Operator_maszyn_lesnych_833[02]Z2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Pojęcie i cel pielęgnowania lasu

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Fazy rozwojowe drzewostanu

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Pielęgnacja upraw i nalotów

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Pielęgnacja młodników i podrostów

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Pielęgnowanie drzewostanu dojrzewającego

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6.

Pielęgnacja drzewostanu dojrzałego

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7.

Wprowadzanie podszytów

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i nabywaniu umiejętności

wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych w poszczególnych fazach rozwojowych drzewostanu.

W poradniku zamieszczono::

−

wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności, które powinieneś posiadać,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika.

−

cele kształcenia tej jednostki modułowej, które określą umiejętności, jakie opanujesz
w wyniku procesu kształcenia.

−

materiał  nauczania  –  wiadomości  teoretyczne  niezbędne  do  opanowania  treści  jednostki
modułowej.  UmoŜliwi  Ci  samodzielne  przygotowanie  się  do  wykonania  ćwiczeń
i  zaliczenia  sprawdzianów.  Wykorzystaj  do  poszerzenia  wiedzy  wskazaną  literaturę,
a takŜe inne źródła informacji.
Obejmuje on równieŜ:

−

pytania sprawdzające wiedzę niezbędną do wykonywania ćwiczeń,

−

wiczenia z opisem sposobu ich wykonania oraz wyposaŜenia stanowiska pracy,

−

sprawdzian postępów umoŜliwiający sprawdzanie poziomu Twojej wiedzy po wykonaniu
ć

wiczeń.

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie całej jednostki modułowej.

−

wykaz literatury dotyczącej programu jednostki modułowej.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie wykonywania ćwiczeń musisz stosować się do poleceń prowadzących

wiczenia, przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji

przeciwpoŜarowych, obowiązujących podczas poszczególnych rodzajów prac.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych w module

833[02].Z2.01

Prowadzenie gospodarki

nasiennej i produkcji szkółkarskiej

833[02].Z2.03

Piel

gnowanie drzew

i drzewostanów

w poszczególnych fazach

rozwojowych

833[02].Z2.02

Prowadzenie prac dotycz

cych

odnowienia lasu, zalesie

rekultywacji oraz melioracji

nych

833[02].Z2

Hodowla lasu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozpoznawać gatunki drzew i krzewów leśnych,

−

rozpoznawać najwaŜniejsze gatunki chwastów leśnych

−

określić wymagania siedliskowe drzew leśnych,

−

scharakteryzować podstawowe typy siedliskowe lasu,

−

określić cechy drzewostanu,

−

posługiwać się narzędziami stosowanymi w leśnictwie,

−

wykorzystywać wiadomości i umiejętności opanowane podczas realizacji programów
nauczania innych jednostek modułowych,

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

organizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp,

−

stosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisy przeciwpoŜarowe przy
prowadzeniu prac leśnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozróŜnić poszczególne fazy rozwojowe drzewostanu,

−

określić cele zabiegów pielęgnacyjnych drzew i drzewostanów,

−

określić sposób znakowania drzew przy wyznaczaniu trzebieŜy,

−

scharakteryzować drzewa szkodliwe, poŜyteczne i dorodne w trzebieŜach,

−

określić zakres czynności związanych z czyszczeniem drzewostanu,

−

określić zakres czynności związanych z wykonywaniem trzebieŜy,

−

określić zasady stosowania selekcji negatywnej i pozytywnej,

−

scharakteryzować zabiegi związane z pielęgnacją najmłodszych upraw,

−

określić cele wykonywania czyszczeń wczesnych i późnych,

−

określić cele wykonywania trzebieŜy wczesnych i późnych,

−

wykonać zabiegi czyszczeń wczesnych i późnych,

−

wykonać zabiegi poprawiania formy drzew,

−

wykonać zabiegi pielęgnacyjne drzew i drzewostanu w róŜnych fazach rozwojowych,

−

określić zasady wprowadzania podszytów,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące prac związanych
z pielęgnacją drzewostanów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Pojęcie i cel pielęgnowania lasu

4.1.1. Materiał nauczania

Pielęgnowanie lasu obejmuje czynności gospodarcze związane z pielęgnowaniem

drzewostanu  i  siedliska  słuŜące  uzyskaniu  wysokiej  produkcji  surowca  drzewnego  jak
najlepszej  jakości,  przy  zachowaniu  naturalnej  róŜnorodności  biologicznej  lasu  oraz
pozaprodukcyjnych  funkcji.  Polega  ono  na  harmonijnym  godzeniu  zachodzących  w  lesie
procesów  naturalnych  z  zabiegami,  które  wynikają  z  potrzeb  wielofunkcyjnej  gospodarki
leśnej.  Obejmuje  czynności  związane  z  pielęgnowaniem  drzewostanu  oraz  siedliska,
a w szerszym aspekcie równieŜ pielęgnowaniem biocenozy leśnej.

Siedlisko leśne tworzą, wzajemnie na siebie oddziałując: gleba, klimat i pokrywa

roślinna.

Pielęgnowanie siedliska to kształtowanie takiej struktury gatunkowej i warstwowej

drzewostanu,  która  ma  wpływ  na  modyfikację  klimatu  i  polepszanie  warunków  glebowych.
Drzewostan  wielogatunkowy  i  wielopiętrowy  lepiej  izoluje  wnętrze  lasu  od  wpływów
zewnętrznych,  co  wpływa  na  łagodzenie  klimatu  (  zwiększenie  ocienienia  dna  lasu,  większa
wilgotność  powietrza,  mniejsze  wahania  temperatury).  W  tych  warunkach  drzewa  szybciej
oczyszczają  się,  następuje  szybszy  rozkład  materii  organicznej.  Zwiększa  się  udział
próchniczny  w  glebie,  poprawia  jej  struktura,  a  większy  obieg  pierwiastków  zwiększa
Ŝ

yzność gleby. Tak, więc poprzez odpowiedni dobór zespołów roślinnych moŜemy działać

stymulująco na jakość gleb i siedlisk leśnych poprzez:

−

wzbogacenie i urozmaicenie materii organicznej w glebie,

−

zwiększenie poziomu akumulacyjnego gleby,

−

wzbogacenie i aktywizację Ŝycia glebowego

−

zatrzymanie wilgoci w glebie

−

zwiększenie zdolności buforowych gleby.
Czynnikiem warunkującym hodowlę drzewostanów wielogatunkowych są jednak

warunki siedliskowe i wymagania ekologiczne drzew leśnych.

WaŜną rolę w pielęgnowaniu gleby i siedliska pełnią wprowadzane podszyty i II piętro

drzew złoŜone z gatunków wzbogacających glebę w dobrze rozkładającą się ściółkę, zasobną
w substancje odŜywcze.

Pielęgnowaniu gleby i siedliska słuŜy takŜe pozostawianie w lesie kory, rozdrobnionych

odpadów zrębowych i drobnicy leśnej.

Biocenoza to zespół populacji roślin, zwierząt i mikroorganizmów Ŝyjących

w określonym ekosystemie powiązanych wspólnymi zaleŜnościami.

Pielęgnowanie biocenozy to wzbogacenie składu gatunkowego (wprowadzanie

podszytów,  tworzenie  dolnych  warstw  drzewostanu)  drzewami,  krzewami  i  roślinami  runa
o  charakterze  biocenotycznym.  Tworzy  to  korzystne  warunki  dla  rozwoju  roślin  i  zwierząt
(ptaków, pasoŜytów drapieŜców szkodliwych owadów) a więc funkcjonowanie drzewostanów
ekologicznie zrównowaŜonych. WaŜną rolę w pielęgnowaniu biocenozy odgrywają czynności
zaliczane  do  zabiegów  ochronnych,  takie  jak:  zakładanie  ognisk  biocenotycznych,
wywieszanie skrzynek lęgowych, budowa pojników, ochrona mrowisk.

Pielęgnowanie drzewostanu to prowadzenie czynności gospodarczych związanych

z prowadzeniem cięć pielęgnacyjnych oraz poprawianiem formy drzew. Cięcia pielęgnacyjne
to podstawowy zabieg pielęgnowania drzewostanów oraz poprawiania jakości i wartości
drzew.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Celem cięć pielęgnacyjnych jest osiągnięcie jakościowo lepszej produkcji drewna,

zwiększenie odporności drzewostanu na działanie czynników biotycznych i abiotycznych.
Zabiegi te spełniają następujące zadania:
1.

Regulowanie zagęszczenia i takiego rozmieszczenia drzew w drzewostanie, któremu
najbardziej sprzyja:

−

tworzeniu się biogrup stabilizujących drzewostan,

−

powstawaniu niezbędnej przestrzeni Ŝyciowej dla jego rozwoju,

−

kształtowaniu klimatu wnętrza lasu, które sprzyja oczyszczaniu się drzew z dolnych
gałęzi i poprawie jakości drewna oraz zwiększaniu róŜnorodności biologicznej
w dolnych warstwach lasu.

Regulowanie składu gatunkowego oraz wytwarzanie i utrwalanie poŜądanej formy
zmieszania i budowy piętrowej,

Popieranie najwartościowszych drzew w drzewostanie i naturalnej róŜnorodności
biologicznej lasu,

Wyprzedzanie procesu naturalnego wydzielania się drzew,

Polepszanie stanu sanitarnego i biologicznej odporności lasu,

Przygotowanie drzewostanu do odnowienia.
Proces pielęgnowania lasu rozpoczyna się od momentu załoŜenia uprawy i trwa

nieprzerywalnie do czasu, w którym drzewostan jest zastępowany nowym pokoleniem.

Rys. 1. Schemat procesu pielęgnowania lasu [7, s. 14 ]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co rozumiesz pod pojęciem „pielęgnowania biocenozy”?

Co rozumiesz pod pojęciem ”pielęgnowania siedliska”?

Co rozumiesz pod pojęciem pielęgnowania drzewostanu?

Jakie zadania spełniają cięcia pielęgnacyjne?

Od jakiego momentu zaczyna się proces pielęgnowania lasu i do kiedy trwa?

W jakich warunkach drzewa się szybciej oczyszczają?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj

moŜliwości

poprawy

warunków

siedliskowych

jednogatunkowego

drzewostanu sosnowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący pielęgnowania siedliska,

scharakteryzować zasady ”pielęgnowania siedliska”,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący pielęgnowania siedliska,

−

plansze, fotografie,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić pojęcie „pielęgnowanie biocenozy”?

wyjaśnić pojęcie „pielęgnowania siedliska”?

wyjaśnić pojęcie „pielęgnowanie drzewostanu?

określić zadania cięć pielęgnacyjnych?

określić początek i zakończenie procesu pielęgnowania lasu?

określić warunki szybszego oczyszczania się drzew?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Fazy rozwojowe drzewostanu

4.2.1. Materiał nauczania

Okres uprawy – trwa od momentu załoŜenia uprawy lub powstania odnowienia

naturalnego do nastąpienia zwarcia.

JuŜ w tym okresie rozpoczyna się proces pielęgnowania lasu. Czynności pielęgnacyjne

wykonane w tym okresie to:

−

spulchnianie gleby,

−

niszczenie chwastów,

−

poprawianie formy drzew,

−

prowadzenie czyszczeń wczesnych,

−

przerzedzanie siewów.

Głównym celem pielęgnowania lasu w okresie uprawy (celem etapowym) jest:

−

szybkie uzyskania zwarcia,

−

zapewnienie zgodności składu gatunkowego z siedliskiem.

Rys. 2. Uprawa sosnowa [P. Wójcik]

Okres młodnika – trwa od momentu nastąpienia zwarcia do początku wydzielania się

drzew w młodym drzewostanie.

Czynności pielęgnacyjne wykonane w tym okresie to:

−

czyszczenie późne,

−

formowanie strzał i koron poszczególnych drzew.
Głównym celem (etapem) pielęgnowania lasu w tym okresie jest:

−

eliminowanie drzew wadliwych i szkodliwych z górnej warstwy młodnika,

−

popieranie róŜnorodności biologicznej młodnika, zgodnie z warunkami naturalnymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Młodnik sosnowy [Fot. P. Wójcik]

Okres dojrzewania trwa od rozpoczęcia a następnie wydzielania się drzew – okres

tyczkowiny i drągowiny – do czasu ustabilizowania się Ŝywej podstawy koron.

Czynności pielęgnacyjne w tym okresie to:

−

trzebieŜe wczesne,

−

podkrzesywanie drzew,

−

wprowadzanie dolnego piętra lub podszytów.
Głównym celem etapowym pielęgnowania lasu w tym okresie jest:

−

wybór odpowiedniej liczby drzew najlepszych i popieranie ich rozwoju,

−

sprzyjanie tworzeniu się biogrup drzew stabilizujących drzewostan,

−

popieranie naturalnej róŜnorodności biologicznej drzewostanu.

Rys. 4

Drzewostan dojrzewający [Fot. P. Wójcik]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Okres dojrzałości drzewostanu – trwa do momentu, gdy proces wydzielania się drzew

zaczyna słabnąć.

Czynności pielęgnacyjne wykonywane w tym okresie to:

−

trzebieŜe późne,

−

pielęgnowanie dolnego piętra drzewostanu i pokrywy gleby,

−

przygotowanie drzewostanu do odnowienia naturalnego.
Głównym celem etapowym pielęgnowania lasu w tym okresie jest:

−

wzmaganie przyrostu na najlepszych drzewach,

−

zachowanie naturalnej róŜnorodności biologicznej drzewostanu,

−

tworzenie warunków dla odnowienia naturalnego i wzmaganie róŜnorodności biologicznej
lasu.

Rys. 5. Drzewostan dojrzały [Fot. P. Wójcik]

Tabela 1.Orientacyjne okresy stosowania róŜnych rodzajów cięć pielęgnacyjnych. [8. s. 104]

Wiek drzewostanów (lata)

Z siewu lub sadzenia

Siedliskowy typ

lasu

Rodzaj cięć

pielęgnacyjnych

Jednogatunkowych

Mieszanych

Odroślowych

do 15
do 30
do 50
od 50

Bśw, Bw,

BMśw, BMw

BMb, BG

BMG, BMwyŜ

do 10
do 20
do 40
od 40

do 10
do 15
do 35
od 35

LMś, LMw,

LMb, Lśw,

Lw, Lł, OlJ

LMwyŜ, LwyŜ,

LG, LMG

do 10
do 20
do 40
od 40

Ol, LłG

do 10
do 20
do 40

do 5

do 15
do 30

do 5

do 15
do 30

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Kiedy występuje okres uprawy?

Jakie czynności pielęgnacyjne wykonujemy w okresie uprawy?

Kiedy występuje okres młodnika?

Co jest głównym celem pielęgnowania lasu w okresie młodnika?

Kiedy występuje okres dojrzewania lasu?

Jakie czynności pielęgnacyjne wykonujemy w okresie dojrzewania drzew?

Kiedy występuje okres dojrzałości drzewostanu?

Jakie czynności pielęgnacyjne wykonujemy w okresie dojrzałości drzewostanu?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ fazę rozwojową drzewostanu na podstawie jego cech na przygotowanej przez

nauczyciela planszy (fotografii, foliogramie).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący faz rozwojowych drzewostanu,

wskazać cechy drzewostanu, na podstawie których moŜna określić fazę rozwojową.

opisać cele pielęgnowania lasu w tym okresie,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący faz rozwojowych drzewostanu,

−

plansza (fotografia, foliogram),

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj czynności pielęgnacyjne w okresie uprawy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący pielęgnacji upraw,

scharakteryzować fazę rozwojową okresu uprawy,

opisać cele pielęgnacyjne lasu w okresie uprawy,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący pielęgnacji upraw,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj czynności pielęgnacyjne w okresie młodnika.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący fazy rozwojowej młodnika,

scharakteryzować fazę rozwojową okresu młodnika,

opisać cele pielęgnacyjne lasu w okresie młodnika,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący fazy rozwojowej młodnika,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Scharakteryzuj czynności pielęgnacyjne w okresie dojrzewania drzewostanu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzewającego,

scharakteryzować fazę rozwojową okresu dojrzewania drzewostanu,

opisać cele pielęgnacyjne lasu w okresie dojrzewania drzewostanu,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzewającego,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Scharakteryzuj czynności pielęgnacyjne w okresie dojrzałości drzewostanu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzałego,

scharakteryzować fazę rozwojową dojrzałości drzewostanu,

opisać cele pielęgnacyjne lasu w dojrzałości drzewostanu,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzałego,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować okres uprawy?

wymienić czynności pielęgnacyjne wykonane w okresie uprawy?

zdefiniować okres młodnika?

wymienić główne cele pielęgnowania lasu w okresie młodnika?

określić okres dojrzewania lasu?

wymienić czynności pielęgnacyjne w okresie dojrzewania drzew?

zdefiniować okres dojrzałości drzewostanu?

opisać czynności pielęgnacyjne dojrzałego drzewostanu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Pielęgnowanie upraw i nalotów

4.3.1. Materiał nauczania

Sadzonki i siewki w najwcześniejszym etapie rozwojowym toczą zaciętą walkę o byt.

Bez ingerencji ze strony człowieka nie zawsze utrzymałyby się przy Ŝyciu. Właściwa
pielęgnacja odnowień gwarantuje, Ŝe będziemy mieli w przyszłości młodnik złoŜony
z drzewek dobrej jakości o poŜądanym składzie gatunkowym i prawidłowej strukturze.

Pielęgnowanie upraw i nalotów określamy jako pielęgnowanie odnowień.
Rozpoczęcie pielęgnowania nalotów (samosiewów) rozpoczyna się w okresie odnowienia

i  pozostaje  w  ścisłym  związku  z  wykonywanymi  cięciami  odnowieniowymi.  Rozmiar  cięć
i  ich  tempo  reguluje  szybkość  wzrostu  samosiewów  poprzez  dostarczanie  im  odpowiedniej
ilości  światła.  Osłona  starszego  pokolenia  chroni  nalot  przed  niekorzystnymi  warunkami
atmosferycznymi, nie pozwala na rozwój chwastów i utrzymuje glebę w sprawności.

Tak, więc pielęgnowanie samosiewów pozostających pod okapem drzewostanu

w zasadzie ogranicza się do prawidłowego wykonywania cięć odnowieniowych polegających
na dostarczeniu młodemu pokoleniu odpowiedniej ilości światła.

Podobnie w podokapowych odnowieniach sztucznych prawidłowe prowadzenie cięć

w drzewostanie, utrzymuje glebę w odpowiednim stanie i zapobiega rozwojowi chwastów.

Prace pielęgnacyjne wykonywane w okresie uprawy:
Niszczenie chwastów i pielęgnowanie gleby ma na celu usunięcie konkurencji dla

uprawianych gatunków drzewiastych oraz usprawnienie procesów glebowych.

Sposób zwalczania chwastów zaleŜy od ich właściwości w stosunku do roślin drzewiastych.

Miarą  zagroŜenia  młodych  siewek  i  sadzonek  jest  wysokość  chwastów,  zasięg  ich  systemów
korzeniowych, stopień drenowania przez nie gleby i szybkość rozprzestrzeniania się. Im uboŜsze
jest  siedlisko  i  większe  wymagania  drzew  oraz  silniejsza  konkurencja  roślinności  runa,  tym
groźniejsze  staje  się  niebezpieczeństwo  zachwaszczenia.  Najniebezpieczniejsze  chwasty  silnie
rozrastają  się  w  górę  i  na  boki,  silnie  i  głęboko  ukorzeniają  się,  rozmnaŜają  się  za  pomocą
rozłogów,  kłączy  lub  obfity  obsiew  oraz  tworzą  zbitą  darń.  Niektóre  chwasty  wydzielają
substancję trujące, (fitoncydy), które działają ujemnie na młode drzewka.

NaleŜy jednak zauwaŜyć, Ŝe nie tylko wszystkie rośliny występujące w Ŝywej pokrywie

glebowej są szkodliwe dla siewek lub sadzonek. Niektóre z nich (w określonych warunkach
ś

rodowiska) mogą nawet sprzyjać szybszemu wzrostowi i większej odporności drzewek

poprzez stanowienie korzystnych warunków rozwoju poŜytecznej mikroflory glebowej,
a równieŜ przez osłonę sadzonek przed słońcem i mrozem.

Stopień szkodliwości chwastów oraz metody ich zwalczania zaleŜą od rodzaju i stopnia

rozwoju  chwastów,  od  warunków  siedliskowych  oraz  od  składu  gatunkowego  uprawy.
Stosunkowo  najmniej  niebezpieczne,  a  jednocześnie  łatwiejsze  do  zniszczenia,  są
odnawiające się z nasion zioła, np. przytulia, poziewnik, jasnota, szczaw oraz niektóre trawy
nietworzące gęstej darni. Bardziej uciąŜliwe są byliny odradzające się z kłączy lub rozłogów,
przede  wszystkim  takie  trawy  jak:  trzcinnik  piaskowy,  perz,  śmiałek,  kostrzewa,  trzęślica,
a ponadto turzyce, sity, orlice, skrzypy, pokrzywa.

Istnieje kilka sposobów niszczenia chwastów, a mianowicie:

−

ręczne przez motykowanie z równoczesnym spulchnianiem gleby;

−

mechaniczne, sprzętem uŜywanym równocześnie do spulchniania gleby;

−

wyrywanie lub wydeptywanie;

−

niszczenie chemiczne.

Motyczenie jest skutecznym, lecz jednocześnie bardzo pracochłonnym sposobem

niszczenia chwastów. Zapobiega ono nie tylko rozrastaniu się chwastów, ale i sprzyja

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

utrzymaniu  gleby  w  wysokiej  sprawności  –  przez  dopuszczanie  wilgoci  i  powietrza  oraz
zapobieganie  wyparowywania  wody  podsiąkającej  z  głębszych  warstw.  Powinien  być
wykonywany  tam,  gdzie  istnieje  większe  niebezpieczeństwo  zachwaszczenia  –  na  glebach
bardziej suchych oraz skłonnych do zaskorupiania.

Stanowi on niekiedy jedyny sposób pobudzania do szybszego wzrostu słabo

rozwijających się sadzonek cierpiących od konkurencji chwastów i suszy. Do motyczenia
uŜywa się motyk do upraw leśnych (lekkich lub cięŜkich).

Rys. 6. Motyki leśne. [10]

Motyczenie obejmuje tylko bezpośrednie sąsiedztwo siewek lub sadzonek. Przestrzeń

między talerzami lub pasami pozostaje bez spulchniania.

Rys. 7. Motyczenie upraw w talerzach [3, s. 362]

Dalszym sposobem tępienia chwastów jest ich wyrywanie, łamanie, tratowanie, ścinanie

lub wykaszanie. Stosuje się je w miejscach gdzie nie przeprowadza się motyczkowania lub
jako uzupełnienie tego zabiegu między rzędami siewu lub sadzenia.

Wyrywanie zapobiega odrastaniu chwastów z korzenia i moŜe być stosowane wobec

roślinności mającej duŜą siłę odroślową. Zabieg ten moŜe być wykonywany, kiedy rośliny są
jeszcze młode, a ziemia jest nasiąknięta wilgocią. Częściej stosuje się wycinanie lub
wykaszanie za pomocą sierpa, kosy leśnej lub wykaszarki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ręczne wykaszanie wykonuje się specjalną kosą leśną o mocniejszej konstrukcji i ostrzu

znacznie  krótszym  niŜ  w  kosach  wykorzystywanych  do  celów  rolniczych.  Od  kilkunastu  lat
do niszczenia chwastów uŜywane są róŜnego typu wykaszarki spalinowe produkowane przez
renomowane  firmy,  np.  Husqvarna  lub  Stihl.  Wykaszarki  mogą  słuŜyć  do  niszczenia
najbardziej  uciąŜliwych  chwastów,  a  takŜe  odrośli.  Sprzęt  ten  moŜe  mieć  zastosowanie
w czyszczeniach wczesnych

Wykaszanie chwastów jest najskuteczniejsze, gdy zostanie wykonane przed

zakwitnięciem chwastów (maj, czerwiec).

W uprawach zakładanych w rzędach naleŜy wykaszać wzdłuŜ rzędów, a w uprawach

załoŜonych  w  luźnej  więźbie  –  wokół  pojedynczych  sadzonek.  Prawidłowe  cięcie  powinno
być prowadzone od nasady sadzonki w kierunku zewnętrznym, pod kątem 45° w stosunku do
podłoŜa. Przy tak prowadzonym koszeniu unika  się gwałtownego nasłonecznienia sadzonek,
wystawienia  ich  na  działanie  wiatru  oraz  zapewnia  się  sadzonkom  odpowiedni  mikroklimat.
Wykaszanie prowadzi się zwykle do 3–4 roku Ŝycia uprawy.

Wycinanie jest wskazane tam, gdzie wysokie chwasty zbyt zacieniają sadzonki gatunków

wiatłoŜądnych oraz groŜą przygnieceniem, gdy zostaną obciąŜone śniegiem w porze

zimowej. Wycinanie niektórych chwastów, np. jeŜyn, pobudza je do szybszego i bujniejszego
odrastania.  Wtedy  skuteczniejszy  jest  zabieg  tratowania  nogami,  za  pomocą  specjalnego
obuwia  -  deptaka  Hiernera.  Złamane  łodygi  trudniej  odbijają  w  związku,  z  czym  wzrost
zostaje  wyraźnie  stłumiony.  Wydeptywanie  moŜna  stosować  zamiast  jesiennego  wykaszania
chwastów.  Ma  ono  na  celu  ochronę  sadzonek  przed  wygnieceniem  przez  zeschłe  chwasty
w  czasie  obfitych  opadów  śniegu.  Rzadko  stosowaną  metodą  walki  z  chwastami  jest
zakładanie  osłonek  tekturowych  pod  sadzonki.  Zastosowanie  takich  osłonek  na  gruntach
porolnych zabezpiecza sadzonki przez 3 lata.

Osobnego potraktowania wymaga zwalczanie trzcinnika w uprawach. Chwast ten potrafi

być bardzo agresywny na siedliskach borowych i bez skutecznych zabiegów na ogół niszczy
uprawę. NaleŜy podejmować przedsięwzięcia wyprzedzające, poniewaŜ jego intensywny
rozwój następuje na ogół w drugim roku po wycięciu drzewostanu (pod wpływem dostępu
ś

wiatła).W związku z tym naleŜy proces wyprzedzić i zakładać uprawy w pierwszym roku po

uprzątnięciu drzewostanu, uŜywając dwuletnich sadzonek.

Powszechnym sposobem walki z chwastami jest wykorzystanie sprzętu zmechanizowanego.

Do  przeprowadzenia  pielęgnacji  gleby,  spulchnienia  wierzchniej  warstwy  oraz  niszczenia
chwastów  na  międzyrzędach  upraw  leśnych  w  wieku  1–5  lat  stosuje  się  bronę  talerzową
„Nizińskiego”  U  346  i  bronę  talerzową  „Henicza”  U  346/1.  Natomiast  do  wyrywania
i  niszczenia  chwastów  –  wraz  z  całym  systemem  korzeniowym  w  międzyrzędach  –
w uprawach od 1 do 5 lat słuŜy wał Krokowskiego U 830.

Zwalczanie chwastów prowadzi się przez 3–4 lata po załoŜeniu uprawy. Odchwaszczanie

naleŜy  prowadzić  przed  przekwitnięciem  chwastów,  (gdy  część  podziemna  jest  pozbawiona
substancji  zapasowych  sprzyjających  odrastaniu),  a  zabieg  ten  powtarzać  w  razie  potrzeby.
Pora pierwszego zabiegu przypada w maju. Zabieg powtarza się w miarę potrzeby jeszcze raz
w  ciągu  lata,  a  czasami  dwukrotnie.  Ostatnie  zwalczanie  chwastów  powinno  być  wykonane
nie później niŜ w sierpniu, aby sadzonki zdołały zdrewnieć przed zimą.

Spulchnianie gleby ma duŜe znaczenie dla utrzymania gleby w stanie pełnej sprawności.

Zapobiegając zaskorupieniu gleby  poprawia się  warunki powietrzne i wilgotnościowe, przez
co  pobudza  się  młode  drzewka  do  szybszego  wzrostu.  W  uprawach  powstałych  z  siewu
wskazane  jest  spulchnianie  gleby  w  sąsiedztwie  siewek  aŜ  do  czasu  dostatecznego  ich
wzmocnienia  się.  W  uprawach  z  sadzenia  spulchnianie  jest  wskazane  na  glebach  suchych,
ś

wieŜych i skłonnych do zaskorupiania się.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Prowadzenie czyszczeń wczesnych

Po zakończeniu prac pielęgnacyjnych w uprawach młodszych, polegających m.in. na

zwalczaniu chwastów, następuje okres wykonywania w nich czyszczeń wczesnych.
Czyszczenia wczesne obejmują cięcia pielęgnacyjne, które wykonuje się w pierwszych latach
rozwoju odnowień sztucznych czy naturalnych do momentu dojścia do zwarcia.

NaleŜy pamiętać o kilku zasadach, które decydują o jakości i produkcyjności przyszłego

drzewostanu:

−

uprawę powinno się prowadzić przy duŜym zagęszczeniu drzewek,

−

uprawa powinna się charakteryzować bogatym składem gatunkowym,

−

uprawa powinna się charakteryzować właściwą formą zmieszania poszczególnych
gatunków,
Gdy liczba drzewek w uprawie jest mała, wówczas główną czynnością pielęgnacyjną

będzie zwalczanie chwastów oraz spulchnianie gleby. To zmniejszy prawdopodobieństwo ich
wypadu.  Gdy  liczba  drzewek  w  uprawie  jest  bardzo  duŜa,  wówczas  główną  czynnością
pielęgnacyjną  będzie  przerzedzanie  takich  upraw.  W  okresie  uprawy  nie  wolno,  bowiem
doprowadzić  do  redukcji  koron  drzew.  Zabiegi  pielęgnacyjne  w  takich  uprawach  powinny
być często powtarzane.

Zadaniem czyszczeń wczesnych jest:

−

uregulowanie składu gatunkowego uprawy i formy zmieszania,

−

regulowanie zagęszczenia i selekcja drzew,

−

poprawa jakości drzew (głównie cennych domieszek liściastych).
Uwzględniając potrzebę zwiększania odporności uprawy na działanie róŜnych

niesprzyjających czynników, szczególnie śniegu, wskazane jest, aby orientacyjna liczba
drzewek na początku okresu młodnika była następująca:

Tabela. 2. Liczba drzewek na początku okresu młodnika. [6, s. 39]

W młodnikach z siewu lub samosiewu liczba drzewek na 1 ha powinna być odpowiednio

wyŜsza.  JeŜeli  odnowienie  lub  zalesienie  wykonano,  stosując  mniejszą  liczbę  od  liczby
drzewek  poŜądanych  na  początku  okresu  młodnika,  czyszczenie  wczesne  nie  powinno
redukować zagęszczenia, z wyjątkiem drzewek chorych i obumierających.

W czyszczeniach wczesnych wykonuje się następujące czynności:

−

usuwanie lub hamowanie wzrostu zbędnych domieszek, które głuszą drzewka naleŜące
do gatunków głównych lub poŜądanych domieszkowych,

−

łagodzenie róŜnic wysokości na granicy grup lub kęp odnowienia (zalesienia), róŜniących
się składem gatunkowym lub wiekiem,

−

usuwanie przerostów i przedrostów,

−

przerzedzanie zbyt zagęszczonych grup siewów i samosiewów,

−

usuwanie drzewek chorych, obumierających i obumarłych.

Normowanie składu gatunkowego i formy zmieszania oraz regulowanie zwarcia to

najwaŜniejsze cele, jakim mają słuŜyć czyszczenia. Przy regulowaniu składu gatunkowego

L.p.

Rodzaj drzewa

Orientacyjna liczba drzewek

[tys. szt./ha]

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Sosna

wierk

Jodła

Modrzew

Jedlica

Dąb
Buk

Inne liściaste

8 – 10

4 – 5
6 – 8

1 – 1,5

3 – 4
6 – 8
7 – 8

4 - 5

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odnowień sztucznych i naturalnych naleŜy mieć na uwadze wyznaczony dla danej uprawy cel
hodowlany  (gospodarczy  typ  drzewostanu).  Jako  zasadę  przyjmuje  się  popieranie  grupowej
formy  zmieszania,  czyli  usuwanie  z  jednogatunkowych  grup  (kęp)  przypadkowych,  mniej
cennych domieszek, przerastających otoczenie i tłumiących je. Domieszek nie naleŜy usuwać,
jeŜeli:

−

tworzą potrzebną osłonę dla gatunków wraŜliwych na ujemne wpływy atmosferyczne,

−

są gatunkami szybko rosnącymi, dostosowanymi do danych warunków siedliskowych,

−

w przyszłości mogą stanowić potrzebną domieszkę pielęgnacyjną,

−

stanowią  będący  w  niedoborze  składnik  odnowienia,  szczególnie  w  litych  uprawach
sosnowych lub świerkowych.
Cięcia  mające  na  celu  regulowanie  składu  i  formy  zmieszania  odnowień  sztucznych

i  naturalnych,  powinny  być  prowadzone  w  sposób  umiarkowany.  Usuwając  nadmiar
niepoŜądanych składników odnowienia, naleŜy utrzymać pewną ich ilość, która jest potrzebna
do  zachowania  zwarcia,  ochrony  gleby,  a  więc  i  polepszenia  warunków  wzrostu  i  rozwoju
gatunków będących przedmiotem hodowli.

Pielęgnowanie linii styku poszczególnych grup i kęp odnowienia, róŜniących się składem

gatunkowym  i  wysokością  jest  waŜną  czynnością  w  czyszczeniach  wczesnych.  Najwięcej
kłopotu z pielęgnowaniem linii styku sprawiają kępy przedrostów sosnowych, dębowych lub
bukowych.  Pojedynczo  lub  grupowo  występujące  źle  ukształtowane  przedrosty  i  przerosty
naleŜy  jak  najwcześniej  usunąć.  W  razie  obawy  opóźnienia  zwarcia  naleŜy  je  powstrzymać
w przyroście przez ogłowienie lub silne podkrzesanie.

Łagodzenie zbyt wielkich róŜnic wysokości między poszczególnymi partiami odnowienia

polega  na  ogławianiu  obrzeŜnych  górujących  drzewek  i  przycinaniu  zwisających  gałęzi.
Dobrze  ukształtowane  przedrosty  i  przerosty  poŜądanych  gatunków  drzew,  pełniące  rolę
pielęgnacyjną nie powinny być usuwane.

Redukowanie nadmiaru drzewek dotyczy przede wszystkim przegęszczonych siewów lub

samosiewów  sosnowych,  podatnych  na  poraŜenie  osutką  sosnową,  a  ponadto  wszystkich
innych, jak dębu, buka,  świerka, jodły, modrzewia, gdzie zaniedbanie przerzedzenia gęstych
nalotów prowadzi z reguły do wyraźnego zahamowania wzrostu i osłabienia poszczególnych
siewek.  Przerzedzenie  nie  polega  jednak  tylko  na  mechanicznym  przecięciu  czy  przerwaniu
siewek.  JuŜ  przy  tej  czynności  przeprowadza  się  wyraźną  selekcję,  pozostawiając  to,  co  jest
najdorodniejsze  i  najzdrowsze  w  róŜnicującej  się  uprawie.  Usuwa  się  osobniki  wykazujące
wszelkiego  rodzaju  wady  wzrostu,  jak:  skłonność  do  nadmiernego  rozgałęziania  się,
skrzywienia  strzały,  wytwarzanie  spóźnionych  (sierpniowych)  pędów  itp.  Przerzedzenia  nie
wykonuje  się  zasadniczo  jednorazowo,  lecz  rozkłada  się  je  na  kilka  razy.  Za  kaŜdym  razem
przeprowadza  się  zabieg  dąŜąc  do  równomiernego  rozmieszczenia  drzewek  na  powierzchni.
NaleŜy unikać szablonowego postępowania, np. przez zachowywanie jednakowych odstępów
między siewkami; o pozostawieniu lub usunięciu osobnika powinna decydować z reguły jego
jakość. Przerzedzeniu podlegają równieŜ kępy odrośli, jeśli tworzą je gatunki mające stanowić
przedmiot  hodowli.  Do  przerzedzeń  naleŜy  przystępować,  gdy  sąsiednie  drzewka  zaczynają
się  wzajemnie  ograniczać  we  wzroście  i  rozwoju.  Do  przerzedzania  siewów  przystępuje  się
w  zasadzie  w  trzecim  roku  po  powstaniu  uprawy,  a  samosiewów  w  drugim  lub  trzecim  po
usunięciu  drzewostanu  macierzystego  i  powtarza  do  około  8  roku.  Przy  przerzedzaniu
odnowień  gatunków  liściastych  trzeba  zachować  na  ogół  większą  ostroŜność  niŜ  wobec
gatunków  iglastych.  Gatunki  liściaste  wykazują  silną  skłonność  do  rozrastania  się  na  boki,
reagują  na  kaŜde  powiększenie  przestrzeni  nie  tylko  rozrostem  korony,  ale  takŜe
rozczłonkowaniem osi głównej. W siewach pozostawia się drzewka przynajmniej w 2-krotnie
mniejszych  odstępach,  a  w  samosiewach  przynajmniej  4-krotnie  gęściej,  niŜ  przewiduje  to
więźba  przyjęta  dla  danego  gatunku  w  uprawie  sadzeniem.  Zabieg  naleŜy  wykonać  tak,  aby
pokrycie powierzchni gleby w dalszym ciągu pozostało całkowite, tj., aby gałązki sąsiednich

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

drzewek  lekko  zachodziły  na  siebie  lub  stykały  się  ze  sobą.  W  luźniejszych  partiach  w  celu
zachowania  zwarcia  moŜna  pozostawić  nawet  osobniki  z  wadami  wzrostu.  Wadliwe
przerosty,  przedrosty,  a  takŜe  kandydatów  na  rozpieracze  naleŜy  ogłowić.  Silniejszemu
przerzedzeniu podlegają obrzeŜa upraw i młodników w celu wytworzenia ścian ochronnych.

Przy pierwszym zabiegu pielęgnacyjnym usuwa się wszystko to, co przeszkadza innym

wartościowszym  składnikom  uprawy,  jest  zbędne  dla  ochrony  gleby  i  uzyskania  szybkiego
zwarcia odnowienia. Będą tu naleŜały drzewa martwe, obumierające, chore, dopadnięte przez
szkodniki  oraz  wszystkie  egzemplarze  zahamowane  we  wzroście  na  skutek  zbyt  długiego
przetrzymywania pod okapem drzewostanu.

Regulując skład gatunkowy upraw i samosiewów naleŜy się wystrzegać wszelkich

radykalnych pociągnięć, tzn. nie usuwać jednorazowo więcej niepoŜądanych składników, niŜ
to jest aktualnie potrzebne do ochrony gatunków będących przedmiotem hodowli.

Rys. 8. Samosiew sosnowy [Fot. P. Wójcik]

Chodzi o nie opóźnianie zwarcia, ochronę gleby, o utrzymanie środowiska

najkorzystniejszego dla młodych drzew. Występujące zbędne naloty i podrosty rzadko kiedy
mogą  być  w  całej  swej  masie  traktowane  jako  szkodliwe.  Pielęgnując  uprawy  trzeba
umiejętnie  określić  granicę  między  ich  szkodliwością  a  korzyściami,  jakie  mogą  przynosić.
Likwidować je trzeba o tyle, o ile bezpośrednio zagraŜają cennym składnikom odnowienia.

Czyszczenia wczesne zaczyna się od odnowień naturalnych o bogatym składzie

gatunkowym,  urozmaiconej  formie  zmieszania  i  bogatej  strukturze.  W  następnej  kolejności
zabiegiem  naleŜy  objąć  odnowienia  sztuczne,  w  których  w  nadmiarze  pojawiły  się  naloty,
przedrosty,  oraz  odnowienia  wadliwe,  przy  których  zakładaniu  nie  zastosowano  właściwej
formy  zmieszania.  Mniej  pilne  są  odnowienia  sztuczne,  gdzie  prace  wykonano  prawidłowo,
zapewniając  odpowiedni  skład  gatunkowy  i  właściwą  formę  zmieszania.  Lite  uprawy
z sadzenia na słabszych siedliskach pielęgnuje się w ostatniej kolejności.

Czyszczenie wczesne naleŜy przeprowadzać systematycznie we wszystkich uprawach

i  samosiewach,  powtarzając  je  w  miarę  potrzeby,  aby  do  zwarcia  doprowadzić  dobrze
ukształtowane,  silnie  ukorzenione,  zdrowe  drzewka  poŜądanych  gatunków  we  właściwej  dla
nich formie zmieszania, stosując następujące nawroty cięć:

−

w uprawach i samosiewach mieszanych lub róŜnowiekowych powinny być wykonane
2 lub 3 cięcia pielęgnacyjne w odstępach, co 3 lub 4 lata,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

w  litych  odnowieniach  iglastych  (sosnowych  lub  świerkowych)  pochodzących
z  sadzenia,  szczególnie  na  słabych  siedliskach,  moŜna  ograniczyć  się  do  1–2  zabiegów
(przy siewach – co najmniej 2 zabiegi).
Im  bardziej  jest  złoŜony  skład  gatunkowy  odnowienia,  bogatsze  siedlisko,  tym

intensywniejszy i częściej powtarzany powinien być zabieg. Najbardziej odpowiednią porą
wykonywania czyszczeń wczesnych jest okres letni.

Najczęstszym błędem spotykanym przy pielęgnowaniu odnowień jest niewłaściwa ocena

roli gatunków lekkonasiennych, a w związku z tym i niewłaściwe ich traktowanie, zwłaszcza
osiki  i  brzozy.  Brzozę  występującą  w  nadmiernych  ilościach  w  drzewostanie  mieszanym
usuwa  się  z  obawy  przed  biczowaniem  innych  gatunków  drzew,  najczęściej  sosny.  Skutki
biczowania  mogą  się  okazać  groźniejsze  na  siedliskach  słabszych,  gdzie  redukcja  nadmiaru
brzozy moŜe być konieczna do osiągnięcia poŜądanego składu gatunkowego drzewostanu.

Rys. 9. Biczowanie sosny przez brzozę [6, s. 41 ]

Na siedliskach lepszych większy nawet udział brzozy w odnowieniu czy młodniku nie

jest groźny, a często poŜyteczny, jako sprzyjający prawidłowemu rozwojowi innych cennych
składników  drzewostanu,  np.  jodły,  buka,  dębu  itp.  NaleŜy  takŜe  pamiętać  o  roli
biocenotycznej  gatunków  lekkonasiennych  w  drzewostanie,  pielęgnacyjnej  w  stosunku  do
gleby  oraz  o  dodatnim  wpływie  ściółki  liściastej,  szybko  się  rozkładającej  (szczególnie
osikowej),  jak  równieŜ  o  ich  znaczeniu  jako  karmy  dla  zwierzyny.  Kolejnym  błędem  jest
pobieŜne „przejście” uprawy (niewykonanie zabiegu w pełnym zakresie na całej powierzchni)
oraz ograniczenie zabiegu do usuwania osobników chorych, obumierających i obumarłych.

Poprawianie formy drzewek to zabieg w praktyce stosunkowo rzadko stosowany, a jest

niezwykle  poŜyteczny  i  moŜe  w  znacznym  stopniu  wpływać  na  jakość  przyszłego
drzewostanu. Zabiegiem poprawiającym formy drzewek naleŜy objąć przede wszystkim dąb,
buk  i  lipę,  a  więc  gatunki  wykazujące  tendencję  do  tworzenia  rozwidleń  lub  nawet  do
wielopędowości  oraz  wytwarzania  części  gałęzi  bocznych  nieproporcjonalnie  długich
w  stosunku  do  wysokości.  Wtedy  wykonuje  się  zabieg  formowania  koron,  polegający  na
skracaniu  najdłuŜszych  pędów  i  nadawaniu  kształtu  stoŜka  lub  walca.  Zabieg  ten  wykonuje
się róŜnego rodzaju sekatorami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 10. Formowanie korony buka poprzez cięcia stoŜkowe lub cylindryczne [6, s. 39]

Innym problemem jest likwidowanie rozwidleń lub wielopędowości, co u dębu, buka

i lipy zdarza się często. Likwidując rozwidlenia, usuwamy jeden z pędów całkowicie lub, gdy
jeden z pędów tworzących rozwidlenie jest wyraźnie cieńszy, tylko go skracamy, co powinno
zahamować jego rozwój. Przy usuwaniu rozwidleń u buka istnieje niebezpieczeństwo, Ŝe
zjawisko to powtórzy się juŜ w najbliŜszej fazie wzrostu.

Bardzo często moŜna spotkać się z przypadkami zgryzania przez zwierzynę płową

młodych sadzonek i drzewek. Zwłaszcza u dębu takie uszkodzenia powodują zniekształcenie
drzewka  i  powstanie  zniekształconych  wielopędów.  W  takim  przypadku  wskazane  jest
przycięcie drzewka tuŜ przy ziemi na bezpieńki. PoniewaŜ system korzeniowy takich drzewek
jest dobrze wykształcony, z bezpieńka wyrośnie nowy pęd lub kilka pędów, z których na ogół
jeden przejmuje rolę przewodnika i w  ciągu jednego sezonu wegetacyjnego wyrasta na ogół
do  kilkudziesięciu  centymetrów.  Trzeba  jednak  podjąć  działania,  aby  tak  „odnowione”
drzewko nie zostało zgryzione po raz kolejny.

Wydaje się, Ŝe do poprawiania formy drzewek najlepiej przystąpić nie wcześniej niŜ

w piątym roku uprawy, a często nawet nieco później. Wtedy widoczne są juŜ wszystkie
nieprawidłowości w ich wzroście. Rozwój drzewek naleŜy bacznie obserwować i przystąpić
do zabiegu z chwilą uznania takiej potrzeby. Oczywiście nie moŜna wykonywać go w okresie
wegetacji.

Zabiegowi formowania drzewek w pierwszej kolejności naleŜy poddawać uprawy

o szczególnie wartościowym pochodzeniu, a więc potomstwo wyłączonych drzewostanów
nasiennych wszędzie tam, gdzie istnieją warunki do hodowli drzewostanów wysokiej jakości
z udziałem dębu, buka i lipy.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na czym polegają ręczne sposoby niszczenia chwastów?

Przez jaki okres prowadzi się zwalczanie chwastów?

Na czym polega poprawianie formy drzewek i gdzie jest zalecane?

Kiedy stosuje się indywidualne zabiegi pielęgnacyjne?

Kiedy prowadzimy czyszczenia wczesne?

Jakie czynności wykonywane są w czyszczeniach wczesnych?

Jaki jest cel przerzedzenia siewek i samosiewów?

Kiedy przystępujemy do przerzedzania siewek?

Na czym polega zabieg formowania drzewek?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj w terenie mechaniczne niszczenie chwastów przez motyczenie uprawy

w talerzach na wybranym fragmencie (ok. 2 ary) uprawy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonaniu ćwiczenia,

dobrać odpowiednią motykę,

zniszczyć chwasty motyką wokół sadzonki,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

motyka leśna,

−

przygotowany teren do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Określ sposoby zwalczania chwastów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący zwalczania chwastów,

określić stopień szkodliwości chwastów dla upraw,

wymienić gatunki chwastów uznane jako niebezpieczne,

opisać zasady prowadzenia odchwaszczania,

wymienić narzędzia i maszyny stosowane do niszczenia chwastów,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący zwalczania chwastów,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Opisz sposoby poprawy jakości drzewek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonaniu ćwiczenia,

określić, w jakiej fazie rozwojowej stosujemy poprawę jakości drzewek,

wskazać, jakie gatunki drzew wymagają zabiegu poprawy jakości,

opisać warunki prowadzenia poprawy jakości,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

ilustracje przedstawiające drzewostan w róŜnych fazach rozwojowych,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Scharakteryzuj sposoby prowadzenia czyszczeń wczesnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący pielęgnacji upraw,

opisać zadania prowadzenia czyszczeń wczesnych,

scharakteryzować czynności prowadzenia czyszczeń wczesnych,

opisać, jakie drzewka naleŜy usuwać,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący pielęgnacji upraw,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Omów sposób prowadzenia przerzedzeń nadmiernie zagęszczonych siewów i samosiewów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informację, które będą pomocne przy wykonaniu ćwiczenia,

określić cele przerzedzenia drzewek,

opisać, które drzewka naleŜy usunąć,

określić, kiedy naleŜy wykonać przerzedzenie uprawy,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, na czym polegają ręczne sposoby zwalczania chwastów?

określić okres prowadzenia zwalczania chwastów?

wskazać, na czym polega poprawianie formy drzewek?

opisać indywidualne zabiegi pielęgnacyjne?

określić czas prowadzenia czyszczeń wczesnych?

określić czynności wykonywane podczas czyszczeń wczesnych?

wskazać cel przerzedzenia siewek i samosiewów?

określić kiedy przystępujemy do przerzedzania siewek?

opisać zabieg formowania drzewek?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Pielęgnacja młodników i podrostów

4.4.1. Materiał nauczania

Uprawa lub samosiew po osiągnięciu zwarcia wkracza w okres młodnika. Zwarcie

tworzy warunki dla Ŝycia zespołowego drzew, pozwala im na wytworzenie własnego
ś

rodowiska, regulującego ich wzrost i rozwój. W tym okresie zaznaczają się pierwsze

przejawy  i  skutki  Ŝycia  drzew  w  zespole.  W  całej  ostrości  uwidacznia  się  walka
konkurencyjna  między  drzewami  róŜnych  gatunków.  Osobniki  słabsze  i  występujące
pojedynczo  schodzą  do  roli  podrzędnej  lub  ostatecznie  giną;  silniejsze  i  skupione
w  gromadzie  wywalczają  sobie  przodujące  stanowisko.  Widać  wyraźnie  korzyści  płynące
z łączenia się drzew w biogrupy, gdyŜ tylko w takiej formie słabsze gatunki mogą oprzeć się
naporowi silniejszych.

W zwartych, jednogatunkowych grupach i kępach zróŜnicowanie wzrostu

poszczególnych  osobników  zapoczątkowuje  proces  naturalnego  wydzielania,  wymagający
ingerencji  ze  strony  gospodarującego  leśnika  w  kierunku  osiągania  wytkniętego  celu
produkcyjnego.  Stąd  w  okresie  młodnika  zabiegi  hodowlane  polegają  przede  wszystkim  na
regulowaniu  stosunków  między  –  i  wewnątrzgatunkowych  przez  prowadzenie  cięć
pielęgnacyjnych,  w  tym  okresie  zwanych  czyszczeniami  późnymi.  Inne  czynności  hodowlane,
a  w  szczególności  pielęgnowanie  gleby  schodzą  na  dalszy  plan,  gdyŜ  silne  zwarcie  poziome
i pionowe samo przez się zapewnia utrzymanie gleby w korzystnym stanie: nie dopuszcza do
rozwoju  chwastów  i  wytwarza  sprzyjające  warunki  mikroklimatu  wnętrza  młodego
drzewostanu.

RóŜnicowanie się wzrostu i formy drzew

Najsilniej róŜnicuje się młodnik pochodzący z samosiewu w kolejnych latach nasiennych

i  złoŜony  z  większej  liczby  gatunków.  Wówczas  kształtuje  się  urozmaicona  struktura
pionowa,  w  której  pojedyncze  wcześniej  powstałe  lub  szybciej  rosnące  osobniki  bądź  ich
grupy  wybijają  się  ku  górze,  a  później  zjawiające  się,  czy  teŜ  naleŜące  do  gatunków  wolno
rosnących  –  pozostają  w  tyle.  Te  ostatnie,  jeŜeli  znoszą  ocienienie,  mogą  dłuŜej  przetrwać
pod  osłoną  szybciej  rosnących  światłoŜądnych;  w  przeciwnym  razie,  jeŜeli  są  wraŜliwe  na
brak światła – wkrótce ustępują. RównieŜ młodniki wielogatunkowe pochodzące z siewu lub
sadzenia  róŜnicują  się  pod  względem  wysokości  zgodnie  z  róŜną  szybkością  przyrastania
poszczególnych  gatunków.  Jednostkowa  forma  zmieszania  sprzyja  wytwarzaniu  struktury
pionowej w podobny sposób jak w samosiewie o niewyodrębnionych biogrupach.

W obrębie jednogatunkowych biogrup ujawniają się innego rodzaju procesy prowadzące

do urozmaicenia struktury wewnętrznej.

Wskutek róŜnego tempa wzrostu, uzaleŜnionego od niejednakowego startu Ŝyciowego

(nie  wyrównana  wielkość  nasion  lub  sadzonek,  niedokładna  uprawa  gleby  i  technika  siewu
czy  sadzenia  itp.),  zróŜnicowanych  warunków  mikrosiedliska  i  niejednakowego  podłoŜa
dziedzicznego,  w  zespole  jednogatunkowym  tworzą  się  warstwy,  które,  mimo  Ŝe  nie  są  od
siebie  podzielone  wyraźnymi  granicami,  dają  się  jednak  zgrupować  w  trzy  zasadnicze
warstwy:

−

górną – złoŜoną z drzew najsilniejszym wzroście na wysokość i grubość

−

pośrednią – o miernej szybkości wzrostu złoŜoną z drzew niŜszych niŜ w warstwie górnej

−

dolną – w której pozostają drzewka najwolniej przyrastające, niskie często złoŜone z gatunków
cienioznośnych.
W miarę zwiększania się stopnia zagęszczenia drzewa pozostające w tyle popadają

w coraz gorsze warunki Ŝyciowe; dostęp światła do nich słabnie, asymilaty w coraz mniejszej
ilości dostają się do korzeni, te zaś z kolei, nie otrzymując dostatecznej ilości materiału do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

budowy rozgałęzień, stopniowo marnieją i nie zasilają w dostatecznej mierze koron. Drzewo
coraz  bardziej  słabnie  i  wreszcie  po  dłuŜszym  lub  krótszym  okresie,  zaleŜnie  od  stopnia
cieniowytrzymałości  oraz  wrodzonej  Ŝywotności  i  odporności,  ulegając  róŜnym  szkodnikom
i chorobom – zamiera.

Rozpoczyna się, więc proces wydzielania, który, jak wiadomo, jest zjawiskiem ściśle

skojarzonym  ze  zmiennością  podłoŜa  dziedzicznego  organizmów,  oraz  ze  zmiennością
warunków  środowiska.  Rośliny  dziko  rosnące  w  silnym  stopniu  ujawniają  zróŜnicowanie
dziedziczności  –  dzięki  zmienności  warunków  naturalnego  środowiska  leśnego  i  ciągłemu,
wolnemu krzyŜowaniu się między sobą róŜnych biotypów, czyli organizmów o róŜnym typie
podłoŜa  dziedzicznego.  Wachlarz  zmienności  roślin  rolniczych  został  znacznie  zwęŜony
wskutek  hodowli  selekcyjnej  i  bardziej  ujednostajnionych  warunków  środowiska
wytwarzanego  sztucznie  na  roli  uprawnej.  Stąd  i  proces  róŜnicowania  silniej  się  ujawnia
w zespole drzew leśnych niŜ np. w łanie zbóŜ.

W procesie wydzielania odbywa się stopniowe ustępowanie osobników gorzej

dostosowanych do warunków środowiska, w którym się znalazły.

Pozostałe drzewa, aczkolwiek dobrze spełniają rolę podtrzymania istnienia gatunku na

danym  obszarze,  nie  zawsze  odpowiadają  wymaganiom  człowieka.  Szybkość  wzrostu,
odporność  i  Ŝywotność  w  pierwszym  okresie  Ŝycia  stanowią  zalety  cenione  równieŜ
w  hodowli  lasu.  Muszą  one  jednak  z  gospodarczego  punktu  widzenia  łączyć  się  z  innymi
przymiotami,  jak  niezmniejszające  się  tempo  przyrostu,  trwale  utrzymująca  się  Ŝywotność
i odporność oraz wysoka jakość techniczna drewna. Pod tym względem trzeba ustosunkować
się  krytycznie  do  drzew  pozostających,  zwłaszcza  znajdujących  się  w  górnej  warstwie
młodnika. Jest to podstawowe zadanie człowieka gospodarującego w lesie.

Wykonawca czyszczeń musi nauczyć się oceniać wartość uŜytkową młodych drzew jako

przyszłego  surowca,  trafnie  przewidywać  ich  moŜliwości  przyrostowe,  drogi  ich  przyszłego
rozwoju  i  sposób,  w  jaki  będą  reagować  na  zmiany  środowiska  wywołane  zabiegami
pielęgnacyjnymi. O wartości uŜytkowej drzew świadczy wyraźny i prosty przebieg strzały od
odziomka  aŜ  do  wierzchołka,  silny  pęd  szczytowy,  połoŜenie  pionowe  bez  wychyleń,
proporcjonalnie  zbudowana  korona  o  gałęziach  prostopadle  odchodzących  od  pnia,  niezbyt
grubych,  nierozpierających  się  na  boki,  bez  Ŝadnych  z  zewnątrz  widocznych  uszkodzeń
i zniekształceń wzrostowych. MoŜliwości przyrostowe określa stopień wykształcenia korony
i systemu korzeniowego, obfitość ulistnienia, usytuowanie korony w sklepieniu drzewostanu.

Przyszły rozwój drzew jest ściśle związany ze zmianami w środowisku zachodzącymi

samoczynnie lub pod wpływem działalności człowieka.

W drzewostanie drzewa opóźniające się znajdują gorsze warunki rozwoju niŜ drzewa

górujące. Te ostatnie rozporządzając większą przestrzenią, skłonne są do wykształcania zbyt
silnie rozgałęzionej, korony, co z jednej strony łączy się z obniŜeniem jakości wytwarzanego
przez nie drewna, a z drugiej – z pogorszeniem warunków wzrostu najbliŜszego sąsiedztwa.

Wczesne rozpoznanie drzew zdradzających skłonność do szybkiego rozwoju i stania się

w  przyszłości,  tzw.  rozpieraczami,  czyli  osobnikami  o  nadmiernie  rozrośniętej  koronie,  jest,
więc  przy  pielęgnowaniu  młodników  rzeczą  bardzo  waŜną.  Dostarczenie  bowiem  takim
drzewom  większej  przestrzeni  Ŝyciowej  przy  cięciach  pielęgnacyjnych  wywoła  u  nich
niepoŜądaną  reakcję  w  formie  jeszcze  silniejszego  ugałęzienia.  NaleŜy,  zatem  albo
utrzymywać je w silniejszym zwarciu, albo usunąć je lub w inny sposób unieszkodliwić.

Czyszczenia późne

Utrzymanie młodnika w silniejszym zwarciu stanowi naczelny postulat pielęgnowania.

Spełnienie  go  nie  oznacza  jednak  biernej  postawy  wobec  zjawisk  zachodzących  w  młodym
zbiorowisku.  Dynamika  procesów  Ŝyciowych  rozgrywających  się  w  tym  okresie  rozwoju
drzewostanu  nakazuje  baczną  obserwację  występujących  w  nim  naturalnych  zjawisk  oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

umiejętne  wkraczanie  z  odpowiednimi  zabiegami  w  rozpoczynający  się  proces  wydzielania.
Odrabiać  musimy  często  równieŜ  zaległości  w  pielęgnowaniu  powstałe  w  okresie
odnowienia.

W czyszczeniach późnych mamy, więc do wykonania następujące zadania:

−

utrzymywanie poŜądanego składu gatunkowego,

−

regulowanie zwarcia

−

polepszanie jakości drzew.
W czyszczeniach późnych główny zabieg przeprowadza się w warstwie górnej młodnika.

Hamuje się wzrost lub usuwa drzewa wadliwe, w tym takŜe zbędne domieszki.

Prace pielęgnacyjne wykonywane w okresie młodnika obejmują:

−

formowanie strzał i koron poszczególnych drzew,

−

prowadzenie czyszczeń późnych.
Celem czyszczeń późnych jest doprowadzenie młodnika do etapu, jakim jest początek

okresu drzewostanu dojrzewającego (tyczkowiny). Są to zabiegi przygotowujące drzewostan
do pierwszej trzebieŜy i od jakości ich wykonania będzie zaleŜał stan przyszłego
drzewostanu.

Zgodnie z zadaniami czyszczeń późnych w okresie młodnika wykonuje się następujące

czynności wchodzące w zakres cięć pielęgnacyjnych:

−

usuwanie lub hamowanie wzrostu drzew wadliwych,

−

usuwanie, ogławianie lub obrączkowanie zbędnych domieszek pozostałych z okresu
czyszczeń wczesnych,

−

przerzedzanie nadmiernie zagęszczonych partii młodnika,

−

usuwanie drzew chorych, obumarłych i obumierających.
W praktyce spotykamy się rzadko z koniecznością stosowania wszystkich wymienionych

czynności  jednocześnie.  Często  zachodzi  potrzeba  ograniczenia  czyszczenia  do  jednego  lub
dwu rodzajów zabiegów. Tylko  w młodnikach mieszanych o bogatym składzie i zmieszaniu
moŜe  znaleźć  łącznie  zastosowanie  prawie  wszystkich  podanych  czynności.  Czasami  moŜna
poprzestać tylko na usuwaniu rozpieraczy.

Czyszczenia późne mają duŜe znaczenie dla jakości przyszłych drzewostanów,

zwiększenia  ich  odporności  i  zdrowotności.  Na  czyszczeniach  późnych  kończy  się  etap
selekcji negatywnej w cięciach pielęgnacyjnych,  co moŜna ująć jako działanie eliminowania
drzewek  chorych,  wadliwych  i  przeszkadzających  oraz  niepoŜądanych  w  przyszłym
drzewostanie.

Technika zabiegów pielęgnacyjnych

Przy przeprowadzaniu zabiegów pielęgnacyjnych w młodnikach stosuje się następujące

sposoby unieszkodliwiania drzew wadliwych: wycięcie, ogłowienie, przycięcie na bezpieńki,
podkrzesanie, skrócenie pędów bocznych (przycięcie), obrączkowanie.

Wycięcie stosuje się wówczas, gdy usunięcie drzewa nie spowoduje przerwania zwarcia

lub  nie  grozi  wylegnięciem  bądź  pochyleniem  zbyt  wybujałych  osobników  rosnących
w  nadmiernym  zagęszczeniu  juŜ  przy  pierwszej  okiści,  a  niekiedy  nawet  przy  pierwszej
silniejszej ulewie letniej.

Ogłowienie, tj. odcięcie wierzchołka drzewa na ogół pod drugim okółkiem od góry; bywa

stosowane w celu likwidacji drzewek niepoŜądanych, utrudniających prawidłowy rozwój
innym drzewkom.

Przycięcie na bezpieńki – cięcie nad szyjką korzeniową u drzew liściastych w celu

pobudzenia pączków śpiących do wytworzenia pędów i przyspieszenia wzrostu drzewka.

Podkrzesanie ma zastosowanie głównie do rozpieraczy czy przedrostów, które z róŜnych

względów chcemy jeszcze przez pewien czas utrzymać w młodniku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skrócenie pędów bocznych na róŜnych wysokościach słuŜy głównie do pielęgnowania

linii styku przy wiązaniu ze sobą grup lub kęp młodnika, róŜniących się wysokością.

Obrączkowanie jest to zdjęcie pasa kory wokół strzały, które powoduje przerwanie

krąŜenia  soków.  Stosuje  się  je,  podobnie  jak  ogłowienie,  w  tych  przypadkach,  gdy  chce  się
jeszcze  przez  pewien  czas  utrzymać  dane  drzewo  jako  podporę  sąsiednich  drzew,  dopóki
otoczenie naleŜycie się nie wzmocni. Sposób ten stosuje się często w wybujałych młodnikach
dębowych.

Rys. 11. Ogławianie przerostu: a) przed ogłowieniem, b) po ogłowieniu [4, s. 42]

Usuwanie lub hamowanie wzrostu drze wadliwych

Obecność w młodniku drzew zaliczanych do kategorii tzw. drzew szkodliwych, często

stwarza niekorzystne warunki rozwoju dla pozostałych drzew, jakościowo lepszych,
stanowiących wartościowy materiał hodowlany. Do drzew wadliwych zalicza się następujące:

−

pochylone, krzywe, o krętym wzroście,

−

rozwidlone, wierzchołkowe i „dwójki”,

−

silnie gałęziste, o krzaczastym pokroju,

−

nadmiernie cienkie i wybujałe, tzw. bicze, obijające korony sąsiednich drzew,

−

o nieprawidłowej, nadmiernie silnej lub zbyt rozwiniętej koronie,

−

z silnymi mechanicznymi uszkodzeniami pnia,

−

pozbawione wierzchołka lub z zanikłym pędem szczytowym,

−

o słabej Ŝywotności i odporności na choroby i szkodniki,

−

o wyjątkowo słabej zdolności przyrostowej.
Do cech zapowiadających dobrą jakość osobnika w stadium młodnika zalicza się:

−

całkowitą zdrowotność,

−

prostą smukłą strzałę lub pień o jednej wyraźnej osi, od podstawy aŜ do najwyŜszego
pączka, o dobrze zaznaczonym głównym pędzie szczytowym,

−

tworzenie cienkich gałęzi i gałązek,

−

pionowy wzrost.
U drzew liściastych, zwłaszcza u dębów, drobne wady pnia i korony mogą jeszcze

ustąpić. Drzewa iglaste tej zdolności nie mają i dlatego wobec nich stosuje się szczególnie
ostre kryteria.

Drzew wadliwych, wykazujących wady wzrostu i rozwoju, nabyte lub wrodzone, moŜe

być w młodniku czasem bardzo duŜo. Usuwanie większej ich liczby na raz nie jest wskazane,
lecz powinno się odbywać stopniowo i z umiarem, mającym zawsze na względzie jakość
drzewostanu i prawidłowy przebieg produkcji. W czyszczeniach zawsze obowiązuje zasada

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zachowania odpowiedniego dla danego gatunku zwarcia. Dlatego teŜ przeprowadzając cięcia
pielęgnacyjne  w  młodnikach  rzadko  stosuje  się  całkowite  usuwanie  drzew,  a  częściej  się  je
unieszkodliwia  przez  ogławianie,  przycinanie  na  bezpieńki,  podkrzesywanie  itd.,  i  to  tylko
w  górnej  warstwie  młodnika.  Do  warstwy  środkowej  wkracza  się  rzadko,  jedynie  w  razie
konieczności ratowania cennych domieszek.

Drzew, nawet wadliwych, ale stanowiących cenną domieszkę biocenotyczną, nie naleŜy

usuwać z młodnika. Udział takich oszczędzonych drzew gatunków domieszkowych nie
powinien jednak w ostatecznym wyniku cięcia pielęgnacyjnego przekraczać 5%.

Usuwanie zbędnych domieszek

W czyszczeniach późnych na pierwszy plan wysuwa się eliminowanie ujemnego wpływu

na  jakość  młodnika,  wywieranego  przez  rozpieracze  i  drzewa,  które  stają  się  rozpieraczami.
Wczesne  ich  rozpoznanie  i  usunięcie  jest  dla  młodnika  bardzo  korzystne  i  podnosi  jego
wartość hodowlaną.

Rozpieracz – to drzewo wyróŜnione zasadniczo w uprawach i młodnikach, które

w porównaniu z drzewami tego samego wieku i gatunku w otoczeniu nieznacznie przewyŜsza
je pod względem wysokości, ale cechuje go większa długość i stromy przebieg gałęzi, mimo
niezbyt ostrych kątów pachwinowych (sosna). Dlatego teŜ jego wierzchołki znajdują się stale
w pełnym świetle, dzięki czemu jest on Ŝywotniejszy (grubszy i dłuŜszy), a rozpierając się na
boki wrasta w przestrzeń Ŝyciową drzew sąsiednich, silnie ograniczając ich moŜliwości
wzrostowe.

Przerost – to drzewo o zasadniczo prawidłowej budowie morfologicznej, lecz wysokością

dominujące nad swym otoczeniem przez okres, co najmniej kilkuletni. Przerosty wyróŜnia się
w  zasadzie  tylko  w  młodocianym  okresie  wzrostu  drzewostanu.  Wpływ  przerostu  na
otoczenie  jest  uwarunkowany  róŜnicą  wysokości,  dzielącą  go  od  drzew  sąsiednich  oraz
odległością  tych  drzew,  a  takŜe  kierunkiem  strony  świata,  od  której  z  nim  sąsiadują.
W  pierwszych  latach  fazy  młodnikowej  zapewnia  sobie  pozycję  dominującą,  gdy  jego
ostatnio roczny okółek usytuowany jest powyŜej wierzchołków drzew sąsiednich.

Przedrost – to drzewo starsze i wyŜsze niŜ rosnące obok okazy tego samego gatunku.

Przedrosty wyróŜnia się zasadniczo w początkowych fazach rozwojowych drzewostanu.

Często rozpieracze pozostałe z okresu odnowienia lub występujące w niepielęgnowanych

dotąd  młodnikach  zajmują  duŜo  miejsca  i  radykalne  ich  usunięcie  mogłoby  spowodować
powstanie większych luk, niepoŜądanych ze względu na ochronę gleby i potrzeby w zakresie
kształtowania  otoczenia.  W  takich  wypadkach  zamiast  całkowitego  ich  wycięcia
powstrzymuje się ich nadmierny  wzrost przez skrócenie  gałęzi, silniejsze podkrzesanie bądź
przez  ogłowienie  na  wysokości  zabezpieczającej  wiotkiemu  jeszcze  otoczeniu  potrzebne
przez  pewien  czas  oparcie.  Często  stosuje  się  ogłowienie  połączone  z  silnym  skróceniem
pędów  bocznych.  Ogłowienie  sprawia,  iŜ  rozpieracze  z  elementów  głuszących  stają  się
poŜytecznymi,  poniewaŜ  zaczynają  pełnić  funkcję  pielęgnacyjną.  Wycinanie  drzewek
szkodliwych przy powierzchni gruntu nie zawsze w tym stadium jest dobrym rozwiązaniem.
Powoduje ono silne przerwanie zwarcia, a w efekcie nadmiernie zwiększa grubość gałęzi oraz
szerokość koron i mniej intensywne staje się obumieranie gałęzi dolnych okółków. Wycinanie
rozpieraczy przy ziemi jest poza tym zdecydowanie bardziej pracochłonne niŜ ogławianie.

Całych grup rozpieraczy, o szeroko rozpostartych koronach, nie trzeba przerzedzać, lecz

przeciwnie – naleŜy starać się utrzymać je w silniejszym zwarciu, które przyspiesza proces
oczyszczania. Ujemne oddziaływanie grup czy kęp rozpieraczy na otoczenie łagodzi się przez
podkrzesanie lub przycięcie bocznych gałęzi na obrzeŜach grupy.

NaleŜy pamiętać, Ŝe w młodnikach sosnowych i mieszanych z udziałem sosny o słabym

zwarciu radykalne usunięcie większej liczby rozpieraczy nie wpływa na poprawę jakości
drzewostanu, lecz powoduje przeciwne skutki. Przerwanie zwarcia sprzyja formowaniu się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nowych  rozpieraczy  i  po  kilku  latach  powstaje  sytuacja  podobna  jak  przed  czyszczeniem.
Usunięcie  rozpieraczy  w  młodnikach  sosnowych  naleŜy  rozłoŜyć  na  kilka  etapów.
W  młodnikach  mieszanych  o  dobrym  zwarciu  powaŜniejsza  redukcja  lub  nawet  całkowite
usunięcie  rozpieraczy  nie  przedstawia  większych  trudności  i  moŜe  być  przeprowadzone
stosunkowo szybko.

Szczególną opieką naleŜy otoczyć grupy i kępy podrostów sosnowych, powstałych

z  odnowień  naturalnych  po  usunięciu  górnego  okapu.  Kępy  te  powinny  być  nadal
utrzymywane  w  silnym  zwarciu.  Wybijające  się  tu  ponad  otoczenie,  dobrze  uformowane
drzewa  często  nie  są  rozpieraczami,  ale  drzewami  pełnowartościowymi,  które  przy  wolnym
dostępie  światła  mogą  się  łatwo  przekształcić  w  wadliwe,  jeŜeli  nieuwaŜnie  rozluźni  się
wokół nich zwarcie.

Nie naleŜy usuwać drzew silnie ugałęzionych i szkodzących otoczeniu, jeŜeli stanowią

ginący, rodzimy gatunek.

Drzewami szkodliwymi w młodniku bywają często przedrosty. W okresie czyszczeń

późnych podchodzi się do nich mniej tolerancyjnie niŜ w odnowieniach. Przedrosty
występujące w młodnikach moŜna podzielić na dwie kategorie.

Pierwsza to wartościowe domieszki, reprezentowane przez dobrze ukształtowane drzewa,

o  prawidłowej  formie  strzały  i  korony,  wiąŜące  się  harmonijnie  z  otoczeniem.  Takie
przedrosty  pozostawia  się  najczęściej  bez  zabiegów.  Dobrze  ukształtowane  przedrosty,
niewiąŜące  się  z  otoczeniem,  włącza  się  do  drzewostanu  przez  odpowiednie  cięcie  korony.
Tworzą one zaczątek struktury wielowarstwowej w młodniku i stanowią poŜądaną domieszkę
produkcyjną.

Drugą kategorię przedrostów stanowią drzewa nierokujące widoków ze względu na

formę korony oraz strzały i niewiąŜące się z otoczeniem. Takie przedrosty naleŜy usunąć lub
unieszkodliwić przez ogławianie, podkrzesywanie lub przycinanie na bezpieńki. Sposób
postępowania ze szkodliwymi przedrostami zaleŜy od miejscowych warunków.

Stopniowe usuwanie ich z młodnika będzie właściwe wtedy, gdy ma się pewność, Ŝe po

pierwszym  zabiegu  pielęgnacyjnym  nastąpią  w  porę  następne.  Gdy  tej  pewności  nie  ma,
lepiej  cięcia  wykonać  od  razu  w  pewnym  zakresie,  stosując  odpowiedni  sposób
unieszkodliwiania przedrostów. Radykalne usunięcie przedrostów moŜe być stosowane tylko
w  ostateczności.  Pozostawienie  wadliwych  przedrostów  w  młodniku  jest  uzasadnione
w podobnych wypadach, w jakich dopuszcza się tolerowanie rozpieraczy.

Przerzedzanie zagęszczonych partii młodnika

Przerzedzanie nadmiernie zagęszczonych partii młodników jest dalszym ciągiem zabiegów

rozpoczętych w odnowieniach. Ten rodzaj cięcia ma zapobiegać zbytniemu wybujaniu drzew,
prowadzącemu  do  ich  osłabienia  i  utraty  odporności  na  choroby  i  niesprzyjające  czynniki
atmosferyczne,  jak  wiatry,  okiść  i  inne,  powodujące  wyleganie  lub  pochylanie  się  drzew.
NaleŜy  przerzedzać  grupy  drzew  w  stopniu  odpowiadającym  rzeczywistym  potrzebom
danego  gatunku  drzewa,  umoŜliwiającym  rozwiniecie  silnej  strzały  i  prawidłowej  korony
utrzymując  jednocześnie  pełne  zwarcie  młodnika.  Przerzedzanie  odnowień  przetrzymywanych
dłuŜszy  się  czas  pod  okapem  drzewostanu  (lub  pod  osłoną  przedplonu)  powinno  być
prowadzone  bardzo  ostroŜnie.  W  tych  wypadkach  usuwanie  zbędnych  drzewek  naleŜy
zastąpić  ogławianiem  lub  obrączkowaniem.  Dotyczy  to  w  szczególności  młodników
dębowych i bukowych.

Przerzedzenie wykonuje się zasadniczo w górnej warstwie młodnika, gdzie egzemplarze

wadliwe mają sprzyjające warunki rozwoju. Usuwane powinny być przede wszystkim drzewa
wadliwe a z miejsc silnie zagęszczonych równieŜ dobrze ukształtowane, lecz według
wymagań selekcji gorsze od pozostałych. Gatunki tworzące górną warstwę muszą się tu juŜ
silniej wzmocnić, tzn. korony drzew tej warstwy muszą mieć zapewniony swobodny rozwój.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

PoŜądana liczba drzewek niektórych gatunków, na 1 ha powinna być w tym czasie

następująca:

−

sosna – 5 tys. sztuk,

−

wierk – 2 tys. sztuk,

−

modrzew – 1 tys. sztuk,

−

buk – od 2,5–4,5 tys. sztuk.
Przy pielęgnowaniu ścian ochronnych w młodnikach obowiązuje zasada wytworzenia

i utrzymania piętrowej struktury w przeznaczonej na ten cel części drzewostanu.
W młodnikach dąŜy się do nadania ścianie struktury przynajmniej dwuwarstwowej. Pas
ochronny, stanowiący właściwą zaporę przeciwko wiatrom, powinien być silniej przerzedzony.

Usuwanie drzew chorych, obumarłych i obumierających

Drzewa chore, obumarłe i obumierające powinno się systematycznie usuwać z młodnika,

zgodnie z obowiązującymi przepisami ochrony lasu. Czyszczenia późne, przypadające na
początek procesu wydzielania, dają dogodną sposobność do przeprowadzenia tego zabiegu.

W tym okresie drzewa ostatecznie wydzielone niepotrzebnie zagęszczają młodnik,

utrudniając wykonanie zabiegów pielęgnacyjnych. Często stanowią one niebezpieczeństwo
rozszerzania infekcji grzybów lub rozprzestrzeniania się szkodników owadzich.

Usunięcie tylko drzew martwych (tzw. jałowego posuszu) w zabiegu pielęgnacyjnym nie

przynosi  młodnikowi  większych  korzyści,  jeŜeli  występują  one  pojedynczo  lub  w  małych
grupach.  Często  jednak  w  zaniedbanych  młodnikach  mogą  występować  takie  drzewka
gromadnie,  zabierając  miejsce  i  światło  dolnej  warstwie  młodnika.  Dlatego  drzewa  chore,
obumarłe  i  obumierające  naleŜy  usuwać  ze  wszystkich  warstw  biologicznych  młodnika,  ze
szczególnym uwzględnieniem warstwy górnej i pośredniej.
Kolejność, intensywność, nawrót i pora wykonania czyszczeń późnych

Kolejność, intensywność i nawrót czyszczeń późnych uzaleŜnia się od tych samych

czynników  biologicznych,  co  w  czyszczeniach  wczesnych.  Termin  rozpoczęcia  pierwszego
zabiegu  w  młodniku  będzie  zaleŜał  od  tego,  czy  młodnik  był  pielęgnowany  w  okresie
czyszczeń wczesnych, czy teŜ nie. Z zabiegami czyszczeń późnych wkracza się do młodnika
po  jego  dojściu  do  zwarcia  i  rozpoczęciu  się  procesu  oczyszczania.  Wskazane  jest
przeprowadzać  czyszczenia  często,  lecz  ostroŜnie,  unikając  zbyt  silnych  prześwietleń
i  przerywania  zwarcia  młodnika.  Po  całym  cyklu  zabiegów  pielęgnacyjnych  młodnik  po-
winien nadal pozostać naleŜycie zwarty.

Młodniki sosnowe, dębowe i bukowe wymagają utrzymania silniejszego zwarcia,

natomiast  modrzewiowe,  świerkowe,  jodłowe,  jedlicowe  i  jesionowe  wymagają
wcześniejszego  rozpoczęcia  pielęgnowania  korony.  Pierwszą  grupę  młodników  naleŜy
poddać zabiegom bardziej umiarkowanym i rzadszym, drugą – silniejszym i częstym.

KaŜdy młodnik powinien być traktowany indywidualnie. Młodniki mieszane, na lepszych

siedliskach, o silnym potencjale wzrostu, wymagają częstszych zabiegów. Młodniki lite i na
gorszych siedliskach – zabiegów rzadszych.

Czyszczenia

późne

powinny

być

prowadzone

wszystkich

młodnikach

zakwalifikowanych do dalszej hodowli, niezaleŜnie od ich składu gatunkowego, struktury
oraz wyznaczonego celu produkcyjnego.

W młodnikach wielogatunkowych liściastych, pochodzących z samosiewu, oraz

młodnikach  powstałych  z  zaniedbanych  siewów,  naleŜy  przeprowadzić,  co  najmniej  dwa
zabiegi  pielęgnacyjne  w  odstępie  4–5  lat.  W  młodnikach  mieszanych  z  udziałem  gatunków
szybko  rosnących  oraz  w  młodnikach  mieszanych  złoŜonych  z,  kilku  gatunków  liściastych
i iglastych cienioznośnych konieczne są częstsze zabiegi, powtarzane, co 2–3 lata.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W litych młodnikach sosnowych i świerkowych, zwłaszcza pochodzących z sadzenia

w luźnej więźbie, moŜe wystarczyć jeden do dwóch zabiegów pielęgnacyjnych w okresie
czyszczeń późnych.

W młodnikach liściastych najlepszą porą przeprowadzenia czyszczenia późnego jest

przedwiośnie i wczesna wiosna. Młodniki są wówczas nagie, pozbawione listowia, a poszczególne
wady i braki drzew łatwiej zauwaŜyć. Cięcie w okresie spoczynku wegetacyjnego nie niszczy siły
odroślowej  drzew.  W  młodnikach  iglastych  najlepszą  porą  przeprowadzenia  zabiegu  jest
koniec  lata  i  początek  jesieni,  a  więc  wrzesień  i  październik.  Ze  względu  na  duŜe
powierzchnie  młodników  wymagających  czyszczenia,  wykonuje  się  je  przez  cały  rok,
z wyjątkiem okresu najbujniejszego pędzenia i największej wraŜliwości młodych pędów (od
maja do połowy lipca).

Zima nie jest dogodnym okresem do przeprowadzenia czyszczeń, ze względu na

trudności poruszania się i uciąŜliwość pracy w gęstych młodnikach pokrytych śniegiem.

Błędy spotykane przy pielęgnowaniu młodników

Do najczęściej popełnianych błędów w czyszczeniach późnych zalicza się:

−

niewykonanie zabiegu na całej powierzchni, lecz tylko na jej części,

−

powierzchowne wykonanie zabiegu na całej powierzchni,

−

pozostawienie rozpieraczy i wadliwych przedrostów,

−

przerwanie zwarcia i odkrycie gleby przez dłuŜszy okres,

−

nieuwzględnienie wymagań biologicznych niektórych gatunków drzew, co do stopnia
zwarcia i przestrzeni Ŝyciowej dla korony,

−

wkraczanie  z  intensywnym  cięciem  do  warstw  niŜszych  młodnika,  głównie  warstwy
dolnej,  a  równocześnie  pozostawienie  w  warstwie  górnej  składników  drzewostanu
o niskiej wartości hodowlanej.
Czyszczenie  jako  zabieg  pielęgnacyjny  nie  moŜe  wywoływać  gwałtownych  zmian

w  stanie  młodnika.  Zabiegi  pielęgnacyjne  muszą  być  umiarkowane,  ale  przeprowadzane
często.  Młodnik  po  zakończeniu  cyklu  pielęgnacyjnego  musi  pozostać  gęsty.  Wiatr  i  słońce
nie mogą mieć dostępu do jego wnętrza.

Zwarcie w młodniku nie powinno być utrzymywane w stopniu jednakowym dla

wszystkich  gatunków,  gdyŜ  róŜne  gatunki  mają  pod  tym  względem  odmienne  wymagania.
Sosna,  dąb  i  buk  powinny  być  utrzymywane  w  silniejszym  zwarciu.  Jest  ono  potrzebne  do
właściwego  rozwoju  jakości  drzew.  Modrzew,  świerk,  jodła,  jedlica,  jesion  wymagają  raczej
umiarkowanego  zwarcia.  Przy  wykonywaniu  czyszczeń  naleŜy  stosować  róŜny  stopień
przerzedzenia, aby sprostać biologicznym właściwościom poszczególnych gatunków.

Błędem jest wkraczanie z zabiegiem do dolnych warstw młodnika, które nie biorą udziału

w  walce  konkurencyjnej  koron  warstw  górnych.  Tak  wykonany  zabieg  niszczy  strukturę
warstwową młodnika oraz usuwa czynnik pielęgnacyjny w odniesieniu do gleby i pozostałych
drzew.  Do  wszystkich  warstw  młodnika  wkracza  się  równocześnie,  kiedy  zachodzi  potrzeba
usunięcia z nich drzewek groŜących chorobą infekcyjną.

Po cyklu przeprowadzonych zabiegów pielęgnacyjnych młodnik powinien przejawiać

następujące cechy:

−

zostaje zachowana struktura warstwowa. Drzewa w górnej warstwie mają swobodne
korony i są przygotowane do roli przyszłych drzew dorodnych.

−

warstwa środkowa jest często słabiej wykształcona. W młodnikach gatunków
ś

wiatłoŜądnych moŜe jej nawet nie być. W tej warstwie występują gatunki pielęgnacyjne

i biocenotyczne oraz drzewa ogłowione.

−

zachowana jest warstwa dolna. JeŜeli składa się z gatunków cienioznośnych wówczas
będzie bogato reprezentowana. Przy ich braku będzie się składała z odrośli powstałych po
przycięciu na bezpieńki niektórych gatunków drzew i krzewów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

pas ochronny młodnika wykazuje strukturę wielowarstwową. Górna warstwa składa się
z drzew odpornych na wiatry wywalające, a dolna z gatunków liściastych i krzewów.

−

gleba pozostaje w ocienieniu zwartego młodnika i charakteryzuje się normalnym
rozkładem ściółki.

Czynności pielęgnacyjne wymagają od wykonawców świadomości celów pielęgnowania

oraz duŜego doświadczenia. Drzewa wybrane do usunięcia lub unieszkodliwienia powinny
być przed przystąpieniem do wykonania zabiegu odpowiednio oznaczone. Wyznaczanie
drzew do usunięcia naleŜy do obowiązków personelu technicznego.

Udostępnianie drzewostanu za pomocą szlaków operacyjnych

Szlaki operacyjne poza siecią dróg leśnych i linii podziału powierzchniowego stanowią

waŜny  element  udostępniania  drzewostanów.  Są  to  pasy  powierzchni  leśnej,  celowo
pozbawione  drzew  i  krzewów  odpowiedniej  szerokości  i  w  odpowiednich  odstępach
przeznaczone  do  prowadzania  róŜnych  prac  z  zakresu  głównie  pielęgnowania  lasu
i pozyskiwania drewna.  Sieć szlaków zrywkowych powinna stanowić element udostępniania
drzewostanów  juŜ  od  etapu  prowadzenia  w  nich  czyszczeń  późnych.  Szlaki  powinno  się
wykonywać  w  zasadzie  w  trakcie  przeprowadzanego  zabiegu  pielęgnacyjnego,  do  którego
wykonania  są  one  niezbędne.  Wcześniejsze  wykonywanie  szlaków  bez  przeprowadzenia
zabiegu pielęgnacyjnego w pozostającym drzewostanie moŜe być przyczyną uszkodzeń drzew
przyszlakowych, np. z powodu okiści lub wiatrów.

W sytuacji zalecanego, jednoczesnego wykonywania szlaków wraz z przeprowadzanym

zabiegiem pielęgnacyjnym, ścinkę drzew rosnących na szlakach wykonuje się sprzętem
stosowanym w ramach tego zabiegu. Drzewa naleŜy ścinać jak najniŜej, najlepiej poziomym
rzazem równo z powierzchnią gruntu.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie zadania spełniają czyszczenia późne?

Na czym polega regulowanie składu gatunkowego w czyszczeniach późnych?

Na czym polega selekcja negatywna?

Na czym polega selekcja pozytywna?

Co to jest rozpieracz?

Co to jest „ogłowienie”?

Na czym polega „przycięcie na bezpieńki”?

Jakie cechy posiada drzewo wadliwe?

Co to jest przedrost?

10.

Co to jest przerost?

11.

Jakie błędy najczęściej spotykamy przy wykonywaniu czyszczeń późnych?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj przebieg wykonania czyszczeń późnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący czyszczeń późnych,

opisać zadania prowadzenia czyszczeń późnych,

scharakteryzować czynności prowadzenia czyszczeń późnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

opisać technikę prowadzenia zabiegów pielęgnacyjnych,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący czyszczeń późnych,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj i oznacz w terenie rozpieracze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący pielęgnowania młodnika,

rozpoznać rozpieracza i oznakować go farbą w sprayu,

zapoznać się z zasadami eliminowania rozpieraczy,

opisać wpływ rozpieraczy na drzewostan,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący pielęgnowania młodnika,

−

farba spray koloru białego,

−

przygotowany teren do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj zjawisko selekcji negatywnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący selekcji drzew,

scharakteryzować drzewa niepoŜądane w młodniku,

opisać sposób usuwania zbędnych drzewek,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący selekcji drzew,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Rozpoznaj i oznacz w terenie drzewa chore, obumarłe i obumierające.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący selekcji drzew,

scharakteryzować drzewka chore,

oznaczyć w terenie drzewa chore, obumarłe i obumierające,

zapoznać się z zasadami eliminowania drzew chorych, obumierających,

opisać wpływ drzew chorych, obumarłych i obumierających na drzewostan,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący selekcji drzew,

−

farba spray do znakowania drzew,

−

teren do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić zadania czyszczeń wczesnych?

wyjaśnić, na czym polega regulowanie składu gatunkowego
w czyszczeniach późnych?

wyjaśnić, na czym polega selekcja negatywna?

wyjaśnić, na czym polega selekcja pozytywna?

wyjaśnić, co to jest rozpieracz?

wyjaśnić, co to jest „ogłowienie”?

wyjaśnić, na czym polega „przycięcie na bezpieńki”?

wskazać, jakie cechy posiada drzewo wadliwe?

zdefiniować pojęcie przedrostu?

10)

zdefiniować pojęcie przedrostu?

11)

wymienić błędy najczęściej spotykane przy pielęgnowaniu młodników?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Pielęgnacja drzewostanu dojrzewającego

4.5.1. Materiał nauczania

Zasady trzebieŜy wczesnych

Drzewostan, po okresie młodocianym, obejmującym lata uprawy i młodnika, przechodzi

w  dalszym  stadium  swego  rozwoju  –  okres  dojrzewania,  a  w  końcu  –  okres  dojrzałości.
Zabiegi  pielęgnacyjne  prowadzone  w  okresie  dojrzewania  drzewostanu  nazywa  się
trzebieŜami  wczesnymi.  Jest  to  okres  wzmoŜonego,  najintensywniejszego  rozwoju  drzew
w  tym  maksymalnego  nasilenia  procesu  wydzielania  się  drzew.  W  jednogatunkowych
drzewostanach sosnowych na siedlisku boru świeŜego okres ten przypada w wieku od 20 do
40 lat.

Celem trzebieŜy wczesnych jest doprowadzenie drzewostanu dojrzewającego do etapu,

jakim jest początek okresu drzewostanu dojrzałego. Drzewostan powinien wówczas osiągnąć
poŜądany skład gatunkowy zgodny z celem hodowlanym produkcji, cechować się wysoką
jakością i pełnym zadrzewieniem.

TrzebieŜe wczesne spełniają następujące zadania:

−

zabezpieczają najwartościowsze składniki drzewostanu,

−

polepszają jakość produkowanej masy drzewnej przez eliminowanie drzew wadliwych
i przez prawidłowy proces oczyszczania się pni z dolnych gałęzi i okółków,

−

zwiększają biologiczną i statyczną odporność drzewostanu na działanie czynników
abiotycznych (śniegołomy i wiatrołomy),

−

poprawiają stan sanitarny lasu przez stałe eliminowanie drzew suchych, chorych,
obumierających i opanowanych przez szkodniki z jednoczesnym popieraniem domieszek
biocenotycznych,

−

wzmagają przyrost drzew najwartościowszych, a co za tym idzie przyspieszają dojrzewanie
drzewostanu,

−

przyspieszają rozkład substancji organicznej (próchnicy).
Zasadniczy zabieg w trzebieŜach wczesnych przeprowadza się w górnej warstwie

drzewostanu.  Wyjątkiem  są  drzewostany  będące  pod  wpływem  emisji  przemysłowych,
o  zakłóconych  stosunkach  wodnych,  opanowane  przez  grzyby  lub  owady  oraz  źle
produkujące, w których zabieg przeprowadza się w dolnej warstwie i nie wyznacza się drzew
dorodnych.

W drzewostanach sosnowych, świerkowych i modrzewiowych, które weszły w okres

drzewostanu  dojrzewającego,  a  w  których  w  okresie  młodnika  nie  były  wykonywane
czyszczenia  późne,  pierwsza  trzebieŜ  powinna  być  wykonywana  ostroŜnie,  głównie
w drzewostanie podrzędnym.

W trzebieŜach wczesnych wykonuje się następujące czynności:

−

wybór drzew dorodnych,

−

wybór i oznakowanie drzew szkodliwych,

−

usunięcie drzew szkodliwych.

Wybór drzew dorodnych

Wybór drzew dorodnych jest czynnością wymagającą duŜego doświadczenia i wiedzy,

a jednocześnie odpowiedzialną. Od prawidłowego typowania tych drzew zaleŜy jakość
pielęgnowanego drzewostanu. Za drzewo dorodne uznaje się drzewo:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

o grubości i wysokości większej od rozmiarów drzewa przeciętnego w danym
drzewostanie; przy wyznaczaniu w drzewostanie pierwszej trzebieŜy wczesnej drzewa
dorodne mają być o 20–30% grubsze od przeciętnego drzewa w drzewostanie,

−

których Ŝywotność przejawia się w dobrze rozwiniętej, gęstej koronie,

−

o wysokiej jakości, czyli posiadające mało wad obniŜających wartość drewna (usęcznienie,
krzywizny, zbieŜystość, skręt włókien i inne),

−

zdrowe, czyli nie opanowane przez grzyby i owady,

−

dobrze przyrastające na wysokość i grubość.
Wyboru drzew dorodnych dokonuje się w obrębie tzw. biogrup. Stanowią je grupy drzew

jednogatunkowego pochodzenia, ściśle ze sobą związane i na siebie wzajemnie oddziałujące,
wytwarzające  swoje  własne  środowisko  sprzyjające  ich  utrzymaniu  wśród  otoczenia  innego
lub  nawet  tego  samego  gatunku,  lecz  powstałego  w  inny  sposób  lub  w  innym  czasie.
Biogrupy najwyraźniej wyodrębniają się w drzewostanach mieszanych, zwłaszcza powstałych
z  samosiewu.  RównieŜ  w  drzewostanach  jednogatunkowych  i  róŜnowiekowych  moŜna
wyróŜnić  biogrupy  złoŜone  z  drzew  bliŜej  ze  sobą  sąsiadujących  i  wzajemnie  na  siebie
wpływających.  Naturalnie  utworzone  biogrupy  egzystują  do  końca  Ŝycia  drzewostanu,  jeśli
ich byt nie zostanie zakłócony przez interwencję człowieka. Drzewa tworzące biogrupę często
zrastają  się  korzeniami,  dzięki  czemu  głębiej  się  zakorzeniają  i  mają  lepsze  warunki
pobierania  wody  i  pokarmu,  są  lepiej  zakotwiczone  w  podłoŜu.  Drzewa  wchodzące  w  skład
biogrupy  kooperują  ze  sobą  takŜe  i  nad  glebą.  Popierają  się  wzajemnie  w  czasie  wichrów,
a  budowa  ich  koron  zapewnia  aerodynamiczne  właściwości  nawietrznego  okapu  biogrupy
i  ochronę  drzew  rosnących  na  stronie  zawietrznej.  Mają,  zatem  wyŜszy  potencjał  Ŝyciowy
i  Ŝyją  dłuŜej  niŜ  drzewa  bytujące  poza  grupami.  Grupy  takie  popierane  w  trakcie  cięć
pielęgnacyjnych  zwiększają  odporność  drzewostanu  na  zagroŜenie  przez  śnieg  i  wiatr.
W obrębie kaŜdej biogrupy powinno być wybrane przynajmniej jedno najlepsze drzewo jako
dorodne. Zmierza się do nierównomiernego rozmieszczenia drzew dorodnych i kształtowania
naturalnej struktury przestrzennej drzewostanów charakteryzujących się istnieniem biogrup.

Kryteria wyboru drzew dorodnych są róŜne dla poszczególnych gatunków drzew i zaleŜą

od indywidualnych wymagań i właściwości rozwojowych tych gatunków oraz od warunków
siedliskowych,  w  jakich  wzrastają.  NaleŜy  dąŜyć  do  zachowania  odpowiedniego  udziału
poszczególnych  gatunków  drzew,  wskazanego  dla  danego  typu  siedliskowego  lasu.  Przy
wyborze  drzew  dorodnych  trzeba  równieŜ  uwzględnić  ogólną  jakość  hodowlaną
poddawanego  zabiegom  trzebieŜowym  drzewostanu.  W  drzewostanach  gorszej  jakości
kryteria  doboru  drzew  dorodnych  muszą  być  w  pewnym  stopniu  obniŜone.  W  przypadkach
szczególnych  wybieranie  drzew  dorodnych  moŜe  okazać  się  w  ogóle  niemoŜliwe.  Wtedy
ogranicza się cięcia wyłącznie do popierania drzew najzdrowszych, wykazujących największą
Ŝ

ywotność. Odpowiednio łagodzi się równieŜ kryteria wyboru, gdy chce się utrzymać

nieliczna  domieszkę  w  drzewostanach  litych.  Wówczas  nawet  mierne  jakościowo  drzewa
traktować  trzeba  jako  dorodne.  Ma  to  miejsce  często  w  stosunku  do  brzozy  czy  dębu
bezszypułkowego w litych sośninach.

Liczba drzew dorodnych, które powinny być wybierane na 1 ha, jest zmienna i zaleŜy od

gatunku

drzewa,

wieku

drzewostanu,

rodzaju

siedliska i

jakości

hodowlanej.

W  drzewostanach  młodszych,  silniej  zwartych  i  zagęszczonych,  jak  równieŜ  rosnących  na
słabszych  siedliskach,  naleŜy  wybrać  więcej  drzew  dorodnych.  Natomiast  w  drzewostanach
starszych,  o  gorszej  jakości,  słabiej  zwartych  i  na  siedliskach  zasobniejszych,  wybiera  się
mniejszą  liczbę  drzew  dorodnych.  Orientacyjne  dane,  ile  drzew  dorodnych  powinno  być
wybranych w jednogatunkowych drzewostanach lub grupach w okresie trzebieŜy wczesnych
i późnych, przy uwzględnieniu róŜnic siedliskowych zawiera tabela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela. 3. Orientacyjna liczba drzew dorodnych drzewostanach o normalnych cechach taksacyjnych [5, s. 346]

PoŜądana liczba drzew dorodnych na 1

L.p.

Panujący rodzaj

drzew

Siedliskowy typ

lasu.

TrzebieŜ wczesna

TrzebieŜ późna

Sosna

Bs, Bb

Bśw, BMśw, BG

Bw, BMw, BMb

LMśw, LMw

600–800
500–600
400–500
300–400

400–600
350–500
300–400
250–350

wierk

BWG, BG

BMG, BMw

LMG, LMśw

LMw

600–700
500–600
400–500

500–600
400–500
350–400

Jodła

LMG

600–700
500–600

500–600
400–500

Dąb

BMśw,

LMśw, LMw

Lśw

Lw, Lł

300–400
250–300

200–250

200–250
150–200

100–150

Buk

LMśw, LMw

LMG

Lśw, LG

300–400

200–300

250–400

150–300

Brzoza

Bśw, BMśw

BMb

BMw, LMśw

LMw

Lśw, Lw

400–500

350–400

300–350

300–500

250–400

200–350

Olsza

Ol, LłG

OlJ, Lł

400–500
300–400

250–400
150–200

Osika

LMśw, LMw

Lśw, Lw

300–400
200–300

200–250
150–200

Topola

Lw, Lł, OlJ

200–300

100–150

Wyznaczanie drzew dorodnych jest bardzo waŜnym i odpowiedzialnym zadaniem.

Powinno  ono  być  dokonywane  przez  pracownika  mającego  odpowiednie  ku  temu
kwalifikacje.  Wyznaczający  drzewa  dorodne  musi  obserwować  drzewa  z  dalszej  odległości
(około  4–8  m),  zaleŜnie  od  wysokości  drzewostanu,  a  w  kaŜdym  razie  z  tych  miejsc,  skąd
moŜna  dostrzec  pęd  szczytowy,  połoŜenie  korony  i  pokrój  drzewa  oraz  stanowisko  drzewa
wśród  otoczenia.  Wyznaczenia  dokonuje  się  przechodząc  przez  drzewostan  pasami,
a wybrane  drzewa  dorodne  oznacza  się  prowizorycznie  za  pomocą  lubryki.  Trwałe
oznaczenie  drzew  dorodnych  powinno  być  wykonane  dopiero  po  wyznaczeniu  drzew
szkodliwych,  a więc  po  całkowitym  przygotowaniu  drzewostanu  do  trzebieŜy.  Trwałe
znakowanie  drzew  dorodnych  jest  obowiązkowe  tylko  na  powierzchniach  próbnych  cięć
pielęgnacyjnych,  zakładanych  w  ramach  wykonywania  szacunków  brakarskich  i  dla  celów
szkoleniowych.  O  celowości  i  sposobie  znakowania  drzew  dorodnych  w  pozostałych
drzewostanach  poddanych  trzebieŜy  selekcyjnej  decyduje  nadleśniczy.  Drzewa  dorodne
winno  się  oznaczać  za  pomocą  wygładzenia  ośnikiem  pierścienia  korowiny  na  wysokości
1,3  m  i  pomalowania  go  farbą  olejną.  Wydaje  się,  Ŝe  oznaczenie  drzew  dorodnych  jest
niezbędnym  warunkiem  powiązania  kolejno  po  sobie  następujących  cięć  pielęgnacyjnych
w jednolitą całość. Brak trwałego oznaczenia celu wykonywanych trzebieŜy czyni z kaŜdego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zabiegu pielęgnacyjnego oderwany fragment działania. W drzewostanach, w których juŜ przy
poprzedniej  trzebieŜy  wyznaczone  zostały  drzewa  dorodne,  przeprowadza  się  rewizję
poprzedniego  wyboru  przy  kaŜdej  następnej  trzebieŜy.  JeŜeli  któreś  z  drzew  dorodnych
straciło  cechy  najlepszego  drzewa,  czy  to  z  powodu  jego  uszkodzenia,  czy  teŜ  dlatego,  Ŝe
okazało się nie dość Ŝywotne, zbyt słabo przyrastające i po wykonanej poprzednio trzebieŜy
nie  zareagowało  wzmoŜonym  przyrostem,  to  na  jego  miejsce  wyznacza  się  inne  pobliskie
drzewo, lepiej odpowiadające kryteriom drzewa dorodnego.

Wyznaczanie trzebieŜy przeprowadza się zazwyczaj latem. Jedynie w drzewostanach

liściastych,  szczególnie  u  gatunków  o  gęsto  ulistnionych  koronach,  czynności  te  przesunąć
lepiej na okres bezlistny, kiedy jakość pnia widoczna jest na całej długości, a takŜe łatwiejsza
jest ocena budowy korony.

Drzewa poŜyteczne

Wyznaczając drzewa dorodne w drzewostanie określa się jednocześnie stały kierunek

trzebieŜy,  w  których  stopniowo  będą  usuwane  pozostałe,  jakościowo  gorsze  drzewa,
ustępujące  na  rzecz  wybranej  elity.  Jednak  do  czasu,  póki  nie  będą  one  wyraźnie
przeszkadzały  drzewom  dorodnym,  muszą  pozostawać  na  pniu.  Obecność  drzew
poŜytecznych,  czyli  wszystkich  drzew  zdrowych,  jest  konieczna  ze  względu  na  utrzymanie
odpowiedniego  stopnia  zwarcia  poziomego  i  pionowego,  a  przez  to  utrzymanie  właściwego
mikroklimatu wnętrza drzewostanu, ochronę gleby, prawidłowe kształtowanie wzrostu drzew
dorodnych i poprawę ich jakości oraz urozmaicenie składu gatunkowego.

Drzewa poŜyteczne mogą występować w górnej warstwie drzewostanu i swoim

wzrostem  dorównywać  drzewom  dorodnym.  Zadaniem  ich  jest  wówczas  regulowanie
rozwoju  koron  drzew  dorodnych  i  przeciwdziałanie  ich  nadmiernemu  rozrostowi.
W  młodszych  drągowinach  drzewa  poŜyteczne  uciskiem  swoich  koron  odpędzają  drzewa
dorodne i pobudzają je do szybszego wzrostu na wysokość. Drzewa poŜyteczne występujące
w  dolnych  warstwach  drzewostanu,  lecz  w  pełni  Ŝywotne,  spełniają  rolę  pielęgnacyjną
względem strzał drzew wybranych a przez ocienienie przyspieszają ich oczyszczanie.

W drzewostanach jednogatunkowych rolę drzew poŜytecznych spełniają drzewa gatunku

panującego  w  drzewostanie  i  sporadycznie  występujące  domieszki.  W  drzewostanach
mieszanych  zalicza  się  do  drzew  poŜytecznych  przede  wszystkim  drzewa  z  gatunków
domieszkowych.  Rolę  drzew  poŜytecznych  znajdujących  się  w  dolnej  warstwie  najlepiej
spełniają gatunki znoszące ocienienie. Zaliczanie do drzew poŜytecznych drzew osłabionych
i  przygłuszonych  jest  błędem,  gdyŜ  drzewa  takie  stanowią  doskonały  materiał  do  rozmnoŜy
szkodników i przez to pogarszają stan zdrowotny lasu.

Drzewa szkodliwe

Wybór w drzewostanie drzew dorodnych i oznaczenie ich nie daje im jeszcze Ŝadnych

korzyści.  WzmoŜony  ich  rozwój  uzyskuje  się  dopiero  przez  poprawienie  warunków
bytowania  i  uwolnienie  od  ucisku  lub  konkurencji  ze  strony  drzew  stojących  w  pobliŜu.
Te  właśnie  drzewa  przeszkadzające  drzewom  dorodnym  zalicza  się  do  kategorii  drzew
szkodliwych. Za drzewa szkodliwe w drzewostanie uwaŜa się:

−

drzewa wpływające niekorzystnie na prawidłowy wzrost i rozwój drzew dorodnych
i poŜytecznych,

−

drzewa martwe, chore lub obumierające, a takŜe pochyłe.
Do drzew szkodliwych zalicza się przede wszystkim drzewa bezpośrednio sąsiadujące

z  drzewami  dorodnymi  i  wpływające  niekorzystnie  na  ich  wzrost  i  ukształtowanie,
powodujące  nadmierne  ścieśnienie  korony,  wychylenie  się  pnia,  nierównomierny  wzrost
systemu  korzeniowego  itp.  Za  szkodliwe  uwaŜa  się  równieŜ  drzewa  chore,  opadnięte  przez
grzyby  i  wtórne  szkodniki  owadzie.  Poza  tym  do  szkodliwych  zalicza  się  wszelkie  inne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

drzewa  bezpośrednio  zagraŜające  drzewom  poŜytecznym  i  uszczuplające  miejsce  potrzebne
im  do  rozwoju.  Pojęcie  szkodliwości  nie  jest  więc  równoznaczne  z  pojęciem  wadliwości.
Często  bowiem  drzewa  wadliwe  muszą  pozostawać  w  drzewostanie,  gdyŜ  wpływają
korzystnie  na  prawidłowy  wzrost  i  rozwój  drzew  dorodnych  lub  poŜytecznych.  Drzewo
wadliwe  usuwa  się  przy  trzebieŜy  wówczas,  gdy  jest  ono  rzeczywiście  szkodliwe,  tzn.,  gdy
jego usunięcie niewątpliwie poprawi warunki wzrostu i rozwoju pobliskich drzew dorodnych
lub poŜytecznych, a w kaŜdym razie warunków tych nie pogorszy.

Drzewa do usunięcia znakuje się zaciosem siekiery lub ryszpakiem – wykonuje się na

drzewie  znak  w  kształcie  litery  X.  Drzewa  szkodliwe  usuwa  się  z  drzewostanu.  Obowiązuje
zasada,  Ŝe  w  jednym  zabiegu  wycina  się  nie  więcej  niŜ  jedno  Ŝywe  drzewo  szkodliwe
przeszkadzające drzewu dorodnemu względnie poŜytecznemu.

Do drzew wadliwych zalicza się między inny rozpieracze. Problem rozpieraczy

w  drzewostanach  sosnowych,  dębowych  i  bukowych,  to  problem  związany  z  uprawą
i młodnikiem. Powinien być rozwiązany do około 25 roku Ŝycia. Przy prowadzeniu trzebieŜy
wczesnych  dąŜy  się  do  jak  najwcześniejszego  usunięcia  takich  drzew.  Często  jednak
usunięcie  rozpieracza,  który  zdołał  juŜ  przygłuszyć  i  wyprzeć  ze  swego  otoczenia  licznych
sąsiadów,  moŜe  spowodować  powstanie  duŜej  luki.  Wytworzona  przerwa  trwa  długi  czas,
zwłaszcza  na  siedliskach  ubogich.  Chcąc  tego  uniknąć,  naleŜy  zaniechać  natychmiastowego
usunięcia  rozpieracza,  odkładając  tę  czynność  do  późniejszej  trzebieŜy,  wtedy,  gdy  drzewa
stojące  w  otoczeniu  rozpieracza  zostaną  przygotowane  do  wzmoŜonego  rozwoju.  Osiąga  się
to  przez  usunięcie  drzew  stojących  poza  szeregiem  drzew  przylegających  do  rozpieracza,
przez  co  powinny  się  one  intensywniej  rozwinąć  i  wzmocnić,  aby  skutecznie  przeciwstawić
się naporowi rozpieracza.

Nawrót trzebieŜy wczesnych i intensywność cięć

Kryteriami charakteryzującymi zabieg trzebieŜowy są nasilenie i nawrót trzebieŜy.

Nasilenie trzebieŜy jest to procentowa ilość miąŜszości lub pola przekroju pierśnicowgo, jaką
pozyskuje się, w jednym zabiegu. Nawrót trzebieŜy to długość okresu między kolejnymi
zabiegami.

Z chwilą wyznaczenia w drzewostanie drzew dorodnych powstaje obowiązek stwarzania

im najkorzystniejszych warunków wzrostu. W tym okresie młode drzewa szybko dostosowują
się do zmian w środowisku wywołanych cięciami pielęgnacyjnymi. W trzebieŜach wczesnych
istnieje jeszcze znaczna liczba drzew przypadających na jednostkę powierzchni drzewostanu,
dlatego  silniej  przez  cięcia  moŜna  kształtować  jego  jakość.  Na  zwiększenie  przestrzeni
wzrostu  drzewa  reagują  energicznie  rozrostem  koron  i  wykorzystują  luki  powstałe  po
wyciętych osobnikach. Zdolność ta nie jest nieograniczona a zawiera takŜe niebezpieczeństwo
ekscentrycznego  rozwoju  koron  i  pni  drzew  rosnących  wokół  większych  luk.  Z  tych
względów  w  trzebieŜach  wczesnych  naleŜy  raczej  ograniczać  intensywność  cięć,
jednocześnie  skracać  nawroty.  Nawrót  trzebieŜy  jest  uzaleŜniony  przede  wszystkim  od
potrzeb  wybranych  drzew  dorodnych.  Nacisk  drzew  sąsiadujących  z  drzewami  dorodnymi,
ułatwia decyzję o nawrocie cięć. NaleŜy pamiętać, Ŝe zwiększenie przestrzeni Ŝyciowej drzew
dorodnych,  sprzyjając  rozwojowi  korony  jednocześnie  osłabia  proces  obumierania  gałęzi
i  oczyszczania  się  strzały.  Dlatego  stopień  przerzedzania  zwarcia  w  okresie  trzebieŜy
wczesnych  nie  moŜe  być  zbyt  wielki,  a  tym  samym  nawrót  cięć  powinien  być  dość  częsty.
Nadmierne  wydłuŜanie  nawrotów  w  trzebieŜach  wczesnych  prowadzi  do  zwiększenia
intensywności  zabiegów  i  nadmiernego  przerzedzania  drzewostanu,  z  wszystkimi  jego
ujemnymi  skutkami  (śniegołomy  i  wiatrołomy,  gałęzistość,  zdziczenie  gleby  itp.),  natomiast
zbytnie skrócenie nawrotu cięć nie daje z kolei poŜądanego efektu trzebieŜy w postaci reakcji
przyrostowej na wykonany zabieg.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zabiegi  trzebieŜy  wczesnych  naleŜy  powtarzać  systematycznie,  w  miarę  potrzeby.  Okres
nawrotu  powinien  wynosić  około  5  lat  i  naleŜy  go  wydłuŜać  z  upływem  wieku  do  7  lat.
Na siedliskach słabszych nawrót trzebieŜy wczesnych będzie dłuŜszy i sięga 7 lat, natomiast
na bogatszych siedliskach, na których zwarcie koron po przeprowadzonej trzebieŜy następuje
szybciej,  stosuje  się  nawrót  5  lat.  W  drzewostanach  jednogatunkowych  światłoŜądnych,
szybko  rosnących  oraz  w  drzewostanach  dotychczas  słabo  pielęgnowanych  stosuje  się
częstszy  nawrót  cięć.  W  drzewostanach  wielogatunkowych  lub  róŜnowiekowych  przyjmuje
się dłuŜszy okres nawrotu.

Naczelna zasada pielęgnowania drzewostanów brzmi: „wcześnie, umiarkowanie, często”.

Badania  potwierdzają  decydujące  znaczenie  wczesnego  wyboru  drzew  dorodnych  i  cięć  na
ich  korzyść  –  dla  ukształtowania  właściwej  struktury  drzewostanu.  W  drzewostanach  na
bogatych  siedliskach  dopuszcza  się  odstępstwo  od  drugiego  członu  reguły  „umiarkowanie”.
Częstsze  powtarzanie  trzebieŜy  umoŜliwia  pełniejsze  zaspokojenie  potrzeb  pielęgnacyjnych
drzewostanu.

W wyniku prowadzenia trzebieŜy wyjmuje się z drzewostanu pewną masę drzewną. Ilość

pobieranej masy zaleŜy od intensywności i nawrotu trzebieŜy, gatunku drzewa i jego wieku,
bonitacji siedliska oraz struktury drzewostanu. Intensywność cięć jest zawsze uzaleŜniona od
celu produkcyjnego, a nie chęci pozyskania surowca z zabiegu międzyrębnego. Intensywność
cięć określa się miąŜszością pozyskanego drewna z hektara.

O ile stopień zwarcia koron w drzewostanie jest wskaźnikiem konieczności

przeprowadzenia  trzebieŜy,  o  tyle  ilość  pobieranej  masy  jest  uzaleŜniona  od  stopnia
zadrzewienia  drzewostanu,  czyli  faktycznego  jego  zapasu.  W  przybliŜeniu  przyjmuje  się,  Ŝe
przy trzebieŜach wczesnych pozyskuje się 5–18% zapasu drzewostanu. Procent pozyskiwanej
masy  wskazuje  na  intensywność  zabiegu  trzebieŜy,  przy  czym  pozyskanie  do  7%  zapasu
oznacza  trzebieŜ  słabą,  do  12%  –  umiarkowaną,  a  pozyskanie  ponad  12%,  zalicza  się  do
trzebieŜy silnych.

Słaba trzebieŜ, przy której wyjmuje się tylko drzewa przygłuszone i opanowane, nie

moŜe  być  uwaŜana  za  zabieg  hodowlany  korzystny  dla  drzew  najlepszych.  Tylko  przez
trzebieŜ  wczesną  prowadzoną  w  silnym  stopniu  moŜna  wpływać  na  regulowanie  rozwoju
koron drzew w górnym piętrze drzewostanu. Jednak silna trzebieŜ przeprowadzona raptownie
pozostawia  po  sobie  trwałe  ślady.  Wobec  tego  silnej  trzebieŜy  nie  naleŜy  przeprowadzać
jednorazowo, lecz rozłoŜyć ją na kilka cięć powtarzanych w krótkich nawrotach.

TrzebieŜ silna jest celowa na siedliskach boru mieszanego świeŜego i Ŝyźniejszych.

Cięcia słabsze nie przynoszą w tych warunkach efektu selekcyjnego, a takŜe nie pozwalają na
ukształtowanie  się  właściwego  pokroju  drzew  warstwy  panującej.  TrzebieŜ  silna  natomiast,
mimo  czasowego  obniŜenia  produkującego  zapasu,  umoŜliwia  większy  przyrost  drzew
dorodnych charakteryzujących się najwyŜszą jakością hodowlaną, a zarazem ich stabilizację,
jako  „szkieletu”  drzewostanu.  Silne  trzebieŜe  mogą  znaleźć  zastosowanie  przy  przebudowie
monokultur  sosnowych  na  drzewostany  mieszane,  jako  zabieg  przyspieszający  wzrost
dolnego piętra.

Błędy spotykane przy wykonywaniu trzebieŜy wczesnych

Najczęstszym błędem popełnianym przez wielu leśników jest wyznaczanie trzebieŜy nie

według  zasad  tzw.  selekcji  pozytywnej.  Wchodząc  do  drzewostanu  przeznaczonego  do
trzebieŜy nie powinno się szukać drzew, które naleŜy usunąć, lecz najpierw wybrać drzewa,
które  mają  stanowić  elitę  drzewostanu.  Następnie  ustalić,  które  z  drzew  powinny  być
usunięte, gdyŜ przeszkadzają w rozwoju wybranym drzewom dorodnym.

W trzebieŜach wczesnych dość często przeprowadza się trzebieŜ zbyt słabą, rzadziej zbyt

silną.  Błąd  polega  na  tym,  Ŝe  słabe  cięcie  nie  zostało  powtórzone  w  odpowiednio  krótkim
nawrocie,  a  krótkotrwały  wpływ  słabszej  trzebieŜy  szybko  zanika  i  drzewostan  przez  długi
czas pozostaje bez właściwego pielęgnowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Błędem jest równieŜ pozostawienie kilku drzew o jednakowym wzroście w silnie zwartej

grupie.  Doprowadza  to  do  silniejszego  zniekształcenia  koron  oraz  utrudnienia  wyboru
najlepszych  sztuk  do  pozostawienia,  a  najgorszych  do  usunięcia.  Grupy  takie  naleŜy  jak
najwcześniej zweryfikować i usunąć z nich drzewa najbardziej wadliwe.
NaleŜy zachować rozwagę przy wyznaczaniu do usunięcia drzew opanowanych. JeŜeli tylko
są  zdolne  do  Ŝycia,  spełniają  poŜyteczną  rolę  w  drzewostanie  (pielęgnowanie  gleby
i pozostałych  na  pniu  drzew  dorodnych  i  poŜytecznych).  Usuwanie  podczas  trzebieŜy
wczesnych wszystkich drzew znajdujących się w dolnych warstwach jest powaŜnym błędem.
Traktowanie  trzebieŜy  jako  sposobu  pozyskania  określonych  sortymentów  jest  największym
niebezpieczeństwem  dewastacji  drzewostanów.  TrzebieŜe  przestają  być  zabiegiem
hodowlanym, stają się natomiast formą eksploatacji niedojrzałych drzewostanów.

Uchybieniem jest równieŜ niedokładne zaplanowanie ilości masy przewidywalnej do

pozyskania. Wówczas trzebieŜ przeprowadza się nierównomiernie. Błędy popełnione przy
wykonywaniu trzebieŜy naleŜy starać się w miarę moŜliwości poprawić w następnych
zabiegach.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki jest cel trzebieŜy wczesnych?

Jakie są zadania trzebieŜy wczesnych?

Jakie czynności wykonujemy w trzebieŜach wczesnych?

Jakie drzewo uznaje się za dorodne?

Jakie drzewo uznaje się za poŜyteczne?

Jakie cechy ma drzewo wadliwe?

Ile wynosi i od czego zaleŜy okres nawrotu w trzebieŜy wczesnej?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj przebieg wykonania trzebieŜy wczesnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzewającego,

opisać zadania prowadzenia trzebieŜy wczesnych,

scharakteryzować czynności prowadzenia trzebieŜy wczesnych,

opisać technikę prowadzenia zabiegów pielęgnacyjnych tym okresie,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzewającego,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj i oznacz w terenie drzewa dorodne na wybranej pow. próbnej (10 ar).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący trzebieŜy wczesnej,

opisać cechy drzew dorodnych,

scharakteryzować pojęcie biogrupy,

określić, od czego zaleŜy liczba drzew dorodnych,

oznaczyć farbą sprayem drzewa dorodne,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący trzebieŜy wczesnej,

−

farba spray do drzew koloru białego,

−

przygotowany teren do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj i oznacz w terenie drzewa poŜyteczne na ww. powierzchni próbnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocnicze przy wykonaniu ćwiczenia,

opisać cechy drzew poŜytecznych,

scharakteryzować wpływ drzew poŜytecznych na drzewostan,

oznaczyć farbą sprayem drzewa poŜyteczne,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

farba spray do drzew koloru czerwonego,

−

przygotowany teren do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Scharakteryzuj zjawisko selekcji pozytywnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący selekcji,

scharakteryzować drzewa niepoŜądane i poŜądane w drzewostanie.

opisać sposób usuwania drzew szkodliwych.

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący selekcji,

−

notatnik,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić, jaki jest cel trzebieŜy wczesnych?

wymienić zadania trzebieŜach wczesnych?

określić czynności wykonywane w trzebieŜach wczesnych?

scharakteryzować drzewo dorodne?

scharakteryzować drzewo poŜyteczne?

określić cechy drzewa wadliwego?

określić okres nawrotu cięć w trzebieŜy wczesnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Pielęgnacja drzewostanu dojrzałego

4.6.1. Materiał nauczania

Zasady trzebieŜy późnych

Ostatnim etapem cięć pielęgnacyjnych są trzebieŜe późne. Rozpoczyna się je

w  drzewostanach,  które  przeszły  juŜ  fazę  najbardziej  intensywnego  przyrostu  na  wysokość
i w których proces wydzielania się drzew zaczyna stopniowo słabnąć.  Z chwilą przejścia do
wieku dojrzałości drzewa przekroczyły okres maksymalnego przyrostu na wysokość. Długość
części  pnia  oczyszczonego  z  gałęzi  zasadniczo  się  nie  powiększa.  Pozostała,  górna  część
powinna  stanowić  koronę,  która  w  tym  wieku  powinna  obejmować  nie  mniej  niŜ  1/3–1/2
wysokości  całego  drzewa.  Tak  duŜa  korona  jest  potrzebna  do  zwiększenia  bieŜącego
przyrostu grubości i miąŜszości drzewa.

Orientacyjnie przyjmuje się, Ŝe do trzebieŜy późnych przystępuje się, zaleŜnie od jakości

siedliska,  składu  gatunkowego  i  sposobu  załoŜenia,  w  drzewostanach  w  wieku  30–50  lat.
Najwcześniej,  w  wieku  30  lat,  przystępuje  się  do  trzebieŜy  późnych  w  drzewostanach
mieszanych,  pochodzących  z  siewu  lub  sadzenia  czy  odroślowych  na  siedliskach  olsu
typowego  i  lasu  łęgowego  górskiego.  Najpóźniej  (w  wieku  50  lat)  rozpoczyna  się  trzebieŜe
późne  w  jednogatunkowych  drzewostanach  na  siedliskach  boru  suchego  i  boru
wysokogórskiego.

TrzebieŜe późne mają spełnić następujące zadania:

−

skrócić okres produkcji poŜądanych sortymentów drzewnych,

−

zwiększyć  produkcyjność  siedliska  przez  intensyfikację  procesów  glebowych
wywołanych  większym  udostępnieniem  światła,  ciepła  i  wilgoci,  –  przygotować
drzewostan  do  odnowienia  naturalnego  i  doprowadzić  glebę  do  optymalnego  stanu
„lekkiego zazielenienia”,

−

spotęgować  ochronną,  krajobrazową  i  środowiskotwórczą  rolę  lasu  jako  niezbędnego
naturalnego składnika krajobrazu lub jako obiektu mającego specjalne przeznaczenie.
Ogólnym  celem,  jakim  naleŜy  się  kierować  przy  wykonywaniu  trzebieŜy  późnych  jest

doprowadzenie drzewostanu do wieku rębności. Drzewostan powinien mieć wtedy właściwy
dla danego siedliska skład gatunkowy, osiągnąć wysoką jakość i prawidłowe zwarcie.

Charakter trzebieŜy późnych zaleŜy od składu gatunkowego drzewostanu:

−

w  drzewostanach  sosnowych  i  modrzewiowych  średnich  klas  wieku  zasadniczy  zabieg
przeprowadza  się  zarówno  w  górnej  jak  i  w  dolnej  warstwie  drzewostanu.
W  drzewostanach  bliskorębnych  stosuje  się  głównie  trzebieŜ  dolną.  Zabieg  ten  ma  na
celu  wyprzedzenie  procesu  naturalnego  ubytku  drzew  i  charakteryzuje  się  słabym  lub
umiarkowanym  nasileniem.  JeŜeli  w  takich  drzewostanach  występuje  drugie  piętro  lub
powstaje odnowienie naturalne, wówczas moŜna stosować zabiegi silniejsze;

−

w drzewostanach jodłowych, liściastych i mieszanych, zasadniczy zabieg przeprowadza
się w górnej warstwie drzewostanu.
W okresie trzebieŜy późnych dąŜy się do tego, aby drzewa dorodne rozwijały się

swobodnie,  miały  obfity  i  dobrze  oświetlony  aparat  asymilacyjny  umoŜliwiający  duŜy
przyrost masy drzewnej. Drzewa dorodne nie mogą cierpieć z powodu konkurencji ze strony
korzeni  innych  drzew,  nie  stanowiących  głównego  celu  produkcji.  Z  tego  względu  drzewa
naleŜące  do  niŜszych  klas  biologicznych  tracą  swe  znaczenie.  Usuwając  je,  naleŜy  zwrócić
uwagę,  aŜeby  warunki  siedliskowe  nie  pogorszyły  się  wskutek  zbyt  silnego  dopuszczenia
ś

wiatła do dna lasu. Przy trzebieŜach późnych, wymagających przerwania zwarcia w górnej

warstwie drzewostanu, niezbędne jest odpowiednio wykształcone piętro dolne lub podszyt,
które przejmują na siebie zadanie pielęgnowania gleby i oczyszczania strzały drzew

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dorodnych.  Dolne  piętro  złoŜone  z  gatunków  cienioznośnych  lub  z  podszytu,  chroni  glebę
przed  zbytnim  nasłonecznieniem  i  wysuszającym  działaniem  wiatrów.  Utrzymuje  bardziej
równomierny stopień wilgotności i temperatury w powietrzu i glebie. Wszystko to wyraŜa się
poprawą  mikroklimatu,  w  którym  bogatsze  Ŝycie  mikroorganizmów  glebowych  przyspiesza
rozkład  ściółki  i  zwiększa  w  powietrzu  udział  dwutlenku  węgla.  WzmoŜona  Ŝyzność  gleby
wpływa na zwiększenie przyrostu masy.

Rozmieszczenie piętra dolnego nie musi być równomierne w drzewostanie. Miejscami

moŜe być ono niepotrzebne, np. w otoczeniu buków lub jodeł, natomiast jest konieczne pod
gatunkami światłoŜądnymi. Rolę piętra dolnego najlepiej spełniają gatunki drzew i krzewów
cienioznośnych. NaleŜy je wprowadzić sztucznie w okresie dojrzewania drzewostanu z takim
wyliczeniem, aby przy rozpoczynaniu trzebieŜy późnych mogły spełniać zadania
pielęgnacyjne. W okresie trzebieŜy późnych piętro dolne powinno być na tyle rozwinięte, aby
drzewa pielęgnujące otulały swymi koronami strzały drzew dorodnych.

Tam gdzie moŜliwe jest odnowienie naturalne, cięcia pielęgnacyjne wykonywane

w końcowej fazie trzebieŜy późnych powinny być wykorzystane jako cięcia przygotowawcze,
ułatwiające obsiew powierzchni. JeŜeli w ich wyniku zdoła się uzyskać wystarczająco obfity
obsiew, to wówczas trzebieŜe późne przechodzą bezpośrednio w cięcia odsłaniające,
zamykające cykl Ŝyciowy drugiego drzewostanu.

Drzewa dorodne

W miarę starzenia się drzewostanu liczba drzew w nim maleje, a jednocześnie drzewa

dorodne  stanowią  coraz  większy  procent  w  ogólnej  liczbie  drzew.  Liczba  drzew  dorodnych
zaleŜy równieŜ od wieku i struktury drzewostanu oraz zasobności siedliska. Im siedlisko jest
bogatsze i im starszy drzewostan, tym mniej potrzeba drzew do maksymalnego wykorzystania
zdolności produkcyjnej siedliska. Powoduje to potrzebę dokonywania bardziej ostrej selekcji
drzew dorodnych i pozostawienia tylko najbardziej wartościowych i najlepiej przyrastających.
W  drzewostanach  z  gęstym  podszytem  i  dolnym  piętrem  wyznaczanie  drzew  dorodnych
dogodniej jest wykonywać w okresie bezlistnym, chociaŜ zwarcie koron jest mniej wyraźne.
Wyznaczanie  trzebieŜy  w  okresie  pełnego  ulistnienia  pozwala  lepiej  uwzględnić  wzajemny
stosunek koron sąsiadujących drzew i w praktyce powinno być w miarę moŜności stosowane.

Drzewa poŜyteczne

W miarę prowadzenia trzebieŜy późnych udział drzew poŜytecznych maleje. Drzewa

poŜyteczne stopniowo ustępują z drzewostanu jako szkodliwe z chwilą, gdy zaczną hamować
rozwój drzew dorodnych. W okresie dojrzałości drzewostanu do drzew poŜytecznych zalicza
się  tylko  te  drzewa,  które  nie  przeszkadzają  drzewom  dorodnym,  a  przede  wszystkim
rozwojowi  ich  korony.  W  górnej  warstwie  są  to  drzewa  potrzebne  do  utrzymania
odpowiedniego  stopnia  zwarcia.  PoŜyteczność  drzew  polega  przede  wszystkim  na  ochronie
gleby  i  pielęgnowaniu  strzał  drzew  dorodnych.  Szczególne  znaczenie  mają  drzewa
poŜyteczne przy pielęgnowaniu dębu, skłonnego do wytwarzania „wilków”.

Drzewostany mieszane powinny być w tym charakterze utrzymywane aŜ do wieku

rębności.  W  okresie  trzebieŜy  późnych  powinno  się  dbać  o  zachowanie  poŜądanych
domieszek.  Gatunki  domieszkowe,  wprowadzane  w  okresie  uprawy  grupowo,  w  wieku
dojrzałości  drzewostanu  występują  juŜ  raczej  w  formie  jednostkowej.  W  zaleŜności  od
zasobności siedliska i wymagań ekologicznych poszczególnych drzew, gatunki domieszkowe
moŜna  podzielić  na  dwie  grupy.  Jedne,  reprezentowane  przez  gatunki  światłoŜądne,
występują  w  górnej  warstwie  drzewostanu  i  jeŜeli  nie  są  zaliczone  do  drzew  dorodnych,
z  biegiem  czasu  ustępują,  chyba,  Ŝe  są  potrzebne  dla  przyszłych  pokoleń.  Drugą  –  tworzą
gatunki  łatwiej  znoszące  ocienienie,  które  występując  w  niŜszym  piętrze  drzewostanu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

spełniają poŜyteczną rolę pielęgnacyjną względem siedliska i drzewostanu głównego i mogą
pozostawać w charakterze drzew poŜytecznych aŜ do wieku rębności.

Część gatunków domieszkowych, które w krótszej kolei rębności uzyskują dojrzałość

uŜytkową (brzoza, olsza), muszą być wcześniej usunięte przy cięciach pielęgnacyjnych, gdyŜ
przez przetrzymywanie ich na pniu tracą one zwykle wartości techniczne. Ich miejsce, jeŜeli
były utrzymywane w formie domieszki grupowej, naleŜy uzupełnić gatunkami
cienioznośnymi, które przewidziane są w składzie przyszłych drzewostanów.

Drzewa szkodliwe

Drzewa poŜyteczne, w miarę rozrostu drzew dorodnych, przechodzą do kategorii

szkodliwych i zostają przy trzebieŜy stopniowo usuwane. Szkodliwość drzew wynika przede
wszystkim  z  nadmiernego  zagęszczania  zwarcia  i  hamowania  rozwoju  koron  drzew
dorodnych.  Szkodliwość  drzew  moŜe  poza  tym  polegać  na  stwarzaniu  konkurencji
korzeniowej  drzewom  dorodnym  lub  poŜytecznym.  Konkurencja  korzeniowa  przejawia  się
szczególnie  silnie  na  siedliskach  słabszych,  na  których  gleba  jest  uboga  w  wilgoć  i  związki
pokarmowe.

Przeznaczając przy trzebieŜy selekcyjnej jakieś drzewo do usunięcia, trzeba być

przekonanym  o  jego  szkodliwości.  Trzeba  mieć  pewność,  Ŝe  usunięcie  takiego  drzewa
rzeczywiście przyczyni się do poprawienia warunków wzrostu i rozwoju sąsiadującemu z nim
drzewu  dorodnemu  lub  poŜytecznemu.  Uwzględniając  tę  zasadę,  unika  się  popełnienia
większych  błędów,  polegających  na  zbyt  silnym  przerzedzaniu  zwarcia,  gdyŜ  kaŜde  drzewo
nieprzeszkadzające drzewom dorodnym lub poŜytecznym naleŜy traktować jako poŜyteczne.
Przy trzebieŜach późnych w pierwszej kolejności przeznacza się do usunięcia drzewa martwe,
obumierające,  chore  i  osłabione  w  takim  stopniu,  Ŝe  stanowią  dobre  podłoŜe  dla  rozmnoŜy
szkodników i rozprzestrzeniania się chorób.

Nawrót i intensywność trzebieŜy późnych

Wiek, w którym następuje przejście od trzebieŜy wczesnych do późnych, zaleŜy od

składu gatunkowego drzewostanu, jego struktury i dotychczasowego sposobu pielęgnowania
oraz jakości siedliska.  Ogólnie przyjmuje się, Ŝe  na siedliskach borowych, w drzewostanach
jednogatunkowych  następuje  to  w  wieku  50–60  lat,  natomiast  na  bogatszych  siedliskach  do
trzebieŜy późnych przystępuje się w wieku 40–45 lat. Na siedliskach lasowych drzewostany
składające się z gatunków zagospodarowanych w dłuŜszym wieku rębności, np. bukowe czy
dębowe,  wkraczają  w  okres  stosowania  trzebieŜy  późnych  w  wieku  60  lat,  natomiast
w drzewostanach, składających się z gatunków zagospodarowanych w krótszej kolei rębności
(brzozowe,  olszowe),  okres  ten  następuje  o  10–20  lat  wcześniej.  Wcześniej  równieŜ  cięcia
pielęgnacyjne nabierają charakteru trzebieŜy późnych w drzewostanach mieszanych.

TrzebieŜe późne prowadzi się we wszystkich drzewostanach o zadrzewieniu 0,6

i wyŜszym.

W drzewostanach o najniŜszym dopuszczalnym stopniu zadrzewienia zabieg

przeprowadza  się  bardzo  ostroŜnie  i  tylko  w  partiach  silniej  zwartych.  Zasadniczo  przy
trzebieŜach  późnych  pozyskuje  się  większe  masy,  stosując  rzadsze  nawroty,  jednak
zadrzewienie  w  piętrze  górnym  nie  moŜe  spaść  poniŜej  0,6.  O  konieczności  powtórzenia
trzebieŜy decyduje stopień zwarcia wokół drzew dorodnych. Drzewa dorodne utrzymuje się w
tym  okresie  w  bardziej  rozluźnionym  zwarciu  w  celu  umoŜliwienia  im  bogatszego  rozwoju
korony,  dlatego  nawrót  moŜe  być  dłuŜszy.  Okres  nawrotu  dla  trzebieŜy  późnych  powinien
wynosić około 8–10 lat (w litych drzewostanach iglastych 10 lat, dla liściastych i mieszanych
8–10 lat). DłuŜsze okresy nawrotu stosuje się w drzewostanach dobrze pielęgnowanych, gdzie
liczba  drzew  jest  mniejsza,  jak  równieŜ  na  siedliskach  słabszych,  na  których  przyrosty  są
niŜsze i zwarcie koron następuje wolniej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Intensywność trzebieŜy łączy się ściśle z okresem nawrotu, im krótszy jest nawrót cięć,

tym  intensywność  ich  początkowo  się  zwiększa,  w  miarę  jednak  zbliŜania  się  do  wieku
rębności  –  stopniowo  maleje.  Nasilenie  trzebieŜy  nie  powinno  być  większe  od  15%,
z  wyjątkiem  drzewostanów  o  złoŜonej  strukturze  piętrowej  lub  przygotowanych  do
odnowienia  naturalnego.  Korony  drzew,  uwolnione  od  bocznego  nacisku,  nie  rozrastają  się
juŜ  na  boki,  a  lepiej  naświetlone,  asymilują  intensywniej,  zwiększając  przyrost  miąŜszości
pnia.  Poza  tym  selekcja  w  tym  okresie  jest  juŜ  prawie  zakończona,  a  hodowlane
oddziaływanie  na  drzewostan  nie  ma  juŜ  tak  wielkiego  znaczenia.  Główne  zaś  znaczenie
trzebieŜy  późnych  to  pobudzenie  do  energiczniejszego  przyrostu  drzew  najlepszych  oraz
uodpornienie  drzewostanu  na  działanie  silnych  wiatrów,  jak  równieŜ  stopniowe
przystosowanie drzew do wzrostu w rozluźnionym zwarciu.

Szczególne cele trzebieŜy

PowyŜsze zasady trzebieŜy wczesnych i późnych dotyczyły mniej lub bardziej

jednolitych  pod  względem  formy  zwartych  drzewostanów  powstałych  z  nasion.  Celem
pielęgnowania  było  poprawianie  jakości.  Często  jednak  przed  leśnikiem  stoi  zadanie
powiązania  zabiegów,  zmierzających  do  poprawy  jakości  drzewostanu,  z  działaniami
dotyczącymi  przekształcenia  jego  formy  gospodarczej.  Takiemu  dwustronnemu  zadaniu  nie
jest w stanie sprostać trzebieŜ selekcyjna. W zaleŜności od tego, z jakim drzewostanem ma się
do czynienia i do jakiego się zdąŜa, konieczne są róŜnorodne zabiegi pielęgnacyjne. TrzebieŜ,
która  oprócz  polepszenia  jakości  ma  na  celu  przemianę  formy  gospodarczej  drzewostanu,
określa się jako trzebieŜ przekształceniową.

Przebudowa drzewostanów

W praktyce dość często spotykane są przypadki wynikające z błędnego określenia

siedliska albo złej gospodarki hodowlanej. Przejawia się to niewłaściwym udziałem gatunków
produkcyjnych  lub  występowaniem  drzewostanów  na  niewłaściwych  siedliskach.
Drzewostany  takie  wykazują  zazwyczaj  złą  jakość  pni  i  koron  drzew  oraz  lukowatość  po
zagłuszonych  domieszkach.  W  takich  sytuacjach  nie  ma  mowy  o  stosowaniu  trzebieŜy
selekcyjnej,  a  prowadzone  cięcia  międzyrębne  nabierają  zupełnie  innego  celu  i  znaczenia.
Chodzi  tu  o  moŜliwie  szybkie  przywrócenie  wartościowej  produkcji,  które  moŜna  osiągnąć
przez  wprowadzenie  takiego  składu  gatunkowego,  który  pod  względem  wymagań
ekologicznych  odpowiadałby  moŜliwościom  wytwórczym  siedliska.  Celem  dla  takich
drzewostanów jest przebudowa gatunkowa.

W partiach drzewostanu, w których gatunek główny się jest zgodny z siedliskiem

i  wykazuje  dobrą  jakość,  wykonuje  się  trzebieŜ  selekcyjną  o  charakterze  pozytywnym.
W  częściach  silniej  przerzedzonych  lub  gęstych,  lecz  o  bardzo  złej  jakości,  wynikającej  ze
zbyt  Ŝyznego  siedliska  dla  rosnącego  gatunku  głównego,  wykonuje  się  cięcia  gniazdowe
(zupełne  lub  częściowe)  celem  wprowadzenia  odpowiedniej  domieszki  w  formie  grupowej
lub kępowej.

W miejscach średniej jakości drzewostanu, gdzie pośród złych jakościowo form jest

pewna  liczba  drzew  dobrej  jakości,  która  przy  odpowiedniej  pielęgnacji  mogłaby  stanowić
wartościowy  składnik  drzewostanu  naleŜy  wykonać  przerzedzenie  okapu  oraz  wybrać
i  oznakować  drzewa  dorodne.  Następnie  naleŜy  podsadzić  drzewostan  gatunkiem  cienistym,
pielęgnującym glebę i strzały. W ten sposób prowadzi się do wzbogacenia budowy pionowej
drzewostanu.

Gdy na całej powierzchni drzewostanu, np. sosnowego, obserwuje się słabe oczyszczanie

się pni z gałęzi będące skutkiem zbyt cięŜkiej dla sosny gleby, wówczas naleŜy silniej trzebić
niŜsze klasy drzewa, a produkcję oprzeć na najsilniejszych osobnikach, dających w krótkim
czasie grube sortymenty. Pod coraz silniej prześwietlony drzewostan wprowadza się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jednocześnie  przez  podsadzenia  odpowiadające  siedlisku  gatunki  cienioznośne.  Taką
przebudowę prowadzi się albo przy obniŜonym wieku rębności drzewostanu okapowego, albo
z  pozostawieniem  najlepszych  drzew  jako  przestojów,  produkujących  wartościowe  drewno
w przedłuŜonej kolei rębu o cały okres przyjęty dla uprawy podokapowej.

Drzewostany o zniekształconym składzie gatunkowym, rosnące na siedliskach

odpowiednich dla jodły i buka, wykorzystuje się jako przedplon dla podokapowego
wprowadzania tych gatunków. Podsadzenie następuje po odpowiednim przerzedzeniu osłony.

Przygotowanie drzewostanu do odnowienia naturalnego

W prawidłowo i systematycznie pielęgnowanych drzewostanach wejście w okres

odnowienia odbywa się płynnie, bez specjalnych cięć przygotowawczych. TrzebieŜe późne
przygotowują drzewostan do obsiewu i odnowienia podokapowego. U gatunków
ś

wiatłoŜądnych (sosna, dąb), odnowienie dość często następuje juŜ w trakcie realizacji

trzebieŜy  późnych,  co  świadczy  o  korzystnym  stanie  gleby.  W  drzewostanach  gatunków
cienioznośnych  i  cieniolubnych  pod  okapem  jest  z  reguły  ciemno,  zimno  i  wilgotno,  co
sprzyja  tworzeniu  grubych  warstw  butwiny  lub  próchnicy  nadkładowej.  Nie  są  to  warunki
sprzyjające  kiełkowaniu  opadłym  nasionom.  Dopuszczenie  większej  ilości  światła  i  ciepła
aktywizuje glebę pod względem biologicznym. Zadanie to spełniają ostatnie trzebieŜe późne,
zastępujące cięcia przygotowawcze przewidziane w rębni częściowej. Tam, gdzie drzewostan
był prawidłowo pielęgnowany, wykonywanie cięć przygotowawczych jest zbędne.

TrzebieŜe słuŜące przekształcaniu form gospodarstwa leśnego

Za pomocą trzebieŜy moŜna przekształcić jednopiętrowy i równowiekowy drzewostan

gospodarczy w las przerębowy. Celowi temu słuŜy trzebieŜ przekształceniowa, którą określa
się  jako  trzebieŜ  przerębową.  W  polskich  warunkach  moŜe  ona  mieć  miejsce  jedynie
w  terenach  górskich  i  w  drzewostanach  jodłowych  lub  jodłowo-mieszanych,  i  to  na  bardzo
bogatych siedliskach. Łatwość odnowienia naturalnego jodły i duŜa cieniowytrzymałość tego
gatunku sprzyja wytyczonemu celowi.

Celem trzebieŜy przerębowej jest wytworzenie struktury przerębowej drzewostanu. Ma

ona  jednocześnie  kształtować  i  odnawiać,  a  przez  stopniowe  przerzedzanie  zmierzać  do
zwarcia  schodkowego.  W  trzebieŜy  selekcyjnej  wybiera  się  drzewa  dorodne  tylko  spośród
drzew  panujących  i  współpanujących  warstwy  górnej.  Natomiast  w  trzebieŜy  przerębowej
schodzi się do niŜszych warstw drzewostanu, starając się utrzymać ją przy Ŝyciu, a tam, gdzie
jest to moŜliwe, przez cięcia pielęgnacyjne zapoczątkować proces naturalnego odnawiania.

Zwraca się więc przede wszystkim uwagę nie na drzewa dorodne, lecz składniki

drzewostanu  zajmujące  w  nim  stanowisko  pośrednie,  takie,  których  szkodliwy  wpływ
rozciąga  się  na  wszystkie  strony,  zarówno  w  dół,  jak  i  w  górę.  Drzewa  te  wyznacza  się  do
trzebieŜy w pierwszej kolejności.

Prowadząc trzebieŜ przerębową osiąga się róŜne cele:

−

poparcie wartościowszych pod względem jakości lub lepiej rosnących drzew we wszystkich
warstwach drzewostanu,

−

schodkową strukturę drzewostanu,

−

odnowienie.
Najłatwiej przekształcić w las przerębowy drzewostany pochodzące z odnowienia

naturalnego, w których zróŜnicowanie wieku i budowy jest wyraźne i znaczne. Gdy trzebieŜą
przerębową osiągnie się zamierzony cel, którym jest las przerębowy, wówczas cięcia
trzebieŜowe zamieniają się w cięcia przerębowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

TrzebieŜe w lasach będących pod wpływem imisji przemysłowych

W bezpośrednim sąsiedztwie zakładów przemysłowych, większość gatunków naszych

drzew  leśnych,  głównie  iglastych,  ginie  w  stosunkowo  krótkim  czasie.  W  strefie
bezpośredniego oddziaływania duŜych stęŜeń imisji przemysłowych, las ginie w tak krótkim
czasie,  Ŝe  Ŝadne  trzebieŜe  nie  są  w  stanie  pomóc  w  ich  przebudowie.  Natomiast  w  strefach
bardziej oddalonych od źródła emisji, zadania trzebieŜy są odmienne niŜ w lasach zdrowych.
TrzebieŜe  w  tych  lasach  są  szczególnie  waŜne,  bowiem  zaleŜy  od  nich  stan  sanitarny  lasu
i ograniczenie szkód ze strony gradacji szkodliwych owadów.

W drzewostanach dojrzewających, w których powstaje znaczna ilość posuszu jałowego,

konieczne stają się częste nawroty  trzebieŜowe.  TrzebieŜ prowadzi się selekcjonując drzewa
wyłącznie  według  cech  Ŝywotności.  TrzebieŜ  ta  nie  ma  ani  charakteru  trzebieŜy  górnej,  ani
trzebieŜy  dolnej  i  upodabnia  się  do  bardziej  nasilonych  cięć  sanitarnych,  następujących  po
selekcji  naturalnej,  w  której  cechą  decydującą  o  przeŜyciu  drzewa  jest  jego  Ŝywotność
i  odporność.  W  trzebieŜach  usuwa  się  drzewa  o  symptomach  silnego  osłabienia  lub
obumierania,  a  na  pniu  pozostawia  się  i  popiera  osobniki  często  technicznie  gorsze,  lecz
o  wyŜszej  odporności  indywidualnej.  Cięcia  mają  tylko  wyprzedzać  proces  wydzielania  się
drzew.  Nie  wolno  dopuścić  do  powstawania  posuszu  zasiedlonego  przez  szkodniki,  ze
względów sanitarnych i duŜych strat materiałowych.

Pod przerzedzający się drzewostan moŜna wprowadzić gatunki mniej wraŜliwe,

zapoczątkowując  w  ten  sposób  przebudowę  gatunkową  drzewostanu.  Osobniki  o  duŜej
indywidualnej  odporności  moŜna  pozostawić  jako  osłonę,  a  takŜe  wykorzystać  jako
nasienniki.

TrzebieŜe w drzewostanach negatywnych

Do drzewostanów negatywnych moŜna zaliczyć drzewostany nie dostosowane do

siedliska  ze  względu  na  skład  gatunkowy  lub  pochodzenie  oraz  zaniedbane  pielęgnacyjnie,
w  których  selekcja  pozytywna  jest  utrudniona  lub  niemoŜliwa.  W  drzewostanach  takich
naleŜy  postępować  bardzo  ostroŜnie,  zgodnie  z  zasadą  „po  pierwsze  nie  szkodzić”.  Jeśli
drzewostan  nie  kwalifikuje  się  do  natychmiastowego  usunięcia,  naleŜy  prowadzić  w  nim
ostroŜne cięcia dostosowane do konkretnej sytuacji. Miejsca przegęszczone naleŜy rozrzedzać
w  krótkich  nawrotach  i  z  małym  nasileniem,  stopniowo  hartując  drzewostan  i  zwiększając
jego  odporność  na  szkody  abiotyczne.  Tam,  gdzie  jest  to  moŜliwe,  naleŜy  odnaleźć  drzewa
dorodne  i  ostroŜnie  oswobadzać  je  od  nacisku  bocznego.  Drzewa  złej  jakości,  powstałe
z byłych rozpieraczy, trzeba pozostawić jako elementy stabilnej konstrukcji.

TrzebieŜe w lasach ochronnych i rekreacyjnych

Lasy pełniące funkcje ochronne lub słuŜące jako tereny masowego wypoczynku nie

powinny  być  zaniedbywane  pielęgnacyjnie,  chociaŜ  głównym  celem  pielęgnacji  nie  jest
produkcja cennych sortymentów drzewnych. Pielęgnacja na tych terenach jest ukierunkowana
na  wzmaganie  odporności  na  czynniki  destabilizujące,  abiotyczne  i  biotyczne.  Wymaga  to
wczesnego  rozpoczęcia  pielęgnacji.  W  trzebieŜach  wczesnych  naleŜy  prowadzić  cięcia
umiarkowane  lub  silne,  nie  dopuszczając  do  skracania  koron.  NaleŜy  popierać  drzewa
zdrowe,  silne  o  dobrze  rozwiniętej  koronie  i  zbieŜystym  pniu.  Szczególną  uwagę  naleŜy
zwrócić  na  istnienie  naturalnych  biogrup,  które  tworzą  punkty  oporu  środowiska  wobec
silnych  wiatrów.  Grupowa  struktura  drzewostanu  zwiększa  jego  odporność  na  presję
masowego  ruchu  turystycznego.  Dlatego  w  lasach  rekreacyjnych  naleŜy  prowadzić
intensywne  cięcia  od  młodości  popierające  najsilniejsze  drzewa  i  grupy  drzew.  TrzebieŜe
wczesne  naleŜy  łączyć  z  wprowadzaniem  podszytów  i  dolnych  pięter.  TrzebieŜe  późne
o  charakterze  cięć  słabych  i  umiarkowanych  naleŜy  wykonywać  we  wszystkich  warstwach
drzewostanu.  W  strefie  średniego  nasilenia  ruchu  turystycznego  moŜna  stosować  silniejsze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

cięcia z myślą o uzyskaniu odnowienia naturalnego. NaleŜy dąŜyć do tego, aby wszystkie
cięcia przeprowadzać w okresie najmniejszego nasilenia ruchu turystycznego.

Podkrzesywanie drzew

Podkrzesywanie drzew ma na celu indywidualne pielęgnowanie wybranych drzew

w  drzewostanie.  Zabieg  ten  pozwala  uzyskać  bezsęczny  surowiec  drzewny  i  naleŜy  go
ograniczyć do wysokowartościowych drzewostanów oraz wybranych drzew dorodnych takich
gatunków  jak:  dąb,  buk,  jesion,  świerk,  sosna,  modrzew  i  jedlica.  Podkrzesywanie  drzew
wyprzedza  ich  naturalne  oczyszczanie  z  gałęzi  i  polega  na  usuwaniu  we  właściwy  sposób
gałęzi  z  dolnych  partii  pnia  i  korony,  albo  tylko  martwych  i  w  róŜnym  stopniu  Ŝywotnych.
Podkrzesywanie  powinno  być  rozpoczęte  jak  najwcześniej,  gdy  drzewka  osiągają  około
10  cm  pierśnicy  i  wysokość  około  10–12  m.  Prowadzi  się  je  sukcesywnie  najpierw  do
wysokości  4–5  m,  a  później  do  wysokości  najwyŜej  8  m,  nie  skracając  korony  więcej  niŜ
o  1/4.  Zabieg  podkrzesywania  moŜna  wykonywać,  gdy  nie  istnieje  niebezpieczeństwo
spałowania pni przez zwierzynę.

Do czasu rozpoczęcia podkrzesywania drzew młody drzewostan powinien być właściwie

pielęgnowany.  Zabieg  powinien  być  poprzedzony  czyszczeniem  późnym,  które  pozwala  na
łatwiejszy  wybór  drzew  dorodnych.  Drzewa,  które  mają  być  podkrzesywane  powinny
wyróŜniać  się  od  pozostałych  drzew  dorodnych  najlepszą  jakością  i  Ŝywotnością  oraz
zajmować  dobre  i  niezagroŜone  stanowisko  biosocjalne  w  górnej  warstwie  drzewostanu.
Podkrzesywanie  wszystkich  drzew  w  młodym  drzewostanie  jest  z  wielu  względów
nieuzasadnione. Do podkrzesywania naleŜy wybrać o około 50-80% więcej drzew niŜ wynosi
przewidywana  końcowa  liczba  drzew  danego  gatunku  na  jednostce  powierzchni
w  konkretnych  warunkach  siedliskowych.  Wybrane  drzewa  powinny  być  w  terenie  trwale
oznakowane.

Podkrzesywane gałęzie powinny być jak najcieńsze, o grubości nie większej niŜ 20 mm.

Przycina  się  je  gładko,  tuŜ  przy  pniu  i  równolegle  do  pnia.  JeŜeli  zachodzi  konieczność
podkrzesania grubszych gałęzi, skraca się je najpierw pozostawiając tylec długości 20–30 cm,
który  następnie  przycina  się  zaraz  bezpośrednio  przy  pniu.  W  ten  sposób  zapobiega  się
obdzieraniu  kory  przez  opadającą  podciętą  gałąź.  Pozostawienie  na  2–3  lata  tylca
u  niektórych  gatunków  liściastych  powoduje  utworzenie  u  podstawy  przyciętej  gałęzi
warstwy izolacyjnej.

Zabieg podkrzesywania wykonuje się w jednym, a częściej w dwóch lub nawet trzech

nawrotach,  powtarzających  się  w  odstępach  4-5  lat.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  nie  wolno
doprowadzić do zbyt silnej redukcji Ŝywej korony. Usunięcie zbyt duŜej liczby Ŝywych gałęzi
powoduje  silny  spadek  przyrostu  grubości.  Zbyt  silne  skrócenie  Ŝywej  korony  prowadzi  do
osłabienia  drzew,  przedłuŜenia  czasu  zabliźniania  ran  po  obciętych  gałęziach,  większą
podatność  na  infekcje  i  ataki  owadów,  spadek  do  niŜszych  warstw  biosocjalnych,
a ostatecznie nawet wydzielenie z drzewostanu.

Najwłaściwszą porą podkrzesywania Ŝywych gałęzi jest koniec zimy, przedwiośnie

i bardzo wczesna wiosna. W lecie nie przeprowadza się podkrzesywania  z uwagi na łatwość
uszkodzenia  kory  i  krótki  czas  pozostający  na  zalanie  rany.  Pora  zimowa  nie  jest  takŜe
odpowiednia,  poniewaŜ  rany  po  odciętych  gałęziach  są  wystawione  na  działanie  ostrych
mrozów,  co  wywołuje  szkodliwe  pękanie  powierzchni  cięcia  i  naraŜa  drzewo  na  zaraŜenie
grzybami. Przy okrzesywaniu martwych gałęzi pora roku nie jest tak istotna. Jednak i w tym
przypadku  wczesna  wiosna  lub  jesień  jest  bardziej  odpowiednia,  poniewaŜ  pozwala  na
wykorzystanie sezonu letniego do zalania miejsca po odciętej gałęzi lub sęku.

Powierzchnia rany po podkrzesaniu musi być gładka i czysta. Zamykania ran dokonuje

ywa tkanka znajdująca się u ich podstawy. Do usuwania najcieńszych gałęzi mogą być

stosowane sekatory (jednoręczne lub dwuręczne). Nie wolno podkrzesywać siekierami lub

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tasakami,  gdyŜ  powstające  rany  mają  szarpaną,  nierówną  powierzchnię.  Wskazane  jest
stosowanie  piłek  ręcznych  z  drobnym  uzębieniem.  Piłki  zapewniają  wysoką  jakość  pracy,
a rany po usuniętych gałęziach są gładkie i łatwiej się zabliźniają.

Praca przy podkrzesywaniu wymaga zachowania odpowiednich zasad bezpieczeństwa.

Praca  powinna  być  prowadzona  w  korzystnych  warunkach  pogodowych.  Wybierając
narzędzia  do  zabiegu,  naleŜy  uwzględnić  gatunek  drzewa,  twardość  drewna  gałęziowego
i  stopień  gałęzistości,  strukturę  drzewostanu,  ukształtowanie  terenu  i  dostępność
transportową.  Drabina  powinna  być  mocna  i  lekka,  ze  szczeblami  płaskimi  wpuszczonymi
w  prowadnice  i  okuciami  zapewniającymi  jej  stabilność.  Przy  podkrzesywaniu  narzędziami
na wysięgniku robotnicy powinni pracować w dostatecznej wzajemnej odległości. Robotnicy
podkrzesujący  z  drabiny  powinni  być  zabezpieczeni  przed  upadkiem  za  pomocą  pasa
bezpieczeństwa  i  liny.  Podkrzesywanie  narzędziami  ręcznymi  moŜe  być  wykonywane  do
wysokości  2  m  (nie  dotyczy  to  narzędzi  z  napędem  mechanicznym).  Do  podkrzesywania
powyŜej 2 m naleŜy stosować sprzęt na wysięgniku, drabiny lub pomosty.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki jest cel trzebieŜy późnych?

Jakie czynności wykonujemy w trzebieŜach późnych?

Jaki jest okres nawrotu w trzebieŜach późnych?

W jakim celu zakładamy powierzchnie próbne?

W jaki sposób zakładamy powierzchnie próbne?

W jakim celu dokonujemy podkrzesywania drzew?

Jakie zasady bhp obowiązują przy podkrzesywaniu drzew?

Jakie są cele trzebieŜy przekształceniowej?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj przebieg wykonania trzebieŜy późnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący trzebieŜy późnych,

opisać zadania prowadzenia trzebieŜy późnych,

scharakteryzować czynności prowadzenia trzebieŜy późnych,

opisać technikę prowadzenia zabiegów pielęgnacyjnych tym okresie,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący trzebieŜy późnych,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Określ nawrót i intensywność trzebieŜy późnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący trzebieŜy późnych,

opisać, w jakich drzewostanach prowadzi się trzebieŜe późne,

opisać, od czego zaleŜy okres nawrotu,

scharakteryzować intensywność trzebieŜy późnych,

określić wiek, w którym następuje przejście od trzebieŜy wczesnych do późnych,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący trzebieŜy późnych,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Wybierz drzewa dorodne i wyznacz drzewa szkodliwe w wybranym fragmencie

drzewostanu dojrzałego

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzałego,

określić wiek, strukturę drzewostanu i zasobność siedliska,

scharakteryzować drzewo dorodne,

oznaczyć drzewa dorodne białą farbą,

wyznaczyć drzewa szkodliwe przez zaciosanie ośnikiem,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący drzewostanu dojrzałego,

−

farba biała,

−

pędzel,

−

ośnik,

−

przygotowana powierzchnia do wykonania ćwiczenia,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Scharakteryzuj zabieg podkrzesywania drzew.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący podkrzesywania drzew,

opisać cel podkrzesywania drzew,

opisać technikę podkrzesywania drzew,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określić termin i nawrót, podkrzesywania,

scharakteryzować zasady bezpieczeństwa podczas wykonywania podkrzesywania,

wymienić gatunki drzew, w których wykonujemy ten zabieg,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący podkrzesywania drzew,

–

notatnik,

–

długopis/ołówek,

–

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić, jaki jest cel trzebieŜy późnych?

wymienić czynności wykonywane w trzebieŜach późnych?

wyjaśnić, jaki jest okres nawrotu w trzebieŜach późnych?

wyjaśnić cel zakładania powierzchni próbnych?

wyjaśnić sposób zakładania powierzchni próbnych?

wskazać cele podkrzesywania drzew?

scharakteryzować zasady bezpieczeństwa podczas wykonywania
podkrzesywania?

wskazać cele trzebieŜy przekształceniowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Wprowadzanie podszytów

4.7.1. Materiał nauczania

Wprowadzanie podszytu i dolnych pięter

Zarówno podszyt, jak i dolne piętra spełniają rolę czynnika wpływającego zarówno na

stosunki klimatyczne wewnątrz drzewostanu, jak i stan gleby. Oba te oddziaływania nie dadzą
się wyraźnie od siebie oddzielić, poniewaŜ pozostają ze sobą w ścisłym związku.

Oddziaływanie na klimat wnętrza drzewostanu wyraŜa się w sprzyjaniu szybszemu

oczyszczaniu  się  drzew  naleŜących  do  górnego  piętra  drzewostanu.  Przez  wpływ  na  stan
gleby  rozumie  się  podniesienie  jej  produkcyjności.  Obecność  gatunków  podszytowych
i dolnego piętra przyspiesza obieg materii w ekosystemie leśnym i moŜe podnosić, bonitację
wzrostową.

Wzrastający podszyt ocienia odziomkową część pni drzew, powodując szybsze

obumieranie dolnych gałęzi i szybsze ich murszenie w warunkach wytworzonego przez niego
klimatu (cieplejszego, zaciszniejszego i wilgotniejszego). Opadające listowie podszytu
wzbogaca

ciółkę

dodatkowe

składniki,

chroni

glebę

przed

wysuszeniem,

zachwaszczeniem, wyjałowieniem, wypłukaniem lub stwardnieniem. Podszyt dostarcza wielu
uŜytków ubocznych.

Na siedliskach ubogich, gdzie wskutek niedoboru związków pokarmowych lub wody

gatunki  drzewiaste  mają  małe  szanse  wytworzenia  dolnego  piętra  drzewostanu,  tworzy  się
warstwę  podszytową.  Natomiast  na  siedliskach  Ŝyźniejszych  lub  wilgotniejszych  tworzy  się
dolne  piętro,  zwiększające  równieŜ  produkcyjność  i  biologiczną  odporność  drzewostanu.
Dolne  piętro  nie  tylko  spełnia  rolę  pielęgnacyjną  względem  gleby  i  drzewostanu,  lecz  ma
równieŜ  znaczenie  bezpośrednio  produkcyjne,  dostarcza  dodatkowej  ilości  drewna.
Szczególnie  wydatne  efekty  moŜna  uzyskiwać  przez  hodowanie  drzewostanów
dwupiętrowych,  w  których  górne  piętro  tworzą  gatunki  światłoŜądne  (sosna,  dąb,  modrzew,
brzoza),  a  dolne  –  cienioznośne  (buk,  grab,  świerk,  jodła).  Prześwietlające  się  piętro  górne
zostaje uzupełnione piętrem dolnym.

Aby podszyt lub dolne piętro mogły spełniać swoje zadania muszą składać się

z  odpowiednich  gatunków  drzew  i  krzewów.  NaleŜy  je  wprowadzać  we  właściwym  czasie
i w odpowiedni sposób oraz naleŜycie prowadzić i pielęgnować. W zaleŜności od warunków
siedliskowych  podszyt  lub  dolne  piętro  drzewostanu  mogą  tworzyć  następujące  gatunki
o  znaczeniu  fitomelioracyjnym:  lipa,  buk,  grab,  dąb  bezszypułkowy,  dąb  czerwony,  jodła
i  świerk,  czeremcha  amerykańska,  tawlina  jarzębolistna  oraz  olsza  szara.  Do  roli  podszytu
nadają  się  raczej  gatunki  cienioznośne.  Jedynie  w  silnie  prześwietlonych  partiach
drzewostanu  mogą  w  podszycie  lokować  się  gatunki  światłoŜądne.  Typowymi  gatunkami
podszytowymi  są  róŜne  krzewy.  Z  krajowych  rodzajów  drzew  jedynie  sosna,  modrzew
i topola nie mogą być uwaŜane za gatunki podszytowe.

Drzewostany składające się z gatunków cienioznośnych na ogół nie potrzebują podszytu.

W  miejscach  bardziej  prześwietlonych  rolę  podszytu  spełniają  pojawiające  się  tam  naloty
i  podrosty  gatunków  głównych.  Na  glebach  uboŜszych  potrzeba  wprowadzenia  podszytu
zachodzi częściej, natomiast wybór właściwego gatunku jest trudniejszy.

Do drzewostanów najpilniej potrzebujących podszytu zalicza się lite jednopiętrowe

drzewostany  sosnowe,  o  słabej  odporności  biologicznej,  drzewostany  przerzedzone  Ŝerem
owadów,  zagroŜone  grzybami,  uszkodzone  przez  wiatr,  okiść  lub  poŜar  oraz  drzewostany
jednogatunkowe bezpodszytowe, głównie dębowe.

Dolne warstwy powinny składać się z 2–3 gatunków drzew i krzewów, tworzących

jednogatunkowe płaty o powierzchni około 10 arów. Płaty podzielone są pasami litej sośniny
(bez gatunków liściastych) szerokości 10 m, aby nie pozbawiać lasu niezbędnego runa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

borowego.  Pasy  sośniny  wraz  z  runem  sprzyjają  występowaniu  pasoŜytów  i  drapieŜców
szkodliwych  owadów.  Poleca  się  wprowadzanie  przemiennych  płatów  złoŜonych  np.  z  lipy,
buka  lub  dębu  bezszypułkowego,  a  na  ubogich  glebach  z  płatami  utworzonymi  z  tawliny
jarzębolistnej i czeremchy amerykańskiej.

Wprowadzając podszyt koncentruje się jego występowanie w istniejących lub

powstających przerwach w zwarciu, lukach, miejscach przerzedzonych.

Dolne warstwy złoŜone z drzew i krzewów w drzewostanach jednogatunkowych

i  jednopiętrowych,  szczególnie  w  sosnowych  naleŜy  wprowadzić  w  II  klasie  wieku.
W drzewostanach przeznaczonych do wprowadzania dolnych warstw wykonuje się przedtem
cięcia  pielęgnacyjne.  Dobrym  momentem  na  wprowadzenie  podszytów  i  dolnych  pięter  jest
koniec  trzebieŜy  wczesnych.  Odpowiednią  porą  wprowadzania  podszytu  jest  wiosna  lub
jesień.

Podszyt i dolne piętra wprowadza się drogą podsiewu lub podsadzania. Podsiew, jako

sposób tańszy, jest wskazany tam,  gdzie nie ma  niebezpieczeństwa zniszczenia nasion przez
zwierzynę  lub  gryzonie,  na  glebach  niezbyt  suchych,  ubogich  i  niezbyt  silnie
zachwaszczonych. W przeciwnym razie stosuje się podsadzanie.

Do podsiewu moŜna uŜyć nasion niŜszej jakości, lecz mających jeszcze dostateczną

wartość uŜytkową. Nasiona wymagające stratyfikacji powinny być poddane temu zabiegowi.
Nasiona naraŜone na zniszczenie w okresie zimy przez zwierzynę i gryzonie nie powinny być
wysiewane, lecz odpowiednio przechowywane aŜ do wiosny.

Do podsadzeń uŜywa się materiału wyhodowane w szkółkach. MoŜe to być materiał

słabszy i gorzej wykształcony, lecz zdrowy i w pełni Ŝywotny.

Przy wprowadzaniu podszytu stosuje się więźbę rzadszą niŜ przy odnowieniu. Na

siedliskach ubogich zaleca się stosowanie odległości miedzy sadzonkami około 2,5 m.
Więźba nie musi być regularna. Najczęściej stosuje się więźbę odpowiadają ilości około 2500
miejsc siewu lub sadzenia na ha. Na siedliskach Ŝyźniejszych, przy tworzeniu dolnego piętra,
mającego równieŜ znaczenie produkcyjne, zaleca się więźbę bardziej gęstą (2,0 x 1,0–1,5 m).
Piętro to moŜna w wielu przypadkach traktować jako następną generację drzewostanu.

Podsiewy i podsadzenia na ogół nie wymagają tak starannego przygotowania gleby, jak

w  odnowieniu,  zwłaszcza  na  otwartej  przestrzeni.  Przy  nikłej  pokrywie  zielnej  i  pulchnej
glebie moŜna zaniechać przygotowania gleby i sadzić w jamkę. Przy silniejszym zadarnieniu
naleŜy  pokrywę  zedrzeć,  a  stwardniałą  glebę  spulchnić.  W  większych  lukach  i  miejscach
silniej  przerzedzonych  moŜna  uŜyć  narzędzi  mechanicznych.  W  partiach  o  większym
zwarciu,  na  większych  pochyłościach  w  terenie  silnie  kamienistym  i  zarośniętym  trzeba
stosować  uprawę  ręczną  przez  zdarcie  i  przekopanie  talerzy.  W  miarę  potrzeby  zaleca  się
stosowanie podsypek gliniasto-torfowych.

Prawidłowo wykonany podsiew i podsadzenie w zasadzie nie wymaga specjalnych

zabiegów  pielęgnacyjnych.  Natomiast  podszyt  pochodzenia  naturalnego  moŜe  potrzebować
opieki,  tzn.  regulowania  składu  gatunkowego  i  zagęszczenia.  Konieczność  wkroczenia
w warstwę  podszytową  zachodzi  wtedy,  kiedy  występujące  w  nim  cenne  gatunki  drzew
i krzewów, mające duŜe znaczenie pielęgnacyjne lub uŜytkowe, są głuszone przez inne, mniej
wartościowe lub niepoŜądane. Zbyt silne zagęszczenie podszytu nie jest wskazane ze względu
na wzajemne przytłumianie się oraz niekorzystny wpływ na drzewostan.  Zbyt  gęsty  podszyt
moŜe przyczynić się do obniŜenia przyrostu piętra głównego, źle oddziaływać na stan gleby.

Czynności zmierzające do wzbogacenia biocenozy obejmują równieŜ wprowadzanie

drzew  i  krzewów  o  znaczeniu  biocenotycznym.  Gatunki  biocenotyczne  wprowadza  się  do
drzewostanów  sosnowych  w  zmieszaniu  grupowym,  wykorzystując  luki  i  miejsca
przerzedzone  oraz  pasy  wzdłuŜ  dróg  i  linii  oddziałowych.  Do  gatunków  biocenotycznych
zalicza  się:  brzozę,  wierzbę  iwę,  dąb  szypułkowy,  jarzębinę,  róŜę  dziką,  róŜę  fałdzistolistną,
kruszynę, głóg, trzmielinę brodawkowatą, bez czarny oraz bez koralowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na siedliskach borowych waŜną rolę w pielęgnowaniu biocenozy spełnia runo leśne,

które w trakcie wykonywania róŜnych prac powinno się chronić.

Czynności hodowlane słuŜące wzbogacaniu biocenozy leśnej, dotyczą głównie

drzewostanów  sosnowych  na  ubogich  siedliskach  boru  suchego,  boru  świeŜego
i  zdegradowanego  boru  mieszanego  świeŜego  oraz  na  terenach  zagroŜonych  gradacjami
owadów.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki jest wpływ podszytów w drzewostanach?

Jakie gatunki drzew i krzewów stosujemy jako podszyt.

W jakich drzewostanach wprowadzamy podszyt?

W jakich drzewostanach wprowadzamy II piętro?

Jakie znasz sposoby przygotowania gleby pod podszyty?

Jaką więźbę stosuje się przy wprowadzaniu podszytów?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj cel wprowadzania podszytów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący wprowadzania podszytów,

opisać wpływ podszytów na drzewostan,

opisać, w których drzewostanach wprowadzamy podszyt,

określić gatunki, które wprowadzamy jako podszyt,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

film edukacyjny dotyczący wprowadzania podszytów,

−

notatnik,

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj sposób wprowadzania podsadzeń produkcyjnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film edukacyjny dotyczący podsadzeń produkcyjnych,

wyjaśnić zabieg wprowadzania podsadzeń,

opisać sposób wykonywania podsadzeń,

określić więźbę wprowadzania podsadzeń,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny dotyczący podsadzeń produkcyjnych,

−

notatnik,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

długopis/ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić wpływ podszytów na drzewostan?

scharakteryzować gatunki wprowadzane jako podszyt?

scharakteryzować drzewostany w których wprowadzamy podszyt?

scharakteryzować drzewostany w których wprowadzamy II piętro?

określić sposoby przygotowania gleby pod podszyty?

określić więźbę stosowaną przy wprowadzaniu podszytów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są cztery moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest poprawna odpowiedz.

Udzielaj  odpowiedzi  tylko  na  załączonej  karcie  odpowiedzi,  stawiając  w  odpowiedniej
rubryce  znak  X.  W  przypadku  pomyłki  naleŜy  błędną  odpowiedź  zaznaczyć  kółkiem
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie ci sprawiało trudność wtedy odłóŜ jego rozwiązanie na
później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Pielęgnowanie siedliska to
a)

wzbogacenie składu gatunkowego.

polepszanie warunków glebowych.

poprawianie formy drzew.

czynności gospodarcze związane z pielęgnowaniem drzewostanu.

Poprawianie formy drzew stosujemy
a)

w okresie młodnika.

w okresie uprawy.

w czyszczeniach późnych.

w okresie drągowiny.

Zwalczanie chwastów prowadzi się:
a)

przez 2–3 lata po załoŜeniu uprawy.

przez 1–2 lata po załoŜeniu uprawy.

przez 3–4 lata po załoŜeniu uprawy.

przez 4–5 lata po załoŜeniu uprawy.

Ostatnie zwalczanie chwastów powinno być wykonane
a)

nie później niŜ w sierpniu.

nie później niŜ w maju.

nie później niŜ w czerwcu.

nie później niŜ we wrześniu.

Poprawianie formy drzew zalecane jest szczególnie
a)

u jodły i buka.

u buka i brzozy.

u dębu i jesionu.

u buka i dębu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do przerzedzenia siewów przystępuje się
a)

w 2 roku.

w 4 roku.

w 3 roku.

w 1 roku.

Utrzymanie poŜądanego składu gatunkowego to zadanie
a)

czyszczeń późnych.

czyszczeń wczesnych.

trzebieŜy wczesnych.

trzebieŜy późnych.

Do drzew wadliwych zalicza się drzewa
a)

cienkie i wybujałe.

tylko krzywe.

tzw. „dwójki”.

odp. a i c jest prawidłowa.

„Przycięcie na bezpieńki” to
a)

okrzesanie drzewka.

zdjęcie pasa kory.

cięcie nad szyją korzeniową.

cięcie drzewka przy ziemi co nie powoduje pozostawienia pieńka.

10.

Okres trzebieŜy wczesnych na siedlisku Boru świeŜego przypada w wieku
a)

20–40 lat.

15–20 lat.

30–50 lat.

30–45 lat.

11.

Drzewa dorodne są grubsze od przeciętnych w drzewostanie o
a)

15–20%.

20–30%.

25–35%.

10–20%.

12.

Na siedlisku Boru świeŜego liczba sosnowych drzew dorodnych wynosi
a)

500– 600 szt.

300–400 szt.

50–60 szt.

250–350 szt.

13.

Okres nawrotu trzebieŜy wczesnych wynosi
a)

około 4 lat.

około 5 lat.

około 3 lat.

około 2 lat.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14.

TrzebieŜ późną wykonuje się w drzewostanach w wieku:
a)

20–30 lat.

25–35 lat.

40–45 lat.

30–50 lat.

15.

Okres nawrotów w trzebieŜy późnej w litych drzewostanach iglastych wynosi
a)

8 lat.

9 lat.

10 lat

11 lat.

16.

Granice powierzchni próbnych nie mogą być bliŜej niŜ
a)

20 metrów od drogi.

15 metrów od drogi.

10 metrów od linii podziału powierzchniowego.

25 metrów od linii podziału powierzchniowego.

17.

W fazie drągowiny wzajemna odległość sosen w biogrupach nie moŜe przekraczać
a)

1–2 metry.

1,5–2 metry.

1,5–2,5 metra.

2– 2,5 metra.

18.

Podkrzesywania wykonujemy, gdy drzewka osiągną
a)

10–12 m wysokości.

ok. 9 cm pierśnicy.

12–14 m wysokości.

10–12 cm pierśnicy.

19.

Przy wprowadzaniu podszytu odległość między sadzonkami wynosi
a)

ok. 2 metrów.

ok. 3 metrów.

ok. 2,5 metra.

ok. 1,5 metra.

20.

Wprowadzanie podszytów odbywa się
a)

w czyszczeniach późnych.

na początku trzebieŜy wczesnych.

na końcu trzebieŜy wczesnych.

na początku trzebieŜy późnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ………………………………………………………………………………

Pielęgnowanie drzew i drzewostanów w poszczególnych fazach rozwojowych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Bruchwald A: Zasady prowadzenia cięć pielęgnacyjnych. Las Polski 1986.

Giefling F: Podkrzesywanie drzew. Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu.
Poznań 1993.

Ilmurzyński E: Szczegółowa hodowla lasu. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Warszawa 1969.

Murat E: Hodowla lasu – podręcznik dla techników leśnych. Oficyna Edytorska
„Wydawnictwo Świat” Warszawa 1996

Murat E: Poradnik hodowcy lasu. Oficyna Edytorska „Wydawnictwo Świat” Warszawa
1999

Murat E: Szczegółowa hodowla lasu. Oficyna Edytorska „Wydawnictwo Świat”
Warszawa 2002.

Puchniarski T: Zabiegi pielęgnacyjne w lasach. Poradnik Leśniczego. Państwowe
Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Warszawa 2005.

Zasady Hodowli Lasu. Ośrodek wdroŜeniowo Rozwojowy Lasów Państwowych
w Bedoniu. Warszawa 2003

Suwała M: red. Poradnik UŜytkowania Lasu dla leśników praktyków. Oficyna Edytorska
„Wydawnictwo Świat” Warszawa 2000.

10. www.las.trz.p

Czasopisma:

−

Echa Leśne,

−

Głos Lasu,

−

Las Polski.