?

Jakie przepisy regulują bezpieczeństwo i niezawodność budowli piętrzących?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz kilka obiektów hydrotechnicznych (budowli piętrzących wodę) znajdujących się

w pobliŜu Twojego miejsca zamieszkania: do czego słuŜą jakiego rodzaju są to budowle?
Zrób kilka zdjęć ilustrujących opis. Przygotuj się do zaprezentowania swojego opracowania
na zajęciach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział „Rodzaje budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.1.1),

opisać kilka obiektów hydrotechnicznych,

określić do czego słuŜą,

określić jakiego rodzaju są to budowle,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

aparat fotograficzny,

–

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Przyjrzyj się swojemu miastu lub dzielnicy. Zastanów się, jakie przyrodnicze

i gospodarcze korzyści oraz negatywne skutki mają budowle piętrzące. Spisz swoje
spostrzeŜenia i wnioski oraz uzasadnij je podczas dyskusji w grupie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Rodzaje budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.1.1),

wymienić korzyści oraz zmiany w środowisku przyrodniczym wywołane budową
budowli piętrzących,

scharakteryzuj skutki gospodarcze,

zaprezentować pracę na forum grupy,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Wybierz się na dowolną większą budowę, najlepiej obiektów hydrotechnicznych. Oceń,

w jakim stopniu stosuje się tam zasady ochrony środowiska naturalnego. Zapisz swoje
spostrzeŜenia i przedstaw je na zajęciach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rozdział „Rodzaje budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.1.1),
3)   ocenić stosowanie zasady ochrony środowiska naturalnego,
4)  zaprezentować pracę na forum grupy,
5)   dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

4.1.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić podział budowli piętrzących?

określić cel budowy obiektów hydrotechnicznych?

określić działanie budowli piętrzących wodę?

scharakteryzować budowle do okresowego utrzymywania róŜnic
poziomów wody?

scharakteryzować przepisy regulujące bezpieczeństwo i niezawodność
budowli piętrzących?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Elementy budowli piętrzących

4.2.1. Materiał nauczania

Elementy konstrukcji jako składowe całości konstrukcji, wykonane np. z drewna, stali,

elbetu, Ŝelbetu spręŜonego podlegają wpływowi czynników zewnętrznych (w szczególności

obciąŜeniom  stałym  i  zmiennym).  Elementy  te  pod  wpływem  czynników  zewnętrznych
zmieniają  swój  stan,  który  moŜna  scharakteryzować  między  innymi  następującymi
parametrami:  szerokością  rozwarcia  rys,  ugięciem,  napręŜeniami  panującymi  w  elemencie
konstrukcyjnym,     parametry  te  ściśle  zaleŜą  od  wielkości  czynników  zewnętrznych
wpływających na te elementy.

Dla kaŜdego elementu istnieje graniczny stan uŜytkowania, czyli stan, w którym przy

określonym obciąŜeniu konstrukcji w danym elemencie występują maksymalne, dopuszczalne
szerokości rozwarcia rys lub element konstrukcyjny ma maksymalne, dopuszczalne ugięcie -
wielkości  te  podlegają  monitorowaniu.  Dla  kaŜdego  elementu  istnieje  graniczny  stan
nośności,  czyli  stan,  w  którym  przy  określonym  obciąŜeniu  konstrukcji  w  elemencie
występują  maksymalne,  dopuszczalne  napręŜenia  -  wielkości  te  podlegają  monitorowaniu.
Przekroczenie  stanu  granicznego  uŜytkowania  lub  stanu  granicznego  nośności  stanowi
zagroŜenie dla całości konstrukcji, a tym samym zagroŜenie dla Ŝycia ludzkiego.

Współczesne metody obliczania oparte są o wyniki wieloletnich badań obciąŜeń

występujących w naturze.

Wśród tych obciąŜeń w szczególności występują:

–

obciąŜenia własne – cięŜar własny konstrukcji,

– inne obciąŜenia stałe,
–

obciąŜenia zmienne, wynikające na przykład z wpływu czynników takich jak śnieg, wiatr,
temperatura.

Kombinacje sum obciąŜeń określają najbardziej niekorzystny wariant obciąŜenia. Na

podstawie  tych  wyników  dokonuje  się  doboru  technologii  wykonania  konstrukcji,  doboru
materiałów  z  punktu  widzenia  ich  jakości  i  właściwości  wytrzymałościowych.
Zaprojektowaną  konstrukcję  moŜna  bezpiecznie  uŜytkować  w  granicach  określonych  przez
normy i projektanta (do momentu osiągnięcia stanu granicznego nośności i/lub uŜytkowania).
Proces  projektowania  optymalizowany  jest  -  najczęściej  poprzez  specjalistyczne  programy
komputerowe  -  w  celu  uzyskania  wyniku  jak  najbardziej  zbliŜonego  do  określonej  przez
normy  granicy  bezpieczeństwa  konstrukcji.  Celem  i konsekwencją  tego  procesu  jest  przede
wszystkim optymalizacja kosztów inwestycji przy minimalnym, normowym bezpieczeństwie
uŜytkowania  konstrukcji.  Normowe  wartości  występujących  w  naturze  obciąŜeń  określone
zostały  jako  średnie  wartości  obliczone  w  określonym  przedziale  czasowym.  Oznacza  to
zarówno  występowanie  wartości  niŜszych  od  średniej  jak  i wyŜszych.  W  ekstremalnych
przypadkach wartości te mogą być przekroczone, co z kolei powoduje przekroczenie stanów
granicznych  -  normowych,  bezpiecznych  warunków  uŜytkowania  konstrukcji.  Pomimo,  Ŝe
konstrukcja  była  projektowana  zgodnie  z  przepisami  i  metodyką  projektową  te  ekstrema
obciąŜeń mogą spowodować lub powodują katastrofę budowlaną.

KaŜda budowla czy budynek musi zapewniać bezpieczeństwo osób w niej

przebywających. Niekorzystne warunki, jakim jest poddana konstrukcja budowli czy budynku
mogą  spowodować  bezpośrednie  zagroŜenie  katastrofą  budowlaną.  Anormalne  zjawiska
atmosferyczne  powodujące  przekroczenie  stanów  granicznych,  które  nie  były  przewidziane
na etapie projektowania elementów konstrukcyjnych, stają się zagroŜeniem dla bezpiecznego
uŜytkowania  obiektów  budowlanych.  Nasilenie  się  tych  zjawisk  powoduje,  iŜ  uŜytkownicy
obiektów  budowlanych  zaczynają  zdawać  sobie  sprawę  z  zagroŜeń,  jakie  nieść  mogą

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

potencjalne przekroczenia stanów granicznych. Nadmierne obciąŜenia zmienne działające na
konstrukcję mogą potencjalnie doprowadzić do katastrofy budowlanej oraz stanowić
bezpośrednie zagroŜenie dla Ŝycia ludzkiego.

Po wykonaniu wykopów moŜna przystąpić do wykonywania fundamentów. Od ich

jakości zaleŜy późniejsza stabilność całego budynku i bezpieczeństwo uŜytkowników.

Wielkość i kształt fundamentu zaleŜy od kilku czynników:

–

od nośności gruntu,

–

od wielkości obciąŜenia z całego budynku, które ma przenieść grunt, a od rodzaju
spoczywającej na nim konstrukcji (slup, ściana),

–

od zastosowanego do jego wykonania materiału (murowany, betonowy, Ŝelbetowy).

Głębokość posadowienia fundamentu, czyli zagłębienie w gruncie, zaleŜy od tego, czy

budowla  wodna,  budynek  jest  podpiwniczony  lub  czy  posiada  kondygnacje  podziemne,  czy
nie.  W  pierwszym  przypadku  fundamenty  są  oczywiście  poniŜej  poziomu  podłogi  piwnicy.
W drugim,  o głębokości  posadowienia  decyduje  głębokość  przemarzania  gruntu  w  danym
miejscu.

Według normy Polska jest podzielona na cztery strefy przemarzania, od 0,8 m na

zachodzie,  do  1,4  m  na  Suwalszczyźnie  (w  środkowej  i  południowo-wschodniej  Polsce
głębokość  przemarzania  wynosi  1,0  m)  (rys.6).  Fundament  powinien  być  zagłębiony
w gruncie  poniŜej  strefy  przemarzania.  Jest  to  bardzo  waŜne,  poniewaŜ  gdyby  grunt  pod
fundamentem  zamarzł,  zwiększyłby  swoją  objętość  i „wysadził"  fundament,  powodując
zachwianie konstrukcji całego budynku.

Rys. 6. Strefy przemarzania w Polsce

Rodzaje fundamentów - w zaleŜności od rodzaju ustawianych na nich konstrukcji,

fundamenty  dzielimy  na:  stopy  (pod  słupy),  ławy  (pod  ściany),  ławy  bliźniacze  (pod  dwa
słupy  będące  blisko  siebie),  ławy  szeregowe  (pod  rząd  słupów),  ruszty  fundamentowe  (pod
krzyŜujące  się  rzędy  słupów)  oraz  płyty  i  skrzynie  fundamentowe  (pod  całym  budynkiem,  gdy

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

grunt jest mało nośny) (rys.7). Są to tzw. fundamenty bezpośrednie, zwykłe posadowione na
małej głębokości od powierzchni terenu (do 3 m).

Rys. 7. Rodzaje fundamentów

Gdy w poziomie posadowienia budynku grunt ma małą nośność i nawet największe

fundamenty nie wystarczą do przeniesienia obciąŜeń, stosowane są fundamenty pośrednie.
Mogą to być fundamenty na palach lub na studniach.

Jednym z elementów budowy obiektów hydrotechnicznych jest ich odpowiednie

posadowienie. W tym celu wykorzystuje się pale, studnie i kesony.
–

Pale    –  przenoszącymi  obciąŜenia  elementami  pala  są  jego  stopa,  pobocznicą  (czyli
powierzchnia boczna pala) lub obie jednocześnie. Gdy stopa pala opiera się na warstwie
gruntu nośnego, to taki pal nazywamy stojącym. JeŜeli natomiast warstwa gruntu nośnego
jest  gdzieś  głęboko,  to  wtedy  pale  pracują  stopą  i  pobocznicą  (przez  siły  tarcia)  i  takie
pale  nazywamy  zawieszonymi.  Ze  względu  na  sposób  wykonania  dzielimy  pale  na
wbijane  i  wykonywane  w  gruncie.  Pale  wbijane  to  gotowe  prefabrykowane  pale
Ŝ

elbetowe lub pale drewniane. Mogą mieć długość od 10m (drewniane) do 20 m

(Ŝelbetowe).  Pale  wykonywane  w  gruncie  to  pale  betonowe  lub  Ŝelbetowe  Najpierw
wykonywany  jest  otwór  w  gruncie  (w  róŜny  sposób,  np.  przez  wywiercenie  lub  wbicie
rury),  który  następnie  wypełniany  jest  (teŜ  w  róŜny  sposób)  betonem  i  ewentualnie
zbrojeniem.  Podczas  wiercenia  otworów  nie  ma  wstrząsów,  co  jest  zaletą  tego  typu
wykonawstwa.  Przykładem  pala  wykonywanego  w  gruncie  moŜe  być  pal  Franki
(od nazwiska wynalazcy). Do jego wykonania uŜywa się kafara. Kolejność czynności jest
następująca:  w  miejscu,  w  którym  ma  powstać  pal,  ustawia  się  rurę  zamkniętą  korkiem
betonowym,  następnie  za  pomocą    kafara  (taranu)  rurę  wbija  się  w  grunt,  aŜ  do
wymaganego poziomu, po unieruchomieniu rury ubijakiem wybija się korek, wprowadza
zbrojenie  i warstwami  ubija  się  beton  z  jednoczesnym  wyciąganiem  stopniowo  rury
z gruntu. Na głowicach pali wykonywane są następnie stopy lub ławy fundamentowe.

–

Studnie  fundamentowe  –    ich  wykonanie  nie  wymaga  specjalistycznego  sprzętu,  takiego
jak  kafary,  i  jest  na  ogół  podobne,  do  wykonania  studni  na  wodę.  Dawniej  studnie
murowano,  obecnie  wykonuje  się  je  prawie  wyłącznie  z  prefabrykowanych  kręgów
betonowych. Średnica takiej studni jest wystarczająca, aby mógł wejść do niej człowiek
i pogłębiać  ją  ręcznie.  Głębokość  studni  musi  być  taka,  aby  opierała  się  na  warstwie
gruntu  nośnego.  Po  wykonaniu  studnia  jest  wypełniana  betonem  lub  czasami,
zagęszczonym piaskiem. Na studniach wykonuje się fundament w postaci - płyty lub ławy.
Studnie są rozmieszczane głównie na naroŜach i skrzyŜowaniach fundamentów.

–

Kesony – fundamenty w wodzie (np. pod filary mostowe) lub w gruntach silnie
nawodnionych wykonuje się na kesonach. Keson jest to Ŝelbetowa skrzynia, dołem

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

otwarta,  która  zagłębia  się  w  dnie,  np.  rzeki,  pod  własnym  cięŜarem  po  wybraniu
ze  środka  ziemi.  Na  wierzchu  kesonu  wykonywany  jest  równocześnie  filar  mostowy.
Aby  praca  w  kesonie  była  moŜliwa,  musi  w  nim  panować  ciśnienie  wyŜsze  niŜ  ciśnienie
otaczającej  go  wody.  Im  głębiej  jest  zanurzony  keson,  tym  większe  panuje
w nim ciśnienie. Dlatego praca robotników w kesonie jest cięŜka i nie moŜe trwać długo,
a  przed  kaŜdym  wejściem  i  wyjściem  muszą  oni  przechodzić  dekompresję  (podobnie
jak nurkowie) w specjalnej komorze.

Roboty ziemne wykonuje się mechanicznie, uŜywając odpowiedniego sprzętu, lub

niekiedy ręcznie. Do wykonywania wykopów wykorzystuje się głównie koparki. SłuŜą do
odspajania i wydobywania gruntu, a jednocześnie do ładowania go na środki transportowe lut
odkładania na miejsce składowania w obrębie zasięgu koparki.

Ze względu na rodzaj podwozia, na którym zamocowana jest koparka, rozróŜniamy

koparki ciągnikowe (zamocowane na ciągniku, najczęściej wraz z innym narzędziem, np.
spycharką),

samochodowe

(na

podwoziu

samochodowym),

samojezdne

kołowe

i gąsienicowe.

W zaleŜności od rodzaju pracy rozróŜnia się koparki o pracy ciągłej (wieloczerpakowe)

lub pracy cyklicznej (jednoczerpakowe). Koparki jednoczerpakowe mogą być przedsiębierne
lub podsiębierne. Koparki przedsiębierne nabierają grunt przed sobą i podnoszą go z dołu do
góry. Są one najbardziej uniwersalne, ale nie nadają się do wykonywania wykopów wąskich,
poniewaŜ muszą pracować na dnie wykopu. Pojemność łyŜki koparki, czyli ilość ziemi, którą
jednorazowo wydobywa jest róŜna i zaleŜna od rodzaju podwozia i potrzeb. Koparki
przedsiębierne mogą mieć łyŜki o pojemności od 0,25 m

do 15 m

. PoniewaŜ koparka pracuje

w wykopie, musi mieć wcześniej przygotowany do niego zjazd, który słuŜy teŜ samochodom
odbierającym urobek. Koparki podsiębierne nabierają grunt pod siebie. Wykonują one wykop
ze  stanowiska  na  powierzchni  terenu  i  nie  muszą  zjeŜdŜać  do  wykopu.  Mają  zastosowanie
przy mniejszych i nieco płytszych wykopach (teoretycznie do 6,5 m, ale w praktyce do 4,5 m)
oraz  do  wykonywania  wykopów  ciągłych  wąskoprzestrzennych  (pod  rurociągi,  kable
energetyczne,  sieci  wodociągowe,  itp.).  Pojemność  łyŜki  takich  koparek  jest  nieco  mniejsza
niŜ przedsiębiernych i wynosi od 0,1 m

np. do wykopów pod kable telefoniczne do 2,0 m

Do wykonywania wykopów liniowych stosowane są teŜ koparki wielonaczyniowe (np.

wieloczerpakowe), szczególnie wtedy, gdy wykopana ziemia jest składowana obok wykopu,
bo ma słuŜyć do jego zasypania.

Oprócz koparek przy wykonywaniu robót ziemnych pod budowle hydrotechniczne mogą

być  stosowane  spycharki,  ładowarki,  zgarniarki,  równiarki,  wibratory  i  walce  oraz  środki
transportu.  Spycharki  słuŜą  do  zasypywania  wykopów  oraz  do  tworzenia  hałd  ziemi  w  celu
łatwiejszego ładowania. MoŜna ich teŜ uŜywać do wyrównywania powierzchni terenu.

Ładowarki słuŜą oczywiście do ładowania na samochody odspojonego i zgromadzonego

na  hałdach  gruntu.  Pojemność  ich  czerpaka  jest  większa  niŜ  łyŜki  koparki.  Zgarniarki
i równiarki wykorzystuje się do wyrównywania (niwelacji) większych powierzchni terenu, np.
pod drogi, boiska itp., rzadziej pod budynki czy nawet osiedla. Do zagęszczania spulchnionej
ziemi,  na  przykład  przy  zasypywaniu  wykopów,  stosowane  są  wibratory  powierzchniowe
i walce.

Do transportu ziemi z wykopów na krótsze odległości, szczególnie od koparek

wielonaczyniowych,  słuŜą  przenośniki  taśmowe.  MoŜna  z  nich  tworzyć  ciągi,  umoŜliwiające
przemieszczenie  ziemi  na  odległość  kilkudziesięciu  metrów.  W  kopalniach  odkrywkowych
takie  taśmociągi  przenoszą  urobek  na  większe  odległości,  nawet  na  kilka  kilometrów.  Do
transportu zbędnej ziemi poza budowę - na wysypisko - uŜywa się obecnie prawie wyłącznie
samochodów  samowyładowczych,  czyli  wywrotek.  Liczbę  samochodów  potrzebnych  do
zapewnienia  ciągłości  pracy  koparki  ustala  się,  uwzględniając  wydajność  pracy  koparki,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odległość, na jaką wywoŜona jest ziemia i ewentualne utrudnienia w ruchu - szczególnie
w miastach.

Proces budowy obiektów hydrotechnicznych wieńczy kompleksowe wykonanie róŜnych

robót w róŜnym czasie.  Wzrost tempa inwestycji budowlanych szczególnie w budownictwie
przemysłowym  i  hydrotechnicznym  pociąga  za  sobą  istotne  zmiany  w  organizacji
i planowaniu  robót.  Roboty  izolacyjne  obejmują  wykonanie  izolacji  przeciwwilgociowych
i przeciwwodnych, izolacji cieplnych i przeciwdźwiękowych oraz szczelin dylatacyjnych.

Roboty kowalsko-ślusarskie obejmują wbudowanie gotowych stalowych krat, balustrad,

naroŜników  ochronnych,  uchwytów.  Roboty  betoniarsko  –  zbrojarskie  obejmują  natomiast
wszelkie  prace  związane  z  zamontowaniem  elementów  prefabrykowanych,  które
wykorzystywane  są  w czasie  realizacji  budowy.  Planowanie  wykonania  określonych  robót
wiąŜe się w głównej mierze z planem organizacyjnym budowy.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczenia.

Co to są elementy konstrukcyjne?

Jakie są zasady wykonania fundamentowania budowli wodnych?

Na czym polega plan organizacyjny budowy?

Jakie są rodzaje fundamentów?

Jakie są zasady posadowienia budowli wodnych?

Jaki sprzęt stosowany jest do wykonywania robót ziemnych?

Jakie są zasady wykonywania robót kowalsko - ślusarskich?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ, w jakich okolicznościach wykonujemy fundamenty na kesonach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Elementy budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.2.1)

określić okoliczności wykonania fundamentów na kesonach,

zaprezentować pracę na forum grupy,

dokonać samooceny.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

Normy i wymagania techniczne,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Opisz rozwiązania konstrukcyjno – materiałowe dowolnej budowli hydrotechnicznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Elementy budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.2.1),

opisać rozwiązania konstrukcyjno – materiałowe budowli hydrotechnicznej,

zaprezentować pracę na forum grupy.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

plansze poglądowe,

–

dokumentacja techniczna,

–

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Naszkicuj element ścianki szczelnej, zgodnie z dokumentacją techniczną.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Elementy budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt. 4.2.1),

naszkicować element ścianki szczelnej, zgodnie z instrukcją,

scharakteryzować poszczególne elementy,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

dokumentacja techniczna,

–

modele budowli piętrzących,

–

projekty techniczne i realizacyjne budowli piętrzących,

–

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 4

Wymień i scharakteryzuj sprzęt stosowany do robót ziemnych w budownictwie wodnym

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Elementy budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt.4.2.1),

wymienić sprzęt stosowany do robót ziemnych w budownictwie wodnym,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

materiały, narzędzia, sprzęt,

–

literatura z rozdziału 6.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić elementy konstrukcyjne budowli?

określić zasady wykonania fundamentowania budowli wodnych?

wymienić rodzaje fundamentów?

wymienić zasady posadowienia budowli wodnych?

wymienić sprzęt stosowany do robót ziemnych?

scharakteryzować plan organizacyjny budowy?

określić zasady wykonania robót kowalsko - ślusarskich?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.WyposaŜenie budowli piętrzących

4.3.1. Materiał nauczania

RóŜnica poziomów zwierciadeł wody przed i za zaporą powoduje, Ŝe woda wnika w pory

gruntu w korpusie oraz w podłoŜu i poruszając się w nich w kierunku skarpy odpowietrznej
odpływa ze zbiornika, a dopływa do dolnego stanowiska zapór ziemnych.

Ruch wody w korpusie i podłoŜu ilustruje siatka hydrodynamiczna. NajwyŜszą linię

prądu tej siatki nazywa się linią depresji. Ogranicza ona od góry przesiąkający przez korpus
strumień wód gruntowych i oddziela obszar płynięcia od obszaru, który jeŜeli pominie się
wody kapilarne jest suchy.

W zaporze bez drenaŜu linia depresji ułoŜy się wysoko, a woda będzie wysiąkać ze

skarpy odpowietrznej na znacznej jej części ( do wysokości około 1/3 H). Tak wysokie
połoŜenie linii depresji jest niedopuszczalne, gdyŜ wysiąki wody ze skarpy powodują
odkształcenia miejscowe, drobne oberwania, zsunięcia i ubytki materiału.

Uszczelnienia zapór ziemnych i narzutowych, dzielone na zewnętrzne ekrany

i wewnętrzne    rdzenie.  Stosuje  się  je  w  celu  niedopuszczenia  wody  do  korpusu  lub  do  jego
części.  Chroni  się  w ten  sposób  przed  nadmiernymi  stratami  wody  oraz  przed  filtracyjnymi
deformacjami gruntu, które mogą doprowadzić do przerwania zapory.

Wymaga się, aby:

–

konstrukcja i materiał ekranu lub rdzenia zapewniały utrzymanie szczelności przy
wszystkich dających się przewidzieć obciąŜeniach i oddziaływaniach,

materiał, konstrukcja i wykonanie korpusu zapewniały dobre podparcie uszczelnienia,

–

połączenia rdzeni i ekranów z praktycznie nieprzepuszczalnymi podłoŜami i zboczami
lub z ich uszczelnieniami uniemoŜliwiały powstanie przesiąków, które erodując materiał
korpusu mogłyby spowodować zniszczenie podparcia uszczelnienia, a więc i jego
samego. Zwłaszcza powinna być wykluczona moŜliwość powstania tzw. hydraulicznego,
krótkiego spięcia, tzn. obejścia przez wodę krótką drogą uszczelnienia,

drenaŜe zapewniały całkowite ujęcie i bezpieczne odprowadzenie przesiąków,
konieczność ta wynika z faktu, iŜ nie ma uszczelnień całkowicie nie przepuszczających
wody.

Jest wskazane, by konstrukcja drenaŜy umoŜliwiała wykrycie w przybliŜeniu miejsca

uszkodzenia ekranu lub rdzenia. Wymaga się równieŜ, aby w razie zniszczenia uszczelnienia
przez  działanie  człowieka  (terroryzm,  wandalizm,  wojna)  lub  niedające  się  przewidzieć
obciąŜenia i oddziaływania konstrukcja i materiał korpusu umoŜliwiały przepływ wody przez
nasyp  bez  spowodowania  katastrofy.  Nawet  w  najgorszym  wypadku  powinno  być  moŜliwe
wypłynięcie wody z całego zbiornika bez przerwania zapory.

Najpewniejszym zabezpieczeniem podłoŜa przed filtracją jest przesłona sięgająca do

gruntów słabo przepuszczalnych. Nie zawsze moŜna ją zastosować, co zmusza do budowy
niepełnych lub zawieszonych przesłon niesięgających gruntów nieprzepuszczalnych.

W gruntach niespoistych stosuje się przesłony w postaci ścianek szczelnych stalowych,

wyjątkowo drewnianych, a obecnie najczęściej uszczelnienia iłowe, rzadziej betonowe,
wykonywane w wykopach wąskoprzestrzennych, rozpartych zawiesiną tiksotropową.

Tańsze i łatwiejsze w wykonaniu jest często uszczelnienie podłoŜa fartuchem (ponurem)

poziomym, jako jedynym elementem uszczelniającym lub współdziałającym z przesłoną
pionową.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Fartuchy wykonuje się z gruntów spoistych o minimalnej grubości warstwy 0,5 m lub

z folii polimerowych. Długości stosowanych fartuchów mieszczą się zazwyczaj w przedziale
H – 6H (gdzie H – głębokość wody przy zaporze w czasie wezbrania miarodajnego). Przed
uszkodzeniem fartucha w okresie budowy, jego przemarzaniem lub wysychaniem chroni
warstwa gruntów grubości 0,5 ÷1,0 m (zwykle uzyskanych w miejscu budowy).

W skalach przesłony są potrzebne, gdy wodochłonność podłoŜa przekracza 0,01 ÷

0,03 l/min  na  1m  długości  otworu  i  1m  ciśnienia  słupa  wody.  Są  to  przesłony  iniekcyjne
(zastrzykowe)  uzyskiwane  przez  wtłaczanie  w  wywiercone  otwory,  a  przez  nie  w  szczeliny
skalne,  zaprawy  cementowo-piaskowej  albo  zawiesin  cementowych  i  cementowo-iłowych
(bardzo  drobne  spękania).  Rozstaw  otworów,  zwiększający  się  z  rosnącą  wodochłonnością,
przyjmuje  się  w  granicach  1,5  ÷  6,0  m.  Przyjęty  rozstaw  sprawdza  się  w  terenie,
przeprowadzając próbną cementację.

cianki szczelne - technologia zabezpieczania wykopów:

−−−−

cianka berlińska - obudowa tymczasowa składająca się z pionowych słupów stalowych

i poziomych elementów opinki. Słupy wykonywane są z róŜnego rodzaju dwuteowników
lub  podwójnych  ceowników  tworzących  słupy  dwugałęziowe.  Słupy  osadzane  są
w otworach  wierconych,  moŜna  je  równieŜ  pogrąŜać  wibracyjnie  lub  wbijać  kafarem.
W otworach  wierconych  w  rurach  lub  w  osłonie  zawiesiny  samotęŜejącej  dolne  części
pali  moŜna  obetonować.  Po  wykonaniu  słupów  naleŜy  przystąpić  do  zakładania  opinki.
Opinkę  zakłada  się  w  miarę  prowadzenia  robót  ziemnych.  Wysokość  zakładanej
jednorazowo opinki zaleŜy od rodzaju gruntu (w sypkich piaskach moŜe to być ca. 0,5 m
zaś  w  gruntach  zwartych  np.  glinach,  iłach  nawet  do  1,8  m).  Ścianka  berlińska
w zaleŜności  od  głębokości  moŜe  pracować  jako  wspornik  lub  (szczególnie  przy
głębokości  powyŜej  4,0  m)  być  podparta  -  konstrukcją  rozpierającą  lub  kotwami
gruntowymi.  Zastosowanie  kotew  wymaga  uzgodnień  na  wyjście  poza  obręb  własnej
działki  przy  zastosowaniu  rozpór  unikamy  tego.  Pod  względem  ekonomicznym  ścianka
berlińska  stanowi  najtańsze  rozwiązanie  zabezpieczenia  głębokich  wykopów  (wykopy
nawet  do  20  m).  Ścianka  berlińska  często  stanowi  zewnętrzny  szalunek  tracony  dla
wznoszonej  konstrukcji.  Zaletą  ścianki  berlińskiej  jest  zmniejszenie  kosztów  przez
wyciąganie pali (odzysk stali) i demontaŜ opinki po wykonaniu stanu „0” budynku.

−−−−

cianka szczelna - ścianka szczelna stanowi rodzaj obudowy tymczasowej lub stałej

wykonywanej  z  profili  stalowych  (popularne  larseny,  profile  Hoesch  itp.)  Profile  róŜnią
się  między  sobą  przede  wszystkim  kształtem  oraz  parametrami  technicznymi  (np.  Wx)
sztywnością.  Szczelność  tego  typu  ścianek  zapewnia  łączenie  ze  sobą  pojedynczych
profili na zamki. Profile stalowe moŜna pogrąŜać przy uŜyciu kafarów (metoda udarowa),
wibratorów  zwłaszcza  z  moŜliwością  regulacji  drgań  (metoda  nierezonansowa)  oraz
przez  statyczne  wciskanie  grodzic.  Ścianki  szczelne  mogą  pracować   wspornikowo  lub
być  podparte  (konstrukcja  rozpierająca  lub  kotwy  gruntowe).  Zastosowanie  ścianki
szczelnej  zapewnia  szczelne  wyszalowanie  wykopu  i  w  porównaniu  do  ścianki
berlińskiej  ogranicza  ręczne  roboty  do  minimum.  Zabezpieczenie  tego  typu  jest
ekonomiczne  nawet  przy  niewielkim  zakresie  robót  pod  warunkiem  moŜliwości
odzyskania  grodzic.  Przy  odpowiednim  zabezpieczeniu  antykorozyjnym  i  zastosowaniu
uszczelek na zamkach ścianki tego typu mogą stanowić konstrukcje stałe. Do pogrąŜania
ś

cianek szczelnych uŜywamy wibratorów niskiej i wysokiej częstotliwości

umoŜliwiających pracę w gęstej zabudowie. PogrąŜamy, wbijamy i wyciągamy elementy
na głębokość do 16 m.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 8. Ścianka szczelna – widok z dołu[opracowanie własne]

Rys. 9. Ścianka szczelna – widok z góry[opracowanie własne]

−−−−

Palisady  wykonywane  są  z  mikropali   i   pali  o  średnicach  400-800  mm.  W  ściankach
palowych  tego  typu  wierconych  o    stosuje  się  zarówno  pale  rurowane  jak  i  pale  CFA.
W obu  przypadkach  pale  zbrojone  są  szkieletami  prętowymi  lub  palami  dwuteowymi.
Długość  zbrojenia  w  przypadku  pali  CFA  nie  moŜe  być  zmniejszana  jak  to  ma  miejsce
przy  palach  fundamentowych  obciąŜonych  siłą  pionową  (wciskanych).  Pale  tworzące
ś

cianę wykonywane są na zakład lub w określonym rozstawie. Pale wykonywane na

zakład  dzielą  się  na  pale  konstrukcyjne  i  wypełniające.  Najpierw  wykonuje  się  pale
wypełniające  a  po  nich  pale  konstrukcyjne.  W  ścianach  z  palami  rozsuniętymi  przerwy
pomiędzy  palami  zabezpiecza  się  betonowym  torkretem  na  siatce.  Palisady  ze  względu
na  konieczność  unikania  odkształceń  poziomych  muszą  być  na  swej  wysokości  częściej
podpierane.  Zastosowanie  palisady  daje  moŜliwość  dopasowania  się  do  złoŜonego
kształtu  wykopu  i  pozwala  maksymalnie  zbliŜyć  się  do  istniejącej  zabudowy.  Ponad  to
palisady  moŜna  wykonywać  w  prawie  kaŜdych  warunkach  gruntowych.  Metoda  ta  jest
przyjazna dla otoczenia nie powoduje wstrząsów, jest cicha i stosunkowo „czysta”.
Dylatacja, inaczej przerwa dylatacyjna, jest to celowo utworzona szczelina w konstrukcji
architektonicznej  a  takŜe  hydrotechnicznej.  Wydzielone  elementy,  ich  fragmenty
samodzielnie przenoszą przewidywane obciąŜenia, odkształcenia i przesunięcia.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dylatacje dzielimy na:

–

konstrukcyjne  –  wydzielające  fragmenty  budynku  stanowiące  jednolitą  całość  pod
względem  statyki,  stosowane  są  przy  zmianie  sposobu  posadowienia,  zmianie  układu
konstrukcyjnego  budynku,  duŜych  róŜnic  w  obciąŜeniach,  przy  znacznych  wymiarach
budowli w rzucie poziomym itp.,

–

termiczne – mające za zadanie wyeliminowanie wpływu duŜych napręŜeń od odkształceń
termicznych (rozszerzalność termiczna) poszczególnych fragmentów budynku,

–

technologiczne – eliminujące wpływ skurczu lub pęcznienia materiałów uŜytych do
wykonania elementu budowli,

–

przeciwdrganiowe  –  mające  zadanie  eliminacji  lub  zmniejszenia  wpływu  drgań,
wstrząsów  itp.  jednego  elementu  na  drugi,  stosowane  np.  pomiędzy  maszyną  a  jej
fundamentem,  posadzką  a fundamentem  maszyny  wytwarzającej  drgania  (np.  młot),  w
rejonach trzęsień ziemi lub szkód górniczych.

Zasady wykonywania umocnień wokół budowli piętrzących

KaŜdy budynek jest tak trwały jak jego fundamenty. By móc zbudować fundament trzeba

najpierw zbadać grunt. Dane, które otrzymamy po zbadaniu gruntu umoŜliwią nam określenie
obciąŜeń,  co  z  kolei  jest  podstawą  do  odpowiedniego  zaprojektowania  fundamentów
budynku. Jednak zdarzają się grunty, które są mało spoiste lub słabe. Posadowienie budynku
na  takim  terenie  moŜliwe  jest  po  uprzednim  wzmocnieniu.  ZaleŜnie  od  wielkości  budynku
i obciąŜeń, które wywiera na grunt, stosuje się róŜne sposoby wzmocnień.

Wśród metod do wzmacniania gruntów zaliczamy:
Ubijanie  -  najprostszym  sposobem  wzmacniania  gruntów  piaszczystych,  pod  małymi
i lekkimi  obiektami,  jest  moczenie  gruntu  niewielką  ilością  wody  i  ubijaniu  go  ubijakami
mechanicznymi  lub  ręcznymi.  JeŜeli  nośność  gruntu  jest  zbyt  mała,  a  wynika  ona
z wilgotności  gruntu,  to  moŜemy  zagęścić  go  Ŝwirem  bądź  drobnymi  kamieniami  ubijanymi
warstwami.  Zagęszczając  tym  sposobem  grunt  bardzo  mokry,  naleŜy  wykonać  ścianki
szczelne wokół zagęszczonego odcinka.
Zastrzyki z zaprawy cementowej - słabe grunty sypkie moŜna zagęścić zastrzykami z zaprawy
cementowej.  Do  tego  celu  wbija  się  na  odpowiednią  głębokość  w  grunt  stalowe  rury,  do
których przewodami gumowymi doprowadza się pod ciśnieniem płynną zaprawę cementową.
Zaprawa  ta  wypełnia  przestrzenie  międzycząsteczkowe  w  gruncie,  zwiększając  jego
szczelność i wytrzymałość. W podobny sposób wzmacnia się grunty metodami chemicznymi,
wprowadzając do gruntu związki zawierające szkło wodne lub polimery.

Wzmacnianie gruntu metodą Jet Grounting - metoda polega na mieszaniu gruntu

z zaczynem  stabilizującym  wtłaczanym  strumieniowo  pod  wysokim  ciśnieniem  (200-
300 bar).  MoŜna  w ten  sposób  wzmacniać  wszelkiego  rodzaju  grunty:  organiczne,  torfy
i namuły,  luźne  piaski  o  róŜnej  granulacji  i  plastyczne  grunty  spoiste.  Zastępuje  ściany
szczelinowe,  pale.  W pierwszym  etapie  wzmacniania,  Ŝerdzią  średnicy  88,9  mm,  drąŜy  się
grunt  do  głębokości  przewidzianej  w  projekcie.  W  trakcie  wiercenia  stosuje  się  płuczkę
wodną  lub  bentonitową.  Ciecz  tłoczona  pod  ciśnieniem  znacznie  ułatwia  wiercenie.  Po
osiągnięciu  Ŝądanej  głębokości  rozpoczyna  się  strumieniowe  tłoczenie  zaczynu  przez  dysze,
umieszczone w dolnej części Ŝerdzi.

W trakcie iniekcji grunt jest rozdrabniany i mieszany z zaczynem. Obrotowy sposób

podnoszenia  Ŝerdzi  przy  jednoczesnym  tłoczeniu  zawiesiny  umoŜliwia  wykonanie  kolumny
gruntowo-cementowej w kształcie walca. Jego średnica zaleŜy od rodzaju gruntu i technologii
iniekcji  -wielkości  ciśnienia,  składu  iniektu,  a  takŜe  średnicy  dysz  i  czasu  iniekcji.  W  ten
sposób powstają kolumny średnicy od 40 do 180 cm.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metoda moŜe być wykorzystana nie tylko przy wzmacnianiu wszelkiego rodzajów

gruntów ale i przy wzmacnianiu oraz uszczelnianiu wału przeciwpowodziowego. Odbywa się
to za pomocą przesłon filtracyjnych.

Technologię iniekcji zastosowano na przykład do wykonania pionowej przesłony

izolacyjnej  w obwałowaniach  stopnia  wodnego  na  Zalewie  Zegrzyńskim  w  miejscowości
Dębe.  MoŜna  ją  takŜe  stosować  przy  wykonywaniu  szczelnych  wykopów  w  nawodnionych
gruntach. Wykop otacza się ścianami szczelinowymi, a dno wypełnia kolumnami cementowo-
gruntowymi  nachodzącymi  na  siebie.  Dzięki  odpowiedniemu  dobraniu  składu  zaczynu
wodoszczelność  przesłony  wynosi  k  =10-7  ÷  10-9  cm/s.  Po  wykonaniu  ścian  oraz  iniekcji
uszczelniających w dnie wykopu, moŜna wypompować wodę i rozpocząć wybieranie gruntu.
Proces  tłoczenia  iniektu  moŜna  przerwać  w dowolnym  momencie.  Pozwala  to  kształtować
kolumny  dowolnych  wysokości.  Aby  wzmocnić  podłoŜe  pod  fundamentem  istniejącego
budynku, naleŜy, wiercąc pod kątem, wykonać kolumny ukośne.

Dodatkową zaletą tej technologii jest to, Ŝe kolumny moŜna wykonywać, wstawiając

urządzenie  do  piwnic  budynku,  pod  warunkiem  jednak,  Ŝe  pomieszczenie  ma  wysokość,  co
najmniej 1,5 m. Pozwala to wzmacniać podłoŜe pod fundamentami budynków juŜ stojących,
takŜe  z pomieszczeń  piwnic  w  centralnie  połoŜonych  częściach  budynku,  tam  gdzie  nie  ma
dostępu  od zewnątrz.  Metoda  ta,  choć  bardzo  kosztowna,  pozwala  na  wykonanie
podziemnych  kondygnacji  w  silnie  nawodnionych,  piaszczystych  warstwach  podłoŜa,  gdy
warstwa  nieprzepuszczalnych  gruntów  znajduje  się  na  znacznej  głębokości.  Mimo  swoich
zalet,  technologia  ta  nie  jest  dostatecznie  rozpowszechniona  w  Polsce.  Stosuje  ją  zaledwie
kilka przedsiębiorstw.

Aparatura kontrolno – pomiarowa słuŜąca do badań

Aparatura ASTKZ przeznaczony jest do zdalnego sterowania pomiarami i gromadzenia
danych pomiarowych uzyskanych z czujników zainstalowanych na jazie i zaporze czołowej.

System składa się z czujników, które dokonują następujące pomiary w zaleŜności od

miejsca moŜe wynosić od kilku do kilkunastu i mierzyć następujące parametry:

–

pomiary poziomu wody w piezometriach,

–

pomiar poziomu wody dolnej,

–

pomiary poziomu wody górnej,

–

pomiary pochyłu konstrukcji jazu,

–

pomiary przemieszczenia konstrukcji jazu,

–

pomiary temperatury wody górnej i piezometrów,

–

pomiar temperatury betonu,

–

pomiary meteorologiczne w stacji METEO.

Impulsy z tych czujników przekazywane są do stacji operatorskiej. Oprogramowanie

umoŜliwia wydruk w formie wykresu z opisem punktów pomiarowych oraz obróbkę
w arkuszu kalkulacyjnym EXEL. Pomiar jest ciągły z zadanym interwałem czasowym.

Wyniki rejestrowane i archiwizowane są w systemie WIZKON, który umoŜliwia obróbkę

danych. Ciągła archiwizacja pozwala na odtworzenie, obróbkę i przegląd wyników pomiarów
zarejestrowanych od czasu uruchomienia systemu pomiarowego. Weryfikację prawidłowości
odczytów aparatury kontrolno-pomiarowej naleŜy przeprowadzać raz w roku oraz po
wymianie istotnych elementów systemu, mających wpływ na wiarygodność pomiarów.
–

Geodezyjne sieci pomiarowe - w skład sieci geodezyjnej wchodzą punkty zainstalowane
na  obiektach  stopnia,  które  podlegają  kontroli  przemieszczeń.  Na  podstawie  pomiarów
analizuje  się  poziome  i  pionowe  przemieszczenia  punktów  kontrolowanych.  Sieć
niwelacyjna  składa  się  z  reperów  odniesienia  zlokalizowanych  na  lewym  i  prawym
brzegu oraz reperów kontrolowanych usytuowanych np. na elektrowni, przepławce, jazie

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i zaporze czołowej. Repery tworzą od 14 ciągów głównych dowiązanych do 9 reperów
odniesienia.

Pomiary przemieszczeń wykonywane są metodą niwelacji precyzyjnej. W ich wyniku

otrzymuje  się  pionowe  przemieszczenia  punktów  kontrolowanych  z  danego  okresu
porównawczego.  Sieć  pomiarowa  do  określania  poziomych  przemieszczeń  bezwzględnych
zbudowana  jest  ze  stanowiska  obserwacyjnego,  umieszczonego  na  skarpie  prawego  brzegu,
z celowników kierunków nawiązania- usytuowanych na budynku elektrowni, oraz budynkach
z obrębu stopnia i z celowników kontrolowanych.

Sieć pomiarowa do określania przemieszczeń poziomych względnych oparta jest na 11

szczelinomierzach dwuosiowych zainstalowanych na dylatacjach filarów jazu i na dylatacji
między elektrownią a pierwszym dokiem jazu. Wyniki pomiarów naleŜy przekazywać do
OTKZ – IMGW.
–

Piezometry na jazie i zaporze - słuŜą do obserwacji, pomiarów i kontroli poziomów wody
w korpusie zapory ziemnej oraz ciśnień piezometrycznych pod płytą fundamentową jazu.
Poziomy zwierciadła wody  wykonywane są przy pomocy sond hydrostatycznych SG 25
w piezometrach  jazu  i  zapory  podłączonych  do  ASTKZ.  Pomiary  wykonywane  są
ręcznie,  w rurach  wyprowadzanych  ponad  zwierciadło  wody,  po  ich  uprzednim
zamontowaniu  przez  ekipę  nurków.  Po  pomiarach  rury  są  demontowane  a otwory
zamykane na poziomie płyty nakręcanymi kołpakami.

–

Łaty wodowskazowe - słuŜą do kontroli i codziennych pomiarów stanu wody.
Najczęściej łaty montuje się na filarze górnego i dolnego stanowisku jazu,
w pompowniach.

–

Punkty poligonowe montuje się na zaporach i brzegach oraz na konstrukcjach
betonowych budowli załoŜone są, zastabilizowane i zaniwelowane słupki, paliki, stalowe
bolce- stanowiące wierzchołki przekrojów, w których wykonywane są 1 raz w roku
pomiary kontrolne dna. Wyniki pomiarów przekazuje się do OTKZ - IMGW.

Wszystkie urządzenia kontrolno-pomiarowe powinny być naleŜycie konserwowane

i w miarę potrzeby remontowane w uzgodnieniu z instytucją wykonującą pomiary.

Przedmiar robót jest to zestawienie rodzajów i ilości robót podstawowych, które są

przewidziane  do  wykonania  wraz  z  ich  szczegółowym  opisem  i  wyliczeniami.  Zestawienie
to sporządza  się  przed  wykonaniem  robót,  na  podstawie  dokumentacji  projektowej  oraz
specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych.

Przedmiar stanowi uszczegółowienie dokumentacji projektowej, gdyŜ zawiera opisy

robót,  których  konieczność  wykonania  wynika  z  rysunków  i  opisów  technicznych,  oraz
podaje  wyliczenie  ilości  i  jednostkę  miary  kaŜdej  wyszczególnionej  w  nim  roboty
podstawowej.  UmoŜliwia  to  wykonawcom  jednoznaczne  określenie  ceny,  za  jaką  są  skłonni
wykonać  zaplanowana  pracę.  Jednostki  miary  i  ilości  robót  ustala  się  dla  robót
podstawowych.

Przedmiary sporządza się przed wykonaniem robót na podstawie dokumentacji

projektowej i specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót. Dokumentacja
stanowiąca podstawę przedmiaru powinna zawierać:
–

projekt wykonawczy obiektu,

–

specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót

–

załoŜenia wyjściowe do kosztorysowania.

Obmiar robót jest to mierzenie ich ilości na podstawie stanu rzeczywistego (tzw. obmiar

z natury) po wykonaniu wszystkich prac. Pomiary takie powinny być prowadzone na kaŜdej
budowie, a są obowiązkowe w przypadku rozliczania wartości robót według kosztorysu

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powykonawczego oraz wystąpienia robót dodatkowych, zanikających lub ulegających
zakryciu.

Zasady wykonania obmiaru robót są takie same jak zasady przedmiarowania. Ilości

wykonanych robót rejestruje się w odrębnym dokumencie, zwanym ksiąŜką obmiarów (księgą
obmiarów). Wyliczenia i zapisy prowadzi się w specjalnym formularzu (tab. 1).

Pozycje w ksiąŜce obmiarów powinny odpowiadać pozycjom kosztorysu. Zapisów

naleŜy  dokonywać  bezpośrednio  po  zakończeniu  roboty,  zamieszczane  szkice,  wymiary
i wyliczenia  niezbędne  do  udokumentowania  wykonanych  prac.  Wyliczone  ilości  robót
potwierdza  podpisem  kierownik  budowy  i  inspektor  nadzoru  inwestorskiego.  Roboty
ulegające zakryciu podczas późniejszych prac powinny być obmierzone, odebrane i wpisane
do ksiąŜki obmiarów przed ich zakryciem. Księgę obmiarów prowadzi kierownik budowy lub
wyznaczony przez niego pracownik.

Tabela 1. Księga obmiarów robót

Opis pozycji i obmiar robót

Ilość wg obmiaru

Ilość od początku

Kontrola i odbiór robót, podobnie jak przy regulacji rzek nizinnych, ma na celu:

sprawdzenie  jakości  materiałów,  dokładności  wykonania  robót  i  zgodności  z  odpowiednimi
normami  i  wskazówkami  zawartymi  w  części  technologicznej  projektu  lub  w  Wytycznych
technicznych wykonawstwa i odbioru.

W czasie odbioru robót naleŜy kontrolować:

−

usytuowanie budowli (osie budowli, rzędne ich koron, pochylenie skarp itp.),

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wymiary

budowli

(grubość

podsypek,

narzutów

kamiennych

nadwodnych

i podwodnych),

−

falistość i nierówność powierzchni bruków, wielkość szczelin i dokładność ich
fugowania, do dokładnej kontroli naleŜy wybrać losowo 1 m

z kaŜdych 50-h 100 m

brukowania,

−

jakość betonu uŜytego do budowy stopni, progów, Ŝłobów i zapór,

−

grubość i wytrzymałość kamienia uŜytego do bruków i okładzin,

−

kubaturę wykopów i nasypów.

Stwierdzone w czasie wykonywania lub odbioru niedokładności lub odstępstwa

(nieuzgodnione) powinny być usunięte, a roboty przedstawione do ponownego odbioru
w terminie uzgodnionym protokołem.

Przy wykonaniu robót budowlanych mogą być stosowane:

–

odbiory robót zanikających lub ulegających zakryciu polegające na ocenie ilości i jakości,
których ocena nie byłaby moŜliwa w toku dalszej realizacji,

– odbiory częściowe polegające na ocenie ilości i jakości wykonanych części robót lub

etapów realizacji inwestycji ustalonych w szczegółowych warunkach umowy,

– odbiór końcowy polegający na ocenie całości wykonanych robót oraz ustaleniu

wynagrodzenia końcowego wykonawcy, przedmiotem odbioru końcowego jest
całkowicie zrealizowane przedsięwzięcie,

–

odbiór ostateczny po zakończeniu okresu gwarancji.

W celu wykonania kontroli i odbioru robót naleŜy sporządzić protokół wg

zamieszczonego poniŜej wzoru.

PROTOKÓŁ ODBIORU KOŃCOWEGO NR ………

Spisany w dniu …………………. w miejscowości ……………………………………………

(części) zadania …………………….………….. pod nazwą ……………………………….….

….……………………………………………………………………………………………….

wykonanego przez ………………………………………………………………………………

na podstawie umowy nr ……………………………........... z dnia …………………………….

Zgodnie ze zgłoszeniem gotowości do odbioru pismem

nr. ………………………… z dnia ……………………………..………………

przedstawiciel Wykonawcy ………………………………………………….…………………

przekazuje, a przedstawiciel …………………………………………. w

Warszawie ………………………………………. działający na podstawie pełnomocnictwa

nr. …………….. z dnia ……………. odbiera w/w zadanie.

W trakcie czynności odbioru przedstawiciele strona zapoznali się z przygotowanymi

dokumentami, których wykaz stanowi załącznik do niniejszego protokołu, oraz dokonali

oględzin wykonanych robót i na tej podstawie zgodnie stwierdzają :

Zadanie zostało wykonane w okresie od dnia ……………………………..

do dnia ………………. Zgodnie z zapisem w dzienniku budowy nr. …….

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Umowa przewidywała termin rozp. dnia ……….......... zakoń. dnia ……….…………..

Koszt robót według umowy …………………………………………………………….

koszt robót wg. Kosztorysu powykonawczego …………………………………

dotychczas zafakturowano ……………………………………………………...

pozostaje do zapłaty ……………………………………………….....................

Zadanie zostało wykonane (bez wad) z wadami nadającymi się do usunięcia

(z wadami nie nadającymi się do usunięcia) wykaz wad i terminy ich usunięcia lub

wartość obniŜki wynagrodzenia z tego tytułu stanowi załącznik do niniejszego

protokółu

Łączna kwota potrąceń z tytułu wad wynosi ………………………………

Konieczne jest wykonanie następujących robót dodatkowych :

…………………………………………………………………………...………………

…………………. w terminie do dnia …………………….….

Uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne wygasają po upływie

……………………………… licząc od dnia ……………………………...

Jakość robót ocenia się jako …………………………………………………………….

Uwagi

dodatkowe

stron

……………………………………………………

…………………………………………………………………………...………………

…………………………………………………………….......

na tym protokół zakończono i po odczytaniu podpisano.

Protokół został sporządzony w …………………. jednobrzmiących egzemplarzach z tego

…………… (w tym oryginał) otrzymuje wykonawca.

Załączników : …………………………………………………………………………………

Przekazujący ……………………………………………………………………........................

Odbierający ……………………………………………………………………........................

W czynnościach odbioru uczestniczyli :

Kierownik budowy …………………………….............. podpis ………………………

Inspektor nadzoru ……………………………............... podpis ……………………….

…………………………………………………………….…………………..................

……………………………………………………………….………………..................

………………………………………………………………….……………..................

…………………………………………………………………………….......................

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwagi dodatkowe :

Zakres ilościowo-rzeczowy przedmiotu odbioru………….........................................................

……………………………………………………………………………………..……………

………………………………………………………………………

Wystawiono dowód „OT” nr. ………………………..... dnia …………………..

……………………………………..

(podpis)

Przyjęto do eksploatacji dnia ………………………………….

…………….………………….........

(podpis)

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na czym polega zjawisko filtracji wody pod budowlami piętrzącymi?

Jakie są sposoby zabezpieczania gruntu przed filtracją?

Co to jest ścianka szczelna?

Co to jest dylatacja?

Jakie są sposoby wykonywania umocnień wokół budowli piętrzących?

Do czego słuŜy aparatura kontrolno – pomiarowa?

Gdzie umieszcza się piezometry i do czego słuŜą?

W jaki sposób wykorzystuje się łaty wodowskazowe?

Na czym polega przedmiar i obmiar robót?

10.

W jaki sposób przeprowadza się kontrole i odbiór robót?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przedstaw zmiany w gruncie wywołane filtracją.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,WyposaŜenie budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt.
4.3.1),

przedstawić zmiany w gruncie wywołanych filtracją,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

modele budowli piętrzących,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

film dydaktyczny dotyczący filtracji wody,

–

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Spróbuj wymienić i scharakteryzować rodzaje odbiorów robót budowlanych. Opisz

znaczenie odbioru końcowego dla inwestora i wykonawcy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,WyposaŜenie budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt.
4.3.1),

wymienić rodzaje odbiorów robót budowlanych,

opisać znaczenie odbioru końcowego dla inwestora i wykonawcy,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

protokoły odbioru końcowego robót,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Opisz jak powinien przebiegać przedmiar i obmiar robót. W tym celu wykonaj i uzupełnij

tabelkę.

Przedmiar robót

Obmiar robót

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,WyposaŜenie budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt.
4.3.1),

opisać przebieg i obmiar robót,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uzupełnić tabelkę,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

protokoły odbioru końcowego robót,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 4

Wykonaj obmiar robót dla zastawki na małym cieku wodnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować rozdział ,,WyposaŜenie budowli piętrzących” (materiał nauczania pkt.

4.3.1),

3)   wykonać obmiar robót dla zastawki na małym cieku wodnym,
4)   zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)   dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

taśma pomiarowa,

−

literatura z rozdziału 6.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić elementy konstrukcyjne budowli?

określić zasady wykonania fundamentowania budowli wodnych?

wymienić rodzaje fundamentów?

wymienić zasady posadowienia budowli wodnych?

wymienić sprzęt stosowany do robót ziemnych?

scharakteryzować plan organizacyjny budowy?

określić zasady wykonania robót kowalsko - ślusarskich?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Zasady eksploatacji budowli piętrzących

4.4.1. Materiał nauczania

Właściwa eksploatacja duŜych obiektów, np. jazów jest trudna i skomplikowana.

Wymaga  ona  dobrej  znajomości  uŜytkowanej  budowli,  rzeki,  na  której  ją  wzniesiono
i warunków naturalnych  w jej rejonie, wiadomości fachowych z róŜnych dziedzin, zdolności
prognozowania oraz działania w warunkach niedających się przewidzieć.

O tym, jak budowla będzie eksploatowana, decyduje się juŜ w projekcie budowli, najlepiej

w jego osobnej części –  w projekcie eksploatacji. Na podstawie tego projektu organizuje się
słuŜbę  eksploatacyjną  oraz  wyposaŜa  jaz  w  niezbędny  do  jego  uŜytkowania  sprzęt
i urządzenia oraz opracowuje instrukcje eksploatacyjne.

Budowle wodne są wyposaŜone w dwa rodzaje instrukcji. Pierwsze z nich, które moŜna

nazwać instrukcjami operacyjnymi, czyli zawierają wskazówki, jak gospodarować wodą, aby
osiągnąć  zamierzone  cele  budowy,  jak  organizować  pracę  elektrowni  wodnej,  by  była
najbardziej  efektywna.  Drugim  rodzajem  są  techniczne  instrukcje  eksploatacyjne,  które
określają  czynności  niezbędne  dla  zapewnienia  sprawnej  i  bezpiecznej  pracy  budowli.
Czynności  te  obejmują:  prawidłową  obsługę  (np.  właściwą  kolejność  otwierania  zamknięć),
przeglądy  przeprowadzane  w celu sprawdzenia,  czy urządzenia są sprawne albo  czy trzeba je
naprawić,  konserwację,  remonty,  pomiary  oraz  badania  i  obserwacje,  które  stanowią
podstawowy  element  kontroli  stanu  budowli.  Będą  to  więc  czynności:  operacyjne,
zapobiegawcze,  które  mają  uchronić  od  powstania  szkód,  i naprawcze,  polegające  na
naprawie juŜ powstałych uszkodzeń.

Bezpieczeństwo budowli wodnych – instrukcja eksploatacyjna

Instrukcja eksploatacyjna jazu, gdy jest on budowlą duŜą i skomplikowaną, składa się:

z części ogólnej, instrukcji obsługi, utrzymania budowli, przeprowadzenia obserwacji i badań
oraz z wydzielonych części dokumentacji techniczno-ruchowej (DTR) mechanizmów
i urządzeń elektrycznych.
–

Część  ogólna  powinna  zawierać  podstawowe  informacje  o  jazie  i  o  budowlach  z  nim
związanych lub uŜytkowanych, o składzie obsługi oraz o wymaganiach i warunkach, które
mają  zapewnić  bezpieczeństwo  i  pewność  uŜytkowania.  Przede  wszystkim  będą  tu
podane:  rodzaj  jazu,  jego  wymiary,  rzędne  zwierciadła  wód,  charakterystyki  urządzeń
mechanicznych  i elektrycznych  ograniczone  do  informacji  podstawowych,  liczba
pracowników, ich obowiązki i wymagane kwalifikacje, a w wypadku duŜej załogi - takŜe
jej schemat organizacyjny. W części ogólnej są określane podstawowe wymagania, które
powinny  być  spełnione  w  toku  gospodarowania  wodą  i  wykonywania  wszelkich
czynności  obsługi  oraz  konserwacji  i remontów,  mające  na  celu  zapewnienie
bezpieczeństwa  obiektu,  urządzeń  z  nim  związanych  i terenów  połoŜonych  w  zasięgu
zagroŜenia,  które  wystąpiłoby  na  skutek  awarii  obiektu.  W  związku  z  tym  niezbędne  są
dane

maksymalnych

jednostkowych

natęŜeniach

przepływu,

przepływie

nienaruszalnym,  nieszkodliwym  i  dopuszczalnym  poniŜej  jazu,  nieprzekraczalnych
rzędnych  zwierciadła  wody,  waŜniejsze  dane  o  gospodarce  wodnej  oraz  przewidywane
rozmycia,  niszczenia  brzegów,  zamuleń  itp.  Powinny  być  teŜ  określane  zasady
postępowania  w razie  wystąpienia  awarii  oraz  sposób  utrzymania  łączności  z  jednostką
nadrzędną,  komitetem  przeciwpowodziowym,  policją,  straŜą  poŜarną  i  innymi
organizacjami,  których  współdziałanie  moŜe  być  konieczne  w  okresach  zagroŜenia
i katastrofy.  Między  innymi  niezbędne  są  ustalenia,  jaki  sprzęt  i  materiały  powinny  być
zgromadzone  i  gotowe  do  uŜycia  dla  zapobiegania  lub  przeciwdziałania  awariom,  jaka
ma być ilość tych środków i gdzie je naleŜy magazynować. Jeśli uszkodzenie lub awaria

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jazu  stanowi  zagroŜenie  dla  Ŝycia  ludzkiego  lub  moŜe  spowodować  znaczne  straty
gospodarcze,  to  w  części  ogólnej  instrukcji  są  podawane  informacje  o  łączności
ostrzegawczej  i  systemie  alarmowym.  W  części  ogólnej  są  równieŜ  podawane  wykazy
obowiązujących  instrukcji  eksploatacyjnych  lub  ich  części  oraz  wykazy  dokumentacji
projektowej  i  geologiczno-inŜynierskiej  ze  wskazaniem  miejsca,  gdzie  dokumenty  te  są
przechowywane.

–

Instrukcja  obsługi  jazu  stanowi  ona  podstawowy  zbiór  wszystkich  wskazówek
i wymagań  eksploatacyjnych  i  jest  niezbędna  dla  kaŜdej,  nawet  najmniejszej,  budowli.
ZaleŜnie  od  wielkości  i  stopnia  złoŜoności  jazu  wskazówki  te  mogą  być  bardzo
rozbudowane lub ujęte w skróconej formie, zawierającej kilka zaledwie postanowień.

Instrukcja powinna zawierać przede wszystkim następujące wskazówki:

–

na jakich rzędnych naleŜy utrzymywać zwierciadło wody górnej i dolnej, w jakim czasie
i w jakich  okolicznościach,  połoŜenia  zwierciadła  wody  mogą  być  uzaleŜnione  od:
natęŜenia  przepływu,  stanów  na  określonych  wodowskazach,  zapotrzebowania  na  wodę
poniŜej  lub  powyŜej  budowli  oraz  od  innych  okoliczności,  które  w  instrukcji  powinny
być podane,

–

jakie natęŜenie przepływu, w jakim czasie oraz w jaki sposób naleŜy przepuszczać przez
jaz,

–

dopuszczalne  prędkości  opuszczania  i  podnoszenia  zwierciadła  wody  powyŜej  i  poniŜej
jazu,  zbyt  szybkie  opadanie  wody  powoduje  powstanie  w  zboczach  doliny  lub
w brzegach  rzeki  znacznych  ciśnień  spływowych,  pogarszających  warunki  równowagi
skarp  i  wywołujących  ich  zsuwy,  natomiast  zbyt  szybkie  podnoszenie  się  zwierciadła
wody  w  rzece  poniŜej  jazu  moŜe  spowodować  szkody  gospodarcze,  a  nawet  zagraŜać
Ŝ

yciu ludzkiemu,

–

zasady przeprowadzania wezbrań, tzn. kolejność otwierania poszczególnych świateł jazu,
wielkości otwarcia oraz połoŜenia, w których ze względu na moŜliwość uszkodzenia
konstrukcji stalowej zasuw, segmentów i innych niedopuszczalne jest zatrzymanie
zamknięć,

–

niezbędne  w  okresie  zimowym  prace,  mające  na  celu  ochronienie  zamknięć  przed
parciem lodu oraz ich obmarzaniem (przeręble przed zamknięciami, zabezpieczenie przed
obmarzaniem  części  jezdnych  zamknięć,  prowadnic  i  uszczelnień,  obrąbywanie  lodu,
ogrzewanie),  sposób  przepuszczania  przez  jaz  lodu  i  ryŜu  i  niezbędne  tknięć  tym  celu
grubości warstwy przelewającej się przez zamknięcie wody lub inne środki:

–

potrzebę, sposób i termin usuwania namułów sprzed jazu,

–

przepuszczanie ciał pływających lub ich zatrzymywanie przed jazem, sposób ich
wydobycia i odtransportowania.

Wszystkie wymienione i wymagające wskazówek czynności mają zapewnić bezpieczne

spełnienie  zadań  jazu  jako  całości.  Poza  tym  do  załogi  naleŜy  równieŜ  obsługa
zainstalowanych  mechanizmów,  ich  włączanie,  wyłączanie  i  sterowanie  przez  nie
zamknięciami, a pośrednio i przepływem.

Wskazówki postępowania przy obsłudze mechanizmów są podane w dokumentacji

techniczno - ruchowej. Instrukcja obsługi reguluje ponadto sprawy przekazywania stanowisk
pracy przez pracowników zmianowych, czynności przed i po uruchomieniu mechanizmów,
opisów czynności w dziennikach manewrowania zamknięciami.

– Instrukcja utrzymania budowli powinna zawierać wymagania i zalecenia odnoszące się do

przeprowadzania przeglądów, konserwacji i remontów budowli i urządzeń.

Przeglądy dzieli się na okresowe, awaryjne i poawaryjne.

– Przeglądy okresowe przeprowadza się z reguły przed trudnymi okresami pracy lub po

nich, jak np. przed zimą i przed wezbraniami oraz po przejściu wielkich wód. Przeglądy
przed wystąpieniem trudnych warunków słuŜą sprawdzeniu, czy budowla i urządzenia są

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odpowiednio  przygotowane  do  wypełnienia  zadań  w  tych  okresach  i  czy  nie  występuje
potrzeba  stosowania  dodatkowych  środków  zabezpieczających.  Przeglądy  po  przejściu
wielkich wód są wykonywane w celu określenia powstałych szkód i zagroŜeń i ustalenia
potrzeby  i  zakresu  napraw.  Instrukcja  utrzymania  powinna  określić  terminy  i  sposób
przeprowadzenia przeglądów. W instrukcji są określone rodzaje robót konserwacyjnych,
ich  zakres  i  terminy  wykonania  oraz  określone  czynności  niezbędne  do  utrzymania
czystości  i porządku  na  obiekcie.  Terminy  zakończenia  robót  konserwacyjnych  zwykle
wiąŜą  się  z koniecznością  przygotowania  budowli  do  zadań  w  cięŜkich  okresach
eksploatacji.

Roboty naprawcze (remonty) dzielone są na bieŜące i kapitalne.

–

Remonty  bieŜące  polegają  na  wymianie  konstrukcji  i  usuwaniu  niewielkich  uszkodzeń
bez  przerwy  lub  ograniczeń  w  uŜytkowaniu  jazu,  jak  np.  drobne  naprawy  części
betonowych budowli, uzupełnienie uszkodzonych części umocnień dna i skarp, wymiana
części  konstrukcji  zamknięć  i  mechanizmów,  nakładanie  powłok  antykorozyjnych,
malowanie itp.

–

Remonty  kapitalne  wymagają  na  ogół  przerwania  lub  ograniczenia  uŜytkowania  jazu,
budowy  gródz  lub  zakładania  zamknięć  remontowych  i  odwodnienia  budowli,
przykładowo  mogą  to  być:  wymiana  lub  odbudowa  elementów  betonowych  (części
filarów,  płyty  jazowej,  przyczółków,  skrzydeł),  umocnień,  drenaŜy,  uszczelnień,
wymiana,  odbudowa  lub  przebudowa  konstrukcji  stalowych  i  mechanizmów  itp.
Remonty wykonuje się na podstawie uprzednio przygotowanej dokumentacji technicznej.

–

Instrukcja  obserwacji,  badań  i  kontroli  stanu  budowli  zawiera  rodzaje,  zakres,  sposób
i terminy  wykonywania  badań  (obserwacji,  pomiarów)  oraz  metody  rejestracji
i opracowywania  wyników.  Najbardziej  potrzebne  i  najczęściej  wykonywane  badania
obejmują:  pomiary  przemieszczeń  poziomych  i  pionowych  budowli  (przesunięcia
i osiadania),  rozmyć  poniŜej  budowli  i  zamuleń  powyŜej,  ciśnień  wody  w  pobliŜu  i  za
przyczółkami oraz ogólne obserwacje stanu budowli.

Protokół - wzór

komisyjnego

przeglądu

zasadniczego…………………………….

stanu

technicznego obiektów przeprowadzonego w dniach ………………………………………….

Przeglądu dokonała komisja, powołana zarządzeniem nr ……… z dnia …….. Dyrektora

……………………………w składzie:

……………………………..

- Przewodniczący Komisji upr. bud.

………………………………

- Sekretarz Komisji

…………………………….

- Członek Komisji

……………………………

- Członek Komisji

……………………………..

- Członek Komisji

…………………………………..

- Członek Komisji

przy udziale:

1…………………………………………………………………………….

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2…………………………………………………………………………….

Komisja zapoznała się z następującymi dokumentami:

………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………..

II.

Komisja dokonała przeglądu następujących obiektów:

………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………….

III.

SpostrzeŜenia, wnioski i zalecenia komisji:

………………………………………………………………………………………………

Wnioski końcowe

………………………………………………………………………………………………

Sekretarz Komisji

Przewodniczący

Komisji

Tabela 2. KsiąŜka przeglądów i pomiarów - wzór

Lp.

Data

Nazwisko,

imię, grupa

kwalifikacyjna

konserwatorów

Nazwa

badanego

urządzenia

Ocena

stanu

badanego

urządzenia

Szczegóły

zauwaŜonych

usterek,
doraźne

naprawy

Podpis

Uwagi

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy

Wszyscy pracownicy, bezpośrednio lub pośrednio podlegają róŜnego rodzaju zagroŜeniom

związanym  z  wykonywaną  przez  nich  pracą.  ZagroŜenie  Ŝycia  lub  zdrowia  pracownika  moŜe
być  spowodowane  wypadkami  przy  pracy,  uciąŜliwością  pracy,  chorobami  zawodowymi  lub
niedostateczną  opieką  lekarską.  KaŜda  z  wymienionych  przyczyn  wymaga,  więc  stosowania
odpowiednich środków zapobiegawczych.

Ochrona Ŝycia i zdrowia pracowników naleŜy do najwaŜniejszych obowiązków kaŜdego

pracodawcy. Jest to jedna z podstawowych zasad prawa pracy, która została bezpośrednio
wyraŜona w art. 15 kodeksu pracy. Zgodnie z kodeksem pracy równieŜ na pracownikach ciąŜą
określone obowiązki, związane z bezpieczeństwem i higieną pracy. Takie rozwiązanie jest
konieczne, poniewaŜ pracownicy są często nie w pełni świadomi wszystkich zagroŜeń dla Ŝycia
i zdrowia związanych z wykonywaną pracą.

Obowiązki pracodawcy i pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy są

regulowane za pomocą przepisów kodeksu pracy (dział X – Bezpieczeństwo i higiena pracy),
przepisów wykonawczych wydanych na podstawie kodeksu, przepisów dotyczących
szczególnych dziedzin prowadzonej działalności oraz regulaminów pracy, obowiązujących
w poszczególnych zakładach pracy.

Swoje zadania związane z bezpieczeństwem i higieną pracy pracodawca wykonuje min.

przy pomocy słuŜby bezpieczeństwa i higieny pracy. Szczegółowy zakres działań słuŜby bhp
określono w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 2 września 1997 r. w sprawie słuŜby
bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. Nr 109, poz. 704).

SłuŜba bhp w danym zakładzie pracy, to wyodrębnione komórki organizacyjne

o charakterze jednoosobowym lub wieloosobowym. SłuŜba bhp podlega bezpośrednio
pracodawcy, a w przypadku jednostki organizacyjnej (np. osoby prawnej) osobie zarządzającej
lub osobie wchodzącej w skład organu zarządzającego.

Liczbę pracowników słuŜby bhp określa pracodawca, uwzględniając stan zatrudnienia

oraz  warunki  pracy  i  związane  z  nimi  zagroŜenia  zawodowe.  Ponadto  pracownicy  słuŜby  bhp
muszą  spełniać  określone  dokładnie  we  wspomnianym  rozporządzeniu  wymagania,  dotyczące
wykształcenia i doświadczenia zawodowego.

Zakres działania słuŜby bhp jest bardzo szeroki. Do jej najwaŜniejszych zadań naleŜy:

−

stałe informowanie pracodawcy o stwierdzonych zagroŜeniach zawodowych, w postaci
składanych wniosków o usunięcie tych zagroŜeń,

−

sporządzanie i przedstawianie pracodawcy (przynajmniej raz w roku) okresowych analiz
o stanie bhp, które zawierają propozycje rozwiązań technicznych i organizacyjnych,
umoŜliwiających poprawę warunków pracy oraz ochronę Ŝycia i zdrowia pracowników,

−

udział w opracowywaniu ogólnych i szczegółowych zarządzeń, regulaminów i instrukcji,
dotyczących warunków bhp w danym zakładzie pracy,

−

udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz kompletowanie
i przechowywanie dokumentacji powypadkowej (patrz podrozdział: Wypadki przy pracy),

−

doradztwo w zakresie przepisów bhp oraz organizacji i metod pracy na stanowiskach
pracy, gdzie występują niebezpieczne lub szkodliwe dla zdrowia warunki.

Przy realizacji swoich zadań słuŜba bhp powinna ściśle współdziałać z określonymi

podmiotami  lub  osobami.  Do  tej  grupy  zaliczają  się,  m.in.:  lekarze  sprawujący  opiekę  nad
pracownikami,  laboratoria  dokonujące  badań  i  pomiarów  czynników  szkodliwych  dla  Ŝycia
i zdrowia  pracowników,  społeczna  inspekcja  pracy  oraz  zakładowe  organizacje  związkowe.
Na mocy wspomnianego rozporządzenia słuŜba bhp korzysta z określonych uprawnień, które
pozwalają jej bezpośrednio reagować na zagroŜenia stanu bezpieczeństwa i higieny pracy.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do najwaŜniejszych uprawnień słuŜby bhp naleŜą:

−

kontrola stanu bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przestrzegania odpowiednich przepisów
w tym zakresie w zakładzie pracy i w kaŜdym innym miejscu wykonywania pracy,

−

występowanie do pracodawcy o zastosowanie kar porządkowych w stosunku do
pracowników odpowiedzialnych za zaniedbanie obowiązków w zakresie bhp,

−

niezwłoczne wstrzymanie pracy maszyny lub innego urządzenia technicznego w przypadku
wystąpienia bezpośredniego zagroŜenia Ŝycia lub zdrowia pracownika albo innych osób,

−

wnioskowanie do pracodawcy o niezwłoczne wstrzymanie pracy w zakładzie pracy, w jego
części lub w innym miejscu przeznaczonym do wykonywania pracy w przypadku
stwierdzenia bezpośredniego zagroŜenia Ŝycia lub zdrowia pracowników albo innych osób,

−

niezwłoczne odsunięcie od pracy pracownika, który jest zatrudniony przy pracy
wzbronionej lub który swoim zachowaniem albo sposobem wykonywania pracy stwarza
bezpośrednie zagroŜenie Ŝycia lub zdrowia dla siebie albo innych osób.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie obowiązują wymagania dotyczące eksploatacji budowli piętrzących?

Z jakich elementów składa się instrukcja eksploatacyjna budowli piętrzących wodę?

Jakie przepisy określają bezpieczeństwo i higienę pracy?

Jakie informacje naleŜy wpisywać do ksiąŜki przeglądów i pomiarów?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj instrukcję eksploatacyjną dla jazu na małym cieku wodnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozdział ,,Zasady eksploatacji budowli piętrzących” (materiał nauczania
pkt.4.4.1),

wykonać instrukcję eksploatacyjną dla jazu na małym cieku wodnym,

zaprezentować wyniki pracy na forum grupy,

dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

instrukcje eksploatacyjne,

–

literatura z rozdziału 6

Ćwiczenie 2

Przedstaw wymagania dotyczące eksploatacji budowli piętrzących.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować rozdział ,,Zasady eksploatacji budowli piętrzących” (materiał nauczania

pkt.4.4.1),

2) przedstawić wymagania dotyczące eksploatacji budowli piętrzących,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) zaprezentować wyniki pracy na forum grupy,
4) dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

dokumentacja techniczna,

–

literatura z rozdziału 6

Ćwiczenie 3

Sporządź protokół z przeglądu zasadniczego dla wybranej budowli piętrzącej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować rozdział ,,Zasady eksploatacji budowli piętrzących” (materiał nauczania

pkt.4.4.1),

2)  sporządzić protokół z przeglądu zasadniczego dla wybranej budowli piętrzącej,
3)   zaprezentować wyniki pracy na forum grupy,
4)   dokonać oceny poprawności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

dokumentacja techniczna,

–

protokoły odbioru zasadniczego,

–

literatura z rozdziału 6

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić wymagania dotyczące eksploatacji budowli piętrzących?

wymienić elementy instrukcji eksploatacyjnej?

wymienić procedury bezpieczeństwa i higieny pracy?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań i sprawdza Twoje wiadomości z zakresu wykonywania budowli
piętrzących. Są to zadania wielokrotnego wyboru.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej
rubryce znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

Na rozwiązanie testu masz 30 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Budowle słuŜące uzyskaniu zbiornika wodnego o róŜnorodnych celach np. energetyczne,

przeciwpowodziowe, Ŝeglugowe, dla potrzeb komunalnych to

a) zapory.

b) jazy.

c) przepławki.
d) śluzy.

2. Podstawowym aktem prawnym zakresie ochrony i kształtowaniu środowiska jest Ustawa

z dnia

a) 21 marca 1994 r.

b) 21 marca 2004 r.

c) 7 lipca 1995 r.

d) 1 stycznia 2007 r.

3. Największymi obiektami hydrotechnicznymi na rzekach spiętrzającymi wody są

a) upusty powierzchniowe.

b) jazy i zapory.

c) jazy i zastawki.

d) zapory i zbiorniki retencyjne.

W zaleŜności od rodzaju konstrukcji rozróŜnia się jazy

stałe oraz jazy ruchome - z zamknięciami w postaci zasuw.

wodne oraz jazy ruchome - z zamknięciami w postaci zasuw.

podwodne oraz jazy nawodne - z zamknięciami w postaci zasuw.

główne oraz jazy boczne - z zamknięciami w postaci zasuw.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Retencyjny zbiornik jest to akwen utworzony przez człowieka, powstały wskutek

przegrodzenia doliny rzecznej

luzą.

jazem.

c) jazem oraz przez podpiętrzenie rzeki.

d) zaporą lub przez podpiętrzenie jeziora.

Zbiorniki retencyjne charakteryzują się duŜymi róŜnicami poziomów wody. Wahania
stanów zaleŜą od wielkości dopływu

wody z rzeki oraz od potrzeb gospodarczych uŜytkowników.

wody ze zlewni oraz od potrzeb gospodarczych uŜytkowników.

wody ze zbiornika oraz od potrzeb gospodarczych uŜytkowników.

wody ze zlewni, rzeki, zbiornika.

Budowla hydrotechniczna wznoszona na kanałach Ŝeglownych, rzekach oraz pomiędzy
jeziorami, w celu umoŜliwienia podczas Ŝeglugi pokonywania róŜnic poziomu wody
przez jednostki pływające to

a) przepławka.

b) jaz.

c) zapora.

d) śluza wodna.

8. Upusty powodziowe wykonane przez zniŜenie korony zapory na pewnej długości oraz

przez nadanie jej kształtu do spływu wody to

a) przelewy.

b) upusty.

c) lewary.

d) jazy.

Bezpieczeństwo i niezawodność budowli piętrzących regulują przepisy zawarte
w Rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie warunków technicznych, jakim
powinny odpowiadać budowle hydrotechniczne i ich usytuowanie z dnia

a) 1 stycznia 2000 r.

b) 20 kwietnia 1997 r.

c) 20 kwietnia 2007 r.

d) 1 marca 1999 r.

10. Fundament powinien być zagłębiony w gruncie

a) poniŜej strefy przemarzania.

b) powyŜej strefy przemarzania.

c) poniŜej strefy zamarzania.

d) powyŜej strefy zamarzania.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11. Konstrukcje ustawiane na fundamencie dzielą się na

stopy, ławy pod ściany, ławy bliźniacze, ławy szeregowe, ruszty fundamentowe.

stopy pod słupy, ławy pod ściany, ławy szeregowe pod rząd słupów, ruszty
fundamentowe pod krzyŜujące się rzędy słupów oraz płyty i skrzynie fundamentowe pod
całym budynkiem, gdy grunt jest mało nośny.

ławy pod ściany, ławy bliźniacze pod dwa słupy będące blisko siebie, ławy szeregowe
pod rząd słupów, ruszty fundamentowe pod krzyŜujące się rzędy słupów oraz płyty
i skrzynie fundamentowe pod całym budynkiem, gdy grunt jest mało nośny.

stopy pod słupy, ławy pod ściany, ławy bliźniacze pod dwa słupy będące blisko siebie,
ławy szeregowe pod rząd słupów, ruszty fundamentowe pod krzyŜujące się rzędy
słupów oraz płyty i skrzynie fundamentowe.

12. Fundamenty w wodzie oraz w gruntach silnie nawodnionych wykonuje się na

a) kesonach.

b) palach.

c) Ŝerdziach.

d) zaporach.

13. Ze względu na rodzaj podwozia, na którym zamocowana jest koparka, rozróŜniamy

koparki
a)

ciągnikowe i samochodowe.

ciągnikowe mocowane na ciągniku, najczęściej wraz z innym narzędziem,
np.spycharką, samochodowe na podwoziu samochodowym, samojezdne kołowe
i gąsienicowe.

ciągnikowe mocowane na ciągniku, najczęściej wraz z innym narzędziem, np.
spycharką, samochodowe na podwoziu samochodowym, i gąsienicowe.

samochodowe na podwoziu samochodowym, samojezdne kołowe i gąsienicowe.

14. Celowo utworzona szczelina w konstrukcji hydrotechnicznej nosi nazwę

a) ścianki szczelnej.

b) przerwy dylatacyjnej.

c) przerwy kesonowej.

d) przerwy przestrzennej.

15. Najprostszym sposobem wzmacniania gruntów piaszczystych, pod małymi i lekkimi

obiektami jest

a) zagęszczanie.

b) nasypywanie.

c) nadsypywanie.

d) ubijanie.

16. Odbiór polegający na ocenie ilości i jakości wykonanych części robót lub etapów

realizacji inwestycji ustalonych w szczegółowych warunkach umowy to odbiór
a) końcowy.

b) zanikający.

c) częściowy.

d) ostateczny.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17. Mierzenie ilości robót na podstawie stanu rzeczywistego (z natury) po wykonaniu

wszystkich prac to
a) nadmiar.
b) zamiar.

c) przedmiar.

d) obmiar.

18. Kontrola i odbiór robót ma na celu

sprawdzenie jakości materiałów, dokładności wykonania robót i zgodności
z odpowiednimi normami i wskazówkami zawartymi w części technologicznej
projektu.

sprawdzenie jakości materiałów oraz dokładności wykonania robót.

sprawdzenie dokładności wykonania robót i zgodności z odpowiednimi normami oraz
wskazówkami zawartymi w części technologicznej projektu.

sprawdzenie jakości materiałów.

19. Instrukcja eksploatacyjna jazu, gdy jest on budowlą duŜą i skomplikowaną, składa się z

części ogólnej, instrukcji obsługi, utrzymania budowli, przeprowadzenia obserwacji
badań oraz z wydzielonych części dokumentacji techniczno-ruchowej (DTR)
mechanizmów i urządzeń elektrycznych.

części ogólnej, instrukcji obsługi oraz utrzymania budowli.

części ogólnej i instrukcji obsługi.

części ogólnej, instrukcji obsługi, utrzymania budowli oraz przeprowadzenia
obserwacji i badań.

20. Podstawowy zbiór wszystkich wskazówek i wymagań eksploatacyjnych zawiera

a) instrukcja utrzymania budowli.

b) instrukcja ogólna.

c) instrukcja obserwacji, badań i kontroli stanu budowli.

d) instrukcja obsługi.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ……………………………………………………..

Wykonywanie budowli piętrzących

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punktacja

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Adamiec T.: Prawne podstawy działalności w budownictwie. WSiP, Warszawa 1998

Arkuszewski A., Kiciński T., Romańczyk Cz., śbikowski A.: Budownictwo wodne cz.
III, WSiP, Warszawa 1991

Begemann W., Schiechtl H.: InŜynieria ekologiczna w budownictwie wodnym
i ziemnym. Arkady, Warszawa 1999

Ciepielowski A., Kiciński T.: Budownictwo wodne cz. I, WSiP, Warszawa 1991

Maj T.: Obiekty w środowisku cz. I. Rozwój techniki budowlanej. Budynki WSiP,
Warszawa 2003

Maj T.: Obiekty w środowisku cz. II. Obiekty inŜynierii lądowej i wodnej. Procesy
urbanizacyjne. WSiP, Warszawa 2004

Zawada E., śbikowski A.: Budownictwo wodne cz. II, WSiP, Warszawa 1991

bikowski A., śelazo J.: Ochrona środowiska w budownictwie wodnym. Agencja Falstaf

1993

−

Akty prawne regulujące prawo budowlane.

−

Prawo budowlane.

−

Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 20 kwietnia w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle hydrotechniczne i ich usytuowanie.

−

Ustawa o Ochronie Środowiska.