Technik_ortopeda_322[13].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1. Rodzaje dokumentacji technicznej. Dokumentacja konstrukcyjna

i technologiczna

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Rodzaje rysunków i ich znaczenie w technice

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Materiały i przybory rysunkowe

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Polskie normy rysunkowe

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Rzutowanie prostokątne i aksonometryczne

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Odwzorowywanie zewnętrznych i wewnętrznych zarysów przedmiotów

Klasyfikacja rzutów prostokątnych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Wymiarowanie rysunkowe

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Chropowatość powierzchni

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy dotyczącej dokumentacji

technicznej oraz w kształtowaniu umiejętności czytania i wykonywania rysunków
technicznych i dokumentacji konstrukcyjnych zgodnie z Polskimi Normami.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś posiadać, abyś bez
problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie opanujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

wskazanie w materiale nauczania spójnych i aktualnych PN w odniesieniu do
wprowadzanych zasad obowiązujących w rysunku technicznym,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie umiejętności określonych w programie jednostki modułowej,

–

wykaz literatury uzupełniającej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[13].Z1

Podstawy wytwarzania przedmiotów

ortopedycznych

322[13].Z1.03

UŜytkowanie urządzeń

elektrycznych
i sterowanych

automatycznie

322[13].Z1.01

Poslugiwanie się

dokumentacją

techniczną

322[13].Z1.02

Wykonywanie obróbki
ręcznej i mechanicznej

materiałów

322[13].Z1.04

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z materiałów metalowych

322[13].Z1.07

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z materiałów włókienniczych

322[13].Z1.05

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z drewna

322[13].Z1.08

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

ze skóry

322[13].Z1.06

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z tworzyw sztucznych

322[13].Z1.09

Wykonywanie odlewów

gipsowych w technice

ortopedycznej

322[13].Z1.10

Dobieranie konstrukcji

mieszanych w protetyce

ortopedycznej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

czytać i sporządzać proste dokumentacje techniczne,

−

samodzielnie

rozwiązywać

proste

zadania

organizacyjne

technologiczne

z przygotowaniem potrzebnej dokumentacji technologicznej,

−

stosować róŜne metody i środki (symbole, rysunki, kody i zdjęcia) w porozumiewaniu się
na temat zagadnień technicznych,

−

czytać ze zrozumieniem róŜne instrukcje techniczne,

−

opracowywać róŜne pomysły w formie dokumentacji technicznej z wykorzystaniem
technologii informacyjnej,

−

dokonywać podstawowe pomiary.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

scharakteryzować przebieg procesu produkcyjnego,

−

rozróŜnić rodzaje dokumentacji technicznej,

−

rozróŜnić rodzaje rysunków i określić ich znaczenie w technice,

−

dobrać materiały i przybory kreślarskie do wykonania rysunków,

−

wykonać rysunek techniczny zgodnie z wymaganiami Polskich Norm,

−

wykonać rysunki figur płaskich, brył geometrycznych w rzutach prostokątnych
i aksonometrycznych,

−

rozpoznać symbole graficzne i oznaczenia stosowane w rysunku technicznym,

−

zwymiarować rysowane przedmioty,

−

odczytać rysunki z uwzględnieniem wymiarowania,

−

wyjaśnić istotę tolerancji i pasowania oraz chropowatości powierzchni,

−

odczytać odchyłki, obliczyć wymiary graniczne i tolerancję,

−

wykonać  szkice  elementów  odwzorowując  kształty  zewnętrzne  i  wewnętrzne
z zachowaniem proporcji i z oznaczeniem materiałów, wymiarów, tolerancji, pasowania,
odchyłek  kształtów  i  połoŜenia,  chropowatości  powierzchni,  zbieŜności  i  pochylenia
zgodnie z obowiązującymi normami,

−

wykonać rysunki techniczne prostych elementów maszyn,

−

wykonać dokumentację konstrukcyjną i technologiczną produkowanych przedmiotów
ortopedycznych i sprzętu rehabilitacyjnego,

−

odczytać prostą dokumentację techniczną,

−

posłuŜyć się katalogami wyrobów gotowych przedmiotów ortopedycznych i sprzętu
rehabilitacyjnego,

−

posłuŜyć się Polskimi Normami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Rodzaje

dokumentacji

technicznej.

Dokumentacja

konstrukcyjna i technologiczna

4.1.1. Materiał nauczania

Proces produkcyjny polega na przetwarzaniu surowców i materiałów w celu otrzymania

wyrobów  opowiadających  wymaganiom  ekonomicznym  i  konstrukcyjnym.  Podstawowym
elementem  procesu  produkcyjnego  są  procesy  technologiczne.  Proces  produkcyjny  zawiera
równieŜ procesy pomocnicze np.: magazynowania, dystrybucji wyrobów.
Proces  technologiczny  obejmuje  wszelkie  czynności  powodujące  przemiany  tworzyw
w produkty.  Elementy  procesu  technologicznego  to  między  innymi  procesy  obróbki,
montaŜu, kontroli.

W całym procesie produkcji wyrobów przemysłowych pracownicy posługują się

zróŜnicowaną dokumentacją techniczną, której dominującym elementem jest rysunek
techniczny.

Dokumentacja techniczna, niezbędna do prawidłowego sterowania procesem produkcji

określonego  wyrobu  zawiera  rysunki  konstrukcyjne  wszystkich  elementów  i  zespołów
wyrobu  oraz  wskazówki  wykonawcze  w  postaci  planów  operacyjnych  i  informacji
niezbędnych  do  obróbki  i  montaŜu.  W  skład  dokumentacji  technicznej  wchodzą  równieŜ
instrukcje  dotyczące  przeprowadzania  zabiegów  kontrolnych,  sposobu  transportu,
konserwacji, napraw, przechowywania, konserwacji.
Wytwarzanie i uŜytkowanie róŜnego rodzaju wyrobów jest zagadnieniem wieloetapowym:
1  etap  –  projektowanie,  czyli  konstruowanie.  We  wstępnym  etapie  procesu  projektowania
określa  się  przeznaczenie  wyrobu,  jego  ogólną  koncepcję,  zasadę  działania,  postać
konstrukcyjną.  Na  tym  etapie  zupełnie  wystarczający  jest  rysunek  mało  szczegółowy,  wyra-
Ŝ

ający myśl techniczną, zapisaną za pomocą prostych figur geometrycznych lub umownych

symboli graficznych. Tak sporządzony rysunek nazywa się schematem. Schematy są bardzo
przydatne  równieŜ  na  etapie  wytwarzania  i  stosowania  wyrobów.  Stosuje  się  je  szeroko
w instrukcjach obsługi przeznaczonych dla uŜytkowników, do analizowania ogólnej budowy
wyrobów,  szczególnie  o  złoŜonych  strukturach,  do  określania  liczby  elementów  tworzących
wyrób, a takŜe do poszukiwania moŜliwości modernizacyjnych, lokalizowania awarii itp.
Rysunki schematyczne określa PN-80/M-01156.
W budowie maszyn i urządzeń stosowane są równieŜ schematy kinematyczne. Przedstawiają
one  sposób  przenoszenia  ruchu,  od  źródła  ruchu  (silnika)  do  mechanizmów  lub  narzędzi
roboczych przez poszczególne zespoły i elementy składające się na całość urządzenia.
2 etap – wytwarzanie, czyli określenie sposobów wykonania poszczególnych elementów.
3 etap – stosowanie, czyli określenie zagadnień związanych z eksploatacją.
KaŜdy etap wymaga specyficznej dokumentacji technicznej, w tym róŜnych odmian rysunku
technicznego.
I.

Dokumentacja 1 etapu – konstrukcyjna

Ogólna koncepcja i postać konstrukcyjna przedstawiona jest w następujących

dokumentach:

−−−−

załaŜenia konstrukcyjne,

−−−−

warianty rozwiązań, szkice,

−−−−

obliczenia sprawdzające,

−−−−

wyniki analizy wykreślnej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−−−−

rozkłady i łańcuchy sił,

−−−−

schematy strukturalne i kinematyczne,

−−−−

schematy montaŜowe połączeń,

−−−−

rysunki złoŜeniowe całości wyrobu z podanymi warunkami technicznymi,

−−−−

rysunki złoŜeniowe poszczególnych zespołów,

−−−−

rysunki wykonawcze części,

−−−−

warunki techniczne odbioru i dokumentacja techniczno – ruchowa,

−−−−

rysunek ofertowy wyrobu.

II.

Dokumentacja II etapu – technologiczna

Informacje i zalecenia niezbędne do właściwej realizacji procesu technologicznego są

zawarte w dokumentacji technologicznej, na którą składają się:

−−−−

dokumenty określające przebieg procesów wykonania wszystkich części i montaŜu
urządzenia,

−−−−

dokumenty wszystkich pomocy i przyrządów warsztatowych niezbędnych do realizacji
procesu technologicznego,

−−−−

normy i warunki techniczne, na które powołują się wymienione dokumenty,

Podstawowe dokumenty składające się na dokumentację technologiczną to:

−−−−

karty  technologiczne  –  określają  przebieg  obróbki  części  od  materiału  wyjściowego  do
części  gotowej.  Są  podstawą  do  opracowania  innych  dokumentów  technicznych
w postaci:

−−−−

kart operacyjnych, rysunków surówek, rysunków surówek i materiałów wyjściowych,
dokumentacji pomocy warsztatowych oraz dokumentacji organizacyjnych,

−−−−

kart normowania czasów roboczych, norm zuŜycia materiałów, wykazu pomocy
warsztatowych,

Karta technologiczna wraz z pisemnym przewodnikiem stanowi plan technologiczny.

−−−−

karty operacyjne (instrukcyjne), które przeznaczone bezpośrednio do wykonawców
danych operacji obróbki lub montaŜu. Mogą naleŜeć tu między innymi instrukcje
obróbki, parametry obróbki oraz niezbędne informacje opisowe.

Do dokumentacji technologicznej naleŜą równieŜ:

−−−−

instrukcje uzbrojenia-ustawienia narzędzi i przyrządów na stanowiskach pracy,

−−−−

instrukcje obróbki cieplnej,

−−−−

instrukcje obróbki powierzchni,

−−−−

instrukcje montaŜu,

−−−−

karty kalkulacyjne,

−−−−

spisy urządzeń i narzędzi niezbędnych do wykonania danego wyrobu,

−−−−

dokumenty związane z dyscypliną technologiczną (protokoły sprawdzania operacji,
opanowania produkcji, wnioski o zmianę procesu, karty zmian).

Zakres dokumentacji technologicznej zaleŜy od rodzaju produkcji. Przy produkcji
jednostkowej i małoseryjnej jest ograniczany do minimum.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaką rolę pełni dokumentacja techniczna?

Jak przebiega proces projektowania wyrobu?

Jaka jest róŜnica między dokumentacją konstrukcyjną a technologiczną?

Jak przebiega proces produkcyjny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj w punktach przebieg procesu projektowania gorsetu Jewetta.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dokonać pomiarów niezbędnych do jego wykonania,

zapisać wyniki pomiaru:
długość ....................
szerokość .................

wysokość ..................

dobrać odpowiednie materiały,

wypisać poszczególne etapy procesu produkcyjnego,

określić punkty szczegółowe w poszczególnych etapach.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przedstaw schematycznie projekt wytwarzania gorsetu Jewetta.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować 1 etap wytwarzania i wykonywania produktów,

wybrać dowolne figury geometryczne,

ułoŜyć w odpowiedniej kolejności i oznaczyć figury,

opisać schemat.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rolę dokumentacji technicznej?

wyjaśnić przebieg procesu projektowania dowolnego przedmiotu?

określić róŜnicę między dokumentacją technologiczną i konstrukcyjną?

określić dokumenty wchodzące w skład dokumentacji technicznej?

narysować schemat projektu wybranego przedmiotu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Rodzaje rysunków i ich znaczenie w technice

4.2.1.

Materiał nauczania

Podstawowym sposobem przekazywania informacji między konstruktorem jakiegoś

urządzenia a jego wykonawcą bądź uŜytkownikiem jest rysunek. Jednym z rodzajów rysunku
jest rysunek techniczny. Dzięki zwięzłemu i przejrzystemu wyraŜaniu kształtów i wymiarów
odwzorowywanego przedmiotu rysunek techniczny dokładnie wskazuje jak ma wyglądać ten
przedmiot  po  wykonaniu.  Określa  on  równieŜ  budowę  i  zasadę  działania  róŜnych  maszyn
i urządzeń  lepiej  niŜ  najdoskonalszy  opis  słowny.  Rysunek  techniczny  jest  powszechnym
i niezbędnym  środkiem  porozumiewania  się  wszystkich  pracowników  związanych
z projektowaniem i zatrudnionych w realizacji procesu produkcyjnego.

Rysunek techniczny - wykonany zgodnie z przepisami i obowiązującymi zasadami – jest

językiem, którym porozumiewają się inŜynierowie i technicy wszystkich krajów.

Powszechne i międzynarodowe znaczenie rysunku technicznego umoŜliwia korzystanie

z wynalazków i ulepszeń z całego świata.

WyróŜniamy następujące odmiany rysunku technicznego:

−−−−

rysunek techniczny maszynowy,

−−−−

rysunek budowlany,

−−−−

rysunek elektryczny.

Istotne znaczenie ma teŜ uporządkowanie nazw najczęściej spotykanych rodzajów rysunków.
Klasyfikacja ta, zgodna z Polską Normą, przedstawia się następująco:
Oryginał rysunku - przedstawia aktualnie zamieszczone informacje lub dane.
Plan – przedstawienie rozmieszczenia maszyn, urządzeń lub instalacji.
Plan  częściowy  robót  –  przedstawia  wydzieloną  część  planu  ogólnego  robót,  na  ogół
w większej podziałce podający informacje uzupełniające.
Plan  ogólny  -  identyfikuje  teren  i  zakres  robót  budowlanych  w  stosunku  do  planu
urbanistycznego albo podobnego dokumentu.
Plan  ogólny  robót  –  przedstawia  rozplanowanie  robót  budowlanych  łącznie  z  ich
połoŜeniem, oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.
Plan  sytuacyjny  -  przedstawia  rozmieszczenie  obiektów  budowlanych  w  stosunku  do
lokalizacji  znanych  punktów,  dojazdy  i  ogólne  rozplanowanie  terenu.  MoŜe  on  równieŜ
zawierać informacje o sieci usług, sieci dróg i krajobrazie.
Rysunek  –  przedstawienie  przedmiotu  wykonane  w  określonej  podziałce  przy  uŜyciu
przyborów rysunkowych.
Rysunek aksonometryczny – przedstawia przedmiot w rzucie aksonometrycznym.
Rysunek części – przedstawia pojedynczą część (która nie moŜe być dalej rozłoŜona), zwiera
wszystkie informacje niezbędne do określenia tej części

Rysunek częściowy – przedstawia fragment całego wyrobu lub zespołu.
Rysunek  elementu  -  przedstawia  pojedynczy  element  składowy,  zawierający  wszystkie
informacje wymagane do określenia tego elementu.
Rysunek  instalacyjny  –  przedstawia  ogólny  układ  pozycji  i  informacje  niezbędne  do
zainstalowania  danej  pozycji  w  stosunku  do  współpracujących  lub  związanych  z  nią  innych
pozycji.
Rysunek  modelu  -  przedstawia  model  wykonany  z  drewna,  metalu  lub  innego  materiału,
który otacza się materiałem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej.
Rysunek  obrysu  -  przedstawia  zewnętrzny  zarys  oraz  zawiera  wymiary  zewnętrzne  i  masę
przedmiotu,  niezbędne  do  określania  wymagań  dotyczących  pakowania,  transportu
i instalacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunek odmian wykonania - przedstawia części o podobnym kształcie, lecz o odmiennych
parametrach.
Rysunek perspektywiczny – przedstawia przedmiot w rzucie perspektywicznym.
Rysunek podzespołu - rysunek złoŜeniowy na niŜszym poziomie strukturalnym, przedstawia
tylko ograniczoną liczbę grup części.
Rysunek  połączenia  –  podaje  informację  potrzebną  do  złoŜenia  i  dopasowania  dwóch
części,  odnoszącą  się  np.  do  ich  wymiarów,  kształtu,  wymagań  dotyczących  eksploatacji
i prób.
Rysunek  powykonawczy  -  stosowany  do  zapisów  szczegółów  konstrukcji  po  jej
zakończeniu.
Rysunek  rozmieszczenia;  rysunek  sytuacyjny  -  przedstawia  lokalizację  placów,  budowli,
budynków, terenów, elementów, zespołów lub części składowych.
Rysunek  rzutowy  –  przedstawia  przedmiot  w  rzutach  prostokątnych  na  wzajemnie
prostopadłe płaszczyzny;
rysunek szczegółu - przedstawia na ogół w powiększeniu część konstrukcji (element)
i zawiera specyficzne informacje dotyczące kształtu i konstrukcji albo montaŜu i połączeń.
Rysunek  szkicowy,  rysunek  wstępny  -  rysunek  słuŜący  za  podstawę  wyboru  końcowego
rozwiązania i/lub do dyskusji między zainteresowanymi stronami.
Rysunek  techniczny  -  informacja  podana  na  nośniku  informacji,  przedstawiona  graficznie
zgodnie z przyjętymi zasadami i zazwyczaj w podziałce.
Rysunek wykonawczy - opracowany na podstawie danych projektowych, zawiera wszystkie
informacje potrzebne do wykonania danej części.
Rysunek zespołowy - przedstawia wszystkie podzespoły i części zespołu w złoŜeniu.
Rysunek zestawu elementów - przedstawia wymiary, sposób wyróŜniania (rodzaj elementu
i numer identyfikacyjny) oraz zawiera dane dotyczące wykonania zestawu elementów danego
rodzaju.
Rysunek złoŜeniowy – przedstawia wszystkie części i zespoły wyrobu po zmontowaniu.
Rysunek złoŜeniowy - przedstawia wzajemne usytuowanie i/lub kształt zespołu na wyŜszym
poziomie strukturalnym zestawianych części.
Rysunek złoŜeniowy ogólny - przedstawia wszystkie zespoły i części całego wyrobu.
Rysunki produkcyjne:

−−−−

zestawieniowe, złoŜeniowe lub zespołowe - rysunki zawierające wymiary i wszystkie
dane potrzebne do wykonania części i ich zmontowania;

−−−−

wykonawcze - rysunki części zawierające wszystkie dane potrzebne do jej wykonania;

−−−−

bezwymiarowe - wykonawcze z liniami wymiarowymi, ale bez liczb wymiarowych;

−−−−

zabiegowe (operacyjne) – zawierają wszystkie dane potrzebne do wykonania jednego
zabiegu;

−−−−

czynnościowe - zawierają wszystkie dane potrzebne do wykonania jednej czynności;

−−−−

montaŜowe – zawierają wszystkie dane potrzebne do montaŜu zespołu lub wyrobu.

Schemat – przedstawienie w sposób uproszczony zasady działania lub budowy mechanizmu,
maszyny, urządzenia.
Szkic – rysunek przedstawiający określony przedmiot, wykonany na ogół odręcznie
i niekoniecznie w podziałce.
Wykaz  części  -  kompletna  lista  pozycji  tworzących  zespół  (lub  podzespół)  albo
poszczególnych części przedstawionych na rysunku.
Wykres – przedstawienie zaleŜności między dowolnymi wielkościami zmiennymi;
części składowych układu i ich współzaleŜności.
Rysunki  specjalne  to  rysunki  instalacyjne,  sytuacyjne,  fundamentowe,  ogólnowymiarowe,
patentowe, ofertowe, katalogowe, poglądowe, pokazowe, reklamowe, drukarskie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Bardzo często spotykamy się z podziałem rysunków według:

−−−−

sposobu przedstawiania przedmiotu,

−−−−

stopnia złoŜoności przedmiotu rysowanego,

−−−−

przeznaczenia.

Ten  sam  rysunek  w  zaleŜności  od  jego  cech  charakterystycznych  i  przeznaczenia  moŜe  być
zaliczany  jednocześnie  do  dwóch  lub  więcej  wymienionych  grup  np.:  rysunek  rzutowy
złoŜeniowy.
Rysunkiem  technicznym  posługuje  się  wielu  ludzi  w  skali  międzynarodowej,  państwowej
branŜowej,  zakładowej  czy  teŜ  w  skali  przedsiębiorstwa  lub  biura  projektowego.  Zapisy
wyraŜane przez rysunek  techniczny muszą w związku z tym być wykonywane według reguł
i zasad  zrozumiałych  dla  wszystkich,  którzy  z  nich  korzystają.  Zostały  one  ujednolicone
i ujęte w normy.

Spośród terminów ogólnych zostały wyszczególnione: wykres, przekrój, szczegół,

schemat, rzut pionowy, pozycja, nomogram, widok z góry, kład, szkic, rysunek techniczny
(rysunek) i widok.

4.2.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest znaczenie rysunku?

Na jakie grupy moŜna podzielić stosowane w technice rysunki?

Które z wymienionych rysunków moŜna zaliczyć do rysunków produkcyjnych?

4.2.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Ustal jakie rysunki będą niezbędne do wykonania gorsetu Jevetta.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować nazwy i określenia wszystkich rodzajów rysunków podanych
w powyŜszym materiale,

wybrać nazwy tych rysunków, które powinno się mieć przystępując do wykonania
gorsetu Jewetta,

wypisać wszystkie wskazane rysunki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Z podanego w materiale zestawu rodzajów rysunków wybierz te, które są niezbędne do

zaprojektowania i wykonania gorsetu Jewetta.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wypisać rysunki których wykonanie jest niezbędne do wykonania gorsetu Jewetta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.2.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić znaczenie rysunków?

wymienić grupy rysunków stosowanych w technice?

opisać rysunki grupy produkcyjnej?

przyporządkować odpowiednie rysunki do poszczególnych etapów
projektowania i wykonywania urządzeń i ich elementów?

posługiwać się nazewnictwem stosowanym w rysunku technicznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Materiały i przybory rysunkowe

4.3.1. Materiał nauczania

Do sporządzania rysunków potrzebne są materiały i przybory rysunkowe lub zestawy do

rysowania komputerowego.
Niezbędne materiały do sporządzania rysunków to:

−

zwykły biały papier w kratkę lub bez nadruku – do sporządzania szkiców;

−

karton, brystol – do rysowania ołówkiem i tuszem;

−

kalka techniczna – do rysowania tuszem;

−

folia techniczna – do rysowania tuszem;

Przybory rysunkowe:

−

Ołówki o róŜnej twardości grafitów. Stopień twardości określa się oznaczeniem
literowym i cyfrowym. Przypisanie odpowiednich stopni twardości ołówków do ich
zastosowania przedstawia poniŜsza tabela 1.

Tabela 1. Rodzaje ołówków technicznych

Stopnie twardości ołówków (rysików)

Ołówki miękkie

Lp.

Czynności
rysunkowe

Pisanie i rysowanie

Szkicowanie
i cieniowanie

Opracowywanie
rysunków
technicznych

Wymiarowanie

Rysowanie na kalce

Rysowanie na
twardych materiałach

Stopnie twardości ołówków (rysików)

Ołówki średnio twarde

Ołówki twarde

Lp.

Czynności
rysunkowe

Nr2

Pisanie i rysowanie

Szkicowanie
i cieniowanie

Opracowywanie
rysunków
technicznych

Wymiarowanie

Rysowanie na kalce

Rysowanie na
twardych materiałach

Ołówki mogą być tradycyjne w oprawie drewnianej wymagające ciągłego temperowania

oraz automatyczne niewymagające temperowania. Stosuje się do nich pręciki grafitowe
o określonej twardości i grubości.

−

gumki techniczne – białe lub kolorowe,

−

przybory do rysowania tuszem (cyrkle, grafiony, zerowniki),

−

tusz kreślarski,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

pisaki tuszowe – rapidografy, nierozbieralne, napełniane tuszem, posiadają kalibrowane
zakończenia odpowiadające znormalizowanym grubościom linii rysunkowych,

−

liniały, komplety krzywików i wzorników rysunkowych, liniały wielofunkcyjne, które
przesuwają się bardzo swobodnie po płaszczyźnie rysunku i słuŜą do rysowania linii
równoległych, prostopadłych, róŜnych wielokątów oraz okręgów o duŜych średnicach (do
550 mm),

−

deski rysunkowe wykonane z drewna lub tworzywa sztucznego Deski te mogą być
zaopatrzone w przykładnice, prowadnice, wielofunkcyjne i wymienne liniały, obrotowe
głowice kątowe, uchwyty do mocowania papieru.

Urządzenia elektroniczne wspomagające proces wykonywania rysunków i projektowania.
Do komputerowego sporządzania, czytania i przetwarzania rysunków technicznych słuŜą:

−

plotery – słuŜą do kreślenia w sposób profesjonalny bardzo skomplikowanych rysunków
z róŜnych  dziedzin  techniki  na  róŜnych  formatach.  WyposaŜone  są  we  własne
oprogramowanie,  pamięć  i  język  graficzny.  Oprogramowanie  moŜe  zawierać  stałe
elementy  graficzne  występujące  w  rysunkach  technicznych  np.:  róŜne  rodzaje  pisma
technicznego,  linie  rysunkowe,  znaki  wymiarowe  oraz  inne  znormalizowane  elementy
i znaki  występujące  w  rysunku  technicznym.  Za  pomocą  plotera  moŜna  powiększać  lub
zmniejszać dowolnie wybrany rysunek lub jego fragment, dokonać jego obrotu o Ŝądany
kąt,  wykonać  jego  lustrzane  odbicie.  Istnieje  moŜliwość  zmiany  parametrów  pracy
plotera,

−

programy komputerowe – sterują pracą plotera i komputera. Dostępne w Polsce
programy typu CAD (Komputer Aide Design) to AutoCAD, VersaCAD, AutoCAD
Mechanical,

−

drukarka atramentowa lub laserowa - moŜe współpracować z komputerem w którym
zainstalowany jest odpowiedni program,

−

skaner – odczytuje obrazy graficzne i przetwarza je na impulsy elektryczne, które są
moŜliwe do zapamiętania przez komputer.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakich przyborów uŜyjesz do sporządzenia projektu gorsetu Jewetta na kalce technicznej?

Jakie materiały i przybory kreślarskie będą Ci niezbędne do wykonania szkicu rysunku
technicznego?

Jakie czynności moŜesz wykonać i na jakich urządzeniach elektronicznych podczas
opracowywania projektu kołnierza ortopedycznego?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sporządź plan postępowania podczas opracowywania projektu gorsetu Jewetta

z wykorzystaniem konwencjonalnych materiałów i przyborów rysunkowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

opracować tabelkę – plan postępowania podczas opracowywania projektu gorsetu,

wypełnić tabelę treściami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Plan opracowania projektu

Lp.

Działanie

Materiały rysunkowe

Przybory rysunkowe

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Sporządź plan postępowania podczas opracowywania projektu gorsetu Jewetta na kalce

technicznej z wykorzystaniem urządzeń elektronicznych (komputerowych).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

opracować tabelkę – plan postępowania podczas opracowywania projektu gorsetu:

wypełnić tabelę treściami.

Plan opracowania projektu

Lp.

Działanie

Materiały i urządzenia rysunkowe

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

kalka techniczna,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

dobrać odpowiednie materiały i przybory rysunkowe do wykonania
projektu?

dobrać odpowiednie materiały i przybory rysunkowe do wykonania
szkicu?

opracować plan wykonywania projektu z wykorzystaniem urządzeń
komputerowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Polskie Normy Rysunkowe

4.4.1.

Materiał nauczania

Aby rysunek techniczny mógł rzeczywiście spełniać rolę międzynarodowego języka

wszystkich  inŜynierów  i  techników  musi  być  sporządzony  według  ściśle  określonych  zasad
i przepisów.  Zasady  te  z  kolei  muszą  być  stosowane  i  przestrzegane  przez  wszystkie  kraje,
które współpracują ze sobą w zakresie wymiany  myśli naukowo - technicznej. Brak ogólnie
obowiązujących  reguł,  dotyczących  umownych  znaków,  skrótów,  sposobu  przedstawienia
przedmiotu  na  rysunku,  sposobu  określenia  wymiarów  i  innych  uproszczeń,  prowadziłby  do
nieporozumień,  a  nawet  mógłby  być  przyczyną  wadliwego  wykonania  przedmiotu.  Dlatego
teŜ  w  rysunku  technicznym  jak  w  innych  dziedzinach  techniki  obowiązuje  normalizacja.
Normalizacja  polega  na  opracowywaniu  i  wprowadzaniu  w  Ŝycie  norm.  Norma  jest  to
ustalona,  ogólnie  przyjęta  zasada,  reguła,  wzór,  przepis,  sposób  postępowania  w  określonej
dziedzinie.

Przykładowe Polskie Normy obowiązujące w rysunku technicznym do roku 1993.

PN-76/N-01601 Forma graficzna arkusza.
PN-78/N-01608 Rzutowanie prostokątne.
PN-82/N-01619 Rzutowanie aksonometryczne.
PN-82/N-01614 Wymiarowanie. Zasady ogólne.
PN-85/N-01119 Tabliczki rysunkowe.
PN-82/M-01l43 Wymiarowanie. Zasady wynikające z potrzeb.
PN-92/M-Oll44 Tolerancje kształtu i połoŜenia. Oznaczenia graficzne. Proporcje i wymiary.
PN-89/M -O 1146 Oznaczanie chropowatości i falistości powierzchni.
PN-83/M-01l52 Dokumentacja technologiczna.
PN-89/M-01l54 Oznaczanie powłok.
PN-80/M-01l56 Schematy. Rodzaje i typy oraz ogólne zasady wykonywania.
PN-78/M-02041 Wymiary normalne.
PN-78/M-02042 Kąty i zbieŜności normalne.
PN-89/M-02101 Tolerancje i pasowania. Terminologia.
PN-89/M-02102  Podstawy  zamienności.  Układ  tolerancji  i  pasowań.  Tolerancje  i  odchyłki
podstawowe wymiarów do 3150 mm.

Rysunkiem technicznym posługuje się wielu ludzi w skali międzynarodowej, państwowej

branŜowej,  zakładowej  czy  teŜ  w  skali  przedsiębiorstwa  lub  biura  projektowego.  Zapisy
wyraŜane przez rysunek  techniczny muszą w związku z tym być wykonywane według reguł
i zasad  zrozumiałych  dla  wszystkich,  którzy  z  nich  korzystają.  W  technice  norma  to
dokument  techniczno  –  prawny  w  sposób  jednoznaczny  określający  wymagania  dotyczące
konkretnego zagadnienia technicznego.

W odniesieniu do rysunku technicznego normalizowane są np.: wymiary arkuszy

rysunkowych,  linie  rysunkowe,  pismo  rysunkowe,  wymiary  części  maszyn,  oznaczenia
powierzchni.
Prawie  wszystkie  zagadnienia  i  problemy  związane  z  rysunkiem  technicznym  są  opisane
w Polskich  Normach  (PN)  –  są  znormalizowane.  Polskie  Normy  ustanawiane  są  przez
Polski  Komitet  Normalizacyjny.  PKN  powstał  w  1924  r.  a  pierwsze  normy  rysunkowe
ukazały  się  w  roku  1927.  W  latach1972  –  1998  normy  ustanawiał  Polski  Komitet
Normalizacji Miar i Jakości. Od 1994 roku powołano ponownie PKN jako odrębną instytucję
zajmującą  się  normalizacją.  PKN  jest  członkiem  międzynarodowych  organizacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

normalizujących.  Od  1996  roku  trwa  proces  dostosowywania  Polskich  Norm  do  Norm
Europejskich.  Wiele  z  tych  norm  jest  skatalogowanych  według  Międzynarodowej
Klasyfikacji Norm – ISC.

Jest to klasyfikacja trójpoziomowa:
I poziom – dziedzina -01, zagadnienia ogólne,
II poziom – grupa tematyczna -100, rysunek techniczny,
III poziom – 20 podgrupa, rysunek techniczny maszynowy.

Zagadnienia terminologiczne związane z rysunkami reguluje Polska Norma PN-ISO

10209-1, ustanowiona przez PKN w 1994 r. Norma ta, z wyróŜnikiem ISO, jest tłumaczeniem
oficjalnej wersji językowej normy międzynarodowej ISO 10209-1:1992. Ustanowione w niej
terminy  i  definicje  mają  zastosowanie  w  dokumentacji  technicznej  wyrobów,  dotyczącej
rysunków technicznych  we wszystkich dziedzinach. Postanowienia normy  obejmują terminy
ogólne i rodzaje rysunków.

Spośród terminów ogólnych zostały wyszczególnione: wykres, przekrój, szczegół,

schemat, rzut pionowy, pozycja, nomogram, widok z góry, kład, szkic, rysunek techniczny
(rysunek) i widok.
Zgodnie z tą normą:

1.

Rysunek techniczny - informacja podana na nośniku informacji, przedstawiona
graficznie zgodnie z przyjętymi zasadami i zazwyczaj w podziałce.

Szkic - rysunek wykonany na ogół odręcznie i niekoniecznie w podziałce.

Schemat - rysunek, w którym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji
części składowych układu i ich współzaleŜności.

W drugiej części omawiana PN wyszczególnia kolejno następujące rodzaje rysunków:

1.

Rysunek powykonawczy - stosowany do zapisów szczegółów konstrukcji po jej
zakończeniu.

Rysunek złoŜeniowy - przedstawia wzajemne usytuowanie i/lub kształt zespołu na
wyŜszym poziomie strukturalnym zestawianych części.

Plan ogólny - identyfikuje teren i zakres robót budowlanych w stosunku do planu
urbanistycznego albo podobnego dokumentu.

Rysunek elementu - przedstawia pojedynczy element składowy, zawierający wszystkie
informacje wymagane do określenia tego elementu.

Rysunek  zestawu  elementów  -  przedstawia  wymiary,  sposób  wyróŜniania  (rodzaj
elementu  i  numer  identyfikacyjny)  oraz  zawiera  dane  dotyczące  wykonania  zestawu
elementów danego rodzaju.

Rysunek  szczegółu  -  przedstawia  na  ogół  w  powiększeniu  część  konstrukcji  (element)
i zawiera  specyficzne  informacje  dotyczące  kształtu  i  konstrukcji  albo  montaŜu
i połączeń.

Rysunek szkicowy, rysunek wstępny - rysunek słuŜący za podstawę wyboru
końcowego rozwiązania i/lub do dyskusji między zainteresowanymi stronami.

Plan ogólny robót – przedstawia rozplanowanie robót budowlanych łącznie z ich
połoŜeniem, oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.

Rysunek złoŜeniowy ogólny - przedstawia wszystkie zespoły i części całego wyrobu.

10.

Rysunek instalacyjny – przedstawia ogólny układ pozycji i informacje niezbędne do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zainstalowania danej pozycji w stosunku do współpracujących lub związanych z nią
innych pozycji.

11.

Rysunek  połączenia  –  podaje  informację  potrzebną  do  złoŜenia  i  dopasowania  dwóch
części, odnoszącą się np. do ich wymiarów, kształtu, wymagań dotyczących eksploatacji
i prób.

12.

Wykaz części - kompletna lista pozycji tworzących zespół (lub podzespół) albo
poszczególnych części przedstawionych na rysunku.

13.

Rysunek rozmieszczenia; rysunek sytuacyjny - przedstawia lokalizację placów,
budowli, budynków, terenów, elementów, zespołów lub części składowych.

14.

Oryginał rysunku - przedstawia aktualnie zamieszczone informacje lub dane.

15.

Rysunek obrysu - przedstawia zewnętrzny zarys oraz zawiera wymiary zewnętrzne
i masę przedmiotu, niezbędne do określania wymagań dotyczących pakowania,
transportu i instalacji.

16.

Rysunek części - przedstawia pojedynczą część (która nie moŜe być dalej rozłoŜona),
zwiera wszystkie informacje niezbędne do określenia tej części.

17.

Plan częściowy robót – przedstawia wydzieloną część planu ogólnego robót, na ogół
w większej podziałce, i podający informacje uzupełniające.

18.

Rysunek modelu - przedstawia model wykonany z drewna, metalu lub innego materiału,
który otacza się materiałem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej.

19.

Rysunek wykonawczy - opracowany na podstawie danych projektowych, zawiera
wszystkie informacje potrzebne do wykonania danej części.

20.

Rysunek odmian wykonania - przedstawia części o podobnym kształcie, lecz
o odmiennych parametrach.

21.

Plan sytuacyjny - przedstawia rozmieszczenie obiektów budowlanych w stosunku do
lokalizacji znanych punktów, dojazdy i ogólne rozplanowanie terenu. MoŜe on równieŜ
zawierać informacje o sieci usług, sieci dróg i krajobrazie.

22.

Rysunek podzespołu - rysunek złoŜeniowy na niŜszym poziomie strukturalnym,
przedstawia tylko ograniczoną liczbę grup części.

Przykładowe Normy Rysunku Technicznego:

−

PN-EN ISO 1660;1998 – Rysunek techniczny. Wymiarowanie i tolerowanie zarysów
krzywoliniowych.

−

PN-EN ISO 5455;1998 – Rysunek techniczny. Podziałki.

−

PN-EN ISO 5456-2:2002 – Rysunek techniczny. Metody rzutowania. Część 2.
Przedstawienie prostokątne.

−

PN-EN ISO 6433:1998 – Rysunek techniczny. Oznaczanie części.

Jak odczytać dane zawarte w normie?
1)

PN ... Polska Norma;

PN-EN ... Polska Norma wprowadzająca normę europejską EN;

PN-EN ISO ... Polska Norma wprowadzająca normę europejską będącą wprowadzeniem
normy Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej ISO;

Polska Norma wprowadzająca normę Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej
ISO;

Co oznaczają poszczególne elementy normy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykład normy i znaczenie poszczególnych zapisów:

PN-EN ISO 7083:1998:

PN-EN ISO – symbole normy;

7083 – numer normy:

1998 – rok ustanowienia;

PN-ISO 129/Ak -

Ak - Arkusz krajowy

PN-EN ISO 3095-5

-5 – część piąta tej samej normy

PN-ISO 2162-1/Ap1

Ap1 – Poprawka krajowa Ap, pierwsza (1)

PN-ISO 4156+A1

A1 –(A) zmiana krajowa, pierwsza (1)

(U)  -  umieszczane  po  numerze  normy  oznacza,  Ŝe  norma  europejska  EN  została
wprowadzona PN-EN metodą uznania (w języku oryginału).
(E) - umieszczane po numerze normy oznacza, Ŝe norma europejska EN została wprowadzona
metodą okładkową.
druk  nŜ  -  część  norm  oznaczonych  literą  (U)  lub  (E)  PKN  drukuje  jedynie  na  Ŝądanie
w języku oryginału.

PN-88/M-012146 - zapis numeru normy stosowany do 1993 r.
PN – Polska Norma

88 – rok publikacji normy (XX wiek);

M – dziedzina;

012146 – numer normy

4.4.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Kto jest odpowiedzialny za opracowanie norm?

Czy potrafisz objaśnić zapis wybranej Normy?

Dlaczego mógłbyś wykonać określony przedmiot na podstawie rysunku wykonanego
przez kolegę z innego kraju.?

Jakie rodzaje rysunków wyszczególniają PN?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Udowodnij swojemu koledze, Ŝe rysunek jest niezbędny dla wykonawcy wybranego

przedmiotu ortopedycznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wybrać dokumentację techniczną dowolnego przedmiotu lub urządzenia ortopedycznego
np.: gorsetu Jewetta,

wybrać i opisać wszystkie informacje zawarte na rysunkach zawartych w tej
dokumentacji.,

które

są

niezbędne

wykonawcy

urządzenia

lub

przedmiotu

przedstawionego w dokumentacji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

przykładowa dokumentacja techniczna przedmiotów ortopedycznych,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Objaśnij zapisy następujących norm: PN-ISO 128-40:2006, PN-EN ISO 2203 2002.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje na temat PN,

wybrać i opisać podane normy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

PN,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania PKN?

objaśnić zapis wybranej Normy?

wymienić rodzaje rysunków wyszczególnionych przez PN?

wykazać zasadność normalizacji w rysunku technicznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Rzutowanie prostokątne i aksonometryczne

4.5.1.

Materiał nauczania

Rzutowanie - metoda odwzorowywania, według której figurze geometrycznej płaskiej

lub  przestrzennej  jest  przyporządkowana  figura  płaska  przedstawiona  w  danej  płaszczyźnie
rzutu w taki sposób, Ŝe przez kaŜdy punkt figury  geometrycznej przechodzi prosta rzutująca
a punkty  przecięcia  tych  prostych  z  płaszczyzną  rzutów  wyznaczają  tę  figurę  geometryczną.
Jest to odwzorowywanie przedmiotów na płaszczyźnie rysunku, które moŜe być dokonywane
według wybranej metody.

Rzut  –  przedstawienie  graficzne  przedmiotu  w  określonej  podziałce,  wykonane  według
ustalonego sposobu rzutowania, zgodnie z ogólnymi zasadami rysunku technicznego.

Rzutowanie  prostokątne  -  rzutowanie,  w  którym  promienie  rzutujące  są  równoległe  do
danego kierunku rzutowania i prostopadłe do płaszczyzny rzutów.
Rzutowanie  prostokątne

polega na wyznaczaniu rzutów prostokątnych przedmiotu na

wzajemnie  prostopadłych  rzutniach,  przy  załoŜeniu,  ze  przedmiot  znajduje  się  między
obserwatorem  i  rzutnią.  Rzutowanie  prostokątne  polega  na  przenoszeniu  obrazu,  kształtu
zewnętrznych  ścian  przedmiotu  na  rzutnie  (powierzchnie)  wyimaginowanego  sześcianu,
prostopadłościanu,  wewnątrz  którego  znajduje  się  przedmiot.  Na  kaŜdą  z  płaszczyzn
wzajemnie prostopadłych dokonujemy rzutowania prostokątnego przedmiotu w odpowiednim
kierunku:

Rys. 1. Prostopadłościan rzutni

rzut w kierunku A - rzut z przodu (rzut główny),
rzut w kierunku B - rzut z góry,
rzut w kierunku C - rzut od lewej strony,
rzut w kierunku D - rzut od prawej strony,
rzut w kierunku E - rzut z dołu,
rzut w kierunku F - rzut z tyłu.
Rzut z tyłu moŜna w razie konieczności umieścić z lewej strony rzutu D

Metody rzutowania:

Rzutowanie według metody pierwszego kąta, metoda europejska E - rzutowanie
prostokątne równoległe na wzajemnie prostopadłe płaszczyzny rzutów, przy czym obiekt
rzutowany jest umieszczony między obserwatorem a płaszczyzną rzutów, rysunek 2.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na rysunkach technicznych nie rysujemy śladów rzutni, gdyŜ istnieją one tylko w wyobraźni.
Poszczególne rzuty rozpoznajemy po ich wzajemnym połoŜeniu względem siebie rysunek 9.

Rys. 9. Właściwy układ rzutów prostokątnych

W praktyce wykonuje się tylko tyle rzutów ile jest niezbędnych do jednoznacznego
przedstawienia kształtów i wymiarów przedmiotu.
Przy

wykonywaniu

rysunków

technicznych

rzutowanie

prostokątne

jest

jedną

z najwaŜniejszych umiejętności. Dlatego bardzo waŜne jest, aby przestrzegać podstawowych
zaleceń:
1.

Przed  przystąpieniem  do  rzutowania  przedmiotu  naleŜy  go  dokładnie  obejrzeć  ze
wszystkich  stron  oraz  ustalić,  która  z  nich  jest  geometrycznie  najbardziej  urozmaicona.
Ta właśnie strona powinna być uznana za przednią, czyli przeznaczoną do odwzorowania
w  rzucie  głównym  (widok  z  przodu).  Dodatkowym  wymaganiem  jest  takie  ułoŜenie
przedmiotu, aby przednia powierzchnia była równoległa do pionowej płaszczyzny rzutu.

Po ustaleniu „przodu” naleŜy rozstrzygnąć, która strona będzie „górą”, a która „dołem”.
NaleŜy kierować się zasadą, Ŝe górą powinna być ta strona, która jest geometrycznie
bardziej urozmaicona niŜ dolna, podobnie stroną lewą powinna być ta, która jest bardziej
urozmaicona niŜ prawa.

Rzuty od A do F muszą zajmować określone połoŜenie względem siebie (rys. 2 i 4)
MoŜna je jedynie odsuwać lub zbliŜać względem siebie, ale nie wolno ich przemieszczać
ukośnie.

Po opanowaniu reguł rzutowania nie naleŜy oznaczać rzutów ani rysować linii
pomocniczych między nimi.

NaleŜy wykonywać tyle rzutów jest konieczne do jednoznacznego odwzorowania
przedmiotu.

Podczas wykonywania mniejszej liczby rzutów niŜ 6 autor rysunku decyduje, które rzuty
są  konieczne  a  które  moŜna  pominąć.  W  praktyce  zawsze  rysujemy  rzut  główny  A,
w dalszej  kolejności  B  i  C,  jeśli  wykonujemy  trzy  rzuty  lub  B  lub  C,  jeśli  tylko  dwa.

Rzutowanie  aksonometryczne  -  rzutowanie  równoległe  przedmiotu  umieszczonego

w przestrzeni  ograniczonej  trzema  wzajemnie  prostopadłymi  płaszczyznami,  tworzącymi
układ osi aksonometrycznych i umieszczonymi dowolnie w stosunku do płaszczyzny rzutów
(płaszczyzny rysunku).
Rzutowanie  aksonometryczne  polega  na  przedstawianiu  kształtów  przedmiotu,  w  sposób
poglądowy,  na  jednej  płaszczyźnie  tak,  aby  dało  ono  trójwymiarowe  wyobraŜenie
rysowanego obiektu. (norma PN-EN ISO 5456-1 oraz PN-EN ISO 5456-3).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W zaleŜności od układu osi współrzędnych wyróŜniamy następujące rodzaje rzutów

aksonometrycznych:

−−−−

rzut w izometrii (aksonometria izometryczna) (rysunek 10),

−−−−

rzut w dimetrii (aksonometria dimetryczna) (rysunek 11),

−−−−

rzut ukośny (aksonometria ukośna) (rysunek 12).

Rys. 10. Układ osi w Izometrii

Rys. 11. Układ osi w dimetrii

Podstawowe  reguły  rysowania  obiektów  w  rzutach  aksonometrycznych  wskazują  na  to,  Ŝe
główne  krawędzie  przedmiotu,  długość,  wysokość,  szerokość  rysuje  się  równolegle  do  osi
współrzędnych i stosuje obowiązujące na nich podziałki liniowe.
Podziałki  aksonometryczne  są  wyraŜone  ilorazem  1:1  lub  1:2.  Iloraz  pierwszy  oznacza,  Ŝe
krawędzie  przedmiotu  rysujemy  bez  zmian  w  stosunku  do  długości  wynikającej  z  przyjętej
podziałki rysunku. Iloraz drugi (1: 2) oznacza, Ŝe długość krawędzi naleŜy skrócić o połowę.
Rysując obiekt w rzucie metrycznym, naleŜy uwzględnić równieŜ podziałkę rysunku.

Rys. 12. Układ osi w aksonometrii ukośnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest rzut?

Na czym polega rzutowanie?

Na czym polega rzutowanie prostokątne?

Czym róŜni się rzutowanie metodą europejską od metody amerykańskiej?

Na czym polega rzutowanie według metody pierwszego kąta?

Wymień i opisz rodzaje rzutów aksonometrycznych?

Jakie są główne zasady wykonywania rzutów prostokątnych?

4.5.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie rzutu aksonometrycznego bryły narysuj jej rzuty prostokątne.

Rysunek do ćwiczenia 1

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować rzuty prostokątne bryły na podstawie jej rzutu aksonometrycznego.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Narysuj bryłę z rysunku w ćwiczeniu 1 w rzutach dimetrii ukośnej i izometrii.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować bryłę z rys. 1 w rzutach dimetrii ukośnej i izomerii.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować zamieszczone na rysunkach bryły w rzutach prostokątnych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.5.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić pojęcie rzutowania?

zdefiniować „rzut”?

opisać na czym polega rzutowanie prostokątne?

odróŜnić rzutowanie metodą europejską od rzutowania metodą
amerykańską?

opisać zasadę wykonywania rzutów według metody pierwszego kąta?

opisać zasadę wykonywania rzutów według metody trzeciego kąta?

odróŜnić rodzaje rzutów aksonometrycznych?

wymienić i objaśnić najwaŜniejsze zasady wykonywania rzutów
prostokątnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Odwzorowywanie zewnętrznych i wewnętrznych zarysów
przedmiotów. Klasyfikacja rzutów prostokątnych

4.6.1. Materiał nauczania

W praktyce rysunkowej stosuje się wiele rodzajów rzutów prostokątnych, za pomocą,

których  moŜna  odzwierciedlać  kształty  przedmiotów  widziane  z  zewnątrz  oraz  budowę
wewnętrzną przedmiotu. Rzuty te, to widoki, przekroje i kłady.

Widoki

Widoki to rzuty odzwierciedlające zewnętrzny zarys przedmiotu. W zaleŜności od potrzeb

i kształtów rysowanych przedmiotów, zgodnie z PN-89/N-01605 oraz PN-91/N-01604,
stosuje się następujące rodzaje widoków:

−

podstawowy – odzwierciedla najwięcej szczegółów budowy rysowanego przedmiotu,
rzut główny, stanowi podstawę rozmieszczenia pozostałych widoków,

−

kompletny – odzwierciedla całą powierzchnię przedmiotu,

−

częściowy - odzwierciedla tylko fragment przedmiotu,

−

pomocniczy – odzwierciedla płaszczyzny nierównoległe do rzutni, naleŜy dokonać
rzutowania zgodnie z wyznaczonym strzałką kierunkiem rzutowania prostopadłej do
ukośnej płaszczyzny przedmiotu,

Rys. 15. Widok pomocniczy

−

przesunięty – słuŜy do przesuwania widoków pomocniczych,

Rys. 16. Widok pomocniczy przesunięty

−

obrócony – odzwierciedla obrócone widoki pomocnicze, na rysunku naleŜy podać znak
graficzny obrotu, moŜna teŜ podać kąt obrotu np.: A 0 30°.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Widok pomocniczy przesunięty obrócony

−

cząstkowy – odzwierciedla szczegóły przedmiotu,

Rys. 18. Widok cząstkowy

−

cząstkowy o zwiększonej podziałce – rzut obrazujący drobne szczegóły przedmiotu,
których nie moŜna dokładnie przedstawić i zwymiarować w przyjętej podziałce
rysunkowej, naleŜy je specjalnie oznaczać a na rysunku o zwiększonej podziałce wpisać
wartość podziałki obok litery oznaczenia w nawiasie,

−

rozwinięty – rzut przedmiotu wygiętego przedstawionego przed zagięciem lub rzut
przedmiotu walcowego albo stoŜkowego,

−

półwidok – rzut obrazujący połowę przedmiotu symetrycznego względem jednej
płaszczyzny symetrii,

−

ćwierćwidok – rzut obrazujący jedną czwartą przedmiotu symetrycznego względem
dwóch płaszczyzn.

Przekroje

Przekroje to rzuty odzwierciedlające wewnętrzny zarys przedmiotu.

Bardzo  często  przedmioty,  które  przedstawiamy  na  rysunkach  technicznych  mają  wiele
szczegółów  znajdujących  się  wewnątrz.  Narysowanie  rzutów  prostokątnych  takiego
przedmiotu  nie  zapewni  pokazania  tych  elementów,  gdyŜ  będą  one  zasłonięte  ściankami
przedmiotu.  Przedstawienie  niewidocznych  krawędzi  przedmiotu  za  pomocą  linii,
w przypadku  przedmiotów  o  bardziej  złoŜonych  kształtach,  jest  mało  przejrzyste
i niezalecane.  Aby  na  rysunkach  technicznych  przedstawić  wewnętrzne  zarysy  przedmiotu
w sposób bardziej przejrzysty i dokładnie je zwymiarować stosujemy przekroje rysunkowe.

Przekrój powstaje przez przecięcie ( w wyobraźni) przedmiotu płaszczyzną i odrzucenie

tej części przedmiotu, która znajduje się przed płaszczyzną przekroju. Zarysy wewnętrzne
przedmiotu, które zostają w ten sposób odsłonięte oraz krawędzie powstałe przez przecięcie
ś

cian rysuje się liniami ciągłymi grubymi. Płaszczyzny przecięcia ścian kreskuje się liniami

ciągłymi cienkimi pochylonymi pod kątem 45

względem podstawy rysunku. Na rysunkach

złoŜeniowych przekroje stykających się przedmiotów (elementów) kreskuje się w odwrotnych
kierunkach. Miejsce, w którym przedmiot zostaje przecięty, oznacza się krótkimi grubymi
kreskami i wielkimi literami napisanymi z tej strony kresek, z której patrzy się na przekrój.
Litery te powtarza się nad przekrojem z lewej strony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykład procesu postępowania przy wykonywaniu przekroju:
I.

Mamy narysować w rysunku technicznym określony przedmiot.

II.

Dokonujemy przecięcia tego przedmiotu umowną płaszczyzną.

III.

Odrzucamy tę część przedmiotu, która znajduje się przed płaszczyzną przekroju to

odsłonięta zostanie część wnętrza przedmiotu znajdująca się za płaszczyzną przekroju. MoŜna
teraz narysować rzut prostokątny części przedmiotu znajdującej się za płaszczyzną przekroju
i dokładnie przedstawić niewidoczne wcześniej krawędzie np.: szpula narysowana
w przekroju rysunek 19.

Rys. 19. Przekrój szpuli

Do przedstawienia na rysunku większej liczby szczegółów budowy przedmiotu słuŜą

przekroje łamane. Miejsce załamania przedmiotu oznacza się kreskami i literami.
W  celu  zaoszczędzenia  miejsca  i  nie  zaciemniania  rysunku  stosuje  się,  do  kształtów
symetrycznych, półwidok – półprzekrój lub tylko półprzekrój.

Przykład
Na rysunku 1 przedstawiona jest tulejka z kołnierzem w rzucie aksonometrycznym. Rysunek
2  przedstawia  tą  samą  tulejkę  w  rzucie  prostokątnym  z  zaznaczeniem  niewidocznych
krawędzi liniami kreskowymi. Rysunek 3 to przekrój tej samej tulejki.

Rys. 20. Rysowanie przekrojów

Porównując  rysunek  2  i  rysunek  3  bez  trudu  moŜna  stwierdzić,  Ŝe  rysunek  3  wykonany
w przekroju  jest  duŜo  bardziej  przejrzysty  i  czytelny  a  zwymiarowanie  go  nie  powinno
stanowić problemu ani uczynić mniej czytelnym.

Oznaczanie przekrojów

PołoŜenie płaszczyzny przekroju zaznacza się na prostopadłym do niej rzucie dwiema

krótkimi, grubymi kreskami, nieprzecinającymi zewnętrznego zarysu przedmiotu, oraz
strzałkami wskazującymi kierunek rzutowania przekroju. Strzałki umieszczamy w odległości
2–3 mm od zewnętrznych końców grubych kresek. Płaszczyznę przekroju oznacza się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dwiema jednakowymi wielkimi literami, które pisze się obok strzałek, a nad rzutem przekroju
powtarza się te litery, rozdzielając je poziomą kreską.

Rys. 21. Oznaczenie przekroju

Kreskowanie przekrojów

Pola przekroju, tj. obszary, w których płaszczyzna przekroju przecina materiał, kreskuje się
liniami cienkimi ciągłymi. Linie kreskowania, poszczególne przypadki przedstawione zostały
na rysunku 7, powinny być nachylone pod kątem 45

do linii zarysu przedmiotu (rys. 1), jego

osi symetrii (rys. 2), poziomu (rys. 3).

Rys. 22. Sposoby kreskowania przekrojów

Miejsce przekroju zaznaczane jest poprzez zakreskowanie pola powstającego po

przecięciu materiału płaszczyzną przekroju i naleŜące do materiału rysowanego przedmiotu.
Linie kreskowania muszą być do siebie równoległe nachylone do pod kątem 45° do osi
symetrii, do linii obramowania lub do charakterystycznych krawędzi przedmiotu.

Nie  mogą  być  prowadzone  równolegle  do  Ŝadnej  krawędzi,  osi  symetrii  czy  teŜ  zarysów
przedmiotu. MoŜna zmienić kąt nachylenia linii kreskowania na 30° lub 60°.
Odległości  między  liniami  przekroju  mogą  wynosić  od  1–5  mm  i  zaleŜą  od  wielkości
przedstawianego przedmiotu:

−

kompletny – odzwierciedla cały przedmiot w przekroju,

−

częściowy - odzwierciedla tylko fragment przedmiotu, urwanie naleŜy zaznaczyć linią
cienką zygzakową lub falistą,

−

ukośny – moŜe być przesunięty i obrócony,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

cząstkowy – słuŜy do odzwierciedlania drobnych wewnętrznych szczegółów
przedmiotu,

−

cząstkowy o zwiększonej podziałce – rzut obrazujący takie szczegóły przedmiotu,
których nie moŜna dokładnie przedstawić i zwymiarować w przyjętej podziałce
rysunkowej, naleŜy je specjalnie oznaczać a na rysunku o zwiększonej podziałce wpisać
wartość podziałki obok litery oznaczenia w nawiasie,

−

rozwinięty – przedstawia wewnętrzne zarysy przedmiotu wygiętego. Przekrój ten rysuje
się w stanie wyprostowanym, rozwiniętym, bez zniekształcenia przedmiotu. Nad rzutem
przekroju naleŜy rysować znak rozwinięcia,

−

półprzekrój – rzut obrazujący połowę przedmiotu symetrycznego,

−

ćwierćprzekrój – rzut obrazujący jedną czwartą przedmiotu symetrycznego mającego
w danym rzucie dwie płaszczyzny symetrii,

−

połówkowy, (według normy PN-89/N-01605 – półprzekrój), - rzut przedmiotu
symetrycznego, obrazujący jedną połowę w przekroju a drugą w widoku,

−

pionowy – rzut otrzymywany przez przecięcie przedmiotu płaszczyzną przekroju
prostopadłą do poziomu płaszczyzny rzutu . MoŜe występować w odmianie podłuŜnej
lub poprzecznej,

−

podłuŜny – powstaje po przecięciu przedmiotu płaszczyzną przekroju równoległa do
jego geometrycznej osi wzdłuŜnej,

−

poprzeczny – powstaje po przecięciu przedmiotu płaszczyzną przekroju prostopadła do
jego geometrycznej osi wzdłuŜnej,

−

poziomy – powstaje po przecięciu przedmiotu płaszczyzną przekroju równoległa do
płaszczyzny poziomej rzutu,

−

stopniowy – powstaje po przecięciu przedmiotu przez kilka równoległych płaszczyzn
przekroju a jego rzut prostokątny naleŜy sprowadzić do jednej płaszczyzny rzutu,
wymaga przedstawienia przedmiotu co najmniej w dwóch rzutach,

−

łamany – powstaje przez przecięcie przedmiotu dwiema lub większą liczbą płaszczyzn
przekroju, których ślady tworzą linię łamaną. Ten przekrój naleŜy sprowadzić do jednej
płaszczyzny rzutów.

Kłady

Kład to zarys figury geometrycznej powstałej w wyniku przecięcia przedmiotu tylko

jedną płaszczyzną przekroju z pominięciem zarysów i krawędzi leŜących poza tą płaszczyzną
- PN – 89/N-01605. Jest to przekrój poprzeczny o zmniejszonej liczbie szczegółów
geometrycznych. Zgodnie z wyróŜnia się dwa rodzaje kładów: miejscowy i przesunięty.
Miejscowy umieszcza się na widoku przedmiotu rysując jego zarys cienką linią ciągłą.
Przesunięty umieszcza się poza widokiem przedmiotu a jego zarys rysuje się linią ciągłą
grubą. MoŜna stosować dwa sposoby przesunięcia:

−

na osi obrotu płaszczyzny przekroju blisko widoku przedmiotu,

−

w innym miejscu i połoŜeniu, przy jednoczesnym oznaczeniu kładów.

Ogólne zasady przedstawiania i rysowania omówionych rzutów prostokątnych.

1)

Rzut główny powinien przedstawiać przedmiot w połoŜeniu poziomym lub pionowym,
lub w połoŜeniu uŜytkowym, lub w takim jaki nadajemy mu podczas obróbki.

Liczbę rzutów naleŜy ograniczyć do koniecznego minimum, które powinno jednak
zapewnić jednoznaczne zobrazowanie i zwymiarowanie przedmiotu, jeśli jest to jeden
rzut to musi to być rzut główny.

Rzuty przedmiotów długich moŜna skracać pomijając ich część środkową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oznaczenia:
1)

Zarysy i krawędzie widoczne na przekrojach i widokach rysujemy linią ciągłą grubą.
Niewidoczne zarysy i krawędzie rysujemy linią kreskową cienką.

Widok częściowy urywamy cienką linią falistą lub zygzakową.

Przekrój częściowy urywamy przez doprowadzenie linii kreskowania do niezaznaczonej
linii prostej, jeśli jest to przekrój połówkowy to urwanie zaznaczamy linią cienką falistą.

Symetrię przedmiotu oznaczamy linią punktową przeciągniętą poza zarys rysunku.

Przerwania oznaczone na rzutach przedmiotów długich naleŜy rysować cienką linią
falistą lub zygzakową.

Uproszczenia:
1)

Wielokrotnie powtarzające się jednakowe elementy konstrukcyjne rysujemy w uproszczeniu.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest rzut i jakie są rodzaje rzutów zgodnie z PN?

Co to jest widok i jakie ich rodzaje określa PN?

Co to są przekroje i jakie ich rodzaje określa PN?

Co to jest kład i jakie ich odmiany określa PN?

Jakie znasz ogólne zasady przedstawiania i rysowania rzutów prostokątnych?

W jaki sposób oznacza się poszczególne rodzaje rzutów prostokątnych?

4.6.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Narysuj stoŜek ścięty z otworem przelotowym: w rzutach prostokątnych i w widoku

podstawowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować stoŜek ścięty z otworem przelotowym w rzutach prostokątnych i w widoku
podstawowym.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Narysuj przekrój podłuŜny graniastosłupa o podstawie sześciokątnej z kołowym otworem

przelotowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować przekrój podłuŜny graniastosłupa o podstawie sześciokątnej z kołowym
otworem przelotowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Narysuj kład walca z otworem przelotowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować kład walca z otworem przelotowym.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.6.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić co to jest rzut i jakie są rodzaje rzutów zgodnie z PN?

wyjaśnić co to jest widok i jakie ich rodzaje określa PN?

określić co to są przekroje i jakie ich rodzaje określa PN?

określić co to jest kład i jakie ich odmiany określa PN?

wymienić i omówić ogólne zasady przedstawiania i rysowania rzutów
prostokątnych?

podać sposoby oznaczania poszczególnych rodzajów rzutów
prostokątnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Wymiarowanie rysunkowe

4.7.1. Materiał nauczania

Rzuty przedmiotu odwzorowują jego budowę i kształt, nie stanowią jednak informacji

wystarczającej do jego wykonania. Wykonawca, poza kształtem i budową, musi ponadto znać
wymiary

poszczególnych

elementów

geometrycznych

narysowanego

przedmiotu.

Wymiarowanie,  czyli  podawanie  wymiarów  na  rzutach,  widokach,  przekrojach  i  kładach,
podobnie jak zasady rzutowania, jest objęte normalizacją. Z tego powodu wymiarowanie nie
moŜe  być  dowolne,  przypadkowe  i  wykonane  według  indywidualnych  pomysłów  autora
rysunku.
Aktualnie  wymiarowanie  rysunkowe  regulują  normy  PN-ISO  129:  1996  oraz  PN-ISO  129/
AK: 1996 (Arkusz krajowy).

Elementy wymiaru rysunkowego

Wymiar rysunkowy, wielkość liniowa lub kątowa wyraŜona w określonych jednostkach

miary, której formą graficzną jest zespół linii, znaków i liczb. Podstawowe elementy
graficzne stosowane w wymiarowaniu to:

Rys. 23. Elementy wymiaru rysunkowego: 1 – linia wymiarowa; 2 – znak ograniczenia linii wymiarowej;

3 – liczba wymiarowa; 4 – linie pomocnicze linii wymiarowej; 5 – znak wymiarowy

Wymienione  elementy  nie  zawsze  występują  równocześnie,  ale  kaŜdy  z  nich  musi  spełniać
określone wymagania graficzne.

Linie wymiarowe

1.

Linie wymiarowe naleŜy rysować jako linie ciągłe cienkie zakończone znakami
ograniczenia w następujący sposób:

−

jako równoległe do odcinka - przy wymiarowaniu odcinka prostoliniowego:

Rys. 24. Przykład rozmieszczania linii wymiarowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Linie wymiarowe jako urwane, w odległości 2–10 mm od równoległej linii wymiarowej,
stosuje się w wymiarowaniu np. przedmiotów symetrycznych:

Rys. 29. Przykład rysownia linii wymiarowych

Linie wymiarowe nie mogą przecinać się wzajemnie, przecinać się z pomocniczymi
liniami wymiarowymi, być narysowane na osi symetrii, pomocniczych liniach
wymiarowych i linii zarysu przedmiotu.

Znaki ograniczenia linii wymiarowych:

−

groty – krótkie linie pod kątem 15°–90° jako otwarte, zamknięte oraz zamknięte
i zaczernione,

−

ukośne kreski – cienkie linie nachylone pod katem 45° do linii wymiarowej,

−

niezaczernione kółeczko o średnicy ok. 3 mm – na początku linii wymiarowej.

Wielkość znaków ograniczenia powinna być proporcjonalna do wielkości rysunku. Na
jednym rysunku naleŜy stosować tylko jeden rodzaj grotu. Znaki ograniczenia muszą dotykać
pomocniczych linii wymiarowych lub linii rysunkowych.

Liczby wymiarowe

Liczby wymiarowe naleŜy pisać jednakową wysokością cyfr na całym arkuszu.

NaleŜy je pisać nad liniami wymiarowymi, wzdłuŜ tych linii w pobliŜu środka ich długości
tak aby ich nie dotykały:

Rys. 30. Przykład zapisywania liczb wymiarowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Cyfry na całym arkuszu powinny być napisane jednakową wysokością:

Rys. 31. Przykład zapisywania liczb wymiarowych

Przy wymiarach drobnych nad linią i pod linią lub nad linią odniesienia:

Rys. 32. Przykład zapisywania liczb wymiarowych

Liczby wymiarowe i inne informacje wymiarowe naleŜy pisać tak, aby dawały się

odczytać  w  dwóch  połoŜeniach  arkusza  rysunkowego  lub  tak,  aby  wszystkie  dawały  się
odczytać, gdy się patrzy od dołu arkusza rysunkowego.
Wymiary  liczbowe  naleŜy  wyraŜać  w  milimetrach  pomijając  oznaczenie  mm  a  wymiary
kątowe  w  stopniach,  minutach  i  sekundach  kątowych  pisząc  ich  odpowiednie  jednostki  za
liczbami wymiarowymi.

Pomocnicze linie wymiarowe

NaleŜy je rysować jako ciągłe cienkie, przeciągnięte 2-4 mm poza odpowiadające im

linie wymiarowe, prostopadłe do odpowiadających im wymiarów liniowych, cięciwy łuku
przy wymiarowaniu tej cięciwy. NaleŜy je rysować równieŜ prostopadle do cięciwy łuku przy
wymiarowaniu łuku opartego na kącie do

oraz promieniowo przy wymiarowaniu łuku

opartego na kącie wierzchołkowym nie większym niŜ

. Linie pomocnicze mogą być

przedłuŜeniem osi symetrii. NaleŜy unikać wzajemnego przecinania się pomocniczych linii
wymiarowych oraz prowadzenia ich równolegle do linii kreskowania przekrojów.

Znaki wymiarowe

W skład wielu wymiarów wchodzą takŜe znaki wymiarowe. Zastosowanie tych znaków

upraszcza wymiarowanie, ogranicza liczbę rzutów oraz ułatwia odczytywanie wielu
szczegółów kształtów geometrycznych wymiarowanych przedmiotów. Znaki wymiarowe,
zgodnie z PN, pisze się zawsze przed liczbą wymiarową i o tej samej wysokości, co ta liczba.
Przykładowe znaki wymiarowe:

−

– średnica; np.: Φ100,

−

R – promień; np.: R50,

−

□

– kwadrat; np.:□ 30,

−

SR – promień kuli np.: SR70,

−

S Φ – średnica kuli,

−

x – długość, grubość przedmiotu przedstawionego w jednym rzucie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zasady wymiarowania.

Zasada niepowtarzania wymiarów.

Nie naleŜy podawać tego samego wymiaru przedmiotu więcej niŜ jeden raz bez względu

ile  rzutów  naleŜy  wykonać,  aby  przedstawić  przedmiot.  Wymiar  naleŜy  umieścić  na  tym
rzucie,  na  którym  będzie  najbardziej  czytelny,  zrozumiały  i  niezbędny  dla  potrzeb
konstrukcyjnych  i  technologicznych.  Z  reguły  najwięcej  wymiarów  umieszcza  się  na  rzucie
głównym gdyŜ on powinien zawierać najwięcej szczegółów.

Zasada pomijania wymiarów oczywistych.

Do wymiarów oczywistych zalicza się wymiary kątowe wynoszące 0° między liniami

równoległymi 90° między liniami prostopadłymi, podziałkę równomiernie rozmieszczonych
elementów na okręgu, jeśli podana jest liczba tych elementów, promień półokręgu łączącego
linie równoległe.

Zasada grupowania wymiarów.

Wymiary dotyczące tych samych szczegółów konstrukcyjnych np.: otworów, powinny

być zgrupowane najlepiej na jednym rzucie.

Zasada otwartych łańcuchów wymiarowych.

W łańcuchu wymiarowym naleŜy pomijać jeden z wymiarów przyjęty jako wypadkowy.

Łańcuch  wymiarowy  przedmiotu  to  zespół  wymiarów  (ogniw  łańcucha)  określających
wzajemne  połoŜenie  elementów  geometrycznych  przedmiotu,  tworzących  wraz  z  wymiarem
wypadkowym obwód zamknięty. Łańcuchy mogą tworzyć wymiary długościowe równoległe
i nierównoległe oraz wymiary kątowe. Ze względów praktycznych w łańcuchu wymiarowym
pomija  się  wymiar  tego  elementu  geometrycznego,  który  z  punktu  widzenia  konstrukcyjno-
technologicznego jest „mało waŜny”. Najczęściej są to te elementy geometryczne przedmiotu,
które  nie  mają  bezpośredniego  wpływu  na  zasadę  działania  zespołu  maszynowego  i  nie
współpracują bezpośrednio z innymi częściami urządzenia. Łańcuch wymiarowy musi być na
rysunku  zawsze  otwarty,  natomiast,  który  z  wymiarów  pominąć,  jest  zawsze  rzeczą
indywidualną dla kaŜdego wymiarowanego przedmiotu.

Zasada wymiarowania od baz wymiarowych.

Wymiary róŜnych elementów geometrycznych przedmiotu naleŜy podawać od przyjętych

baz  wymiarowych.  Baza  wymiarowa  to  element  geometryczny  przedmiotu,  płaszczyzna,
krawędź,  oś  symetrii,  punkt,  względem  którego  określa  się  połoŜenie  innych  elementów
geometrycznych  przedmiotu.  O  wyborze  baz  danych  decydują  wymagania  konstrukcyjne,
wymagania  technologiczne  i  wymagania  pomiarowe.  Z  reguły  jako  bazy  wymiarowe
przyjmuje  się  gładkie,  obrobione  i  moŜliwie  duŜe  płaskie  powierzchnie  przedmiotu,  główne
proste  krawędzie  przedmiotu,  które  wyznaczają  jego  zarys,  główne  płaszczyzny  i  osie
symetrii, środki otworów lub inne punkty o szczególnym znaczeniu.

Sposoby wymiarowania.

Wymiary przedmiotów moŜna porządkować względem siebie w układzie szeregowym,

równoległym i mieszanym.

Wymiarowanie w układzie szeregowym, łańcuchowe.

Polega na ustawieniu poszczególnych wymiarów składowych w szeregu – jeden za

drugim. Stosuje się taki sposób wymiarowania, gdy naleŜy określić połoŜenie sąsiednich
elementów względem siebie. Przykład poniŜej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 36.Wymiarowanie w układzie mieszanym

W praktyce stosuje się równieŜ określone zasady wymiarowania róŜnorodnych brył

geometrycznych  np.  graniastosłupów,  powierzchni  walcowych  i  kulistych  oraz  powierzchni
pochylonych  i  stoŜków.  Wykonując  wymiarowanie  brył  geometrycznych  naleŜy  pamiętać
o zasadach wymiarowania promieni i długości boków, krawędzi teoretycznych oraz zarysów
krzywoliniowych.  Ponad  to  przedmioty  mające  postać  pręta  i  stały  przekrój  poprzeczny  na
całej  długości,  zgodnie  z  PN-EN  ISO  5261  moŜna  wymiarować  i  oznaczać  w  sposób
uproszczony.  Oznaczenie  jest  symbolem  graficznym  odzwierciedlającym  przekrój
poprzeczny pręta.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie elementy składają się na wymiar rysunkowy?

Jakie są sposoby stosowania linii wymiarowych?

Jakie są znaki graficzne ograniczające linie wymiarowe?

Jakie znasz znaki symbole graficzne stosowane w wymiarowaniu rysunków? Wymień
i narysuj przynajmniej 5 przykładowych.

Jakie znasz zasady wymiarowania?

Jak brzmi zasad otwartych łańcuchów wymiarowych i co z tego wynika?

Co to jest łańcuch wymiarowy?

Na czym polega wymiarowanie w układzie szeregowym, równoległym i mieszanym?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na poniŜszym rysunku, wpisz liczby wymiarowe zgodnie z obowiązującymi zasadami?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Przerysuj przedmioty płaskie przedstawione na rysunku w wielkościach zgodnych

z podanymi wymiarami. Nie powtarzaj zbędnych wymiarów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przerysować przedmioty płaskie przedstawione na rysunku w wielkościach zgodnych
z podanymi wymiarami.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przybory rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić i opisać elementy składające się na wymiar rysunkowy?

opisać sposoby stosowania linii wymiarowych?

narysować przykłady znaków graficznych ograniczających linie
wymiarowe?

podać przykłady znaków i symboli graficznych stosowanych
w wymiarowaniu rysunków?

opisać zasady wymiarowania?

wyjaśnić znaczenie zasady otwartych łańcuchów wymiarowych?

objaśnić co to jest łańcuch wymiarowy?

opisać na czym polega wymiarowanie w układzie szeregowym,
równoległym i mieszanym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.

Chropowatość powierzchni

4.8.1. Materiał nauczania

Na powierzchniach poddawanych obróbce części urządzeń występują zawsze drobne

nierówności  w  postaci  wgłębień  i  wzniesień.  W  zaleŜności  od  kształtu  i  rozmiarów
nierówności mówimy o falistości lub chropowatości powierzchni.
Falistość  powierzchni  –  zbiór  nierówności,  będący  składową  powierzchni  rzeczywistej
o charakterze przypadkowym lub zbliŜonym do postaci okresowej, których odstępy znacznie
przewyŜszają odstępy chropowatości powierzchni.
Falistość  powierzchni  to  występowanie  powtarzających  się  regularnie  wzniesień  i  wgłębień
powstających po obróbce.

Chropowatość  powierzchni  –  elementy  struktury  geometrycznej  powierzchni  uformowane
w czasie procesu jej kształtowania, nie zawierające falistości i odchyłek kształtu.
Chropowatość  to  drobne  nierówności  powierzchni  powtarzające  się  niezbyt  regularnie
powstałe  w  trakcie  obróbki.  Im  chropowatość  powierzchni  jest  mniejsza,  czyli  im  gładkość
powierzchni  jest  większa  tym  większa  jest  wytrzymałość  przedmiotu  na  ścieranie.
W niektórych urządzeniach niezbędne jest uzyskanie niskiej chropowatości. Szczególnie jest
to waŜne przy planowaniu i wykonywaniu elementów przedmiotów ortopedycznych i sprzętu
rehabilitacyjnego.
Wykonanie  elementu  zgodnie  z  zaleceniami  technologicznymi  odnośnie  chropowatości  jest
moŜliwe,  jeŜeli  takie  zalecenia  znajdą  się  na  rysunku.  Oznaczenia  na  rysunkach  klasy
chropowatości  powinny  byś  zgodne  z  obowiązującymi  normami.  Do  oznaczania
chropowatości powierzchni na rysunkach stosuje się trzy znaki pokazane na rys. 1.

Dopuszczalną chropowatość powierzchni naleŜy określać na rysunkach tylko wtedy, gdy

jest to konieczne dla osiągnięcia Ŝądanych własności uŜytkowych przedmiotu i tylko dla tych
powierzchni, które tego wymagają.

JeŜeli chropowatość ma być osiągnięta przy zastosowaniu określonej obróbki, to sposób

naleŜy podać słownie nad dodatkową linią znaku chropowatości.

Znaki te rysuje się linią cienką i ich wysokość h powinna być w przybliŜeniu równa

wysokości cyfr liczb wymiarowych, natomiast wysokość wpisywanych nad i obok tych
znaków liter i cyfr powinna wynosić ok. 2/3 h. Rysunek 37.

Rys. 37. Znaki chropowatości

Znaki chropowatości z rysunku 1 mają następujące zastosowania po uzupełnieniu ich
o niezbędne wytyczne zawarte w odpowiednich symbolach. PoniŜej przykładowe sposoby
opisywania chropowatości powierzchni i wskazania sposobu jej uzyskiwania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W zbiorczym oznaczaniu, przykład oznaczenia dopuszczalnej chropowatości
powierzchni.

Oznaczenie nakazuje zdjęcie warstwy materiału w celu uzyskania tej chropowatości.

Chropowatość powierzchni ma zostać taka, jaka pozostała po obróbce w poprzednim
procesie technologicznym, np. odlewania.

Uzyskanie wskazanej chropowatości musi odbyć się bez zdejmowania warstwy
materiału, np. przez dogniatanie, jest to znak zakazu zdejmowania materiału.

Gdy chropowatość powierzchni ma być uzyskana w trakcie obróbki podaje się słownie na nad
dodatkową linią znaku chropowatości. Przykłady poniŜej.

Rys. 38. Oznaczenia chropowatości oraz: a), b) sposobu obróbki, c) zastosowania powierzchni

Rys. 39. Oznaczenie największej i najmniejszej dopuszczalnej chropowatości.

Oznaczanie chropowatości i falistości powierzchni określa Polska Norma – PN-89/M-01146

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest falistość powierzchni?

Co to jest chropowatość powierzchni?

Jak jest zbudowany znak chropowatości?

Jakie informacje mogą być zapisywane na znaku chropowatości?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Narysuj znak chropowatości przedstawiający powierzchnię przeznaczoną do szlifowania

o największej dopuszczalnej chropowatość Rz 10.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

narysować znak chropowatości przedstawiający powierzchnię przeznaczoną do
szlifowania o największej dopuszczalnej chropowatość Rz 10.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

materiały i przyrządy rysunkowe,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Projektując gorset Jewetta wskazujesz wykonawcy dopuszczalną chropowatość

powierzchni. Dokonaj takiego zapisu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wskazać dopuszczalną chropowatość powierzchni.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.8.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić co to jest falistość powierzchni?

wyjaśnić co to jest chropowatość powierzchni?

narysować i wyjaśnić jak jest zbudowany znak chropowatości?

określić co zawiera i jaką rolę spełnia znak chropowatości?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Tolerancja wymiarów, odchyłki, wymiary graniczne

4.9.1. Materiał nauczania

Tolerancja – dopuszczalny zakres zmienności wymiaru, liczbowo określony róŜnicą wymiaru
górnego i dolnego lub róŜnicą odchyłki górnej i dolnej.

Tolerowanie – podawanie odchyłek  granicznych  przy wymiarze nominalnym lub podawanie
wymiarów granicznych.

Układ tolerancji – znormalizowany układ tolerancji i odchyłek.

Pole  tolerancji  –obszar  ograniczony  wymiarem  górnym  i  dolnym,  przy  graficznym
przedstawieniu.

Wymiar  tolerowany  –  wymiar  określony  za  pomocą  wymiaru  nominalnego  i  odchyłek  lub
wymiaru  nominalnego,  symbolu  odchyłki  podstawowej  i  klasy  dokładności,  albo  dwóch
wymiarów granicznych.

Wymiar nominalny – wymiar względem, którego określa się odchyłki graniczne.
Podstawowe  oznaczenia  niezbędne  do  wyjaśnienia  zagadnień  związanych  z  tolerancją
przedstawia rysunek 40.

Rys. 40. Wymiary brane pod uwagę przy obliczaniu tolerancji

Określenia poszczególnych oznaczeń z powyŜszego rysunku jak równieŜ zaleŜności między
wielkościami opisywanymi przez te oznaczenia znajduje się w tabeli 2:

Tabela 2. Oznaczenia i terminologia związane z tolerowaniem wymiarów liniowych

Lp.

Symbol

literowy

Termin

ZaleŜności

Określenia

Wymiar nominalny

Wymiar względem którego
określa się odchyłki graniczne

Wymiar nominalny otworu

Wymiar nominalny wałka

Wymiary z których wynikają
wymiary graniczne, przez
podanie odchyłki górnej
i dolnej

Wymiar graniczny górny

Dopuszczalny, skrajny wymiar
elementu

Wymiar górny otworu

Wymiar największy
dopuszczalny

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wymiar górny wałka

Wymiar najmniejszy
dopuszczalny

Wymiar graniczny dolny

Dopuszczalny, skrajny wymiar
elementu

Wymiar dolny otworu

Wymiar najmniejszy
dopuszczalny

Wymiar dolny wałka

Wymiar najmniejszy
dopuszczalny

Odchyłka górna otworu

ES = B

- D

Odchyłka graniczna stanowiąca
róŜnicę wymiaru górnego
i odpowiadającego mu
wymiaru nominalnego otworu

Odchyłka górna wałka

es = B

- D

Odchyłka graniczna stanowiąca
róŜnicę wymiaru górnego i
odpowiadającego mu wymiaru
nominalnego wałka

Odchyłka dolna otworu

EI = A

- D

Odchyłka graniczna stanowiąca
róŜnicę wymiaru dolnego
i odpowiadającego mu
wymiaru nominalnego otworu

Odchyłka dolna wałka

ei = A

- D

Odchyłka graniczna stanowiąca
róŜnicę wymiaru dolnego i
odpowiadającego mu wymiaru
nominalnego wałka

Tolerancja

Oznaczenia tolerancji

Tolerancja normalna

Oznaczenie tolerancji naleŜącej
do układu pasowań i tolerancji
ISO

Tolerancja otworu

= B

- A

= ES - EI

RóŜnica wymiaru górnego
i dolnego lub róŜnica odchyłki
górnej i dolnej otworu

Tolerancja wałka

= B

- A

= es - ei

RóŜnica wymiaru górnego
i dolnego lub róŜnica odchyłki
górnej i dolnej wałka

Linia

zerowa

Linia względem, której określa się odchyłki i tolerancje przy przedstawianiu graficznym
wymiarów granicznych i pasowań, jest to prosta reprezentująca wymiar nominalny

Na rysunku niejednokrotnie konieczne jest podanie dopuszczalnych odchyłek kształtów

poszczególnych powierzchni i odchyłek połoŜenia pewnych powierzchni względem innych.
ZałoŜony, a więc poŜądany obraz przedmiotu w języku technicznym określa się mianem
obrazu nominalnego. Jest to obraz geometrycznie idealny, którego kształt i wymiary
określone zostały w dokumentacji technicznej.

Przedmiot rzeczywisty wykonany na podstawie rysunku prawie nigdy nie odpowiada

obrazowi  nominalnemu.  RóŜnice,  spowodowane  róŜnymi  czynnikami,  mogą  dotyczyć
wymiarów liniowych i kątowych, kształtu, stanu powierzchni itp.
RóŜnice między obrazem nominalnym a stanem rzeczywistym nie mogą być dowolnie duŜe.
Są  w  związku  z  tym  zawsze  określone  podawane  w  formie  wymiarów  granicznych
dopuszczalnych,  najmniejszego  i  największego,  przede  wszystkim  na  rysunkach
wykonawczych.  Przykładem  moŜe  być  określenie  wymiaru  wykonywanego  przedmiotu
o kształcie  walca  i  wymiarze  $55.  Zastosowana  obróbka,  kwalifikacje  wykonawcy  i  wiele
innych czynników mogą nie sprostać wykonaniu idealnego kształtu i wymiaru.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lepszym  rozwiązaniem  jest  podanie  na  rysunku  dwóch  wymiarów  granicznych
dopuszczalnych  -  najniŜszego  i  najmniejszego  -  między  którymi  powinny  się  mieścić
wymiary rzeczywiste gotowych wyrobów, np.: $55.50 i $54.50.

Znormalizowane wartości tolerancji i odchyłek granicznych, zgodnie z PN-EN-20286-1

tworzą tzw. układ tolerancji (dla wymiarów nominalnych do 3150 mm). Między innymi
norma ta stanowi, Ŝe:
1.

Zakres wymiarów nominalnych do 3150 mm jest podzielony na 21 przedziałów.

W określonym przedziale wymiarów nominalnych tolerancja normalna lub odchyłka
podstawowa jest wartością stałą.

PołoŜenie pola tolerancji względem linii zerowej określa tzw. odchyłka podstawowa.

Odchyłka podstawowa to ta, która jest bliŜsza linii zerowej. Wartość odchyłki podstawowej

decyduje o połoŜeniu pola tolerancji względem linii zerowej. Dla odchyłek normalnych
połoŜenie odchyłek podstawowych oznacza się symbolami literowymi:

−−−−

dla otworów: A, B, C ... w kierunku malejącej wartości,

−−−−

dla wałków a, b, c ... w kierunku rosnącej wartości.

Obowiązuje  20  klas  dokładności,  które  oznacza  się  symbolami  cyfrowymi:  01;  0;  1;
2,….do  18  w  kierunku  malejącej  dokładności.  Klasa  dokładności  decyduje  o  wartości
tolerancji.  Dla  określonego  przedziału  wymiarów  nominalnych  wyŜszej  liczbowo  klasie
dokładności  odpowiada  większa  wartość  tolerancji  normalnej  IT,  np.:  dla  przedziału
wymiarów nominalnych od 50–80 mm IT 7< IT 9< IT 12<IT16 bo 30<74<300<2200.

Przykład podany na podstawie normy PN-EN 20286-1, zawierającej określenia przedziałów
wymiarów nominalnych oraz tolerancje normalne i odchyłki podstawowe.

Projektowanie i konstruowanie wymaga niejednokrotnie obliczenia sumy lub róŜnicy

wymiarów występujących w łańcuchach wymiarowych a to wymaga obliczenia tolerancji
wymiaru wynikowego. Sumuje się, więc i odejmuje wymiary tolerowane.

Zasady dodawania wymiarów tolerowanych:
1)

równanie wymiaru nominalnego wynikowego : X = A + B;

równania odchyłek wymiaru wynikowego:

dolnej: x

= a

+ b

górnej: x

= a

+ b

;

równanie tolerancji wymiaru wynikowego: T

= x

– x

;

lub T

= T

+ T

ogólne równanie wymiaru wynikowego wraz z odchyłkami:

= A

+ B

= (A + B)

a2 +b2

a1 +b1

Przy większej liczbie wymiarów tolerowanych równanie obejmuje wszystkie na zasadzie, np:
+C

c2;

Zasady odejmowania wymiarów tolerowanych:
1)

równanie wymiaru nominalnego wynikowego: X = A - B;

równania odchyłek wymiaru wynikowego:

dolnej: x

= a

– b

górnej: x

= a

+ b

;

równanie tolerancji wymiaru wynikowego:

= x

– x

;

lub T

= T

+ T

ogólne równanie wymiaru wynikowego wraz z odchyłkami:

= A

- B

= (A - B)

a2 +b1

a1 –b2

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest tolerancja a co to jest tolerowanie?

Wyjaśnij pojęcie wymiaru tolerowanego i wymiaru nominalnego.

Co to jest tolerancja?

Co to jest odchyłka?

Co to jest wymiar graniczny?

Jak oblicza się odchyłki wymiaru wynikowego?

4.9.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz sumę wymiarów tolerowanych i tolerancję tej sumy dla następujących wymiarów:

= 25

+0.04

+0.01 ;

= 35

+0.01

-0.03 ;

= 40

-0.02

-0.04 ;

= 45

-0.03

-0.06

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obliczyć sumę wymiarów tolerowanych i tolerancję tej sumy dla podanych wymiarów.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Oblicz wymiar nominalny oraz tolerancję wymiaru wynikowego A + B + C;

= 25

+0.10

+0.20 ;

= 15

+0,30

-0.15 ;

= 20

+0.02

+0.10

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obliczyć wymiar nominalny oraz tolerancję wymiaru wynikowego A + B + C.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.

Rodzaje pasowań i ich oznaczenia

4.10.1. Materiał nauczania

Maszyny, urządzenia, zespoły i podzespoły maszynowe są złoŜone z wielu części. Dwie

części, funkcjonalnie sobie podporządkowane, tworzą zespół maszynowy, w którym:

−

jeden z wymiarów jest wymiarem wewnętrznym

−

drugi z wymiarów jest wymiarem zewnętrznym

Obie części mają wspólny wymiar współpracy - wymiar nominalny.
Zespół  części  o  wspólnym  wymiarze  nominalnym  oraz  skorelowanych  wymiarach  np.:
otworu i wałka tworzy pasowanie.
Pojęcia, określenia, oznaczenia i zaleŜności dotyczące pasowań są zawarte w PN-EN 20286-1.

Pasowanie  to  charakter  współpracy  tolerowanego  otworu  i  tolerowanego  wałka,
uwarunkowany róŜnicą wymiarów obu tych elementów przed ich połączeniem.

Wspólny wymiar współpracy obu części nazywa się wymiarem nominalnym pasowania.

Luz i wcisk.
Kojarzone  części  -  otwór  i  wałek  -  mają  wspólny  wymiar  nominalny,  ale  niekoniecznie
wspólny  wymiar  zaobserwowany  (zmierzony).  JeŜeli  wymiar  kojarzonego  otworu  jest
większy od wymiaru wałka, to róŜnica ich wymiarów tworzy luz (rys. 41).

Rys. 41. Luz

Luz, symbol S - jest to dodatnia róŜnica wymiaru otworu i wałka przed ich połączeniem, gdy
ś

rednica wałka jest mniejsza niŜ średnica otworu (Rys 42).

S = D

- D

S- luz

D

– średnica otworu; D

– średnica wałka

Przykład - D

= 25.00, D

= 24.45; S = D

- D

25.00 – 24.45 = 0.55

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 42. Symbole określające luzy

Luzy graniczne (rys 43)

1)

największy – S

max

- dodatnia róŜnica wymiaru górnego otworu i wymiaru dolnego wałka

wpasowaniu luźnym i mieszanym

max

= B

- A

lub S

max

= ES – ei gdy (ES >ei)

najmniejszy - S

min

dodatnia róŜnica wymiaru dolnego otworu i górnego wałka

w pasowaniu luźnym

min

= A

- B

lub S

min

= EI – es gdy (EI >es)

Rys. 43. Luzy graniczne

Gdy wymiar otworu jest mniejszy od wymiaru wałka, to w połączeniu nastąpi wcisk (rys. 44).

Rys. 44. Wcisk

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wcisk, symbol N - jest to ujemna róŜnica wymiarów otworu i wałka przed ich połączeniem,
gdy średnica wałka jest większa niŜ średnica otworu (rys. 45).

Rys. 45. Symbole stosowane do oznaczenia „wcisku”

N = - (D

- D

) gdy D

< D

, gdzie D

– średnica otworu; D

– średnica wałka

Przykład: D

= 30.10; D

=50.20;

N= - (30.10 – 50.20) = -(- 0.10) = 0.10 (wcisk występuje gdy róŜnica wymiarów otworu
i wałka jest ujemna, stąd wartość tej róŜnicy jest dodatnia)

Wciski graniczne (rys 46)

1)

największy, N

max ,

ujemna róŜnica wymiaru dolnego i górnego wałka przed ich

połączeniem w pasowaniu ciasnym i mieszanym;

max

= - (A

- B

); lub N

max

= -(EI - es) gdy EI < es

najmniejszy, N

min,

ujemna średnica wymiaru górnego i wymiaru dolnego wałka

w pasowaniu ciasnym;

min

= - (B

- A

); lub N

min

= -(ES - ei) gdy ES < ei

Rys. 46. Wciski graniczne

Luz i wcisk decydują o tym czy pasowanie jest luźne, ciasne czy mieszane.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Klasyfikację pasowań moŜna przedstawić równieŜ za pomocą wskaźnika pasowania.

Ogólny wskaźnik pasowania P, zaleŜy od odchyłek granicznych. Przyjmuje teŜ wartości
graniczne P

max

i P

min .

Wskaźnik pasowania moŜe być ujemny, dodatni lub równy zeru.

Oblicza się go P

max

= +/- (ES – ei) lub P

min

= +/- (EI – es);

Wskaźnik pasowania moŜe być dodatni, ujemny lub równy zeru. Jeśli P = 0 to w połączeniu
nie występuje ani wcisk ani luz.

Pasowanie luźne – wymiar dolny otworu A

jest większy od wymiaru górnego wałka B

Wskaźnik pasowania P

max

i P

min

jest dodatni (> 0).

Pasowanie ciasne – wymiar dolny otworu jest mniejszy od wymiaru górnego wałka.
Wskaźnik pasowania P

max

i P

min

jest ujemny (< 0).

Pasowanie mieszane – wymiary górne i dolne wałków i otworów są takie, Ŝe moŜe
powstawać zarówno luz jak i wcisk. Wskaźnik pasowania P

max

jest dodatni a P

min

jest

ujemny.
Tolerancja pasowania – suma tolerancji otworu i wałka.
T

= T

- T

lub róŜnica wskaźników pasowania T

= P

max

– P

min

Wartości  ES,  EI,  es  i  ei  –  wartości  liczbowe  odchyłek  podstawowych  odpowiadające
przyjętym  polom  tolerancji  zgodnie  z  obowiązującymi  normami  są  w  nich  zamieszczone
i wykorzystywane przez konstruktorów i wykonawców części maszyn i urządzeń.
Zapis pasowania na rysunku zawiera następujące informacje:
1)

informacja o polu tolerancji otworu:

−−−−

wspólny wymiar nominalny np.: 50,

−−−−

symbol odchyłki podstawowej otworu – H,

−−−−

klasa dokładności otworu – np.: 7,

informacja o polu tolerancji wałka:

−−−−

symbol odchyłki podstawowej wałka – d,

−−−−

klasa dokładności wałka – np.: 8.

Zapis przedstawia się następująco: 50 H7/d8
Na podstawie symboli i wskaźników zawartych w PN-EN 20286-1, jest to oznaczenie
informujące o pasowaniu luźnym. Na rysunkach konstrukcyjnych podawane są oznaczenia
pasowania w róŜny sposób. Pole tolerancji moŜe być zapisane symbolicznie i liczbowo.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest pasowanie?

Jakie są rodzaje pasowań i jak się je określa?

Co to jest luz?

Co to jest wcisk?

Co to jest wskaźnik pasowania?

Jakie informacje zawiera symbol na rysunku określający pasowanie?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz luzy graniczne dla wymiaru Φ 52H8/d8, przy załoŜeniu, ze według normy

odchyłki graniczne dla wymiaru Φ52 wynoszą:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dla otworu: ES = + 46 µm = 0,046 mm

EI = 0

Dla wałka

es = - 0.100 mm;

ei = - 0.146;

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obliczyć luzy graniczne dla podanych wymiarów.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Oblicz wskaźniki pasowania $35H6/k5, przy załoŜeniu, Ŝe odchyłki wynoszą

Dla otworu: ES = + 16 µm = 0,016 mm

EI = 0

Dla wałka

es = + 0.013 mm,

ei = + 0.002.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obliczyć wskaźnik pasowania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.10.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pasowanie?

wymienić i opisać rodzaje pasowań?

określić co to jest luz?

opisać co to jest wcisk?

wyjaśnić co to jest wskaźnik pasowania?

dokonać obliczeń podstawowych parametrów pasowania?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Dokumentacja techniczna określonego wyrobu zawiera
a)

rysunki

konstrukcyjne

wybranych

elementów

oraz

instrukcje

dotyczące

przeprowadzania zabiegów kontrolnych i sposobu transportu.

rysunki  konstrukcyjne  wszystkich  elementów  i  zespołów  wyrobu  oraz  wskazówki
wykonawcze  w  postaci  planów  operacyjnych  i  informacji  niezbędnych  do  obróbki
i montaŜu,  instrukcje  dotyczące  przeprowadzania  zabiegów  kontrolnych,  sposobu
transportu, konserwacji i napraw.

rysunki konstrukcyjne zespołów wyrobu, wskazówki wykonawcze w postaci planów
operacyjnych oraz instrukcje dotyczące konserwacji i napraw.

instrukcje dotyczące przeprowadzania zabiegów kontrolnych, sposobu transportu,
konserwacji i napraw oraz rysunki konstrukcyjne wszystkich elementów.

Dokumentacja konstrukcyjna zawiera
a)

instrukcje obróbki cieplnej, instrukcje obróbki powierzchni, instrukcje montaŜu,
karty kalkulacyjne, spisy urządzeń i narzędzi niezbędnych do wykonania danego
wyrobu, rysunki wykonawcze części, warunki techniczne odbioru, rysunek ofertowy
wyrobu, karty technologiczne, instrukcje obróbki.

rysunki złoŜeniowe całości wyrobu z podanymi warunkami technicznymi, rysunki
złoŜeniowe poszczególnych zespołów, rysunki wykonawcze części, warunki
techniczne odbioru, dokumentację techniczno – ruchową, rysunek ofertowy wyrobu,
karty technologiczne, instrukcje obróbki.

załaŜenia konstrukcyjne, warianty rozwiązań, szkice, obliczenia sprawdzające, wyniki
analizy  wykreślnej,  schematy  strukturalne  i  kinematyczne,  schematy  montaŜowe
połączeń,  rysunki  złoŜeniowe  całości  wyrobu  z  podanymi  warunkami  technicznymi,
rysunki  złoŜeniowe  poszczególnych  zespołów,  rysunki  wykonawcze  części,  warunki
techniczne odbioru, dokumentację techniczno – ruchową, rysunek ofertowy wyrobu.

karty technologiczne, instrukcje obróbki, instrukcje uzbrojenia-ustawienia narzędzi
i przyrządów na stanowiskach pracy, instrukcje obróbki cieplnej, instrukcje obróbki
powierzchni, instrukcje montaŜu, karty kalkulacyjne, spisy urządzeń i narzędzi
niezbędnych do wykonania danego wyrobu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W procesie projektowania i produkcji niezbędny jest rysunek, dlatego, Ŝe
a)

jest on podstawowym sposobem przekazywania informacji między konstruktorem
jakiegoś urządzenia a jego wykonawcą bądź uŜytkownikiem, dokładnie wskazuje jak ma
wyglądać ten przedmiot po jego wykonaniu, określa budowę i zasadę działania róŜnych
maszyn i urządzeń, jest powszechnym i niezbędnym środkiem porozumiewania się
wszystkich pracowników związanych i zatrudnionych w procesie produkcyjnym.

dokładnie wskazuje jak ma wyglądać ten przedmiot po jego wykonaniu, określa
budowę i zasadę działania róŜnych maszyn i urządzeń.

jest językiem, którym porozumiewają się inŜynierowie i technicy wszystkich krajów.

jest on podstawowym sposobem przekazywania informacji między konstruktorem
jakiegoś urządzenia a jego uŜytkownikiem.

Szkic to rysunek przedstawiający
a)

zasady działania lub budowy mechanizmu, maszyny, urządzenia.

teren i zakres robót budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego albo
podobnego dokumentu.

rozmieszczenie maszyn, urządzeń lub instalacji.

określony przedmiot, wykonany na ogół odręcznie i niekoniecznie w podziałce.

Ołówki 2H, 3H i 4 H to ołówki
a)

miękkie.

rednio-twarde.

twarde.

do szkicowania.

Normalizacja to
a)

ogólnie przyjęta zasada.

sposób postępowania w określonej dziedzinie.

opracowywanie i wprowadzanie w Ŝycie norm.

reguła, wzór, przepis.

Oznaczenie polskiej normy wprowadzającej normę europejską i będącej wprowadzeniem
normy Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej rozpoczyna się oznaczeniem
a)

PN-EN….

PN…

EN ISO ...

PN-EN ISO ...

Rzutowanie aksonometryczne polega na
a)

przedstawieniu graficznym przedmiotu w określonej podziałce, wykonanym według
ustalonego sposobu rzutowania, zgodnie z ogólnymi zasadami rysunku technicznego.

wyznaczaniu rzutów prostokątnych przedmiotu na wzajemnie prostopadłych
rzutniach, przy załoŜeniu, ze przedmiot znajduje się między obserwatorem i rzutnią.

odwzorowywaniu, według którego figurze geometrycznej płaskiej lub przestrzennej jest
przyporządkowana figura płaska przedstawiona w danej płaszczyźnie rzutu w taki sposób,
Ŝ

e przez kaŜdy punkt figury geometrycznej przechodzi prosta rzutująca, a punkty

przecięcia tych prostych z płaszczyzną rzutów wyznaczają tę figurę geometryczną.

rzutowaniu równoległym przedmiotu umieszczonego w przestrzeni ograniczonej trzema
wzajemnie prostopadłymi płaszczyznami, tworzącymi układ osi aksonometrycznych
i umieszczonymi dowolnie w stosunku do płaszczyzny rzutów (płaszczyzny rysunku).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

PoniŜy rysunek przedstawia rozstaw osi w
a)

aksonometrii izometrycznej.

aksonometrii dimetrycznej.

rzutowaniu prostokątnym.

aksonometrii ukośnej.

10.

Przeanalizuj wykonane zestawy rzutów prostokątnych, przedstawionego przedmiotu,
odpowiedz, który rysunek jest prawidłowo wykonany i wskaŜ prawidłową odpowiedź
a)

aden rysunek nie przedstawia prawidłowo wykonanych rzutów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Przeanalizuj rysunek. W rzucie z przodu przedmiot pokazany jest w przekroju
wzdłuŜnym. Dobierz prawidłowo wykonany jako przekrój poprzeczny trzeci rzut
prostokątny
a)

aden rzut nie jest prawidłowy.

14.

WskaŜ, które określenie rodzaju rzutów jest nieprawidłowe.
a)

przekroje - to rzut odzwierciedlający wewnętrzny zarys przedmiotu.

kład  -  to  zarys  figury  geometrycznej  powstałej  w  wyniku  przecięcia  przedmiotu
płaszczyznami  przekroju  z  uwzględnieniem  zarysów  i  krawędzi  leŜących  poza  tą
płaszczyzną.

widoki - to rzuty odzwierciedlające zewnętrzny zarys przedmiotu.

rzut – przedstawienie graficzne przedmiotu w określonej podziałce, wykonane
według ustalonego sposobu rzutowania, zgodnie z ogólnymi zasadami rysunku
technicznego.

15.

Wartości wymiarów na rysunku technicznym podawane są
a)

w centymetrach.

w mikronach.

w metrach.

w milimetrach.

16.

JeŜeli na rysunku pojawi się poniŜszy znak to będzie oznaczało, Ŝe

materiał naleŜy oszlifować aby uzyskać wskazaną chropowatość.

chropowatość powierzchni ma zostać taka jaka pozostała po obróbce w poprzednim
procesie technologicznym.

naleŜy wykonać zdjęcie warstwy materiału poprzez toczenie.

dopuszczalna chropowatość wynosi zero.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17.

Chropowatość powierzchni wpływa na jej wytrzymałość na ścieranie. Jak?
a)

chropowatość powierzchni nie ma w ogóle wpływu na jej wytrzymałość na ścieranie.

im chropowatość powierzchni jest mniejsza, czyli im gładkość powierzchni jest
większa tym większa jest wytrzymałość przedmiotu na ścieranie.

im większa jest chropowatość tym większa jest odporność powierzchni na ścieranie.

powierzchnia jest przyjemniejsza w dotyku i to jest najwaŜniejsze.

18.

Obliczenia tolerancji wymiaru wynikowego dokonuje się poprzez
a)

dodawanie wszystkich wymiarów znajdujących się w łańcuchu wymiarowym.

obliczenie średniej wszystkich wymiarów tolerowanych.

dodawanie wszystkich odchyłek górnych.

zastosowanie równania tolerancji wymiaru wynikowego według którego wynikowy
wymiar tolerancji jest sumą tolerancji wymiarów tolerowanych.

19.

Jeśli na rysunku wykonawczym będzie zapis IT oraz oznaczenie

to dokładne wyjaśnienie będzie brzmiało:
a)

jest to informacja o wielkości tolerancji kąta zawarta w informacji technicznej.

jest to tolerancja normalna, naleŜącej do układu pasowań i tolerancji ISO.

jest to tolerancja wynosząca + 0.25°, -0.25° dla kąta 15 .

jest to tolerancja normalna, naleŜącej do układu pasowań i tolerancji ISO wynosząca
+ 0.25°, -0.25 dla kąta 15 .

20.

Pasowanie to
a)

charakter współpracy tolerowanego otworu i tolerowanego wałka, uwarunkowany
róŜnicą wymiarów obu tych elementów przed ich połączeniem.

dobieranie wielkości wałka do wielkości otworu.

szlifowanie części współpracujących ze sobą na określony wymiar.

dodatnia róŜnica wymiaru otworu i wałka przed ich połączeniem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Posługiwanie się dokumentacja techniczną

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: