Mechanik maszyn i urządzeń drogowych_833[01]_Z2_01

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy podczas organizowania,

użytkowania

likwidowania

stanowiska

pracy.

Oznakowanie

stanowiska pracy. Ergonomiczne zasady organizacji stanowiska pracy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Mapy i plany

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Sprzęt mierniczy

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Pomiary geodezyjne

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Dobieranie materiałów w zależności od rodzaju nawierzchni

i konstrukcji dróg i mostów. Magazynowanie materiałów i wyrobów
budowlanych

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Dobór maszyn, narzędzi i sprzętu w zależności od rodzaju robót.

Obsługa i konserwacja maszyn i urządzeń z zachowaniem zasad
bezpieczeństwa i higieny pracy

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Likwidacja stanowiska pracy i zagospodarowanie odpadów

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o organizowaniu stanowiska pracy

do robót drogowych.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

–

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie
materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy wynikających z rodzaju wykonywanych prac. Przepisy te
poznasz podczas trwania nauki.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

833[01].Z2

Technologia robót drogowo-mostowych

833[01].Z2.01

Organizowanie stanowiska pracy do robót

drogowych

833[01].Z2.02

Wykonywanie podbudowy dróg

833[01].Z2.03

Wykonywanie i odnawianie nawierzchni

bitumicznych

833[01].Z2.04

Wykonywanie i odnawianie

nawierzchni betonowych

833[01].Z2.05

Utrzymywanie dróg, mostów oraz urządzeń

drogowych

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisy przeciwpożarowe
oraz ochrony środowiska podczas organizowania, użytkowania i likwidowania stanowiska
pracy,

−

zorganizować, użytkować i zlikwidować stanowisko pracy do robót drogowych
i mostowych, zgodnie z zasadami organizacji pracy, wymaganiami technologicznymi
i zasadami ergonomii,

−

zastosować podstawowe wiadomości o sprzęcie mierniczym,

−

posłużyć się narzędziami pomiarowymi oraz dobrać i zastosować przyrządy miernicze,

−

określić podstawowe znaki geodezyjne z umiejętnością wykorzystania ich przy czytaniu
map i planów,

−

wykonać pomiary realizacyjne na podstawie dokumentacji projektowej,

−

dobrać materiały do robót drogowo-mostowych i pomocniczych,

−

przygotować miejsce składowania materiałów do wykonania zadania,

−

dobrać maszyny, urządzenia i sprzęt,

−

zgromadzić i rozmieścić na stanowisku pracy materiały narzędzia, urządzenia i sprzęt
zgodnie z zasadami organizacji pracy, przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy,
zasadami ergonomii,

−

oznakować i zabezpieczyć miejsce prowadzenia robót,

−

zagospodarować odpady.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Przepisy

bezpieczeństwa

higieny

pracy

podczas

organizowania, użytkowania i likwidowania stanowiska
pracy. Oznakowanie stanowiska pracy. Ergonomiczne
zasady organizacji stanowiska pracy

4.1.1. Materiał nauczania

W Polsce pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami jest zobowiązana znać

w niezbędnym zakresie do wykonywania ciążących na nim obowiązków przepisy
bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 207 KP).

Pracodawca rozpoczynający działalność budowlaną zobowiązany jest w terminie 14 dni od

rozpoczęcia  tej  działalności  zawiadomić  na  piśmie  właściwego  inspektora  pracy  oraz
inspektora  sanitarnego  o  miejscu,  rodzaju  i  zakresie  prowadzonej  działalności  oraz
o przewidywanej  liczbie  pracowników,  a  także  poinformować  pisemnie  o  przyjętych
procedurach dla spełnienia wymagań wynikających z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
dotyczących budownictwa (art. 209 KP). W przypadku likwidacji budowy należy zawiadomić
wyżej wymienionych inspektorów.

W fazie przygotowania i organizacji budowy – kierownik budowy jest obowiązany

przed rozpoczęciem budowy do przygotowania Planu Bezpieczeństwa i Ochrony Zdrowia.
Plan ten musi uwzględniać specyfikę obiektu budowlanego i warunki prowadzenia robót
budowlanych.

Każda budowa musi być oznakowana tablicą informacyjną (rys. 1).

Rys. 1. Tablica informacyjna [opracowanie własne]

Zgodnie z art. 41 ustawy Prawo budowlane rozpoczęcie budowy następuje z chwilą

podjęcia prac przygotowawczych, do których należą:

−

wytyczenie geodezyjne obiektów w terenie,

−

wykonanie niwelacji terenu,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zagospodarowanie terenu budowy wraz z budową obiektów tymczasowych,

−

wykonanie przyłączy do poszczególnych sieci na potrzeby budowy.
Każda budowa powinna być prowadzona zgodnie z projektem organizacji, który powinien

zawierać:

−

projekt organizacji robót,

−

zestawienie poszczególnych robót wraz z ich charakterystyką i parametrami,

−

szczegółowe metody wykonania poszczególnych rodzajów robót,

−

harmonogram wykonania poszczególnych robót,

−

harmonogram zatrudnienia,

−

harmonogram pracy maszyn, sprzętu i środków transportowych.

Przestrzeganie przepisów w zakresie wymagań higieniczno-sanitarnych i bezpieczeństwa

pracy oraz bezpieczeństwa przeciwpożarowego, a także kształtowania bezpiecznych
warunków pracy i ochrony ochrony środowiska, zostały opisane w materiale nauczania
w jednostce modułowej 833[01].O1.01.

Zazwyczaj przy prowadzeniu robót drogowych nie ma możliwości ogrodzenia miejsca

robót. Należy więc zadbać o prawidłowe jego oznakowanie, gdyż ma to wpływ
na bezpieczeństwo wykonawców i użytkowników drogi.

Oznakowanie powinno być staranne, jednoznaczne, czytelne, trwałe i występować tam,

gdzie  jest  ono  niezbędne.  Oznakowania  nie  wolno  pozostawiać  na  drodze  po  zakończeniu
robót.  Maszyny  drogowe  pozostawione  na  drodze  po  zakończeniu  zmiany  roboczej powinny
być  oznakowane  w  sposób  widoczny  pachołkami,  zaporami  i  być  odpowiednio  oświetlone.
Znaki i sygnały powinny być dobrze widoczne w dzień i w nocy.

Znak roboty na drodze (rys. 2) jest podstawowym znakiem ostrzegającym o drogowych

robotach nawierzchniowych.

Rys. 2. Roboty na drodze [12]

Zobowiązuje on kierujących do zachowania szczególnej ostrożności. Stosuje się go wtedy,

kiedy roboty drogowe wymagają wchodzenia pracowników podczas robót na koronę drogi,
lub gdy na drodze znajdują się materiały, maszyny i urządzenia drogowe.

Umieszcza się dwa jednakowe znaki:

−

jeden w odległości 150÷300 m od początku odcinka robót na drogach o dopuszczalnej
prędkości ruchu powyżej 60 km/h lub w odległości do 50 m na drogach pozostałych,

−

drugi – bezpośrednio przed miejscem robót.
W nocy na drogach posiadających oświetlenie typu ulicznego, stosuje się wyłącznie znaki

podświetlone lub znaki odblaskowe na pozostałych drogach.

Sygnały świetlne stosowane podczas robót drogowych – to światła koloru żółtego

na drogach nie zamkniętych dla ruchu, lub światła koloru czerwonego – na drogach
zamkniętych dla ruchu. Światła powinny być widziane z odległości co najmniej 250 m.
Do kierowania ruchem wahadłowym używa się sygnalizatorów świetlnych (rys. 3).

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Sygnalizatory świetlne do kierowania ruchem wahadłowym [11]

Zapory koloru biało-czerwonego (rys. 4) służą do zabezpieczania miejsc robót.

Umieszczane one są na wysokości 0,9÷1,2 m – licząc od powierzchni jezdni do górnej
powierzchni zapory.

Rys. 4. Zapora drogowa [12]

Pachołki przenośne (rys. 5) – powinny być widoczne na wysokości 0,6 m

nad powierzchnią drogi.

Rys. 5. Pachołki drogowe przenośne [12]

Oznakowanie i zabezpieczenie miejsca robót na jezdni powinno być dostosowane

do rozmiaru robót i miejsca ich wykonywania. Roboty mogą być prowadzone:

−

bez wyłączenia powierzchni drogi z ruchu,

−

z wyłączeniem części powierzchni drogi z ruchu,

−

z zamknięciem drogi dla ruchu.

Najczęściej podczas robót drogowych stosuje się wyłączenie części powierzchni drogi

z ruchu. Wówczas miejsca robot powinny być odgradzane od pasa ruchu pachołkami
lub zaporami. Jeżeli długość odcinka robót przekracza 20 m, to oprócz zapór należy ustawiać
pachołki w odstępach co 5÷10 m.

W czasie układania warstwy nawierzchni na części szerokości jezdni, należy próg

podłużny oznakować za pomocą pachołków rozstawionych w odstępach nie większych niż 30
m.

Roboty, które powodują wyłączenie jednej części jezdni z ruchu, powinny być oznaczone

znakiem zwężenie drogi (rys. 6)

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Prawostronne zwężenie drogi [12]

W zależności od tego, jaka część szerokości jezdni jest wolna od robót drogowych, można

dopuścić na niej ruch wahadłowy lub ruch dwukierunkowy z możliwością wymijania się. Ruch
wahadłowy może być stosowany wtedy, gdy wyłączony pod roboty drogowe odcinek nie jest
dłuższy niż 150 m oraz gdy kierowcy będący na końcach przeciwnych pasów mogą się
widzieć.

Bezpieczeństwo pracowników wykonujących roboty drogowe jest tym większe,

im bardziej widoczni są oni na drodze, dlatego muszą oni być ubrani w ostrzegawcze kamizelki
odblaskowe  koloru  pomarańczowego  i  kaski.  Dla  ochrony  zdrowia  pracownicy  muszą
stosować  środki  ochrony  osobistej  i  odzież  ochronną  –  adekwatnie  do  rodzaju  prac,  jakie
wykonują. Ze względu na styczność z gorącymi masami płynnymi i gorącymi powierzchniami –
powinni stosować ochrony kończyn dolnych, górnych i izolujące ubranie robocze. Z uwagi na
niskie temperatury otoczenia w zimie – powinni stosować ochrony kończyn dolnych, górnych i
ocieplane  ubranie  robocze,  nakrycie  głowy.  Ze  względu  na  hałas  –  muszą  stosować  ochrony
słuchu.  Pracownicy,  którzy  wykonują  pace na wysokości przy budowie mostów i wiaduktów,
muszą  być  dodatkowo  zabezpieczeni  sprzętem  chroniącym  przed  upadkiem  z wysokości.
Dobór odzieży i ochron musi odpowiadać zawsze warunkom pracy.

Ergonomiczne organizowanie stanowisk pracy wymaga uwzględnienia zasad

bezpieczeństwa i higieny pracy, pozycji ciała podczas wykonywania zadań, fizjologii człowieka
i  optymalnych  wymiarów  przestrzennych.  W  budownictwie  drogowym  często  pracuje  się  w
pozycji  stojącej,  schylonej  lub  kucając.  Sterowanie  maszynami  i  pojazdami  odbywa  się  w
pozycji  siedzącej,  a wykorzystuje  się  głównie  pracę  kończyn  dolnych,  górnych  i kręgosłup.
Zatem  kabiny  sterownicze  powinny  być  dostosowane  do  wymiarów  człowieka.  Pulpity
sterownicze  powinny  pozwalać  na  wygodę  i  swobodę  ruchów.  Ergonomiczne  zasady
organizowania stanowisk pracy mówią o tym, że:

−

ruchy robocze powinny być celowe, proste i jak najkrótsze,

−

wykonywanie ruchów i operacji nie powinno nastręczać zastanowień, które hamują proces
pracy i powodują zmęczenie,

−

rytmika ruchów pracy powinna być dostosowana do wydolności organizmu człowieka,

−

obie ręce powinny jednocześnie rozpoczynać i kończyć pracę i jednocześnie wypoczywać,

−

praca rąk powinna być uzupełniana pracą nóg,

−

w pracy należy uwzględnić czynniki takie, jak właściwa temperatura i mikroklimat,
oświetlenia stanowiska pracy, hałas i wibracje, estetykę otoczenia.

Likwidowanie stanowiska pracy zostało opisane w materiale nauczania w rozdziale 4.7.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Kogo i w jakim terminie powinien zawiadomić wykonawca o rozpoczęciu budowy?
2.  Jakie informacje powinny być zapisane na tablicy informacyjnej budowy?
3.  Kiedy – zgodnie z Ustawą Prawo budowlane następuje rozpoczęcie budowy?
4.  Jakie części składowe zawiera projekt organizacji robót?
5.  Jakie warunki powinno spełniać oznakowanie robót drogowych?
6.  Jakie  znaki  drogowe  i  inne  formy  oznakowania  stosuje  podczas  prowadzenia  robót

drogowych?

7. W jaką odzież ochronna i środki ochrony osobistej powinien być wyposażony pracownik

wykonujący roboty drogowe?

8. Na czym polegają ergonomiczne warunki pracy podczas wykonywania robót drogowych?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj sposób oraz rodzaj oznakowania i zabezpieczenia miejsca prowadzenia robót

drogowych dla warunków, które poda Ci nauczyciel. Zademonstruj fotografie (plansze
lub rysunki) dobranych przez Ciebie znaków i zabezpieczeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące sposobu oznakowania

i zabezpieczania miejsca robót drogowych,

2)  przeanalizować przygotowany przez nauczyciela opis warunków robót drogowych,
3)  dobrać rodzaj oznakowania i zabezpieczenia miejsca prowadzenia robót drogowych,
4)  zademonstrować fotografie (lub rysunki) dobranych znaków lub zabezpieczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

opis robót drogowych przygotowany przez nauczyciela,

−

zestaw fotografii (planszy lub rysunków) znaków i zabezpieczeń robót drogowych,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca oznakowania i zabezpieczania stanowiska robót
drogowych.

Ćwiczenie 2

Z zestawu odzieży ochronnej i środków ochrony indywidualnej dostępnych w pracowni

szkolnej, wybierz i zademonstruj te, w które powinien być wyposażony pracownik zatrudniony
przy układaniu asfaltu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące odzieży ochronnej

i środków ochrony indywidualnej dla pracowników drogowych,

2) przeanalizować zestaw odzieży ochronnej i środków ochrony indywidualnej, dostępny

w pracowni szkolnej,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) wybrać i zademonstrować te środki ochrony indywidualnej i odzież ochronną, w które

powinien być wyposażony pracownik zatrudniony przy układaniu asfaltu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zestaw odzieży ochronnej i środków ochrony indywidualnej dla pracowników drogowych,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca odzieży ochronnej i środków ochrony indywidualnej.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, jakie informacje powinna zawierać tablica informacyjna

budowy?



2) określić, jakie czynności powinien powziąć wykonawca przed

rozpoczęciem budowy?



3) określić, jakich znaków i zabezpieczeń należy używać do zabezpieczania

pasa ruchu podczas prowadzenia robót drogowych?



4) dobrać odzież ochronną i środki ochrony osobistej do różnych robót

drogowych?



5) wyjaśnić,

czym

polegają

ergonomiczne

warunki

pracy

w drogownictwie?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Mapy i plany

4.2.1. Materiał nauczania

Mapa – to odwzorowanie dużego obszaru powierzchni Ziemi na płaszczyźnie

(np. kontynentu, państwa, regionu). Mapa musi uwzględniać kulistość Ziemi i nie może
stanowić rzutu równoległego na płaszczyznę rysunku.

Plan jest odwzorowaniem małego obszaru (np. działki budowlanej) bez uwzględnienia

kulistości ziemi.
Zarówno mapa, jak i plan są odwzorowaniami wykonywanymi w odpowiednim pomniejszeniu
– czyli skali. Mapy, które są odwzorowaniem dużego obszaru wykonuje się w dużym
zmniejszeniu, zaś plany, które odwzorowują mały obszar wymagają małych pomniejszeń.

Rozróżnia się następujące rodzaje map (rys. 7):

−

mapy ogólnogeograficzne, które zawierają ogólne dane dotyczące wszystkich elementów
istniejących na powierzchni przedstawionego obszaru, np. rzeźba terenu, granice państw,
linie brzegowe mórz, bieg rzek, miasta, drogi, koleje, i inne,

−

mapy tematyczne, które zawierają ograniczoną treść ogólnogeograficzną (np. kształt
kontynentów, granice państw, ważniejsze rzeki) natomiast informacje o charakterze
specjalistycznym stanowią główny temat mapy.

Rys. 7. Rodzaje map [3, s. 69]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skala mapy to liczba wyrażająca stosunek długości dowolnego odcinka na mapie

do długości rzutu poziomego odpowiadającego mu odcinka w terenie. Zapisuje się go i wyraża
analitycznie w postaci ułamka. 1:M, którego licznik przedstawia jednostkę miary, a mianownik
liczbę tych miar w terenie.

Im mniejsza skala (mniejszy ułamek 1: M, czyli większe zmniejszenie), tym mapa jest

mniej dokładna.

Przyjęta skala mapy zależy od przeznaczenia mapy. W Polsce wykonuje się mapy

topograficzne jako:

−

wielkoskalowe, jeśli mają skalę 1:5 000 lub 1:10 000,

−

średnioskalowe, jeśli mają skalę 1:25 000 lub 1:50 000,

−

małoskalowe, jeśli mają skalę 1:100 000 lub 1:500 000.

Podziałka liniowa (rys. 8) wyrażana jest jako linia z podziałem na podstawowe odcinki,

o długości związanej z wymaganą dokładnością podziałki.

Podziałkę tę konstruuje się w następujący sposób: dla zadanej analitycznie skali

(np. 1: 2000)  należy  dobrać  podstawę  podziałki  w  postaci  odcinka  o  długości  rzeczywistej
w terenie – np. 20 m, a następnie należy obliczyć za pomocą przyjętej skali mapy długość tego
odcinka  na  planie.  Na  poziomej  linii  należy  zaznaczyć  punkt  0  i  kilkakrotnie,  tak  jak  na  osi,
odłożyć  obliczoną  długość  w  lewo  i  prawo  od  zera.  Często  odcinek  po  lewej  stronie punktu
0 dzieli  się  na  10  równych  odcinków  (osiągając  w  ten  sposób  dodatkową  jednostkę
dokładności).

Rys. 8. Podziałka liniowa [1, s. 20]

Podziałka transwersalna (rys. 9), nazywana też podziałką poprzeczną jest podziałką

najdokładniejszą.  W  pierwszym  etapie  konstruuje  się  ją  tak  samo,  jak  podziałkę  liniową,
dokonując takich samych obliczeń. Po wykreśleniu podziałki liniowej, wykreśla się w równych
odstępach  10  równoległych  do  podziałki  liniowej  linii.  W  punktach  odpowiadających
przyjętemu  podziałowi  podziałki,  należy  wykreślić  linie  pionowe.  Na górnej  linii  podziału,  na
lewo od prostopadłej wykreślonej w punkcie 0 podziałki, należy odmierzyć proporcjonalnie 10
odcinków,  analogicznie  do  dolnej  części  podziałki. Następnie  należy  połączyć  punkty  górne  i
dolne  liniami  ukośnymi,  czyli  punkt  0  na  dole  z punktem  1  na  górze  itp.  Wykreślona  w  ten
sposób  podziałka  (transwersalna)  zwiększa  dokładność  podziałki  poprzedniej  (liniowej)  do  1
cm.

Rys. 9. Podziałka transwersalna [4, s. 66]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Warstwice to linie łączące punkty na mapie o jednakowych wysokościach.

Rys. 11. Odwzorowanie: a) wzniesienia, b) zagłębienia [1, s. 28]

Rzeźbę terenu można też przedstawić w postaci graficznej, gdy pokazuje się pionowe

ukształtowanie  wzdłuż  określonej  linii – na  przykład przebieg trasy. Należy wtedy narysować
tzw.  profil  podłużny.  Powstaje  on  poprzez  przecięcie  terenu  płaszczyzną  pionową,
poprowadzoną  wzdłuż  tej  linii.  Obraz  tego  przecięcia  widoczny  jest  w  postaci  linii  krzywej,
obrazującej w poglądowy sposób wzniesienia i spadki terenu – czyli przebieg trasy.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest mapa, a co to jest plan?
2.  Jakie rozróżnia się rodzaje map?
3.  O czym informuje skala mapy?
4.  Jakie rozróżnia się rodzaje podziałek?
5.  Co to są znaki konwencjonalne i do czego służą?
6.  Co to są warstwice?
7.  Jak wyznacza się profil podłużny trasy?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na kartonie formatu A-0 wykonaj planszę przedstawiającą znaki konwencjonalne

stosowane w geodezji. Omów poszczególne oznaczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące oznaczeń konwencjonalnych

stosowanych w geodezji i kartografii,

2)  przygotować stanowisko do rysowania, materiały i sprzęt kreślarski,
3)  wykonać planszę,
4)  uporządkować stanowisko pracy,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko do rysowania,

−

karton formatu A-0,

−

przybory kreślarskie,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca oznaczeń konwencjonalnych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Sporządź plan warstwicowy na podstawie siatki punktów wysokościowych o rzędnych

podanych Ci przez nauczyciela.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące sporządzania planów

warstwicowych,

2)  przygotować stanowisko do rysowania, materiały i sprzęt kreślarski,
3)  odnieść rzędne punktów wysokościowych na szkic planu warstwicowego,
4)  uporządkować stanowisko pracy,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko do rysowania,

−

papier do rysowania,

−

przybory kreślarskie,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca map i wykonywania planów warstwicowych.

Ćwiczenie 3

Sporządź profil podłużny linii AB wykreślonej na planie warstwicowym przez nauczyciela.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące sporządzania profilu

podłużnego na podstawie planu warstwicowego,

2)  przygotować stanowisko do rysowania, materiały i sprzęt kreślarski,
3)  odnieść rzędne punktów wysokościowych nad odcinek linii prostej,
4)  połączyć ze sobą wyznaczone rzędne, wykreślając profil podłużny,
5)  uporządkować stanowisko pracy,
6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko do rysowania,

−

papier do rysowania,

−

przybory kreślarskie,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca map i sporządzania profili podłużnych drogi.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wskazać różnice między mapą, a planem?



2) zinterpretować skalę mapy?



3) odczytać znaki konwencjonalne na mapie lub planie?



4) odczytać na podstawie warstwic ukształtowanie terenu?



5) wykreślić profil podłużny trasy na podstawie planu warstwicowego?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Sprzęt mierniczy

4.3.1. Materiał nauczania

Do wykonywania pomiarów geodezyjnych służą narzędzia i sprzęt mierniczy, takie jak:

taśma stalowa miernicza, szpilki, ruletka stalowa lub płócienna, dalmierze, busola,
wysokościomierz, i inne.

Taśma miernicza (rys. 12) to stalowa wstęga szerokości około 10÷20 mm, grubości

około  0,4 mm  i  długości  20,  25,  30  lub  50  m.  Taśma  jest  podzielona  na  odcinki  metrowe
za pomocą  blaszek,  na  których  są  wybite  numery  kolejnych  metrów.  Odcinki  metrowe
są podzielone  na decymetry,  poprzez  wykonanie  niewielkich  otworków  w  taśmie.  Obydwa
końce  taśmy  zaopatrzone  są  w  metalowe  uchwyty,  ułatwiające  jej  trzymanie  podczas
wykonywania  pomiaru.  Do  każdej  taśmy mierniczej  dołączony  jest komplet 11 szpilek, spięty
na metalowych kółkach (rys. 13).

Rys. 12. Taśma miernicza [1, s. 48]

Szpilki to metalowe pręty o średnicy ok. 4 mm i długości 30 cm, zaostrzone na końcu.

Wbija się je w grunt podczas wykonywania pomiarów za pomocą taśmy.

Rys. 13. Szpilki [4, s. 76]

Ruletka (rys. 14) to taśma miernicza wykona ze stali lub wzmocnionego płótna,

o szerokości około 1 cm i długości od 10÷50 m. Ruletki cechowane są z dokładnością do 1 lub
0,5 cm.

Rys. 14. Ruletka [1, s. 50]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Łata niwelacyjna – to deska (rys. 15) o przekroju 5 x 10 cm i długości 3÷5 m,

pomalowana białą farbą, wyposażona w podziałkę centymetrową naniesioną kolorami czarnym
i czerwonym. Posiada obustronne okucia metalowe, które zabezpieczają ją przed
uszkodzeniami w czasie pracy.

Rys. 15. Łata niwelacyjna [1, s. 89]

Tyczki miernicze – stanowią sprzęt pomocniczy pomocny przy tyczeniu (rys. 16).

Rys. 16. Tyczki miernicze[1, s. 43]

Dalmierze

(odległościomierze) – to przyrządy służące do pomiaru odległości bez potrzeby

jej przebywania. Najprostsze z nich są dalmierze kreskowe, wmontowane w lunety teodolitów,
tachimetrów lub niwelatorów. Bardziej sprawne i dokładniejsze i użyciu są dalmierze
elektroniczne i laserowe.

Busola (rys. 17) jest urządzeniem nawigacyjnym, wskazującym kierunek północny.

Posiada również przyrządy celownicze, które pozwalają określić azymut dla dowolnego
kierunku.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Busola [9]

Wysokościomierz jest przyrządem, który działa w dwóch systemach pomiaru wysokości

uzależnionych od odległości od mierzonego obiektu. Są to odległości: 15 m i 20 m.

Podczas pomiaru wysokości należy:

−

odmierzyć odległość 15 lub 20 m od mierzonego obiektu,

−

wycelować za pomocą wysokościomierza na najwyższy punkt,

−

dokonać odczytu w systemie odczytowym przeznaczonym dla danej odległości,

−

do odczytanej wielkości dodać swoją własną wysokość.

Węgielnice (rys. 18) służą do wyznaczania kierunków prostopadłych do danej prostej

lub do odnajdywania punktu na prostej. Wyróżnia się węgielnice optyczne (zwierciadlane,
pryzmatyczne i złożone).

Rys. 18. Węgielnice i pion [1, s. 79]

Węgielnica zwierciadlana składa się z dwóch lusterek osadzonych w oprawkach

z otworami, ustawionych do siebie pod kątem 45

. Węgielnica posiada rączkę z haczykiem,

na którym zawiesza się pion na sznurku. Pomiar oparty jest na zasadzie odbijania promieni
świetlnych.

Spośród węgielnic pryzmatycznych najbardziej rozpowszechniona jest węgielnica

pentagonalna  zwana  też  pentagonem  oraz  węgielnica pentagonalna  podwójna zwana krzyżem
pentagonalnym.  Pentagon  zbudowany  jest  ze  szklanego  pryzmatu  o  podstawie  i kształcie
pięciokąta, natomiast krzyż pentagonalny z dwóch nałożonych na siebie szklanych pryzmatów
pięciobocznych,  obróconych  pod  kątem  90

. W każdym z nich jeden z kątów podstawy jest

prosty, a pozostałe mają po 112

30’. Trzy ścianki są zabudowane i odbijają promienie

słoneczne. Oba pryzmaty są umieszczone w oprawie z trzema okienkami i zaczepem
do zawieszenia się pionu.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Niwelator (rys. 19 i 20) jest przyrządem do wyznaczania w przestrzeni płaszczyzny

poziomej, zwanej płaszczyzną celową. Niwelator optyczny składa się z podstawy (spodarki)
i lunety.

Rys. 19. Niwelator [3, s. 89]

Podstawa wyposażona jest w trzy śruby regulacyjne, służące do poziomowania

niwelatora.  Za  pomocą  lunety  celuje  się  do  łaty.  Na  korpusie  lunety  znajduje  się  libela
(poziomnica),  która  umożliwia  wypoziomowanie  instrumentu.  Ostrość  obrazu  ustawia
się za pomocą  śruby  ogniskującej,  a  okular  –  do  ustawienia  ostrości  krzyża  kresek  (krzyż
znajduje  się  w  lunecie  i pozwala  wykonać  odczyty  na  łacie).  Drobne, precyzyjne  ruchy lunetą
wykonuje się przy pomocy śruby zwanej leniwką. Wartość kąta odczytuje się na kole odczytu.
Instrument  do pracy  montuje  się  na  statywie.  Nowoczesne  niwelatory  cyfrowe  wyposażone
są w układy elektroniczne, pamięć, wbudowany kalkulator, ekran i inne oprzyrządowanie.

Rys. 20. Niwelator [3, s. 82]

Teodolit służy do pomiarów kątów poziomych i pionowych w terenie. Budową jest

podobny  do  niwelatora,  lecz  posiada  lunetę,  obracającą  się  swobodnie  w  płaszczyźnie
pionowej,  koło  poziome  z  podziałką  kątową  –  do  odczytywania  kątów  poziomych  i  koło
pionowe – do odczytywania kątów pionowych. W lunetę teodolitu wmontowany jest dalmierz,
służący  do  pomiarów  odległości.  Do  pomiarów  coraz  częściej  używa  się  nowoczesnego
sprzętu  i  laserowego  elektronicznego,  mogącego  współpracować  oprzyrządowaniem
towarzyszącym.

Coraz częściej do pomiarów geodezyjnych używa się przyrządów uniwersalnych,

pozwalających na pomiar kątów poziomych, pionowych, i odległości – tachymetrów.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie narzędzia i sprzęt służą do wykonywania pomiarów geodezyjnych?
2.  Jak wygląda taśma miernicza?
3.  Do czego służą szpilki?
4.  Co to jest i do czego służy ruletka?
5.  Jak wygląda i do czego służy łata niwelacyjna?
6.  Jaki przyrząd służy do pomiaru odległości bez potrzeby jej przebywania?
7.  Co można wyznaczyć za pomocą busoli?
8.  Do czego służy węgielnica?
9.  Z jakich części zbudowany jest niwelator?
10.  Do jakich pomiarów służy niwelator?
11.  Do jakich pomiarów służy teodolit?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W przygotowanym zestawie narzędzi i sprzętu geodezyjnego wskaż węgielnicę i wyjaśnij

jej zastosowanie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi i sprzętu

geodezyjnego,

2)  przeanalizować przygotowany zestaw narzędzi i sprzętu geodezyjnego,
3)  wskazać węgielnicę,
4)  objaśnić zastosowanie węgielnicy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zestaw narzędzi i sprzętu geodezyjnego,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca narzędzi i sprzętu geodezyjnego.

Ćwiczenie 2

W przygotowanym zestawie narzędzi i sprzętu geodezyjnego wskaż teodolit i wyjaśnij

jego zastosowanie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi i sprzętu

geodezyjnego,

2)  przeanalizować przygotowany zestaw narzędzi i sprzętu geodezyjnego,
3)  wskazać teodolit,
4)  objaśnić zastosowanie teodolitu.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zestaw narzędzi i sprzętu geodezyjnego,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca narzędzi i sprzętu geodezyjnego.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić narzędzia i sprzęt geodezyjny?



2) rozróżniać narzędzia i sprzęt geodezyjny?



3) wskazać zastosowanie narzędzi i sprzętu geodezyjnego?



4) przygotować sprzęt geodezyjny do pracy?



5) posłużyć się narzędziami i sprzętem geodezyjnym?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Pomiary geodezyjne

4.4.1. Materiał nauczania

Do podstawowych pomiarów geodezyjnych należą między innymi:

−

pomiary liniowe bezpośrednie – czyli wszelkie pomiary odległości między
wyznaczonymi, widocznymi punktami, leżącymi na danej trasie.

−

pomiary kątowe – czyli pomiary rozchylenia dwóch zadanych płaszczyzn,

−

pomiary wysokościowe – które mają na celu ustalenie różnic wysokości zadanych
punktów w terenie.

Podczas wykonywania prac pomiarowych w terenie należy przestrzegać dwóch zasad:

−

kontroli każdego pomiaru,

−

przejścia od ogółu do szczegółów.

Zasada kontrolowania każdego pomiaru polega na co najmniej dwukrotnym pomiarze

każdego mierzonego elementu. Jeśli otrzymane wyniki różnią się miedzy sobą, należy określić
wielkość tych różnic w stosunku do wielkości danego elementu (oszacowanego z grubsza),
Następnie trzeba określić, z jaką dokładnością pomiar został wykonany, a następnie ocenić,
czy może być uznany za prawidłowy, czy nie.

Zasada przechodzenia od ogółu do szczegółów polega na wyznaczeniu w pierwszej

kolejności  szeregu  punktów  głównych  terenie,  a  następnie  poprzez  kolejne  pomiary  –
ustaleniu  ich  wzajemnego  położenia  względem  siebie.  Każdy  pomiar  wykonywany  w  terenie
składa  się  więc  z  dwóch  etapów  wykonawczych  –  pomiaru  ogólnego  i  pomiaru
szczegółowego. Podczas prowadzenia pomiarów w terenie, należy w pierwszym etapie założyć
sieć punktów głównych stanowiących osnowę geodezyjną, która służy do domierzania do niej
obiektów szczegółowych w drugim etapie pomiarów.

Osnowa geodezyjna stanowi zbiór odpowiednio wybranych i stabilizowanych punktów

terenowych,  dla  których  określono  współrzędne  płaskie  lub  wysokościowe  w  przyjętym
układzie.  Punkty  osnowy  geodezyjnej  pełnią  rolę  nawiązania  dla  wszystkich  robót
geodezyjnych,  których  wynikiem  są  współrzędne  określone  w  państwowym  układzie
współrzędnych.

Wyróżnia się następujące rodzaje osnów geodezyjnych:

−

osnowy podstawowe – które stanowią zbiory punktów wyznaczonych w celu badania
kształtu i pomiaru Ziemi oraz nawiązania i wyrównania osnów szczegółowych
w państwowych układach: współrzędnych i wysokości;

−

osnowy szczegółowe – które są zbiorami punktów wyznaczanych w celu nawiązania
i wyrównania osnów pomiarowych w państwowych układach: współrzędnych i wysokości
oraz nawiązania zdjęć fotogrametrycznych i numerycznych modeli terenu;

−

osnowy  pomiarowe  –  które  są  zbiorami  punktów  wyznaczonych  w  celu  oparcia
pomiarów  sytuacyjnych  i  rzeźby  terenu,  wytyczania  współrzędnych  według  projektu,
wykonywania  pomiarów  geodezyjnych przy  obsłudze inwestycji  oraz badania i określania
przemieszczeń obiektów budowlanych i podłoża gruntowego.
Osnowy geodezyjne mogą mieć charakter poziomy lub wysokościowy. Tworzą je punkty

wysokościowe noszą nazwę reperów.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tyczenie prostych w terenie

Podczas wykonywania prac pomiarowych w terenie należy oznaczyć i utrwalić na gruncie

położenie różnych punktów (np. osnowy geodezyjnej).

Stabilizacja punktów czyli utrwalanie, może odbywać się na dwa sposoby:

−

chwilowy – za pomocą tyczki mierniczej,

−

trwały – za pomocą znaków pomiarowych (ważne punkty utrwala się znaku naziemnego i
podziemnego, zaś utrwalenie na krótki okres – za pomocą kołków drewnianych).

Tyczenie prostej ma na celu wytyczenie kierunku, w którym będzie prowadzony pomiar

odległości. Może się ono odbywać różnymi metodami w zależności od potrzeb oraz rzeźby
terenu, co wiąże się ściśle z dobrą widocznością.

Tyczenie prostych w odkrytym terenie (gdy punkty A i B są widoczne) można

wykonywać  za  pomocą  tyczek  mierniczych  (rys.  21).  Najpierw  ustawia  się  skrajne  tyczki
na końcu  wytyczanego  odcinka,  a  między  nimi  –  tyczki  pośrednie.  Tyczki  wyznaczają  prostą
wtedy,  gdy  są  ustawione  pionowo  w  tej  samej  płaszczyźnie,  i  „pokrywają  się”
przy obserwowaniu ich w płaszczyźnie wytyczonej prostej. Jako zasadę należy przyjąć tyczenie
„ku  sobie”,  czyli  najpierw  wyznaczać  punkty  pośrednie  dalsze,  a  następnie  kolejno  –  coraz
bliższe.  Wytyczane  punkty  –  główne  i  pośrednie  –  powinny  być  stabilizowane  za pomocą
drewnianych kołków. Pionowe ustawienie tyczki wyznacza się za pomocą pionu lub libeli.

Rys. 21. Tyczenie prostej [1, s. 45]

Tyczenie prostych w terenie z przeszkodami, kiedy końcowe punkty odcinka

A i B są niewidoczne z powodu nierówności terenu, odbywa się metodą kolejnych przybliżeń.
Pomiędzy  punkty  A  i B  wprowadza  się  dwie  tyczki  pośrednie  C  i  D  (rys.  22).  Patrząc
zza tyczki  pośredniej  C, naprowadza  się  tyczkę  D  na  prostą  CB,  następnie  zza  tyczki
D naprowadza  się  tyczkę  C na prostą  DA.  Tak  postępuje  się na przemian do momentu, kiedy
wszystkie tyczki znajdą się na prostej.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 22. Tyczenie prostej w terenie z przeszkodami [1, s. 46]

Pomiar długości wytyczonej prostej wykonuje się za pomocą taśmy stalowej. W terenie

płaskim wystarczy przyłożyć do mierzonego odcinka taśmę mierniczą, zaś w terenie
„z przeszkodami”, należy zastosować metodę schodową, której zasada widoczna jest
na rysunku 23.

Rys. 23. Pomiar długości metodą schodkową: a) poziomowanie taśmy mierniczej

za pomocą pionu, b) kolejne przyłożenia taśmy [3, s. 92]

Wyznaczanie prostych prostopadłych
Wyznaczając prostą prostopadłą do odcinka AB (rys. 24), przechodzącą przez punkt

P na tej prostej należy:

−

ustawić się z węgielnicą tak, aby pion znajdował się nad punktem P,

−

jedno okienko węgielnicy skierować w stronę tyczki A, drugie – w stronę tyczki B,
a następnie zgrać ich obrazy w pionie, obserwując przez trzecie okienko tyczkę C,

−

kierować pomiarowym z tyczką C do momentu, w którym stanie się ona przedłużeniem
obrazów tyczek A i B w obu pryzmatach.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 24. Tyczenie prostopadłych za pomocą węgielnicy pentagonalnej podwójnej [1, s. 80]

Pokrycie się obrazów tyczek A i B oznacza, że węgielnica znajduje się dokładnie nad linią

AB. Gdy obrazy wszystkich trzech tyczek A, B, C pokryją się, wówczas punkty
P i C wyznaczą prostą prostopadłą do AB w danym punkcie P.

Ze względu na możliwość błędu linie wytyczone węgielnicą nie powinny być dłuższe niż:

−

30 m – gdy wyznacza się usytuowanie obiektów zaliczanych do I grupy dokładności,
np. budynków lub granic działek,

−

50 m – gdy wyznacza się usytuowanie obiektów zaliczanych do II grupy dokładności,
np. drzew, parków, dróg wewnętrznych,

−

70 m – gdy wyznacza się usytuowanie obiektów zaliczanych do III grupy dokładności,
np. granic użytków lub obszarów wodnych.

Pomiary kątów pionowych i poziomych

Najprostszym sposobem pomiaru kątów w terenie jest pomiar za pomocą busoli i wskazań

igły magnetycznej. Najpierw należy określić kierunki stron świata, a następnie ustawić busolę
zgodnie ze stronami świata i wycelować przez urządzenie celownicze do wskazanego punktu.
Kąt zawarty pomiędzy południkiem północ-południe, a linią celowania będzie szukanym
kątem.

Pomiaru kąta w terenie można dokonać także za pomocą niwelatora (kąt poziomy),

teodolitu lub tachimetru, które są wyposażone w specjalne systemy odczytu kątów poziomych
i  pionowych.  Niwelator  posiada  tzw.  koło  odczytu  kąta  poziomego.  Pomiar  kąta  za  pomocą
niwelatora  polega  na  ustawieniu  odczytu  na  zero  przy  wycelowaniu  na kierunek,  w stosunku
do którego dokonuje się pomiaru kąta. Jeśli chcemy zmierzyć w terenie kąt zawarty pomiędzy
punktami  AOB,  musimy  ustawić  niwelator  dokładnie  nad  punktem  O,  i po jego
spoziomowaniu wycelować do łaty niwelacyjnej ustawionej w punkcie A, a następnie w takim
położeniu  wyzerować  odczyt  koła  poziomego.  W  następnej  kolejności  celujemy  lunetą
do punktu B i odczytujemy na kole poziomym wartość kąta α (AOB).

Pomiary wysokościowe

Pomiary wysokościowe służą do określenia wysokości, czyli rzędnych H, punktów danego

terenu. Pomiar różnic wysokości nazywamy niwelacją.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wysokość punktu jest jego pionową odległością od:

−

powierzchni bezwzględnego zera, czyli od powierzchni średniego poziomu morza
(wysokość bezwzględna),

−

dowolnego punktu w terenie przyjętego umownie jako poziom odniesienia (wysokość
względna).

Rys. 25. Rzędne bezwzględne i względne [1, s. 98]

Jeżeli zna się rzędną (wysokość) jednego punktu w terenie, to – wiedząc, jaka jest różnica

wysokości między pozostałymi punktami – można obliczyć kolejno ich rzędne (rys. 26).

Rys. 26. Wyznaczanie różnic wysokości punktów [1, s. 99]

Niwelacja geometryczna wykonywana jest za pomocą niwelatora i łat niwelacyjnych.

Można zastosować metodę niwelacji ze środka lub niwelacji z końca, zwanej także niwelacją
w przód. Niezależnie od metody pomiaru płaszczyzna celowa niwelatora powinna przebiegać
ok. 1,5 m nad terenem.

Metoda niwelacji ze środka (rys. 27)
Aby zmierzyć różnicę wysokości między punktami A i B, należy ustawić na nich łaty

niwelacyjne i umieścić niwelator w środkowej części odcinka AB. Następnie należy wycelować
lunetą niwelatora w łatę A i wykonać odczyt N

, (nazywany odczytem wstecz), a następnie

wycelować w łatę B i wykonać odczyt N

, (odczyt w przód).

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 27. Niwelacja ze środka [1, s. 102]

Odczyty N

i N

to wysokość płaszczyzny celowej nad punktami A i B. Różnica

wysokości tych punktów jest równa różnicy odczytów na obu łatach:

Δh

= N

– N

Wartość może być dodatnia (gdy teren się wznosi) lub ujemna (gdy teren opada).
W metodzie niwelacji ze środka odległość między kolejnymi stanowiskami niwelatora

może wynosić do 100 m, tzn. odległość od niwelatora do łaty – maksimum 50 m.

Niwelacja w przód (rys. 28)
Stosując tę metodę pomiaru, niwelator należy ustawić nad punktem A, który znajduje

się na  jednym  z  końców  niwelowanego  odcinka.  Dokładność  ustawienia niwelatora  sprawdza
się  pionem.  Pomiar  należy  rozpocząć  od zmierzenia wysokości poziomej płaszczyzny celowej
instrumentu  (i

), zwanej wysokością instrumentu. Następnie ustawia się łatę niwelacyjną

w punkcie B i wyceluje się w nią lunetą niwelatora. Wykonuje się wykonać odczyt N

Różnica wysokości punktów A i B jest równa różnicy wysokości instrumentu i

i odczytu N

Δh

= i

– N

Rys. 28. Niwelacja w przód [1, s. 103]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wykonując pomiary niwelacyjne metodą w przód, należy ograniczyć odległość między

niwelowanymi punktami do maksimum 50 m, ponieważ tylko wtedy można pominąć wpływ
zakrzywienia kuli ziemskiej na dokładność pomiaru.

Pomiary wykonywane metodą niwelacji ze środka są szybsze i dokładniejsze

w porównaniu z metodą niwelacji w przód.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie podstawowe pomiary wykonuje się w geodezji?
2.  Na czym polega zasada kontrolowanego pomiaru?
3.  Co to jest osnowa geodezyjna?
4.  W jaki sposób wykonuje się stabilizację punktów w terenie?
5.  W jaki sposób wykonuje się tyczenie prostej w terenie odkrytym?
6.  W jaki sposób wykonuje się tyczenie prostej w terenie „z przeszkodami”?
7.  W jaki sposób wykonuje pomiar odcinka metodą schodkową?
8.  W jaki sposób wykonuje się tyczenie prostej prostopadłej do danej prostej?
9.  W jaki sposób można zmierzyć kąt w terenie za pomocą busoli?
10.  W jaki sposób można dokonać pomiaru kąta w terenie za pomocą niwelatora?
11.  W jaki sposób wykonuje „niwelację ze środka?
12.  W jaki sposób wykonuje „niwelację w przód”?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj wspólnie z kolegą tyczenie linii prostopadłej do odcinka AB, przechodzącej

przez punkt P leżący na odcinku AB.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące tyczenia prostych,
2)  zaznaczyć kredą na podłożu odcinek AB i punkt P leżący na nim,
3)  ustawić tyczki w punktach A i B na końcach odcinka,
4)  ustawić się z węgielnicą tak, aby pion znajdował się nad punktem P,
5)  jedno  okienko  węgielnicy  skierować  w  stronę  tyczki  A,  drugie  –  w  stronę  tyczki  B,

a następnie zgrać ich obrazy w pionie, obserwując przez trzecie okienko tyczkę C,

6) kierować pomiarowym z tyczką C do momentu, w którym stanie się ona przedłużeniem

obrazów tyczek A i B w obu pryzmatach,

7) narysować na podłożu wyznaczoną prostą prostopadłą do odcinka AB.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

węgielnica,

−

pion,

−

tyczki,

−

kreda,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca pomiarowych geodezyjnych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wraz z kolegą z grupy dokonajcie za pomocą niwelatora pomiaru poziomu powierzchni

parapetu w pracowni szkolnej, w stosunku do poziomu posadzki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące pomiarów geodezyjnych,
2) przygotować niwelator do pracy:

−

ustawić statyw na sztywnym podłożu,

−

wyjąć niwelator z opakowania i ustawić go na statywie, przykręcając śrubę mocującą,

−

wypoziomować niwelator za pomocą śrub regulacyjnych, kontrolując wskazanie libeli,

−

ustawić okular lunety do ostrości wzroku mierzącego,

3)  ustawić łatę na posadzce,
4)  dokonać odczytu poziomu na łacie,
5)  zapisać wynik w karcie pomiaru,
6)  ustawić łatę na parapecie okna,
7)  dokonać odczytu poziomu na łacie,
8)  zapisać wynik w notatniku,
9)  wyliczyć wysokość parapetu nad posadzką (różnica pomiarów),
10)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

niwelator,

−

łata miernicza,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca pomiarów geodezyjnych.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić podstawowe pomiary, jakie wykonuje się w geodezji?



2) wyjaśnić, co to jest osnowa geodezyjna?



3) wykonać stabilizację punktów w terenie za pomocą palików?



4) wytyczyć prostą w terenie odkrytym?



5) wytyczyć prostą w terenie „z przeszkodami”?



6) wykonać pomiar odcinka metoda schodkową?



7) wyznaczyć kąt w terenie za pomocą busoli?



8) wytyczyć prostą prostopadłą do danej prostej w terenie?



9) wykonać niwelacje dowolnym sposobem?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Dobieranie

materiałów

zależności

rodzaju

nawierzchni i konstrukcji dróg i mostów. Magazynowanie
materiałów i wyrobów budowlanych

4.5.1. Materiał nauczania

Zadaniem nawierzchni drogowych jest zapewnienie pojazdom odpowiedniej prędkości,

bezpieczeństwa  i  wygody  ruchu.  To  zadanie  spełnia  nawierzchnia  jeśli  pozostaje  równa,
i odporna na wpływy atmosferyczne o każdej porze roku. Nawierzchnia powinna zachowywać
się  jak  płyta  sprężysta,  bez  trwałych  odkształceń.  Materiały  do  budowy  nawierzchni
drogowych  i  mostowych  dobiera  się  biorąc  pod  uwagę  wszystkie  wymienione  czynniki  oraz
klasyfikację funkcjonalną dróg, zawartą w Ustawie o drogach publicznych z 21 marca 1985 r.

Informacje o materiałach niezbędnych do budowy nawierzchni można znaleźć

w dokumentacji projektowej w opisie technologii warstwy nawierzchniowej. Dobór
materiałów do wykonania nawierzchni przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Materiały do budowy nawierzchni [opracowanie własne]

Rodzaj nawierzchni

Materiał do budowy nawierzchni

drogi gruntowe ulepszone

−

mieszanki piaszczysto-gliniaste

−

żużel paleniskowy

−

żużel wielkopiecowy

−

odpady kamienne

nawierzchnie żwirowe

−

żwir

nawierzchnie tłuczniowe

−

kruszywo łamane

nawierzchni brukowcowe

−

kamień polny, łamany

nawierzchnie kostkowe

−

kostka kamienna

nawierzchnie klinkierowe

−

klinkier drogowy

nawierzchnie betonowe

−

beton drogowy

nawierzchnie bitumiczne

−

beton asfaltowy

−

mieszanki mineralno-bitumiczne

−

mieszanki mineralno-smołowe,

Drogi twarde, ze względu na materiały użyte do budowy górnych warstw nawierzchni

dzieli się na:

−

drogi o nawierzchni ulepszonej (bitumiczne, betonowe, kostkowe, klinkierowe),

−

drogi o nawierzchni nieulepszonej (brukowe, tłuczniowe, żwirowe).

Drogi gruntowe ulepszone buduje się z mieszanki piaszczysto-gliniastej. Piasek tworzy

szkielet  nośny,  a  glina  wypełnia  wolne  przestrzenie  między  jego  ziarnami.  Mieszanki
piaszczysto-gliniaste  dobrze  znoszące  działanie  czynników  atmosferycznych  i obciążenia
ruchem  pojazdów  nazywa  się  optymalnymi.  Skład  mieszanki  optymalnej  ustala
się doświadczalnie  w  laboratorium.  Przeciętnie  mieszanka  optymalna  zawiera  70%  piasku
i 30% gliny.

Nawierzchnie dróg gruntowych można ulepszać żużlem paleniskowym, który przed

wbudowaniem powinien być wysezonowany na pryźmie, przesiany przez sito o oczkach 2 mm
i przesortowany na drobniejsze frakcje. Frakcje większe od 15 mm stosuje się w warstwie
górnej, zaś mniejsze od 15 mm – w warstwie dolnej. Duże bryły żużla należy rozdrobnić.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ulepszanie żużlem wielkopiecowym polega na wbudowaniu w warstwy dolne żużla

o uziarnieniu do 80 mm, a warstwy górne drogi – żużla o uziarnieniu do 50 mm. Wskazane jest
wzmocnienie warstwy górnej dwu lub trzycentymetrową warstwą kruszywa naturalnego
(żwirku) lub pospółką glinianą o uziarnieniu do 10 mm.

Do budowy dróg gruntowych ulepszonych służą również odpady kamienne pochodzące

z kamieniołomów i żwirowni. Przed wbudowaniem powinny one być zbadane w laboratorium.
Odpady kruszywa o zbyt dużej plastyczności nie nadają się do zastosowania. Wskaźnik
piaskowy używanego kruszywa powinien być większy od 40, zaś kruszywo zawierające duże
domieszki gliny można mieszać z piaskiem.

Nawierzchnie żwirowe wykonuje się ze żwiru o różnej wielkości, wymieszanego

w takich proporcjach, aby mniejsze ziarna wypełniały wolne przestrzenie między większymi
ziarnami. Wśród ziarn żwiru powinna znajdować się glina, która spełnia rolę spoiwa. Ponieważ
trudno jest znaleźć mieszankę, która w naturalny sposób posiada odpowiednie proporcje
kruszywa o różnych granulacjach, więc wykonuje się ją poprzez zmieszana różnych kruszyw.

Nawierzchnie tłuczniowe wykonuje się z kruszywa łamanego, uzyskiwanego

z rozdrobnionych skał. Stan spoistości tłucznia uzyskuje się poprzez wałowanie tłucznia
z jednoczesnym polewaniem go wodą, doprowadzając do zaklinowania tłucznia klińcem
i miałem kamiennym. Do wykonania nawierzchni stosuje się jedną lub więcej warstw tłucznia i
klińca.

Nawierzchni brukowcowe wykonuje się z kamienia polnego lub (rzadziej) łamanego

pochodzącego  z  kamieniołomów.  Wysokość  brukowca  powinna  wynosić  16÷20  cm.  Kamień
ten powinien  mieć  dużą  wytrzymałość  na  ściskanie,  małą  ścieralność i dużą mrozoodporność.
Nie  może  być  zwietrzały.  Należy  go  układać  na podsypce  z  piasku,  wypełniając  przestrzenie
między kamieniami klińcem, piaskiem lub pospółką.

Nawierzchnie kostkowe buduje się z kostki kamiennej o wysokości 9÷11 cm, wyrabianej

w kamieniołomach ze skał o dużej wytrzymałości na ściskanie, dużej mrozoodporności, małej
nasiąkliwości, małej ścieralności. Na podsypkę należy stosować piasek, żwir, cement oraz
lepiszcze bitumiczne.

Nawierzchnie klinkierowe wykonuje się z klinkieru drogowego wypalanego z gliny.

Jest to materiał o jednolitej strukturze, dużej twardości i mrozoodporności oraz małej
nasiąkliwości. Stosuje się klinkier o wymiarach 220x100x80 mm oraz 220x115x65 mm.

Nawierzchnie betonowe wykonuje się z betonu cementowego.
Nawierzchnie bitumiczne dzieli się w zależności od użytego lepiszcza na nawierzchnie

asfaltowe i nawierzchnie smołowe, zaś w zależności od konstrukcji nawierzchni – rozróżnia się
dwa typy nawierzchni bitumicznych: betonowy i makadamowy.

Różnią się one pod względem doboru szkieletu mineralnego i lepiszcza, pod względem

wzajemnego  powiązania ziarn kruszywa i zagęszczenia nawierzchni. Nawierzchnia bitumiczna
typu  betonowego  wykonana  jest  z  mieszanek  mineralno-bitumicznych  o równomiernie
stopniowanych  ziarnach  kruszywa  mineralnego,  otoczonych  lepiszczem  bitumicznym.
Nawierzchnia  bitumiczna  typu  makadamowego  zbudowana  jest  z  warstw  kruszywa
jednofrakcyjnego  otaczanych  bitumem,  o  uziarnieniu  stopniowo  malejącym  ku górze.  Ze
względu  na  rodzaj  użytego  kruszywa  i  sposób  wykonania  –  rozróżnia  się nawierzchnie  z
mieszanek  mineralno-bitumicznych  i  nawierzchni  utrwalone.  Nawierzchnie  z  mieszanek
mineralno-bitumicznych  mogą  być  wałowane  lub  lane,  zaś nawierzchni  utrwalone  –  wgłębne
lub półwgłębne.

Beton asfaltowy do nawierzchni drogowych jest mieszanką mineralno-asfaltową typu

betonowego. Składa się z mączki mineralnej, piasku, grysu lub żwiru oraz z asfaltu.
Ma znacznie mniejszą ilość lepiszcza i wypełniacza, niż asfalt lany. Ze względu na uziarnienie
kruszywa, które zwiera rozróżnia się betony drobnoziarniste, średnioziarniste i gruboziarniste.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Beton asfaltowy jest stosowany do wykonywania nawierzchni przeznaczonych dla ruchu
bardzo ciężkiego.

Mieszanki mineralno-bitumiczne otaczane na gorąco składają się z kruszywa

mineralnego i smoły drogowej lub asfaltu. Stosowane są do wykonywania warstw ścieralnych,
wiążących i wyrównawczych nawierzchni drogowych przeznaczonych dla ruchu mniejszego,
niż średni.

Mieszanki mineralno-smołowe, takie jak beton smołowy, składają się z grysów, żwiru,

piasku, mączki mineralnej i smoły drogowej zwykłej lub stabilizowanej. Ze względu na deficyt
smoły do nawierzchni drogowych i jej gorsze właściwości w stosunku do mieszanek
mineralno-bitumicznych z lepiszczem smołowym, stosowanie betonu smołowego nie jest
powszechne.

Składniki przeznaczone do wykonywania mieszanek do nawierzchni bitumicznych muszą

charakteryzować się określonymi własnościami.

Kruszywa do nawierzchni bitumicznych powinny być:

−

nienasiąkliwe,

−

mrozoodporne,

−

odporne na ścieranie,

−

dostatecznie wytrzymałe na ściskanie,

−

odporne na miażdżące działanie urządzeń zagęszczających i ruchu drogowego,

−

odpowiednio uziarnione o graniastym kształcie ziarn,

−

bez zanieczyszczeń.
Kruszywa naturalne używane do wykonywania nawierzchni bitumicznych to: piasek, żwir i

pospółka.

Kruszywa łamane do nawierzchni bitumicznych to: kruszywa łamane zwykłe (miał,

kliniec i tłuczeń) i kruszywa łamane granulowane (piasek łamany, kruszywo drobne
granulowane i grys).

Wypełniacze do nawierzchni bitumicznych klasyfikuje się na: podstawowe (mączka

mineralna  za  zmielonych  skał  osadowych),  zastępcze  (mączka  mineralna  za  zmielonych  skał
magmowych)  i  specjalne  (mączka  gumowa, wapno hydratyzowane). Wypełniacz tworzy wraz
z  lepiszczem  zaprawy  bitumicznej  wiążącą  mieszankę  mineralno-bitumiczną  oraz  wypełnia
wolne przestrzenie między ziarnami.

Lepiszcza bitumiczne – to materiały wiążące pochodzenia organicznego. Rozróżnia

się lepiszcza smołowe i asfaltowe.

Asfalty – to materiały pochodzenia naturalnego lub otrzymywane w rafineriach z ropy

naftowej. Asfalty drogowe są specjalnie przygotowane pod względem konsystencji i jakości do
użycia  w  stanie  ogrzanym  do  wytwarzania  mieszanek  mineralno  asfaltowych,  jak  również  do
skrapiania nawierzchni drogowych lub materiałów stosowanych do ich budowy. Rozróżnia się
dwa  typy  asfaltów  drogowych:  bezparafinowe  i  parafinowe  (im  większa  jest  zawartość
parafiny, tym  mniejsza  trwałość  asfaltu).  W zależności od  wartości penetracji w temperaturze
25

C, rozróżnia się asfalty: miękkie, asfalty średniej twardości i asfalt twardy.

W drogownictwie stosuje się też lepiszcza asfaltowe o konsystencji płynnej, takie jak asfalty
upłynnione czy emulsje asfaltowe, które charakteryzują się dobrą przyczepnością do kruszywa,
a także tym, że można stosować bez podgrzewania.

Smoły – to ciecze otrzymywane w wyniku suchej destylacji materiałów pochodzenia

organicznego  –  na  przykład  węgla.  W  drogownictwie  stosuje  się  smoły  drogowe  zwykłe
i smoły  drogowe  stabilizowane.  Smoły  drogowe  stosuje  się  do  utrwaleń  powierzchniowych
półwgłębnych  i  wgłębnych,  napraw  i  utrzymania  nawierzchni  smołowych  oraz  do  produkcji

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mieszanek  mineralno-smołowych.  Smoły  zwykłe  stosuje  się  do  warstw  dolnych  nawierzchni
i utrwaleń,  zaś  smoły  stabilizowane  –  do  warstw  górnych  nawierzchni  i  do  utrwaleń.  Smoły
bardziej  gęste  należy  stosować  w  cieplejszych porach  roku na  drogach o większym natężeniu
ruch, zaś smoły rzadsze w chłodniejszych okresach i na drogach przy małym natężeniu ruchu.

Asfaltosmoła jest produktem wymieszania frakcji olejowych i paku, uzyskiwanych

z destylacji  smoły  koksowniczej  oraz  asfaltu.  Jest  bardziej  odporna  na  starzenie  od  smoły
i mniej  wrażliwa  na  zmiany  temperatury,  stąd  trwałość nawierzchni,  do  których  została  użyta
jest  większa.  Zaleca  się  ją  do  powierzchniowych  utrwaleń  nawierzchni  bitumicznych,
do ich regeneracji i uszczelnień, do produkcji mieszanek mineralno-bitumicznych na gorąco.

Warunki składowania i magazynowania materiałów do wykonywania nawierzchni

drogowych są ściśle określone, a ich spełnienie jest konieczne dla uzyskania mieszanek
o projektowanych własnościach.

Kruszywa powinny być składowane na placach utwardzonych, aby kruszywo nie mieszało

się z gruntem. Poszczególne frakcje kruszywa powinny być oddzielone od siebie zasiekami,
aby nie mieszały się ze sobą. Zimą należy chronić kruszywo przed zamarzaniem.

Wypełniacze mogą być dostarczane i składowane w papierowych, podwójnych workach

lub  luzem.  Magazyny  przeznaczone  do  składowania  wypełniaczy  powinny  być  przewiewne
i suche. Worki należy układać na drewnianej podłodze ponad poziomem terenu, aby nie uległy
zawilgoceniu.  Wysokość  składowania  nie  może  przekroczyć  dziesięciu  warstw  worków.
Skrajne  stosy  powinno  się  układać  w  odległości  co  najmniej  60 cm  od  ściany  magazynu.
Wypełniacze  pochodzące  z  różnych  wytwórni  należy  składować  oddzielnie.  Wypełniacze
dostarczane luzem przechowuje się w szczelnych zasobnikach.

Asfalty magazynuje się w wytwórniach mieszanek w zbiornikach stalowych,

podgrzewanych olejem grzewczym.

Emulsje magazynuje się w zbiornikach metalowych bez instalacji grzewczej,

w temperaturze otoczenia nie niższej niż +3

C, nie dłużej niż 3 miesiące.

Smoły i asfaltosmoły przechowuje się w zbiornikach ze stali, wyposażonych w instalacje

grzejne. Każdy gatunek smoły należy przechowywać oddzielnie.

Oprócz materiałów i wyrobów bitumicznych do robót drogowych, na placu budowy może

znaleźć się wiele innych materiałów budowlanych, których zasady składowania
i magazynowania trzeba również znać i je przestrzegać.

Składowanie materiałów w pobliżu napowietrznych sieci energetycznych jest możliwe

pod warunkiem zachowania odległości od skrajnych przewodów: 2 m od linii niskiego
napięcia, 5 m od linii wysokiego napięcia do 15 kV i 10 m od linii wysokiego napięcia powyżej
15 kV.

Składowisko drewna powinno być zlokalizowane w miejscu suchym i otwartym. Obszar

należy podzielić na kwatery, na których rozmieszcza się sztaple (długości około 40 m)
materiałów tartych. Odległość między sztaplami w kwaterze powinna wynosić 2÷2,5 m.
Drewno układa się na słupkach betonowych o wysokości około 50 cm. W magazynach krytych
należy przechowywać wyroby z drewna takie jak: płyty, sklejki, prefabrykaty drzewne.

Stal zbrojeniową – pręty i kształtowniki należy składać na podkładach z drewna

lub na stojakach  metalowych,  a  stal  w  kręgach  –  w  zasiekach.  Zbrojenie  w  kręgach  można
składować  warstwami:  kręgi  w  pierwszej  warstwie  powinny  być  ustawione  pod kątem około
60º  do podłoża,  w  drugiej  warstwie  nachylone  w  kierunku  przeciwnym.  Należy  je  chronić
przed opadami atmosferycznymi.

Wyroby z zapraw i betonów nie wymagają zadaszenia, z wyjątkiem materiałów

wrażliwych na opady atmosferyczne.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyroby

ceramiczne

składuje

się

podłożu

wyrównanym,

utwardzonym

i odwodnionym. Na przykład cegły układa się w bloki po 200 lub 250 sztuk. W okresie
jesienno-zimowym cegły należy osłonić matami lub plandeką, zabezpieczając przed opadami
atmosferycznymi i oblodzeniem.

Wyroby

izolacji

cieplnych:

płyty

styropianowe

pilśniowe

składuje

się na wyrównanym podłożu, do wysokości 2 m. Styropian granulowany należy składować
w workach, z dala od ognia. Wyroby pochodzenia mineralnego składuje się w temperaturze
dowolnej, w pomieszczeniach suchych.

Papy w rolkach należy składować w pomieszczeniach suchych, dobrze wentylowanych,

o równym i twardym podłożu, zabezpieczone przed działaniem promieni słonecznych. Rolki
papy należy ustawiać w pozycji pionowej. W magazynie powinna znajdować się gaśnica.

Prefabrykaty żelbetowe składuje się na wyrównanym terenie o niewielkim pochyleniu,

które zapewnia odprowadzenie wód opadowych. Składowiska prefabrykatów powinny
znajdować się w zasięgu pracy żurawi.

Składowanie materiałów na placach składowych otwartych wymaga wcześniejszego

wyliczenia powierzchni składowej brutto, według następującego wzoru:

brutto

= F

netto

x K

gdzie:

K – współczynnik zwiększający, który wynosi:
K = 1,4÷1,5 – dla składowisk materiałów sypkich w pryzmach na składowiskach

otwartych, przy rozładunku ręcznym,

K = 1,4÷3,0 – dla składowisk materiałów sypkich w pryzmach na składowiskach

otwartych, przy rozładunku mechanicznym,

K = 1,5÷2,5 – dla składowisk drewna i stali,
K = 1,4÷3,0 – dla magazynów zamkniętych.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Na podstawie jakiej części dokumentacji projektowej dobiera się materiały do wykonania

nawierzchni dróg i mostów?

2.  Jakie kryteria decydują o wyborze materiału do wykonania nawierzchni dróg i mostów?
3.  Jakie znasz materiały, które używane są do wykonywania nawierzchni dróg i mostów?
4.  W  jakich  warunkach  powinny  być  składowane  kruszywa  przeznaczone  do  robót

drogowych?

5.  W jakich warunkach składuje się wypełniacze?
6.  W jakich warunkach składuje się emulsje, smoły i asfaltosmoły?
7.  Jakie  są  warunki  składowania  i  przechowywania  innych  materiałów  budowlanych,

przydatnych w drogownictwie?

8. W jaki sposób oblicza się powierzchnię brutto placu składowego?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie dokumentacji, którą udostępni Ci nauczyciel, dobierz i scharakteryzuj

materiały do robót drogowych, konkretnego odcinka nawierzchni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące dobierania materiałów

do robót drogowo-mostowych w zależności od rodzaju konstrukcji i nawierzchni,

2) odszukać

dokumentacji

projektowej

informacje

i zestawienia materiałów

przewidzianych do budowy konkretnego odcinka nawierzchni.

3)  wypisać w notatniku nazwy wyszukanych w dokumentacji materiałów,
4)  scharakteryzować dobrane materiały,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dokumentacja projektowa drogi,

−

notatnik, przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca materiałów do wykonywania nawierzchni drogowych
i mostowych.

Ćwiczenie 2

Oblicz powierzchnię brutto placu składowego, wiedząc, że kruszywo ma być składowane

w pryzmach, a jego rozładunek z transportu jest ręczny. Powierzchnia netto, którą dysponuje
budowa wynosi 150 m

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące obliczania powierzchni

placów składowych,

2) wykonać i zapisać obliczenie powierzchni placu składowego dla zadanych warunków,
3) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca obliczania powierzchni placów składowych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) skorzystać z dokumentacji projektowej drogi w celu określenia rodzaju

materiałów, jakie mają być użyte do wykonania jej nawierzchni?



2) określić

kryteria

decydujące

doborze

materiałów

robót

nawierzchniowych?



3) określić materiały używane do budowy różnych nawierzchni drogowych

i mostowych?



4) scharakteryzować

warunki

składowania

materiałów

przeznaczonych

do budowy różnych nawierzchni drogowych i mostowych?



5) obliczyć powierzchnię placu składowego dla różnych materiałów i warunków

składowania?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Dobór maszyn, narzędzi i sprzętu w zależności od rodzaju

robót. Obsługa i konserwacja maszyn i urządzeń
z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i higieny pracy

4.6.1. Materiał nauczania

Przed przystąpieniem do robót nawierzchniowych prowadzi się szereg robót ziemnych.

Wykorzystuje się do nich narzędzia i sprzęt zmechanizowany, który dobiera się zależnie
od zakresu robót, rodzaju i kategorii gruntu, w którym te roboty będą prowadzone.

Ręczne roboty ziemne są pracochłonne i czasochłonne. Ich zastosowanie ogranicza

się do robót w gruntach łatwych do odspajania i zakresu nie przekraczającego objętości
500 m

. Do ręcznego wykonywania robót ziemnych służą takie narzędzia, jak: łopaty, szpadle,

szufle, oskardy, kilofy, łomy, młoty.

Rys. 29. Narzędzia do robót ziemnych [8, s. 76]

Szpadle służą do odspajania lżejszych gruntów spoistych. Kilofy i oskardy stosuje

się do odspajania i spulchniania gruntów spoistych zwartych i skał. Przy pomocy młotów
i łomów rozbija się skały. Do załadunku i przesypywania urobku wykorzystuje się szufle.

Do narzędzi zmechanizowanych przeznaczonych do prowadzenia robót ziemnych obecnie

najczęściej wykorzystuje się młoty pneumatyczne, którymi odspaja i rozkrusza się grunty
skaliste i zwarte.

Do większego zakresu robót lub tam, gdzie wykonywanie prac przez człowieka byłoby dla

niego utrudnione lub niebezpieczne wykorzystuje się sprzęt zmechanizowany.

Do mechanicznego wykonywania robót ziemnych służy sprzęt zmechanizowany, taki jak:

–

koparki,

–

spycharki,

–

zgarniarki,

–

równiarki.
Do odspajania, ładowania i przemieszczania urobku służą koparki.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koparka przedsiębierna (rys. 30). wykorzystywana jest do prowadzenia prac na dnie

wykopu Może odspajać i ładować grunt kategorii od I do IV. Najczęściej korzysta
się z koparek wyposażonych w łyżkę o pojemności 0,25 m

, 0,5 m

, 0,6 m

, 1,2 m

, lecz używa

się też koparek o pojemności łyżki 2,5 m

, 5,0 m

i większych.

Rys. 30. Koparka przedsiębierna [5, s. 48]

Koparka podsiębierna pracuje z poziomu terenu, z górnej krawędzi wykopu (rys. 31).

Wykorzystywana ona jest do wykonywania wykopów kubaturowych – pod budynki i inne
budowle, oraz do wykonywania wykopów liniowych. Stosuje się ją także ze względu na małą
powierzchnię działki lub gdy wprowadzenie koparki na dno wykopu jest z różnych względów
niemożliwe.

Rys. 31. Koparka podsiębierna [5, s. 48]

Koparka chwytakowa (rys. 32) służy do wydobywania gruntów z wody i terenów

nawodnionych,  grząskich  gruntów  bagiennych  i  torfów,  a  także  do  wykonywania  wykopów
o niewielkich  objętościach  w gruntach  sypkich  Wyposażona  jest  w  samoczynnie  otwierający
się  i  zamykający  chwytak  zawieszony  na  linach,  który  pod  własnym  ciężarem  zagłębia
się w grunt. Pojemność chwytaka nie przekracza 1,0 m

, a zasięg wysięgnika 20,0 m.

Rys. 32. Koparka chwytakowa [5, s. 48]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koparka zbierakowa (rys. 33) może być stosowana do wykonywania wszystkich

rodzajów  wykopów  –  na  dużych  i  małych  przestrzeniach,  a  także  wykopów  wąskich  I  i  II
kategorii.  Wyposażona  jest  w  zbierak  wleczony  na  linie,  odspajający  grunt  pod  działaniem
ciężaru  własnego  i  siły  naciągu  liny.  Pojemność  zbieraka  może  wynosić  do  2,0  m

, a zasięg

ramienia koparki do 20,0 m.

Rys. 33. Koparka zbierakowa [5, s. 48]

Koparka wieloczerpakowa (rys. 34) służy do robót wydobywczych, takich

jak wybieranie piasku z dna rzeki lub wybieranie żwiru. Ustawiana jest w pobliżu górnej
krawędzi wykopu, a na zboczu wykopu pracuje jej ruchoma rama z przymocowanymi
do łańcucha czerpakami, nabierającymi urobek z dna wykopu.

Rys. 34. Koparka wieloczerpakowa [5, s. 82]

Spycharki (rys. 35). służą do odspajania, przemieszczania i rozścielania gruntu. Do pracy

w gruntach zwięzłych używane są spycharki ciężkie – na podwoziu gąsienicowym. Spycharki
lekkie na podwoziu kołowym wykorzystuje się w gruntach luźnych. Elementem roboczym
spycharki jest lemiesz, który podczas pracy przesuwa i zwałowuje urobek.

Rys. 35. Spycharka [8, s.78]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zgarniarki (rys. 36) służą do skrawania zewnętrznej warstwy gruntu na głębokość

do 30 cm. Zerwany urobek gromadzony jest w skrzyni zgarniarki. Maszyny te mogą pracować
w gruntach  kategorii  od  I  do  III,  a  nawet  w  gruntach  kategorii  IV  i  V  pod  warunkiem
wcześniejszego  spulchnienia.  Zrywanie  gruntu  może  odbywać  się  na  wąskim  pasie  gruntu,
na niewielkich  odległościach  –  do  2  km,  maszyna  ma  możliwość  poruszania  się  tylko
do przodu. Zgarniarki mogą być maszynami samobieżnymi lub przyczepnymi.

Rys. 36. Zgarniarka [8, s.79]

Równiarki (rys. 37) używane są do prac ziemnych wykończeniowych takich jak,

profilowanie nasypów, kształtowanie koryt pod roboty drogowe a także usuwanie lekkiej
warstwy ziemi roślinnej Częściami roboczymi maszyny są zrywak, spulchniający grunt
do głębokości 40 cm i lemiesz, przesuwający urobek na boki. Równiarki mogą pracować jako
maszyny samobieżne lub przyczepne.

Rys. 37. Równiarka [8, s.79]

W PN-77/M-48000 Maszyny i urządzenia do robót drogowych. Podział, określenia

i symbole klasyfikacyjne – wyróżniono grupy maszyn do robót drogowych według
ich przeznaczenia, a w grupach wyodrębniono rodzaje maszyn. Niektóre z maszyn opisane
są krótko niżej, zaś pozostałe – w innych jednostkach modułowych.

Do stabilizacji gruntu służą m.in. mieszarki do podbudów, walce statyczne, walce

wibracyjne.

Walce statyczne gładkie są używane do zagęszczania podbudów z kruszyw i gruntów

stabilizowanych oraz do zagęszczania mieszanek mineralno-bitumicznych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 38. Walec wibracyjny [6, s. 125]

Walce wibracyjne (rys. 38) są znacznie bardziej efektywne podczas zagęszczania

podłoża, dzięki przekazywaniu na podłoże drgań wytwarzanych przez układ wibracyjny. Mogą
występować jako samojezdne, przyczepne lub prowadzone ręcznie. Do mniejszego zakresu
prac używa się zagęszczarek wibracyjnych.

Do produkcji, transportu i przechowywania lepiszczy bitumicznych służą m.in. kotły

(rys. 39) i zbiorniki do lepiszczy, cysterny, pompy oraz urządzenia do wytwarzania emulsji
bitumicznych.

Rys. 39. Kocioł przewoźny do asfaltu [6, s. 109]

Cysterny samochodowe przystosowane są do transportu ciągnikiem siodłowym.

Są to eliptyczne  pojemniki  izolowane  o  ładowności  15  ÷18  ton.  Napełnia  się  je  bitumem
poprzez  włazy  znajdujące  się  w  górnej  części  cysterny.  Bezpieczeństwo  przewozu  zapewnia
system  odpowietrzający,  a  przepony  wewnątrz  zbiornika  zapobiegają  przemieszczaniu
się ładunku  podczas  transportu.  System  grzewczy  wewnątrz  zbiornika  utrzymuje  właściwa
temperaturę bitumu podczas transportu. Cysterna jest opróżniana grawitacyjnie.

Bitumy można transportować również koleją w wagonach-cysternach o ładowności ok. 40

ton. Są to zbiorniki o konstrukcji spawanej, izolowane, wyposażone podobnie, jak naczepy.
Opróżniane są grawitacyjnie lub w sposób wymuszony.

Do wytwarzania mieszanek mineralno-bitumicznych służą m.in. dozatory kruszywa,

suszarki, otaczarki, kotły do asfaltu.

Kotły produkcyjne do asfaltu używane są podczas remontów cząstkowych. Najczęściej

stosuje się kotły przewoźne pojemności do 2 m

, instalowane na podwoziu przyczepianym

do pojazdu (np. ciągnika).

Do układania nawierzchni bitumicznych służą m.in. skrapiarki do bitumów,

rozsypywarki kruszywa drogowego i rozkładarki mieszanek mineralno-bitumicznych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skrapiarki (rys. 40) służą do równomiernego skrapiania bitumem powierzchni

poddawanej powierzchniowemu utrwaleniu. Wyposażone są m.in. w kotły do podgrzewania
lepiszcza, z których trafia ono pompą sprężarkową do kolektora umożliwiającego skrapianie.

Rys. 40. Skrapiarka [6, s. 108]

Rozsypywarki kruszywa (rys. 41) to urządzenia mocowane do tylnej części skrzyni

samochodu z kruszywem. Wyposażone są w zasobnik kruszywa, przenośnik taśmowy i układ
rozsypujący kruszywo. Służą do rozścielania kruszywa podczas wykonywania podbudowy.

Rys. 41. Rozsypywarka kruszywa [6, s. 107]

Rozkładarki (rys. 42) stosuje się do układania nawierzchni mineralno-bitumicznych.

Dzięki  zastosowaniu  rozkładarek,  wyeliminowano  uciążliwe  dla  zdrowia  ręczne  rozkładanie
mieszanek  Zapewniono  jednakową  grubość  i  szerokość  wykonywanej  warstwy  i jej  wstępne
zagęszczanie.  Rozkładarka  współpracuje  z  samochodem  samowyładowczym,  dowożącym
mieszankę,  który  podjeżdża  z  tyłu  rozkładarki  i  opiera  się  kołami  o  rolki  rozkładarki.
Zawartość  samochodu  jest  stopniowo  opróżniana  do  zasobnika  rozkładarki.  Z zasobnika
mieszanka  trafia  za  pomocą  przenośników  do  tunelu.  Do  rozłożenia  mieszanki  służą  dwa
przenośniki  ślimakowe.  Pas  nawierzchni  kształtują  zespoły  stołu  roboczego.  Zagęszczanie
ułożonej mieszanki odbywa się dwustopniowo – za pomocą ubijaka i płyt wibracyjnych.

Rys. 42. Rozkładarka mieszanki bitumicznej [6, s. 100]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do budowy nawierzchni z betonu cementowego służą m.in. betoniarki drogowe

(przejezdne), rozkładarki i układarki betonu cementowego, wykończarki nawierzchni,
wycinarki szczelin, zalewarki szczelin.

Mieszanki betonowe można układać w formach stałych, używając zestawów maszyn,

złożonych przeważ nie z rozkładarki i wykończarki. Rozkładarka pracuje w sposób opisany
wyżej, zaś wykończarka służy do zagęszczania i profilowania mieszanki. Obydwie te maszyny
poruszają się po prowadnicach – czyli po formach stałych.

Metoda użycia form ślizgowych jest powszechnie stosowana i polega na wykorzystaniu do

pracy rozkładarki, która wykonuje następujące czynności:

−

rozkładanie mieszanki betonowej,

−

zagęszczanie i formowanie płyty,

−

wygładzanie nawierzchni.

Do robót wykończeniowych służą m.in. wiertnice otworów do osadzania słupków

i znaków drogowych, malowarki znaków poziomych.

Wiertnice wyposażone są w mechaniczny sprzęt do wykonywania otworów, osadzania

i mocowania słupków i znaków drogowych.

Malowarki (rys. 43) służące do poziomego oznakowania jezdni muszą posiadać zasobniki

farby i sprzęt (sprężarkę, zbiorniki farby, pistolety natryskowe) do malowania.

Rys. 43. Malowarka [6, s. 107]

Do utrzymania dróg służą m.in. zamiatarki, remontery drogowe, ścinarki poboczy,

rozsypywarki środków chemicznych i uszorstniających, odśnieżarki drogowe i pługi odśnieżne.

Remonter drogowy (rys. 44) jest maszyną służącą do napraw cząstkowych zniszczonych

nawierzchni. Wyposażony jest w sprężarki, skrapiarki, kotły do podgrzewania lepiszczy,
zasobniki kruszywa, zasobniki do ogrzewania mieszanki i inne akcesoria.

Rys. 44. Remonter drogowy [6, s. 106]

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pługi odśnieżne – wyposażone w skośnie ustawione lemiesze (jednostronne

lub dwustronne) służą do zgarniania świeżego śniegu i usuwania go poza krawędź jezdni.

Odśnieżarki – to maszyny do odspajania i odrzucania grubych warstw śniegu twardego

i zleżałego.

Rozsypywarki środków chemicznych i uszorstniających (rys. 45) stanowią zespół

urządzeń do dozowania i rozsypywania materiałów, montowany na wspólnej ramie wraz
z zasobnikiem jako nadwozie samochodu ciężarowego.

Rys. 45. Rozsypywarka środków chemicznych [6, s. 116]

Stała gotowość techniczna sprzętu i maszyn drogowych do podjęcia pracy zgodnie

z zasadami wykonawstwa może być zapewniona dzięki:

−

posługiwaniu się maszynami i urządzeniami zgodnie z instrukcjami ich obsługi,

−

wykonywaniu obsługi technicznej,

−

wykonywaniu konserwacji maszyn i urządzeń.

Dokumentacja techniczno-ruchowa – zwana jest też paszportem maszyny

(lub urządzenia). Powinna ona zawierać:

−

parametry techniczne maszyny,

−

rysunki maszyny,

−

wykaz wyposażenia normalnego i specjalnego,

−

schematy kinematyczne, elektryczne i pneumatyczne,

−

schematy funkcjonowania,

−

instrukcję użytkowania,

−

instrukcję obsługi,

−

instrukcję konserwacji i smarowania,

−

instrukcję BHP,

−

normatywy remontowe,

−

wykaz części zamiennych,

−

wykaz części zapasowych,

−

wykaz faktycznie posiadanego wyposażenia,

−

wykaz załączonych rysunków.
Instrukcje zawierają m.in. objaśnienia podstawowych pojęć, wytyczne planowania

terminów  oraz  zakres  obsług  i  napraw,  zasady  przygotowywania  maszyn  do  napraw,
orientacyjne  normatywy  czasu  napraw  i  obsług  technicznych,  ich  pracochłonności,  okresów
międzyobsługowych  i  międzynaprawczych.  Podczas  użytkowania  maszyn  i  wykonywania
obsług  technicznych,  oprócz  zaleceń  podanych  w  instrukcji,  powinny  być  przestrzegane
przepisy  zawarte  w  dokumentacji  techniczno-ruchowej,  przepisy  bezpieczeństwa  i  higieny
pracy oraz dozoru technicznego.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obsługa techniczna powinna być dokonywana jako:

−

codzienna – przez kierowcę operatora, w celu zapewnienia sprawnej pracy maszyny przez
co najmniej jedną zmianę roboczą. Polega ona na wykonaniu czyszczenia, smarowania,
kontroli zewnętrznej i drobnych prac regulacyjnych. Wykonuje się ją zwykle
po zakończeniu pracy.

−

obsługa  techniczna  pierwsza  –  to  szereg  czynności  wykonywanych  przy  maszynie
po upływie  160÷200  godzin  pracy,  a  przy  samochodach  po  przebiegu  1000÷2000  km.
Przy urządzeniach  prostych  wykonuje  ją  operator,  a  przy  skomplikowanych  –
wyspecjalizowana  brygada  warsztatowa.  Polega  ona  na  wykonaniu  takich  czynności,
jak przy  obsłudze  codziennej  oraz  innych  czynności  obsługowo-naprawczych,
zapewniających  pracę  sprzętu  do czasu  następnej  obsługi.  Wszystkie  prace  wykonuje
się w czasie postoju maszyny, po zakończeniu zmiany, na miejscu jej eksploatacji.

−

obsługa  techniczna  druga  –  to  zespół  czynności  wykonywanych  przy  maszynach
po upływie  320÷400  godzin  pracy,  a  przy  samochodach  po  przebiegu  8000÷10000 km.
Wykonuje ją zawsze brygada warsztatowa razem z użytkownikiem w warsztacie zaplecza
technicznego.  Obejmuje  ona  wszystkie  czynności  wchodzące  w  skład  obsługi  pierwszej,
częściowy  demontaż  niektórych  podzespołów w celu ich regulacji lub wymiany drobnych
części.

−

obsługa sezonowa – wykonywana jest przy zmianie warunków eksploatacji, na przykład
przy przejściu z warunków letnich na zimowe. Jej zakres wchodzi oczyszczenie maszyny,
zabezpieczenie przed korozją i konserwacja jej części zgodnie z dokumentacją techniczno-
ruchową i instrukcją obsługi.

Konserwacja maszyn zapewnia przedłużenie żywotności maszyn i urządzeń. Rozróżnia

się konserwację:

−

międzyzmianową – wykonywaną podczas przerw między zmianami roboczymi,

−

postojową – wykonywaną przy wyłączeniu maszyny z eksploatacji na krótki okres,

podczas oczekiwania na pracę lub transport między budowami.

−

magazynową – wykonywana podczas sezonowego postoju maszyn (np. w okresie

zimowym). Takiej konserwacji mogą być poddawane tylko maszyny kompletne, czyste
i sprawne technicznie.

Uszkodzone maszyny kierowane są do naprawy.
Naprawa średnia wymaga częściowego demontażu maszyny w warsztacie zaplecza

technicznego lub w zakładzie remontowym. Wymienia się lub naprawia części i podzespoły.
Naprawy średnie maszyn drogowych wykonuje się po przepracowaniu przez nie 1600÷2000
godzin. Coraz częściej zastępuje się je naprawami rocznymi.

Naprawa główna wymaga całkowitego demontażu maszyny lub środka transportowego,

wymiany  lub  naprawy  wszystkich  uszkodzonych  części,  montażu,  regulacji,  docierana
wstępnego,  nałożenia  powłok  ochronnych  i  odbioru.  Naprawy  główne  prostych  urządzeń
wykonuje  się  w  warsztatach  zaplecza  technicznego  przedsiębiorstwa,  a  pozostałych  maszyn
i środków transportowych – w wyspecjalizowanych zakładach remontowych. Naprawy główne
maszyn  drogowych  wykonuje  się  po  przepracowaniu  przez  nie  ok.  3200÷6000  godzin,
a naprawy główne samochodów po przebiegu 80000÷120000 km.

Naprawa poawaryjna wynika z uszkodzenia środka transportowego lub maszyny,

spowodowanego nieumiejętnym użytkowaniem lub niewłaściwym wykonywaniem obsługi
technicznej czy też innymi względami.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zachowanie zasad bezpiecznego użytkowania i obsługi jest niezbędne na każdym

stanowisku pracy. Reguluje je m.in. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 20 września
2001 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji maszyn i urządzeń
technicznych do robót ziemnych, budowlanych i drogowych (z późniejszymi zmianami).

Zgodnie z przytoczonym Rozporządzeniem m.in. niedopuszczalne jest:

−

wykonywanie napraw i konserwowanie maszyn roboczych będących w ruchu,

−

odtłuszczanie i czyszczenie powierzchni maszyn roboczych benzyną etylizowaną

lub innymi rozpuszczalnikami, których pary mogą tworzyć z powietrzem mieszaniny gazów
palnych lub wybuchowych.

Podczas obsługi maszyn roboczych w szczególności:

−

w terenie uzbrojonym lub na drodze o ograniczonym ruchu,

−

w pobliżu budynków i budowli,

−

w sąsiedztwie napowietrznych linii energetycznych,

−

w wykopach szerokoprzestrzennych,

−

na terenie bagiennym lub w wodzie,

−

na pochyłościach lub stokach

zapewnia się środki bezpieczeństwa przewidziane w dokumentacji techniczno-ruchowej,
instrukcjach obsługi oraz w stanowiskowych instrukcjach bezpieczeństwa i higieny pracy.

W czasie przerw w pracy oraz po zakończeniu pracy maszyny robocze zabezpiecza

się przed ich przypadkowym uruchomieniem przez osoby nieupoważnione lub niezatrudnione
przy tych pracach.

Zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska

podczas wykonywania robót drogowych i obsługi maszyn do robót drogowych zostały opisane
w jednostce modułowej 833[01].O1.01.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie narzędzia służą do wykonywania robót ziemnych?
2.  Jakie maszyny służą do wykonywania robót ziemnych?
3.  Jakich maszyn używa się do stabilizacji gruntu?
4.  Jakimi środkami transportuje się lepiszcza bitumiczne?
5.  Jakie maszyny służą do wytwarzania mieszanek mineralno-bitumicznych?
6.  Jakie maszyny dobiera się do układania nawierzchni bitumicznych?
7.  Z jakich maszyn korzysta się podczas robót wykończeniowych nawierzchni drogowych?
8.  Jakie maszyny służą do utrzymania dróg?
9.  Jakie informacje zawarte są w dokumentacji techniczno-ruchowej maszyny?
10.  Jakie informacje zawarte są w instrukcji obsługi maszyn drogowych?
11.  Na  czym  polega  obsługa  techniczna  maszyn  i  urządzeń  drogowych  w  poszczególnych

okresach eksploatacji?

12. Na czym polega konserwacja maszyn i urządzeń drogowych w poszczególnych okresach

eksploatacji?

13. Jakie rodzaje napraw maszyn i urządzeń drogowych wyróżnia się w zależności

od uszkodzenia?

14. Na czym polega bezpieczna obsługa i konserwacja maszyn i urządzeń drogowych?

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie instrukcji obsługi maszyny lub urządzenia do robót drogowych otrzymanej

od nauczyciela, zapisz na arkuszu papieru schemat przedstawiający kolejne czynności, jakie
powinieneś wykonać podczas jej konserwacji. Przedstaw swoją pracę, a następnie
po uzyskaniu akceptacji nauczyciela wykonaj czynności konserwacyjne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące korzystania z instrukcji

obsługi maszyn i urządzeń oraz przeprowadzania ich konserwacji,

2)  przeanalizować instrukcję obsługi otrzymaną od nauczyciela,
3)  wykonać schemat kolejnych czynności konserwacji urządzenia,
4)  przedstawić  wykonany  schemat  i  dokonać  ewentualnych  poprawek  według  wskazówek

nauczyciela,

5) przygotować stanowisko pracy do konserwacji urządzenia zgodnie z zasadami

bezpieczeństwa i higieny pracy,

6) zgromadzić na stanowisku pracy narzędzia i materiały niezbędne do wykonania

konserwacji,

7)  wykonać czynności konserwacyjne,
8)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
9)  uporządkować stanowisko pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

instrukcja obsługi maszyny lub urządzenia do robót drogowych,

−

arkusz papieru,

−

przybory do pisania,

−

narzędzia i materiały do wykonania konserwacji,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca posługiwania się instrukcją obsługi maszyn i urządzeń
oraz przeprowadzania ich konserwacji.

Ćwiczenie 2

Z dokumentacji techniczno-ruchowej maszyny (lub urządzenia do robót drogowych),

którą udostępni Ci nauczyciel, wypisz wskaźniki eksploatacyjne tej maszyny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać

materiałach

dydaktycznych

informacje

dotyczące

wyszukiwania

i interpretowania wskaźników eksploatacyjnych maszyn i urządzeń,

2) przeanalizować dokumentację techniczno-ruchową maszyny (lub urządzenia) otrzymaną

od nauczyciela,

3)  wyszukać wskaźniki eksploatacyjne,
4)  zapisać w notatniku wskaźniki eksploatacyjne dotyczące tej maszyny (lub urządzenia),
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dokumentacja techniczno-ruchowa maszyny (lub urządzenia) do robót drogowych,

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca korzystania ze wskaźników eksploatacyjnych maszyn
i urządzeń.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować narzędzia i sprzęt do robót ziemnych?



2) scharakteryzować maszyny i urządzenia do robót drogowych?



3) dobrać maszyny, narzędzia i sprzęt do robót drogowych w zależności

od rodzaju robót?



4) wyjaśnić, jakie informacje zawarte są w dokumentacji techniczno-

ruchowej maszyn i urządzeń?



5) posłużyć się instrukcją obsługi maszyny lub urządzenia?



6) wyjaśnić, na czym polega konserwacja maszyn i urządzeń,



7) wykonać konserwację maszyny lub urządzenia do robót drogowych?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Likwidacja stanowiska pracy i zagospodarowanie odpadów

4.7.1. Materiał nauczania

Ustawa Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 roku, nakłada na inwestora w art. 57

ust. 1 pkt 2b i 3, aby po zakończeniu budowy złożył oświadczenie:
–

o doprowadzeniu do należytego stanu i porządku terenu budowy, a także – w razie
korzystania – drogi, ulicy, sąsiedniej nieruchomości, budynku lub lokalu,

–

oświadczenia o właściwym zagospodarowaniu terenów przyległych, jeżeli eksploatacja
wybudowanego obiektu jest uzależniona od ich odpowiedniego zagospodarowania.

Po odbiorach końcowych robót budowlanych drogowych i mostowych należy przystąpić

do takiego zagospodarowania terenu, aby stał się on użyteczny, a jego walory były zgodne
z ustawą o ochronie środowiska.

Działania te będą się skupiały na:

–

zasypaniu wykopów, zgodnie z zasadami wykonywania robot ziemnych,

–

usunięciu urządzeń i instalacji, które były wykorzystywane na budowie tymczasowo,

–

zdemontowaniu i usunięciu elementów zaplecza i zagospodarowania placu budowy,

–

zdemontowaniu maszyn i sprzętu budowlanego i przewiezieniu go do magazynu
lub na inne budowy,

–

oczyszczeniu terenu z odpadów i zbędnych materiałów budowlanych,

–

nadaniu terenowi formy i kształtu zgodnego z projektem,

–

rozplantowaniu humusu w miejscach zakładania zieleni,

–

innych czynnościach, stosownie do projektu lub warunków lokalnych.

Po zakończeniu robót budowlanych kierownik budowy jest zobowiązany do rozliczenia się

z  materiałów  pobranych  do  wbudowania  i  faktycznie  zużytych.  W  tym  celu  musi  opracować
„zestawienie  zużycia  materiałów  w  produkcji  podstawowej  robót  ogólnobudowlanych”.
Rozliczenia  kierownika  budowy  ze  zużycia  materiałów  dokonuje  osoba  wyznaczona  przez
właściciela  przedsiębiorstwa.  Kierownik  budowy  musi  rozliczyć  się  także  z materiałów
pozyskanych  z  likwidacji  obiektów  zagospodarowania  placu  budowy  –  ogrodzeń,  instalacji,
obiektów  tymczasowych  zaplecza  budowy  i  innych,  zależnych  od specyfiki  i wyposażenia
budowy.

Postępowanie z odpadami

Do odpadów należą zużyte oleje, opakowania, żużel i popiół, odpady mineralne, odpady

metaliczne. Są one szkodliwe lub uciążliwe dla środowiska.
Gospodarowanie odpadami polega na ich zbieraniu, a następnie transportowaniu do miejsc
utylizacji, unieszkodliwianiu lub prowadzeniu odzysku.

Gromadzenie to pierwszy etap gospodarowania odpadami. Do gromadzenia odpadów

stosuje się specjalnie przystosowane pojemniki. Są one oznaczane i ustawiane w wydzielonych,
łatwo dostępnych miejscach. Jednocześnie prowadzi się segregację odpadów w ten sposób, że
dla każdego rodzaju odpadów wyznacza się osobne pojemniki uwzględniające ich cechy lub
właściwości.

Utylizacja – to przetwarzanie materiałów lub odpadów, które straciły wartość użytkową.
Unieszkodliwianie – to likwidacja lub ograniczenie uciążliwości odpadów dla środowiska

przez poddanie ich obróbce, powodującej zmianę ich cech fizycznych, chemicznych
lub biologicznych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Recykling – to systemem wielokrotnego wykorzystywania tych samych materiałów

w kolejnych  dobrach  materialnych  i  użytkowych,  czyli  powtórne  zagospodarowanie  raz
wyprodukowanych  i  użytych  wyrobów  na  przykład  makulatury,  opakowań  szklanych
lub plastikowych.  Chronione  są  w  ten  sposób  nieodnawialne  lub  trudnoodnawialne  źródła
surowców, a jednocześnie ogranicza się produkcję odpadów.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jakim dokumencie zawarte są warunki określające sposób postępowania inwestora

po zakończeniu prac budowlanych?

2. Jakie działania podejmuje się po zakończeniu budowy na terenie, na którym była

ona prowadzona i na terenach przyległych?

3.  Na czym polega rozliczenie materiałów po zakończeniu budowy?
4.  Jakie materiały podlegają rozliczeniu po zakończeniu budowy?
5.  Kto rozlicza kierownika budowy ze zużycia materiałów?
6.  Na czym polega postępowanie z odpadami w czasie likwidowania stanowiska pracy?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie projektu zagospodarowania budowy, który otrzymasz od nauczyciela,

określ kolejność usuwania elementów tego zagospodarowania przy likwidacji budowy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące likwidacji budowy,
2)  przeanalizować projekt zagospodarowania placu budowy,
3)  podjąć  decyzję  o  kolejności  likwidowania  elementów  zagospodarowania  placu  budowy

i sporządzić notatkę pomocną w prezentowaniu wyniku ćwiczenia,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

projekt zagospodarowania budowy,

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca likwidacji placu budowy.

Ćwiczenie 2

Wspólnie z kolegą z grupy przeanalizujcie „zestawienie zużycia materiałów w produkcji

podstawowej robót ogólnobudowlanych”, które otrzymacie od nauczyciela. Przeanalizujcie je,
a następnie odczytajcie, co wykazał kierownik budowy – oszczędności, czy straty materiałów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać

materiałach

dydaktycznych

informacje

dotyczące

dokumentów

wykonywanych przy likwidacji placu budowy,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) przeanalizować „zestawienie zużycia materiałów w produkcji podstawowej robót

ogólnobudowlanych”, otrzymane od nauczyciela,

3) sprecyzować wnioski – zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„zestawienie zużycia materiałów w produkcji podstawowej robót ogólnobudowlanych”,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca likwidacji budowy.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, na czym polega likwidacja placu budowy?



2) określić działania, jakie muszą być podjęte w celu przywrócenia walorów

użytkowych terenom przyległym do placu budowy?



3) wyjaśnić, na czym polega rozliczenie zużycia materiałów po zakończeniu

budowy?



4) określić, które materiały podlegają rozliczeniu po zakończeniu budowy?



5) wyjaśnić, jak powinno się postępować z odpadami w trakcie

i po zakończeniu budowy?



„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 20 zadań o różnym stopniu trudności. Są to zadania wielokrotnego wyboru.
5.  Za każdą poprawną odpowiedź możesz uzyskać 1 punkt.
6.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi. Dla każdego zadania podane

są cztery możliwe odpowiedzi: a, b, c, d. Tylko jedna odpowiedź jest poprawna; wybierz
ją i zaznacz kratkę z odpowiadającą jej literą, znakiem X.

7. Staraj się wyraźnie zaznaczać odpowiedzi. Jeżeli się pomylisz i błędnie zaznaczysz

odpowiedź, otocz ją kółkiem i zaznacz ponownie odpowiedź, którą uważasz
za poprawną.

8. Test zawiera zadania z poziomu podstawowego oraz zadania z poziomu

ponadpodstawowego, które mogą przysporzyć Ci trudności, gdyż są one na poziomie
wyższym niż pozostałe (dotyczy to zadań

od 14 do 20).

9. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
10. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie sprawiało Ci trudność, wtedy odłóż rozwiązanie

zadania na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

11. Po rozwiązaniu testu sprawdź, czy zaznaczyłeś wszystkie odpowiedzi na KARCIE

ODPOWIEDZI.

12. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Pracodawca rozpoczynający działalność budowlaną zobowiązany jest zawiadomić

na piśmie właściwego inspektora pracy w terminie
a)  7 dni od rozpoczęcia tej działalności.
b)  14 dni od rozpoczęcia tej działalności.
c)  28 dni od rozpoczęcia tej działalności.
d)  30 dni od rozpoczęcia tej działalności.

2. Za przygotowanie Planu Bezpieczeństwa i Ochrony Zdrowia na budowie odpowiada

a)  projektant
b)  majster budowy.
c)  inspektor nadzoru.
d)  kierownik budowy.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Przedstawiony poniżej znak oznacza

a)  wykopaliska.
b)  roboty na drodze.
c)  uwaga, na dole pracują.
d)  uwaga, na górze pracują.

4. Jedną z zasad ergonomicznego organizowania pracy jest, aby

a)  ruchy rąk były proste i jak najkrótsze.
b)  ruchy rąk były proste i jak najdłuższe.
c)  ruchy rąk były poprzedzone ruchami nóg.
d)  ruchy nóg były poprzedzone ruchami rąk.

5. Mapa to

a)  szkic terenu.
b)  odwzorowanie krainy geograficznej.
c)  odwzorowanie obiektów terenów w terenie.
d)  zmniejszony,  uogólniony  i  matematycznie  określony  obraz  powierzchni  Ziemi

na płaszczyźnie.

6. Skala mapy to

a)  liczba wyrażona iloczynem liczby 1 i wielkości rzeczywistej odcinka.
b)  liczba wyrażona iloczynem liczby 1000 i wielkości rzeczywistej odcinka.
c)  liczba  wyrażona  w  postaci  ułamka,  którego  licznik  wyraża  jednostkę  miary,

a mianownik liczbę tych miar w terenie.

d) liczba wyrażona w postaci ułamka, którego mianownik wyraża jednostkę miary,

a licznik liczbę tych miar w terenie.

7. Na mapie w skali 1׃ 5000 odległość między punktami A i B wynosi 1 cm. Odległość

rzeczywista w terenie to
a)  5 m.
b)  50 m.
c)  500 m.
d)  5000 m.

8. Odcinek, który w terenie ma długość 10 m, na mapie w skali 1׃ 1000 będzie miał

a)  1 cm.
b)  10 cm.
c)  100 cm.
d)  1000 cm.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Warstwice to linie

a)  łączące punkty o różnych wysokościach.
b)  łączące punkty o tych samych wysokościach.
c)  łączące punkty różnych długościach geograficznych.
d)  łączące punkty o tych samych długościach geograficznych.

10. Na rysunku przedstawiono

a)  łatę.
b)  ruletkę.
c)  dalmierz.
d)  taśmę mierniczą.

11. Busola wskazuje

a)  kąt poziomy.
b)  kąt pionowy.
c)  kierunek wiatru.
d)  kierunek północny.

12. Do pomiarów kątów poziomych i pionowych służy

a)  teodolit.
b)  niwelator.
c)  kątomierz.
d)  węgielnica.

13. Drogi gruntowe ulepszone buduje się z

a)  brukowca.
b)  kostki granitowej.
c)  betonu drogowego.
d)  mieszanki piaszczysto-gliniastej.

14. Jeśli do robót ziemnych w gruncie nawodnionym i bagiennym zastosuje się koparkę ciężką

na podwoziu gąsienicowym, to należy się spodziewać, że

a)  ona ugrzęźnie lub zatonie.
b)  wykona pracę bardzo szybko i sprawnie.
c)  będzie wykonywała pracę dokładniej, niż każda inna koparka.
d)  będzie to dobry wybór, gdyż pod jej ciężarem ulegnie zagęszczeniu grunt bagienny.

15. Czynności: doprowadzenia do należytego stanu i porządku terenu budowy, oświadczenia

o właściwym zagospodarowaniu terenów przyległych do budowy, właściwego
postępowania z odpadami, które powstały w wyniku prac na budowie, należą
do czynności, które wykonuje się

a)  w trakcie budowy.
b)  przy likwidacji stanowiska pracy.
c)  podczas organizowania stanowiska pracy.
d)  corocznie w ramach akcji Sprzątania Świata.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Tyczenie prostej polega na

a)  wyznaczaniu przebiegu prostej na podstawie mapy.
b)  wyznaczaniu reperów na początku i na końcu prostej.
c)  wykonaniu czynności pomiarowych między punktami w terenie.
d)  wyznaczaniu  punktów pośrednich i ustabilizowaniu ich w sposób chwilowy tyczkami

mierniczymi.

17. Z opisu przeprowadzonych robót drogowych wynika, że wykonano częściowe naprawy

nawierzchni asfaltowej, należy wnioskować, że użyto

a)  wiertnicy.
b)  zamiatarki.
c)  odśnieżarki.
d)  remontera drogowego.

18. Jeżeli teren jest tak ukształtowany, że z punktu początkowego nie widać punktu

końcowego, to tyczenie prostej należy wykonać

a)  metodą tyczenia na siebie,
b)  metodą rysunkową na mapie,
c)  metodą kolejnych przybliżeń,
d)  pomiarem ustalonym przez kierownika pomiarów.

19. Z opisu naprawy maszyny drogowej wynika, że dokonano całkowitego demontażu

maszyny lub środka transportowego, wymiany lub naprawy wszystkich uszkodzonych
części, montażu, regulacji, docierana wstępnego, nałożenia powłok ochronnych i odbioru.
Była to, więc naprawa

a)  główna.
b)  średnia.
c)  doraźna.
d)  poawaryjna.

20. Do prac mierniczych nie można zaliczyć

a)  naprawy sprzętu mierniczego.
b)  wykonywania pomiarów w terenie.
c)  rachunkowego opracowania wyników pomiaru.
d)  kartowania pomiaru, czyli graficznego opracowania wyników.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Organizowanie stanowiska pracy do robót drogowych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: