Leki przeciwuczuleniowe (przeciwalergiczne)

Uczulenie

Określenia synonimowe - alergia

Określenia blizkoznaczne

• Nadwrażliwość

• Nietolerancja

• idiosynkrazja.

Uczulenie - alergia - nabyte nieprawidłowe lub nadmiernie nasilone oddziaływanie ustroju na zetknięcie się z czynnikami, które normalnie u osób niealergicznych nie powodują żadnych niezwykłych reakcji.

Histamina - amina biogenna spełniająca funkcję mediatora reakcji alergicznych.

Największe stężenia:

• płuca

• skóra

• przewód pokarmowy.

Magazynowanie:

• w komórkach tucznych (mastocytach)

• granulocytach zasadochłonnych.

Uwalnianie histaminy następuje pod wpływem:

• uszkodzenie komórek (np. zranienie)

• wydzielanie IgE w czasie reakcji nadwrażliwości

• substancji chemicznych (substancji chemicznych uwalniających histaminę niezależnie od IgE).

• stres

• jady owadów i węży

• niektóre stany patologiczne (oparzenia, odmrożenia, stany zapalne - towarzyszą im miejscowe uwalnianie histamyny)

• uszkodzenie tkanek uwalnia histaminę, nawet u ludzi nieuczulonych.

Histamina ma znaczenie w przebiegu reakcji alergicznej.

Wyróżnia się 4 typy reakcji alergicznych:

typ I - reakcja anafilaktyczna - rola histaminy

Reakcja ta wynika z tego, iż swoiste dla alergenu (np. leku) przeciwciała IgE łączą się z komórką tuczną, co powoduje uwolnienie histaminy i innych mediatorów odczynu alergicznego.

Wstrząs alergiczny (anafilaktyczny, uczuleniowy) ma często przebieg gwałtowny, który objawia się:

• obniżeniem ciśnienia tętniczego krwi

• skurczem oskrzeli

• obrzękiem krtani (napad astmy oskrzelowej), co może stanowić zagrożenie życia.

Obrzęk naczynioruchowy jest miejscową postacią odczynu anafilaktycznego, polegającego na obrzęku skóry, tkanki podskórnej i błony śluzowej np. obrzęk krtani Quincke`go, w wyniku zwiększonej przepuszczalności naczyń

włosowatych.

Leki i związki farmakologicznie czynne uwalniające histaminę:

• Tubokuraryna

• Morfina

• Środki kontrastowe zawierające jod

• Środki krwiozastępcze (np. HES - hydroksyetylowana skrobia)

I. Leki przeciwhistaminowe

Mechanizm działania:

• blokują receptor H1

- w ścianach naczyń

- w przewodzie pokarmowym

- w oskrzelach

- w skórze.

Leki działające w powyższy sposób są bardziej skuteczne, gdy histamina napływa do miejsca zadziałania z krwią np. do skóry. Natomiast, gdy histamina wydziela się blisko miejsca zadziałania np. w płucach - skuteczność leków przeciwhistaminowych jest wtedy bardzo słaba. Dlatego nie mają one zastosowania w napadach astmy oskrzelowej i bardzo ograniczona w stanach wstrząsowych.

Leki I generacji (klasyczne)

• antazolina (Phenazolinum)

• klemastyna (Tavegyl)

• difenhydramina (Benzhydraminum)

• prometazyna (Diphergan, Prothazin)

• dimenhydrinat (Aviomarin)

Zastosowanie:

• pokrzywka pokarmowa i polekowa

• uczuleniowe zapalenie skóry

• zmiany skórne spowodowane ukąszeniem owadów

• katar sienny

• skurcz oskrzeli spowodowany wdychaniem pyłków kwiatowych, kurzu, sierści itp. (nieskuteczne w napadzie astmy oskrzelowej)

• choroba posurowicza

• choroba lokomocyjne.

Działania niepożądane:

• zawroty głowy, senność

• zaburzenia koordynacji ruchowej - zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych

• suchość błon śluzowych (działanie atropinowe)

• zaparcia

• nadwrażliwość (przy dłuższym stosowaniu zewnętrznie w postaci np. maści).

B. Leki II generacji (nowe):

• astemizol (Hismanal)

• cetyryzyna (Zyrtec)

• loratydyna (Claritin, Clarinase)

• dimentinden (Fenistil)

• terfenadyna

• ebastyna (Kestine)

• Disophrol (dexbromfeniramina + pseudoefedryna)

Zastosowanie:

• alergiczny nieżyt nosa

• katar sienny

• przewlekłe pokrzywki

• alergiczne zapalenie spojówek

• choroba posurowicza i inne schorzenia.

Działania niepożądane:

• pozbawione są typowych działań ubocznych charakterystycznych dla leków I generacji

• mogą z zachowaniem dużej ostrożności być stosowane przez kierowców pojazdów mechanicznych.

Sole wapnia

Mechanizm działania przeciwuczuleniowego:

• sole wapnia hamują przepuszczalność błon komórkowych, zwłaszcza naczyń

• dzięki temu hamują przenikanie płynu na zewnątrz naczyń włosowatych i hamują powstawanie wykwitów na skórze.

Preparaty:

• Calcium 10% (amp.)

• Calcium granulat

• Calcium syrop

• Satural (proszek musujący)

• Thenalidin-Calcium.

Wskazania:

• zapalenie uczuleniowe skóry

• pokrzywka pokarmowa i polekowa

• uczuleniowy nieżyt nosa

• choroba posurowicza

• obrzęk naczynioruchowy.

Stosowane są głównie doustnie lub w nagłych przypadkach - dożylnie. Dożylnie należy wstrzykiwać bardzo powoli, gdyż szybkie podanie powoduje:

- uczucie gorąca

- spadek ciśnienia tętniczego krwi

- zwolnienie czynności serca.

Działania niepożądane:

• długotrwałe podawanie soli wapnia dzieciom, może wystąpić zespół mleczno-alkaliczny Bunetta: osłabienie, senność, hiperkalcemię.

Przeciwwskazania:

• kamica nerkowa

• hiperkalcemia

• hiperkalemia

• okres leczenia glikozydami nasercowymi.

III. Glikokortykosteroidy

Działanie:

• hamują syntezę histaminy i osłabiają odczyny tkankowe na nią

• hamują objawy odczynów uczuleniowych

• zmniejszają powstawanie wysięków i przesięków

• zmniejszają reakcje zapalne oskrzeli i wydzielanie śluzu

• zwiększają liczbę receptorów β2 w oskrzelach i uwrażliwiają je na działanie czynników endogennych oraz leków β-mimetycznych

• zmniejszają liczbę receptorów α w oskrzelach i hamują ich czynność

• wywołują skurcz naczyń krwionośnych w mikrokrążeniu płuc.

Należą do najsilniejszych leków przeciwuczuleniowych.

Mogą być podawane dożylnie w stanach nagłych np. wstrząs anafilaktyczny (uczuleniowy) - powodują zwiększenie wrażliwości receptorów adrenergicznych naczyń, serca i oskrzeli na aminy katecholowe.

Zastosowanie:

• uogólnione i ciężkie odczyny uczuleniowe

• uczuleniowe choroby skóry

• przedłużający się skurcz oskrzeli (tzw. stan dychawiczy)

• obrzęk naczynioruchowy Quinke`go

• ciężkie uczulenia polekowe

• choroba posurowicza.

Inne zastosowania:

• niedobór tego hormonu (leczenie substytucyjne)

• choroba reumatoidalna

• niektóre nowotwory

• do hamowania reakcji odrzucenia przeszczepu

• wstrząs anafilaktyczny.

Działania niepożądane:

• zanik kory nadnerczy

• osteoporoza

• zarośnięcie chrząstek stawowych

• owrzodzenie żołądka i jelit (możliwość wystąpienia krwotoku)

• otyłość

• zaburzenia psychiczne

• gojenie ran ulega zwolnieniu

• zmniejszenie odporności na zakażenia (zmniejszenie miana przeciwciał, osłabienie obrony komórkowej)

• cukrzyca.

Gks - ogólne zasady stosowania

• Wskazania do leczenia substytucyjnego są wszystkie te zaburzenia, których istotą jest brak lub niedobór wydzielania kortyzolu, zarówno wskutek pierwotnego jak i wtórnego uszkodzenia nadnerczy.

• Dawki substytucyjne stosowane są codziennie, zawsze w dwóch porcjach:

- większej porannej

- mniejszej popołudniowo-wieczornej co naśladuje dobowy, fizjologiczny rytm hydrokortyzonu.

Inne zasady podawania pozasubstytucyjnego gks:

• dawka początkowa - zwykle duża w leczeniu intensywnym, ciężko chorych

• dawki podtrzymujące - możliwie najmniejsze, ale utrzymujące dostatecznie dobry stan chorego

• czas leczenia całkowitego - zależy głównie od rodzaju choroby

• sposoby podawania kortykosteroidów - przeważa leczenie codzienne, w którym w przypadku leczenia pozasubstytucyjnego całkowita dobowa dawka leku stosowana jest jednorazowo - rano

• czasem możliwa jest tak zwana terapia co drugi dzień polegająca na podawaniu leku raz na 2 dni w dawce

• wyjątkowo stosowana jest: terapia „pulsacyjna” tj. podawanie bardzo dużych dawek leku np. prednizolonu, dożylnie - co kilka tygodni.

Gklikokrtykosteroidy - drogi podawania

• drogą pozajelitową - dożylnie, domięśniowo - np. kortyzon (Adreson), hydrokortyzon (Corhydron), deksametazon (Dexaven), betametazon (Diprophos - astma oskrzelowa)

• okołostawowo - metyloprednizolon (Depo-Medrol, Depo-Medrol z lidokaina

• doustnie np. prednizon (Encorton), prednizolon (Encortolon), triamcinolon (Polcortolon)

• zewnętrznie w postaci maści, kremów, żeli czy zawiesin np. Atecortin, flumetazon (Lorinden), fluocinolon (Flucinar), ung. Hydrocortisonum

• w postaci aerozolu (do użytku wew. - inhalacje, do użytku zew. - spray), ihalacje proszkowe budezonid (Budesonide).

IV. Leki zapobiegające reakcjom alergicznym

Leki zapobiegające głównie zjawiskom uczuleniowym to:

• ketotifen (Pozitan, Zaditen)

• kromony:

- kromoglikan disodowy (Intal, Lomusol)

- nedokromil sodu (Tilade).

Ketotifen

Działanie:

• hamuje uwalnianie histaminy i innych przekaźników (np. SRS-A) z komórek tucznych i bazofilów

• działa równocześnie przeciwhistaminowo (blokuje receptor H1).

Dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego (tabletki, syrop).

Zastosowanie:

• katar sienny

• profilaktyka i leczenie astmy oskrzelowej

• łącznie z β-mimetykami, teofiliną i glikokortykosteroidami.

Skuteczniejszy u dzieci niż u dorosłych.

Działania niepożądane:

• senność, znużenie

• zawroty głowy i zahamowanie psychoruchowe

• przyrost masy ciała

• suchość w jamie ustnej

• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego.

Nie należy łączyć tego leku z lekami przeciwhistaminowymi I generacji.

Kromoglikan disodowy

Działanie:

• zapobiega degranulacji mastocytów i uwalnianiu z nich mediatorów reakcji alergicznych - histaminy i leukotrienów (prawdopodobnie następuje stabilizacja błony komórkowej mastocytów i blokowanie kanałów wapniowych, co hamuje uwalnianie mediatorów)

• nie blokuje receptora H1

• hamuje skurcz oskrzeli spowodowany wysiłkiem fizycznym, zimnym powietrzem, kwasem acetylosalicylowym

• doraźnie może nawet nasilać duszność (nie jest skuteczny np. w napadzie astmy oskrzelowej).

Praktycznie nie wchłania się z przewodu pokarmowego, podawany jest wyłącznie miejscowo. W zależności od miejsca, w którym występuje odczyn uczuleniowy lek podajemy:

Preparaty:

• do drzewa oskrzelowego - Intal - kapsułki do inhalacji, roztwór do nebulizacji - Cropoz - aerozol

• do nosa - Lomusol - aerozol

• do worka spojówkowego - Polcrom - krople do oczu

• do przewodu pokarmowego - Nalcrom - kapsułki.

Uwaga:

Kromoglikan w alergii pokarmowej powinien być stosowany tylko w szczególnych sytuacjach, ponieważ zasadniczym leczeniem jest dieta eliminacyjna.

Nedokromil sodu

Działanie:

• mechanizm działania podobny do kromoglikanu disodowego

• dodatkowo hamuje napływ komórek zapalnych (granulocytów) i wyzwalanie z nich mediatorów alergicznych.

Nie wchłania się z przewodu pokarmowego, dlatego podawany jest:

• do drzewa oskrzelowego w postaci inhalacji - Tilade

• do nosa w postaci aerozolu - Tilarin

• do worka spojówkowego w postaci kropli - Tilavist.

4