Czy możliwy jest świat bez 

nędzy?

Prof. Jerzy Wilkin

Wydział Nauk Ekonomicznych

Uniwersytetu Warszawskiego

 

 

Bieda i nędza są stopniowalne,  

względne i zmienne

• Skrajna nędza

 – głodowanie, zagrożenie 

życia, niezdolność do pracy, niezdolność do 

zmiany sytuacji

• Bieda i ubóstwo

 – niski poziom 

zaspokojenia potrzeb, niemożliwość 

wykorzystania potencjału ludzkiego, 

niewielki bądź zerowy stopień aktywności w 

życiu społecznym, duży dystans dzielący od 

średniego poziomu życia w danym kraju

• Ubóstwo absolutne i względne

 – znaczenie 

punktów odniesienia

 

 

„Bieda jest jak upał. Nie możesz go 

zobaczyć, więc żeby go poznać, 

musisz przez niego przejść”

Stwierdzenie kobiety z Ghany, żyjącej w ubóstwie 

(z badań Banku Światowego)

 

 

Ubóstwo skrajne

„Ubóstwo skrajne oznacza, że gospodarstwo 

domowe nie jest w stanie zaspokoić podstawowych 

potrzeb niezbędnych do przetrwania. Ludzi tych 

dręczy chroniczny głód, nie mają dostępu do opieki 

zdrowotnej, brakuje im podstawowych udogodnień, 

takich jak woda zdatna do picia i sanitariaty, nie 

mogą sobie pozwolić na kształcenie niektórych lub 

wszystkich dzieci, a być może cierpią na brak 

najprymitywniejszego miejsca do mieszkania – 

dachu chroniącego przed deszczem, komina 

odprowadzającego dym z paleniska – oraz 

podstawowej odzieży, takiej jak buty. W 

odróżnieniu od ubóstwa umiarkowanego i ubóstwa 

względnego, ubóstwo skrajne występuje tylko w 

krajach rozwijających się” (J. Sachs)

 

 

Rozmiary biedy na świecie

• Liczba osób żyjących w 

skrajnym 

ubóstwie

 zmniejszyła się z 1,5 mld w 

1981 r. do 1,1 mld w 2001 r. 93% 
skrajnie ubogich żyje w Azji Wschodniej, 
Azji Południowej i Afryce subsaharyjskiej. 
Liczba skrajnie ubogich spada w Azji 
Wschodniej i Południowej, ale rośnie w 
Afryce. Dochody ludności skrajnie 
ubogiej wynoszą poniżej 1$ dziennie

 

 

Rozmiary biedy na świecie 

(2)

• Liczba osób żyjących w 

ubóstwie 

umiarkowanym

 wynosi ok. 1,6 mld. W 

większości mieszkają oni w poprzednio 

wymienionych rejonach świata.

• Osoby żyjące w ubóstwie umiarkowanym 

mają dochody wynoszące 1-2$ dziennie

• W latach 1981-2001 liczba osób żyjących 

w umiarkowanym ubóstwie wzrosła w Azji 

Wschodniej i Południowej oraz w Europie 

Wschodniej i Azji Środkowej

 

 

Jaki dochód jest granicą 

biedy?

• W Afryce i dużych częściach Azji – 

30$ miesięcznie/osobę

• W Polsce – ok. 100-150$ 

miesięcznie/osobę

• W Stanach Zjednoczonych AP – 800-

1000$ miesięcznie/osobę

 

 

Historia biedy

• Bieda towarzyszyła ludzkości od początku

• Życie w biedzie było stanem większości 

ludzi przez tysiąclecia

• W pierwszym tysiącleciu naszej ery tempo 

wzrostu PKB na 1 mieszkańca wynosiło ok. 

0%, w latach 1000-1820 wynosiło zaledwie 

0,5% rocznie, a dopiero po rewolucji 

przemysłowej wzrosło do 1,5% rocznie

• Wraz z przyspieszeniem tempa wzrostu 

gospodarczego rosło zróżnicowanie 

dochodów i bogactwa, zarówno w skali 

międzynarodowej, jak i wewnątrz krajów

 

 

Po raz pierwszy w historii 

ludzkości, zlikwidowanie 

skrajnej biedy stało się 

możliwe.

Świat bez nędzy jest w 

zasięgu ręki, ale czy 

zostanie urzeczywistniony?

 

 

Jeffrey Sachs: Koniec z nędzą. 

PWN, Warszawa 2006

• Bono (ten z U2) w przedmowie 

książki Sachsa: „Możemy być 
pokoleniem, które już nie akceptuje 
tego, ze o życiu lub śmierci dziecka 
decyduje szerokość geograficzna”

 

 

Egoizm bogatych

• Na świecie na stępuje relatywne 

zmniejszenie środków, jakie 
przeznaczają kraje bogate krajom 
biednym

• Kraje bogate ograniczają swoje 

zainteresowanie losem innych krajów

• Europa w większym stopniu pomaga 

krajom biednym niż Stany 
Zjednoczone

 

 

Bieda wśród obfitości

• We współczesnym świecie są wystarczające 

zasoby produkcyjne: ziemi, pracy i kapitału 
oraz odpowiednia wiedza i technologie aby 
zlikwidować skrajną nędzę;

• Jedna piąta ludności świata je za dużo 

żywności (chorobliwa otyłość), a jedna piąta 
głoduje;

• Marnowana żywność wystarczyłaby na 

wykarmienie głodujących;

• Czego więc brakuje, aby bieda zniknęła?

 

 

Realokacja (korekta?) 

bogactwa na świecie a 

likwidacja skrajnej nędzy

• W 2001 r. poniżej poziomu dochodu 1,08$ żyło 1,1 

mld ludzi. Ich dochód wynosił średnio 0,77 $ 

dziennie. 

• Ich niedobór środków na zaspokojenie 

podstawowych potrzeb wynosił 0,77% dziennie, czyli 

118$ rocznie.

• Niedobór dochodów ludzi ubogich na świecie 

wynosił więc 124 mld$

• Transfer 22 najbogatszych krajów (DAC) w wysokości 

0,6% ich PKB, może zlikwidować tę lukę

• W Millenijnych Celach Rozwoju ONZ przyjęto 

wskaźnik 0,7% PKB jako pożądany poziom wsparcia 

dla krajów ubogich

 

 

Egoizm krajów bogatych

Kraj

Pomoc krajom 

ubogim jako 

% dochodu 

narod. w 1990 

r

Pomoc krajom 

ubogim, jako 

% dochodu 

narod. W 

2004 r.

Norwegia
Szwecja
Niemcy
USA
Średnia 28 

kraj.

1,17
0,91
0,42
0,21
0,33

0,87
0,78
0,28
0,17
0,26

 

 

Wskaźniki dotyczące 

ubóstwa

Kraj

% ludności o 

dochodach 

poniżej 50% 

mediany

% ludności 

żyjącej za 4$ 

dziennie

Polska

Węgry
Estonia
Słowacja

8,6

6,7
12,4
7

10

1
18
8

 

 

Wskaźniki zróżnicowania 

dochodów

Kraj

Stosunek 
dochodów 

10% ludności 
najbogatszej 
do 10% 

ludności 
najbiedniejsze
j

Stosunek 
dochodów 

20% ludności 
najbogatszej 
do 20% 

ludności 
najbiedniejsze
j

Wskaźnik Gini

Polska

Norwegia
Szwecja
W.Brytania
USA
Węgry
Rosja

8,8

6,1
6,2
13,8
15,9
5,5
12,7

5,6

3,9
4,0
7,2
8,4
3,8
7,6

34,5

25,8
25,0
34,7
40,8
26,9
39,9

 

 

Wzrost nierówności i ubóstwa 

krajów transformacji

„Im szybciej następują przemiany 
społeczno-gospodarcze, tym łatwiej 
znaleźć się na marginesie. Tak jakby 
siła odśrodkowa, jaką jest 
konkurencja, wyrzucała na zakrętach 
pasażerów z pędzącego pociągu 
modernizacji.”

(W. Gadomski, Gazeta Wyborcza)

 

 

R. Kapuściński o biedzie

„Bogaci i biedni żyją w różnych światach. 
Ludzie bogaci myślą, że rozwiążą problemy 
biednego dając mu miskę ryżu. Świat 
zamożny widzi w ubogim Trzecim Świecie 
wyłącznie problem biologiczny: jak wyżywić 
tych ludzi? Nie – jak nauczyć ich myśleć, 
wykształcić i zatrudnić, tylko – jak nakarmić. 
Ale miska ryżu nie zmieni losu ubogich. 
Bieda, to nie tylko

 

pusty żołądek. Bieda to 

sytuacja i kultura.”

 

 

Zmienne oblicze biedy

„W świecie symboli zachodzą gwałtowne zmiany. 
Dawniej symbolami nędzy były łachmany i bose 
nogi. Pamiętam w Kalkucie i Kairze tłumy tak 
wyglądających nędzarzy. Teraz łachmany zniknęły, 
bo każdy może mieć za grosze, nawet za darmo, 
koszulki, dżinsy, plastikowe klapki. Można 
zobaczyć zegarek na wyciągniętej ręce żebraka. 
Rynki świata są zawalone tanią, niemal darmową 
tandetą. Ale czy przez to nędza przestała być 
nędzą?” (R. Kapuściński, Lapidarium V)

 

 

Bieda w krajach bogatych

• Szybkiemu rozwojowi i wzrostowi bogactwa 

narodów towarzyszy wzrost zróżnicowań 
dochodów

• „Choroba ubóstwa odżywa w krajach 

bogatych” (D. Cohen: Bogactwo Świata, 
ubóstwo narodów)

• W stanie ubóstwa żyje 17% społeczeństwa 

amerykańskiego

• Pojawienie się kategorii working poor (żyjącego 

w ubóstwie, mimo posiadania pracy)

 

 

Barbara Ehrenreich o 

amerykańskich working poor

•

A zatem jeśli najniżej opłacani pracownicy nie zawsze 

zachowują się w sposób ekonomicznie racjonalny, czyli jak wolne 

jednostki w systemie demokracji kapitalistycznej, to dlatego, że 

mieszkają w kraju, który nie jest ani wolny, ani demokratyczny. 

Po wejściu na teren miejsca pracy, gdzie zarobki są niskie – a 

także w wielu wypadkach tam, gdzie są średnie – zostawia się 

wolności obywatelskie za progiem, opuszcza Amerykę i 

rezygnuje ze wszystkiego, co podobno sobą reprezentuje, i przez 

cała zmianę trzyma język za zębami. Konsekwencje takiego 

poddania się wykraczają poza kwestie stawek i ubóstwa. Nie 

możemy się chwalić, że jesteśmy przodującym państwem 

demokratycznym świata, jeśli ogromna liczba obywateli spędza 

pół doby w systemie, który – mówiąc wprost – jest dyktaturą.

• Każda dyktatura odbija się niekorzystnie na psychice poddanych. 

Jeśli jesteśmy traktowani jak osoby niegodne zaufania – 

potencjalne obiboki, narkomani i złodzieje – to z czasem 

rzeczywiście możemy tak o sobie myśleć. („Pracować za grosze i 

(nie) przeżyć” s. 247)

 

 

Problem ubóstwa: brak zasobów, technologii 

czy odpowiednich rozwiązań systemowych?

• Najwidoczniej istnieje jakaś głęboka wada, albo 

raczej cały zespół wad, cały mechanizm wadliwy, u 

podstaw współczesnej ekonomii, u podstaw całej 

cywilizacji materialnej, który nie pozwala rodzinie 

ludzkiej oderwać się niejako od sytuacji tak 

radykalnie niesprawiedliwych. (Jan Paweł II. „Dives 

in Misericordia”

• Banalne, ale przerażająco prawdziwe jest 

stwierdzenie, że przyszły los naszej cywilizacji 

zależy nie od dalszego rozwoju nauk przyrodniczych, 

ale od rozwiązania pewnych ważnych problemów 

intelektualnych w naukach społecznych (Keneth 

Boulding: „Czy ekonomia jest niezbędna?)