tech_ogrodnik_321[03].O2.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Joanna Baran

Posługiwanie się dokumentacją techniczną
321[03].O2.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Recenzenci:

mgr inŜ. Renata Kacperska

mgr Tomasz Kałuski

Opracowanie redakcyjne:

mgr inŜ. Joanna Baran

Konsultacja:

mgr inŜ. Marek Rudziński

Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 321[03].O2.01
„Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

”, zawartego w modułowym programie nauczania

dla technik ogrodnik

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podstawy rysunku technicznego

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Uproszczenia rysunkowe. Rysunki schematyczne

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Rysunki wykonawcze i złoŜeniowe

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Elementy materiałoznawstwa

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Wały, osie, łoŜyska

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Połączenia nierozłączne, rozłączne, ruchowe

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Sprzęgła i przekładnie

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i kształtowaniu umiejętności z

zakresu posługiwania się dokumentacją techniczną.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne, wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, jakie powinieneś
posiadać, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej,

−

cele kształcenia, wykaz umiejętności jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania, zawiera niezbędne wiadomości teoretyczne, które ułatwią Ci
przygotowanie się do ćwiczeń,

−

pytania sprawdzają wiedzę, którą zdobyłeś przed przystąpieniem do ćwiczeń,

−

wiczenia, umoŜliwią Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdziany postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, czyli przykładowy zestaw pytań , sprawdzający stan Twojego
opanowania wiedzy i umiejętności z zakresu całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

321[03].O2.04

UŜytkowanie maszyn i urządzeń stosowanych

w ogrodnictwie

321[03].O2

Mechanizacja prac ogrodniczych

321[03].O2.01

Posługiwanie się dokumentacją techniczną

321[03].O2.03

Stosowanie technik kierowania ciągnikiem

rolniczym i wykonywanie czynności

kontrolno-obsługowych

321[03].O2.02

Stosowanie przepisów ruchu drogowego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozpoznawać podstawowe przybory kreślarskie,

−

posługiwać się przyborami kreślarskimi,

−

obsługiwać komputer na poziomie podstawowym,

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

przeliczać róŜne jednostki miar kątowych,

−

przeliczać róŜne jednostki miar liniowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

odczytać rysunki techniczne maszyn i urządzeń,

−

odczytać i zinterpretować schematy układów hydraulicznych, pneumatycznych
i elektrycznych,

−

wykonać rysunki brył i części maszyn,

−

rozróŜnić metale i ich stopy, określić ich właściwości i zastosowanie,

−

rozróŜnić materiały niemetalowe, określić ich właściwości i zastosowanie,

−

scharakteryzować wały, osie, łoŜyska,

−

określić zakres wykorzystania wałów, osi i łoŜysk w maszynach i urządzeniach
ogrodniczych,

−

zwymiarować części maszyn,

−

zastosować uproszczenia i oznaczenia obowiązujące w rysunku technicznym,

−

zastosować specjalistyczne programy komputerowe do sporządzania rysunku
technicznego i schematów,

−

scharakteryzować połączenia nierozłączne, rozłączne, ruchowe,

−

określić zakres wykorzystania połączeń nierozłącznych, rozłącznych i ruchowych
w maszynach i urządzeniach,

−

scharakteryzować budowę sprzęgieł i przekładni,

−

określić zakres wykorzystania sprzęgieł i przekładni w maszynach i urządzeniach,

−

skorzystać z norm, instrukcji i innych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Podstawy rysunku technicznego

4.1.1.

Materiał nauczania

Rysunek jest graficzną formą porozumiewania się między ludźmi. Rysunki zawodowe

wykonywane  zgodnie  z  normami  rysunkowymi  nazywamy  rysunkami  technicznymi.  Zatem
rysunek  techniczny  moŜemy  zdefiniować  jako  graficzny  sposób  przedstawienia  maszyn
i urządzeń  lub  ich  części  składowych.  UmoŜliwia  on  przekazanie  w  sposób  zwięzły  i  prosty
myśli  naukowo-technicznej,  zastępuje słowny opis maszyn, części, przedmiotów, wyraŜa ich
kształty, wielkości, budowę i sposób wykonania [1].
MoŜemy  rozróŜnić  w  zaleŜności  od  sposobu  przedstawiania  następujące  rodzaje  rysunków
technicznych:

−

rysunek techniczny – jest to przedstawienie przedmiotu zgodnie z przyjętymi zasadami,
z zastosowaniem podziałki, z uŜyciem przyborów kreślarskich,

−

szkic – jest to przedstawienie przedmiotu na ogół odręcznie i niekoniecznie w podziałce,

−

schemat – czyli rysunek, w którym zastosowano symbole graficzne w celu przedstawienia
zasady działania i budowy maszyny lub mechanizmu,

−

plan – czyli przedstawienie rozmieszczenia mechanizmu lub maszyny.

Do wykonywania szkiców i rysunków technicznych, w zaleŜności od przeznaczenia

rysunku, uŜywamy następujących materiałów:

−

papier zwykły w kratkę, linię lub bez nadruków (gramatura papieru, jak w papierze
do drukarek), stosowany na szkice odręczne,

−

karton biały sztywny (brystol) – biały, nieprzeźroczysty, o powierzchni szorstkiej
i matowej albo gładkiej i lekko błyszczącej. UŜywany do wykonywania rysunków
w ołówku i tuszu,

−

szkicówka – papier przeźroczysty, o barwie najczęściej jasnoszarej i powierzchni
matowej lub błyszczącej. UŜywana do wykonywania rysunków w ołówku i tuszu, które
mają być wielokrotnie powtarzane w postaci odbitek na papierze światłoczułym,

−

kalka techniczna do rysowania twardymi ołówkami lub tuszem. Jest to materiał
półprzeźroczysty, o małej wytrzymałości mechanicznej, podczas składania pęka. Zalecane
jest, aby rysunki wykonane na kalce technicznej były zwijane w rulon i przechowywane
w tubie rysunkowej wykonanej z tworzywa lub tektury,

−

papier i kalka milimetrowa – słuŜą głównie do rysowania wykresów i w tym celu są
pokryte nadrukowaną siatką milimetrową.

Przybory do rysowania

Rysunki wykonujemy ołówkiem i tuszem. Wykonujemy je na róŜnego typu materiałach,

dlatego naleŜy stosować ołówki o róŜnych stopniach twardości. Oznaczenie twardości ołówka
składa się z cyfry i duŜej litery, np. 2B.

Literą:

−

B oznaczono ołówki miękkie (8B, 7B, 6B, 5B, 4B, 3B, 2B, B) – im większa wartość przy
literze B, tym ołówek bardziej miękki,

−

H oznaczono ołówki twarde (6H, 5H, 4H, 3H, 2H, H) – im większa wartość przy

literze H, tym ołówek bardziej twardy,

−

HB, F, Nr2 – oznaczono ołówki średnio twarde.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W rysunku technicznym stosujemy róŜne grubości linii rysunkowej, waŜną sprawą jest

precyzja  wykonania  linii,  dlatego  często  stosujemy  ołówki  automatyczne,  które  nie  są
w oprawie  drewnianej,  dzięki  czemu  nie  musimy  strugać  takiego  ołówka.  Do  ołówka
automatycznego  moŜemy  stosować  róŜnej  grubości  grafit,  jak  równieŜ  wkłady  o  róŜnej
twardości oraz średnicy rysika. Ołówki takie nie wymagają ciągłego temperowania, a w czasie
rysowania zachowują tę samą grubość.

Rysunki techniczne wykonuje się równieŜ tuszem kreślarskim. Najczęściej stosowanym

tuszem  jest  tusz  czarny.  Produkowane  są  równieŜ  tusze  kolorowe.  Podczas  wykonywania
rysunku  technicznego  ołówkiem  często  zachodzi  potrzeba  ścierania  zbędnych  linii.  Do  tego
celu  uŜywa  się  gumki.  Są  one  produkowane  w  róŜnych  stopniach  twardości.  Najlepsze  są
gumki  miękkie.  Do  opisywania  rysunków  tuszem  słuŜą  pióra  redis.  Podczas  pisania
końcówka  pióra  redis  powinna  przylegać  do  płaszczyzny  rysunku,  co  zapewnia  jednakową
grubość pisma.

Do wykonywania rysunków technicznych niezbędne są równieŜ przybory rysunkowe.

MoŜemy do nich zaliczyć:
Przybornik kreślarski – zawiera niezbędny zestaw przyborów, który jest produkowany
w róŜnych typach, zaleŜnie od liczby i rodzaju zestawionych przyborów. Podstawowy
przybornik kreślarski zawiera:

−

cyrkiel  uniwersalny  –  składa  się  z  dwóch  ramion,  z  których  jedno  jest  zakończone
uchwytem  do  mocowania  igły,  a  drugie  wymiennym  wkładem,  np.:  igłą,  grafionem,
grafitem.  Cyrkla  takiego  uŜywa  się  do  przenoszenia  odcinków  oraz  rysowania  okręgów
i ich łuków ołówkiem lub tuszem,

−

przenośnik – róŜni się tym od cyrkla uniwersalnego, Ŝe obydwa jego ramiona są
zaopatrzone w igły. SłuŜy do odmierzania długości odcinków i przenoszenia ich na papier
rysunkowy,

−

zerownik – do rysowania okręgów o małych średnicach,

−

odmierzacz nastawny – spełnia to samo zadanie jak przenośnik,

−

grafion – słuŜy do rysowania linii prostych i krzywych,

−

pióra grafitowe,

−

zapasowe igły.

PoniŜszy rysunek przedstawia przybornik kreślarski.

Rys. 1. Przybornik kreślarski [1, s. 31]

a)  cyrkiel uniwersalny,
b) przenośnik;
c)  cyrkiel uniwersalny mały,
d) zerownik,
e)  odmierzacz,
f)  grafiony,
g) zasobnik z grafitami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Literami oraz c z indeksem 1, 2, 3 itp. oznaczono elementy zamienne do mocowania

w cyrklach, np. do kreślenia tuszem.
Rapidografy  –  przyrządy  kreślarskie  w  postaci  pióra,  którego  uŜycie  pozwala  na  rysowanie
linii  i opisywanie  rysunków  wykonywanych  tuszem.  W  skład  kompletu  wchodzi  kilka  piór
o końcówkach  pozwalających  na  otrzymanie  kreski  o  róŜnej  grubości.  Standardowo  oznacza
się je róŜnymi kolorami. Zazwyczaj stosowane są grubości: 0,13; 0,18; 0,25; 0,35; 0,50; 0,70;
1,00 i 1,40 mm. Przygotowanie rapidografu do pracy wymaga napełnienia zbiorniczka tuszem
kreślarskim, który podczas rysowania spływa cienką rurką umieszczoną wewnątrz wymiennej
końcówki, po powierzchni stalowej igiełki. Igiełka ta ma moŜliwość ograniczonego przesuwu
wzdłuŜ  rurki  i  dodatkowe  zadanie  –  udraŜniania  rurki.  W  dłuŜszych  przerwach  w pracy
konieczne  jest  usunięcie  reszty  tuszu  (po  zaschnięciu,  zwłaszcza  w  piórach  o mniejszych
ś

rednicach).

Rys. 2. Rapidografy [http://pl.wikipedia.org/wiki/]

Liniał rysunkowy - przybór rysunkowy słuŜący do wykreślania linii prostych, np. linijka lub
przymiar rysunkowy.

Rys. 3. Liniał rysunkowy [www.wa.krakow.pl]]

Krzywiki - za pomocą krzywików moŜemy kreślić
łuki, naleŜy jednak pamiętać, Ŝe ten sposób nie jest
zbyt dokładny.

Rys. 4. Krzywiki [5, s. 16].

Trójkąty  kreślarskie  –  uŜywa  się  ich  do  kreślenia
linii  pod  kątem.  Komplet  trójkątów  składa  się
z dwóch  sztuk,  jeden  posiada  kąty  90

, 45

a drugi 90

, 60

, 30

Rys. 5. Komplet trójkątów kreślarskich [5, s. 16].

Miejscem, na którym wykonuje się prace rysunkowe, nazywamy stanowiskiem

kreślarskim. NajwaŜniejszym elementem tradycyjnego stanowiska kreślarskiego jest deska
kreślarska. WaŜną zaletą deski kreślarskiej jest moŜliwość zamocowania arkusza papieru, ma

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

którym  ma  być  wykonany  rysunek  i  pracy  nad  jego  fragmentem,  bez  konieczności  jego
przekręcania  czy  przesuwania.  Oprócz  papieru  w  pracy  na  desce  kreślarskiej  stosowana  teŜ
była  powszechnie  kalka  kreślarska.  Stanowisko  kreślarskie  powinno  być  dobrze  oświetlone.
Stanowiskiem na którym moŜna wykonywać prace rysunkowe jest równieŜ stół kreślarki.

Rys. 6. Deska kreślarska [www.wa.krakow.pl]

Rys. 7. Stół kreślarski [www.wa.krakow.pl]

W związku z upowszechnieniem komputerowych metod rysowania i projektowania

(CAD), deska kreślarska jest obecnie coraz rzadziej spotykana.
Formaty arkuszy. Linie rysunkowe

Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 o wymiarach 210 x 297 mm. Formaty A3,

A2, A1, A0 powstają przez zwielokrotnienie formatu A4. Format A3 = 2A4, format A2 = 2A3
= 4A4, i tak dalej.

Rys. 8. Wymiary formatów podstawowych.[2, s. 11]

Formaty  od  A4  do  A0  noszą  nazwę  formatów  podstawowych,  w  odróŜnieniu  od  formatów
pochodnych,  tworzonych  przez  zwielokrotnienie  krótszych  boków  formatów  podstawowych.
Oznaczenie  formatu  pochodnego  składa  się  z  oznaczenia  formatu  podstawowego  i  jego
wielokrotności (w liczbach całkowitych) A4 x 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 9. Przykłady formatów pochodnych.[2, s. 11]

KaŜdy arkusz powinien mieć obramowanie pola rysunku. Obramowanie wykonuje się,
w zaleŜności od wielkości formatu w odległości od 5 do 10 mm. od linii obcięcia kopii.
Grubość linii obramowania wynosi min. 0,7 mm.
Do wykonania rysunków maszynowych słuŜą rodzaje linii wymienione w tabeli 1.

Tabela. 1. Zastosowanie róŜnego rodzaju linii rysunkowych.[5, s. 23]

Lp.

Rodzaj linii

Rysunek linii

Przeznaczenie linii

Linia ciągła

−

widoczne wyraźne zarysy
i krawędzie na widokach
i przekrojach przedmiotów
(i obiektów budowlanych),

−

linie przyjęte do wyraŜenia
podstawowych danych (np. na
rysunkach technicznych,
wykresach i mapach),

−

linie wymiarowe, linie
odniesienia, linie wynoszące

Linia ciągła zygzakowata
lub falista

−

urwania przedmiotów,

−

oddzielenie widoku od przekroju

Linia kreskowa

−

niewidoczne zarysy i krawędzie
przedstawionych przedmiotów,
zakryte innym przedmiotem lub
jego częścią,

−

linie przyjęte do wyraŜenia
drugorzędnych danych

Linia punktowa

−

linie wyobraŜalne, np. osie
symetrii,

−

osie rozdzielające

−

(w przypadku obiektów
budowlanych),

−

płaszczyzny przekroju

Linia dwupunktowa

−

skrajne połoŜenie części
ruchomych,

−

zarys części przyległych,

−

ograniczenie powierzchni
niezbędnych do obsługi
urządzenia

RozróŜnia się linie bardzo grube, grube i cienkie. Grubość linii naleŜy dobrać głównie
w zaleŜności od wielkości rysowanego przedmiotu, stopnia złoŜoności jego budowy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i przeznaczenia rysunku. Wybrane grupy grubości linii powinny być jednakowe dla
wszystkich rysunków wykonywanych na jednym arkuszu i w jednakowej podziałce.

Tabela. 2. Grubość linii rysunkowych w mm [2, s. 13]

Grupa linii

Nazwa linii

Bardzo gruba

1,0

1,4

2,0

Gruba

0,5

0,7

1,0

1,4

Cienka

0,18

0,25

0,35

0,5

Odstępy między kreskami w liniach kreskowych, miedzy kreska i punktami w liniach
punktowych oraz między punktami w liniach dwukropkowych zaleŜą od grubości linii
i powinny wynosić:
–

dla linii o grubości do 0,35 mm – co najmniej czterokrotną grubość linii,

–

dla linii o większej grubości – co najmniej 2 mm.

Linie  kreskowe  i  punktowe  powinny  zaczynać  się  i  kończyć  kreskami.  Linie  kreskowe
i punktowe  powinny  przecinać  i  łączyć  się  kreskami.  Załamania  i  wygięcia  linii  kreskowych
i punktowych naleŜy wykonywać kreskami. W równoległych liniach kreskowych punktowych
połoŜonych  blisko  siebie  przerwy  między  elementami  linii  powinny  być  wzajemnie
przesunięte. Dotyczy to takŜe zygzaków w równoległych liniach zygzakowych.

Rys. 10. Prawidłowe rysowanie: a), c) łączących się i przecinających linii ciągłych, punktowych

i kreskowych, d), e) równoległych linii ciągłych, kreskowych, punktowych i zygzakowych
[2, s. 13]

Pismo techniczne

Do opisywania rysunków technicznych maszynowych stosuje się pismo techniczne.

Rysunek  techniczny  zawiera  oprócz  informacji  graficznych  równieŜ  opis.  Dlatego  teŜ
wprowadzono  znormalizowane  elementy  pisma  jak:  wysokość,  grubość,  pochylenie.
WyróŜniamy  pismo  rodzaju  A  lub  rodzaju  B.  Zgodnie  z  PN  znormalizowana  wysokość
h pisma  wynosi:1,8;  2,5;  3,5;  5;  7;  10;  14;  20  mm.  Pismo  uŜyte  na  rysunkach  moŜe  być
pismem pochyłym (α = 75

) i pismem prostym.

Wymiary pisma technicznego rodzaju A przedstawia poniŜszy rysunek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 11. Wymiary pisma technicznego rodzaju A. [2, s. 15]

Podziałki

Podziałki stosuje się wtedy, gdy nie moŜna przedstawić na arkuszu rysunkowym

przedmiotu w jego rzeczywistej wielkości z powodu zbyt duŜych lub zbyt małych rozmiarów.
Rysuje się wtedy przedmiot w zmniejszeniu, powiększeniu, czyli w tzw. skali.

RozróŜnia się podziałkę główną, w której zostały wykonane większość rzutów lub

rysunków na arkuszu i podziałki pomocnicze, w których zostały wykonane pewne szczegóły
rysunków  –  zwykle  w  powiększeniu.  Podziałkę  główną  wpisuje  się  w  odpowiednie  pole
w tabliczce  rysunkowej,  natomiast  podziałki  pomocnicze  umieszcza  się  nad  odpowiednimi
rzutami  cząstkowymi  szczegółów  przedmiotu.  Podziałki  stosowane  w  rysunku  technicznym
przedstawia poniŜsza tabela.

Tabela. 3. Podziałki stosowane w rysunku technicznym. [5, s. 24]

Podziałki powiększające

100:1

10:1

50:1

5:1

20:1

2:1

Podziałka naturalna

1:1

1:2

1:5

1:10

1:20

1:50

1:100

1:200

1:500

1:1000

1:2000

1:5000

1:10 000

Podziałki zmniejszające

1:20 000

1:50 000

Tabliczki rysunkowe.

Tabliczka rysunkowa jest to element rysunku technicznego, która w formie opisu

słownego  zawiera  istotne  informacje  o  narysowanym  przedmiocie.  Zawiera  takie  informacje
jak:  nazwę  przedmiotu,  podziałkę  w  jakiej  został  narysowany,  materiał,  z  którego  przedmiot
został  wykonany,  nazwę  lub  znak  przedsiębiorstwa,  w  którym  został  wykonany,  informacje
dotyczące osób, które opracowały rysunek i go skontrolowały. Na arkuszach formatów od A0
do A3 tabliczki rysunkowe rysowane są w prawym dolnym rogu (arkusze o takich formatach
są usytuowane tylko poziomo). Natomiast arkusz formatu A4 jest usytuowany tylko pionowo,
a więc tabliczka rysunkowa znajduje się na krótszym boku w prawym dolnym rogu rysunku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 12. Tabliczki rysunkowe: a) tabliczka wykazu części, b) tabliczka podstawowa. [5, s. 25]

Zasady wymiarowania przedmiotów na rysunkach

Rysunek techniczny przedmiotu, pokazuje nam kształt przedmiotu, aby móc wykonać

przedmiot  powinniśmy  poznać  jego  wymiary.  Potrzebny  jest  do  tego  wymiar  rysunkowy,
który określa nam wielkość liniową bądź kątową wyraŜoną w określonych jednostkach miary
(np.  mm).  Na  rysunku  technicznym  określa  się  ją  graficznie  za  pomocą  zespołu  linii,  cyfr  i
znaków.

Wymiar rysunkowy składa się z następujących elementów:

–

linii wymiarowej,

–

pomocniczej linii wymiarowej,

–

liczby wymiarowej,

–

znaków wymiarowych.

Rys. 13. Określenia stosowane przy wymiarowaniu i sposoby przedstawiania wymiarów: a) za pomocą liczby

wymiarowej, b) za pomocą znaku wymiarowego, c) wymiar wysokości (lub głębokości) [4, s. 79]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Linie wymiarowe

Linie wymiarowe rysuje się linią cienką ciągłą oraz ogranicza się je grotami. Stosuje się

równieŜ ograniczenia linii wymiarowych kreskami lub kropkami. Liniami wymiarowymi nie

powinny

być

linie

zarysu

przedmiotu,  osie  symetrii  oraz  linie
pomocnicze.  Linie  wymiarowe  nie
powinny  się  przecinać,  jedynym
przypadkiem  przecięcia  są  linie
wymiarowe

rednic

okręgów

współśrodkowych.

Pomocnicze linie wymiarowe

rysujemy  linią  cienką  ciągłą,  nie
powinny  się  wzajemnie  przecinać
oraz  nie  powinny  przecinać  linii
wymiarowych.

Rys. 14. Sposób rysowania linii wymiarowych i pomocniczych linii wymiarowych [5, s. 43]

Liczby wymiarowe

Liczby wymiarowe występujące w jednym arkuszu

rysunkowym

piszemy

cyframi

o jednakowej

wysokości,

umieszczamy je nad liniami wymiarowymi, w pobliŜu środka
linii

wymiarowej.

Nie

powinniśmy

przecinać

liczb

wymiarowych  Ŝadnymi  liniami.  Liczby  wymiarowe  wyraŜają
długość,  którą  podajemy  w  milimetrach,  nie  podajemy  jednak
oznaczenia  mm,  zaś  wartości  kątów  podajemy  w  stopniach,
minutach oraz sekundach.

Rys. 15. Prawidłowe rozmieszczenie liczb wymiarowych [1, s. 77]

Znaki wymiarowe

Do opisania rysunku technicznego stosujemy równieŜ znaki wymiarowe. Dzięki nim

moŜemy zidentyfikować kształt oraz odczytać rysunek. Znaki wymiarowe umieszczamy przed
liczbami wymiarowymi.

Tabela. 4. Znaki wymiarowe.[1, s. 80]
Znak wymiarowy

Opis przykładu

Przykład wymiaru

długość łuku

)

promień krzywizny

R11

R25

rednica krzywizny

ø20

kulistość powierzchni

°ø25

°R20

□

bok kwadratu

□

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

∠

pochylenie powierzchni

∠

zbieŜność powierzchni

grubość (długość) przedmiotu przedstawionego w
1 rzucie

×4

długość po rozwinięciu

150

wielokąt o parzystej liczbie katów (oprócz
kwadratu)

Zasady wymiarowania

Zapoznanie się z zasadami prawidłowego wymiarowania przedmiotów pozwoli na

nieomyłkowe wymiarowanie. Zasady te obowiązują w sposób bezwzględny. Są one
następujące:

−

zasada pomijania wymiarów oczywistych – pomijamy wymiary kątów wynoszących 0 lub
90

, pomijamy wymiary elementów symetrycznie rozmieszczonych w stosunku do osi

symetrii, pomijamy podziałki elementów równomiernie rozmieszczonych na okręgu,

−

zasada niepowtarzania wymiarów – nie powtarzamy wymiarów w tym samym rzucie, ani
w róŜnych rzutach tego samego przedmiotu,

−

zasada grupowania wymiarów – wymiary dotyczące tego samego detalu konstrukcyjnego
przedmiotu: rowka, występu, występujące na jednym rzucie powinny być zgrupowane.

Oznaczenia graficzne
Chropowatość powierzchni

Na rysunkach technicznych oznacza się dopuszczalną chropowatość powierzchni, aby

uzyskać odpowiednie właściwości przedmiotu oraz dla przedmiotów które muszą mieć
określoną chropowatość. Oznaczanie chropowatości powierzchni na rysunkach technicznych
składa się z następujących elementów:

−

znaku chropowatości,

−

wartości liczbowej parametru R

lub R

– (R

–

rednia arytmetyczna profilu chropowatości, R

– wysokość chropowatości wg 10 punktów),

−

oznaczeń dodatkowych (sposobu obróbki).

Rys. 16. Przykłady oznaczeń chropowatości [2, s.86]

Rys. 17. Przykład oznaczenia chropowatości powierzchni oraz sposobu obróbki [2, s.87]

Na rysunku technicznym oznaczanie obróbki cieplnej składa się z następujących

elementów:

−

rodzaj obróbki cieplnej (nawęglać, hartować),

−

głębokość warstwy utwardzonej w milimetrach,

−

twardość z odchyłkami.

−

Natomiast na rysunkach technicznych powłoki oznacza się następująco:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

gdy przedmiot ma być pokryty jednolitą powłoką, oznaczenie powłoki określa się
w wymaganiach technicznych.

Tolerancja kształtu i połoŜenia

Przez pojęcie tolerowania wymiarów moŜemy rozumieć określenie przy wymiarach

nominalnych  granicznej  odchyłki,  miedzy  którymi  moŜe  znaleźć  się  Ŝądany  wymiar.  Dzieje
się  tak  dlatego,  iŜ  nieuniknione  są  błędy  w  uzyskaniu  wymiarów  nominalnych.  Na  rysunku
technicznym  podaje  się  tolerancję  wymiaru  za  Ŝądanym  wymiarem  i  poprzedza  znakiem
+ lub –, np.:

−

Oznaczenie tolerancji kształtu i połoŜenia zawiera: znak tolerancji, wartość tolerancji

w milimetrach oraz literowe oznaczenie elementu odniesienia. Wpisuje się te dane w ramkę
prostokątną podzielona na dwie lub trzy części.

Rys. 18. Oznaczenie tolerancji na rysunku [9, s. 36]

Pasowanie

Pasowanie jest to dobieranie elementów, przewaŜnie wałka i otworu o jednakowym

wymiarze nominalnym. Pasowanie rozpatrywane jest przy współpracy wałka i otworu, przy
występującym luzie (dodatnia lub równa zeru róŜnica wymiarów otworu i wałka przed
połączeniem) oraz wcisku (wartości bezwzględnej ujemnej róŜnicy wymiarów otworu i wałka
przed połączeniem).
RozróŜniamy rodzaje pasowań:

−

luźne – zapewniony jest zawsze luz lub moŜe być równy zero,

−

ciasne – zapewniony jest zawsze wcisk,

−

mieszane – moŜe występować zarówno wcisk jak i luz.

WyróŜniamy dwa sposoby pasowań normalnych:

−

pasowanie według zasady stałego otworu – polega na dobieraniu odpowiednich luzów lub
wcisków, które wynikają z połączenia otworu podstawowego z wałkiem o róŜnych
połoŜeniach pól tolerancji,

−

pasowanie według zasady stałego wałka – polega na dobieraniu odpowiednich luzów lub
wcisków, które wynikają z połączenia wałka podstawowego z otworami o róŜnych
połoŜeniach pól tolerancji.

Oznaczanie obróbki cieplnej i cieplno-chemicznej

Na rysunkach technicznych obróbkę cieplną i cieplno-chemiczną oznaczamy przez

podanie  wymagań  dotyczących  właściwości  materiału  po  obróbce  np.  twardość  (HRC,  HB)
lub  innym  właściwościom  mechanicznym.  Jeśli  wymagania  te  dotyczą  całego  przedmiotu
wówczas  podajemy  je  nad  tabliczką,  np.  HRC  ±2  lub  Nawęglać  h  1±0,2  (h  –  głębokość
warstwy  nawęglanej).  Natomiast  jeśli  tylko  część  przedmiotu  ma  być  poddana  obróbce

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

cieplnej, wówczas ten element zaznaczamy na rysunku linią punktową. Właściwość materiału
po obróbce cieplnej umieszczamy nad linią odniesienia doprowadzoną do linii punktowej.

Rys. 19. Oznaczenie obróbki cieplnej. [5, s. 50]

Powłoki ochronne

Aby zwiększyć odporność stali na korozje stosujemy powłoki ochronne. Mogą to być

powłoki  metalowe,  z  kauczuku,  tworzyw  sztucznych,  farb,  lakierów.  Na  rysunkach
technicznych  powierzchnie  na  którą  ma  być  nałoŜona  powłoka  ochronna  oznacza  się  duŜą
literą alfabetu nad linią odniesienia. Natomiast linię odniesieni, która jest zakończona strzałką
doprowadza  się  do  zarysu  przedmiotu  lub  do  linii  punktowej  poprowadzonej  równolegle  do
przedmiotu.  Dopuszczalne  jest  równieŜ  pisanie  oznaczeń  powłoki  (zamiast  litery)
bezpośrednio nad linią odniesienia.

Rys. 20. Sposób oznaczania powłok [1, s. 143]

Jeśli na jednym przedmiocie występują róŜne powłoki ochronne, naleŜy powierzchnie

które mają inne powłoki oznaczać innymi literami alfabetu, natomiast w wymaganiach podąć
ich symbole, np.:

Powłoka A – Fe/Zn – 5 m

Powłoka B – 3463-326-011

co w odniesieniu do powłoki B oznacza: emalie ftalową karbamidową, schnącą
w temperaturze 160

±5, koloru białego, matową. [2, s.144]

Rys. 21. Sposób oznaczenia: a) rodzaju powłoki bezpośrednio nad linią odniesienia, b) powierzchni

o róŜnych powłokach. [1, s. 144]

Programy komputerowe do sporządzania rysunku technicznego

W dzisiejszych czasach coraz częściej rysunek techniczny jest wykonywany przy pomocy

komputera i programów typu CAD (czyli projektowanie wspomagane komputerowo).
Programy komputerowe typu CAD słuŜą do tworzenia projektów i kreślenia planów, są
uŜywane przede wszystkim przez inŜynierów i techników. Zazwyczaj wymagają zastosowania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wydajnych komputerów. Programy CAD umoŜliwiają tworzenie wirtualnych modeli obiektów
dwu i trójwymiarowych. Najpopularniejszym programem tego typu jest program AutoCAD,
który wiąŜe potęŜne moŜliwości z łatwością obsługi.

Rysowanie nowego rysunku w programie AutoCAD rozpoczyna się od rysunku

standardowego nazwanego drawing.dwg. Ten domyślny plik uŜywany jest do tworzenia
nowych rysunków przy wykorzystaniu ustawień zapisanych w standardowym rysunku. Jeśli
chcemy otworzyć istniejący rysunek uŜywamy opcji OTWÓRZ.

Interfejs programu AutoCAD ma budowę zbliŜoną do większości programów

uruchamianych w systemach MS Windows. Okno programu składa się z obszaru graficznego
otoczonego paskami poleceń, paskiem stanu, wierszem poleceń i menu.

Rys. 22. Okno główne programu AutoCAD

Okno programu AutoCAD składa się z kilku części, z których kaŜda spełnia swoje

specyficzne zadanie.

−

obszar roboczy – główna część okna programu zawierająca wykonywany rysunek,

−

zakładki widoków – rysowanie odbywa się na zakładce Model, pozostałe zakładki (np.
Arkusz 1) słuŜą do przygotowania rysunku do wydruku,

−

menu rozwijalne – menu zawierające zestaw poleceń i funkcji wykorzystywanych do
pracy z programem,

−

paski narzędziowe – graficzna reprezentacja funkcji AutoCAD-a w postaci ikon,

−

wiersz poleceń – część okna programu, w której program wyświetla podpowiedzi, w tym
wierszu prowadzony jest dialog pomiędzy programem i uŜytkownikiem,

−

lokalny układ współrzędnych (LUW) – symboliczna reprezentacja dodatnich kierunków
osi głównych przyjętego w rysunku układu współrzędnych,

−

paski przewijania – słuŜą do przesuwania zakresu rysunku,

−

kursor – wskazuje połoŜenie myszki względem innych znajdujących się na rysunku
elementów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tworzenie prostych rysunków przy uŜyciu linii

Poleceniem LINIA moŜemy rysować odcinki linii prostej. AutoCAD Ŝąda wskazania

pierwszego  punktu  na  obszarze  ekranu.  Określenie  pierwszego  (startowego)  punktu  to  nic
innego, jak „przyłoŜenie” umownego ołówka do arkusza. Ten pierwszy punkt, jak i następne,
mają swoją lokalizację – lokalizację względem osi x i osi y (rysunek jest płaski), czyli trzeba
podać współrzędne punktu (x, y) JeŜeli znamy lokalizację punktu, to wpisujemy z klawiatury
współrzędne pierwszego punktu. AutoCAD Ŝąda podania współrzędnych następnego punktu.
Rysowanie  odcinków  linii  moŜna  kontynuować,  dopóki  nie  zostanie  naciśnięty  klawisz
ENTER  lub  prawy  przycisk  myszki,  co  spowoduje  zamknięcie  polecenia  LINIA.  KaŜdy
odcinek linii jest traktowany jako osobny obiekt.

Rys. 23. Układ współrzędnych z naniesionym punktem A

Aby narysować linię o początku w punkcie współrzędnych (100, 50) i w końcu w punkcie

(200, 150) naleŜy wybrać ikonę polecenia LINIA z paska narzędzi. Następnie:

−

wybrać polecenie rysowania linii, np. poprzez kliknięcie ikony. W wierszu poleceń pojawi
się pytanie o początkowy punkt rysowanej linii: Polecenie: line Określ pierwszy punkt:

−

wpisać w wierszu poleceń współrzędne punktu początkowego linii i wcisnąć Enter:
Polecenie: line Określ pierwszy punkt: 100,50 <Enter>

−

po określeniu punktu początkowego w wierszu poleceń pojawia się zapytanie o następny
punkt naleŜący do linii: Określ następny punkt lub [Cofaj]:

−

wpisać współrzędne następnego punktu będącego punktem końcowym linii i wcisnąć
Enter: Określ następny punkt lub [Cofaj]: 200,150 <Enter>

−

zakończyć rysowanie linii wciskając <Enter>.

4.1.2.Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakich materiałów uŜywamy do sporządzania rysunków technicznych?
2.  Jakie ołówki stosujemy do wykonywania rysunków technicznych?
3.  Jakie przedmioty zawiera podstawowy przybornik kreślarski?
4.  Jak powinno wyglądać stanowisko kreślarskie?
5.  Jaki jest zasadniczy format arkusza i jakie są jego wymiary?
6.  W jaki sposób tworzone są arkusze kolejne A3, A2, A1, A0?
7.  Jak zdefiniować rysunek techniczny?
8.  Jakie znasz rodzaje rysunków technicznych?
9.  Jaki rysunek nazywamy szkicem?
10. Jaki rysunek nazywamy schematem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11. Jakie elementy rysujemy linią ciągłą?
12. Jakie elementy rysujemy linią ciągłą zygzakowatą?
13. Jakie przeznaczenie na rysunku technicznym ma linia punktowa?
14. Jak powinny zaczynać się i kończyć linie punktowe?
15. Jak powinny się przecinać linie kreskowe?
16. Jakie przeznaczenie ma pismo techniczne?
17. Jaki jest cel stosowania podziałek rysunkowych?
18. Co zawiera tabliczka rysunkowa?
19. W jakim miejscu na rysunku technicznym umieszczamy tabliczkę rysunkową?
20. Do czego słuŜy wymiarowanie?
21. Z jakich elementów składa się wymiar rysunkowy?
22. Jak powinny wyglądać liczby wymiarowe na rysunku technicznym ?
23. Jakie znasz zasady wymiarowania?
24. Jak oznaczamy chropowatość powierzchni na rysunku?
25. Jak oznaczamy tolerancje na rysunku?
26. Jakie znasz rodzaje pasowań?
27. Jak oznaczamy obróbkę cieplną na rysunku technicznym?
28. W jaki sposób oznaczamy powłoki ochronne na rysunku technicznym?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z poznanych przyborów kreślarskich narysuj na formacie A4 cztery linie

równoległe oddalone od siebie o 15 mm i pochylone względem podstawy rysunku pod kątem
45

. Następnie wyznacz takie same linie prostopadłe do narysowanych linii.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wykreślić format A4 na papierze rysunkowym,
2)  narysować linie równoległe,
3)  narysować linie prostopadłe,
4)  narysować tabelkę rysunkową i ją opisać.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier rysunkowy,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 2

Posługując się przyborami kreślarskimi narysuj prostokąt o wymiarach 100 x 180.

Następnie w prostokącie narysuj w dowolnym miejscu osie symetrii projektowanego otworu
i przy pomocy cyrkla narysuj z wyznaczonego środka otwory o średnicach Ø 40, Ø50, Ø 60,
Ø 65.

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  wykreślić format A4 na papierze rysunkowym,
3)  narysować prostokąt o zadanych wymiarach,
4)  narysować osie symetrii;
5)  narysować okręgi o zadanych wymiarach,
6)  narysować i opisać tabelkę rysunkową.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier rysunkowy,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 3

Posługując się przyborami kreślarskimi narysuj trójkąt o wymiarach 40 x 400 x 30.

Następnie podziel dwa kąty na połowę. PrzedłuŜ dwusieczne do punktu przecięcia w punkcie
O i narysuj okrąg wpisany w trójkąt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  wykreślić format A4 na papierze rysunkowym,
3)  narysować trójkąt,
4)  wyznaczyć dwusieczne,
5)  wyznaczyć środek okręgu,
6)  narysować okrąg,
7)  narysować i opisać tabelkę rysunkową.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier rysunkowy,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 4

Narysuj na arkuszu papieru arkusz A4, dorysuj do niego ramkę. Linią ciągłą cienką

narysuj prostokąt o wymiarach 60 x 100.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować arkusz papieru,
2)  wymierzyć format arkusza A4.
3)  wyznaczyć i narysować ramkę.
4)  narysować prostokąt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier rysunkowy,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 5

Na arkuszu A4 narysuj tabliczkę rysunkową i wypełnij ją pismem technicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować arkusz papieru A4,
2)  zaprojektować i narysować tabliczkę rysunkową,
3)  opisać pismem technicznym tabelkę rysunkową.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier rysunkowy,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 6

Na rysunku został przedstawiony wałek. Twoim zadaniem jest zwymiarowanie wałka.

Rysunek do ćwiczenia 6

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rysunek,
2)  przygotować format rysunku,
3)  narysować przedmiot na formatce rysunkowej posługując się przyborami kreślarskimi
4)  ustalić bazy wymiarowe, od których będą wyprowadzane wymiary,
5)  wpisać liczby i symbole wymiarowe,
6)  sprawdzić, czy wszystkie elementy przedmiotu zostały zwymiarowane.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 7

Na przedstawionym rysunku zostały złamane zasady wymiarowania. Znajdź te błędy

i narysuj poprawiony i zwymiarowany rysunek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunek do ćwiczenia 7

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rysunek,
2)  przygotować formatkę rysunkową,
3)  narysować przedmiot na formatce rysunkowej posługując się przyborami kreślarskimi,

z uwzględnieniem błędu,

4) wpisać liczby i symbole wymiarowe,
5) sprawdzić, czy wszystkie elementy przedmiotu zostały zwymiarowane.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory kreślarskie,

–

ołówki,

–

gumka.

Ćwiczenie 8

Korzystając z programu AutoCAD narysuj linię o początku w punkcie (50, 50) i końcu

w punkcie (150, 200).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

−

uruchomić program AutoCAD,

−

wybierać polecenie rysowania linii,

−

wpisać w wierszu poleceń współrzędne punktu początkowego linii i wciśnij Enter,

−

wpisać w wierszu poleceń współrzędne punktu końcowego linii i wciśnij Enter,

−

zakończyć rysowanie wciskając Enter.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z oprogramowaniem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) nazwać

materiały

stosowane

wykonywania

rysunków

technicznych?

2) rozpoznać twardość ołówków na podstawie ich oznaczeń?

3) określić zadania rapidografów?

4) rozróŜnić podstawowe elementy wchodzące w skład przybornika

kreślarskiego?

5) zastosować linię punktową w rysunku technicznym?

6) narysować tabliczkę rysunkową?

7) opisać pismem technicznym tabliczkę rysunkową?

8) zwymiarować wałek?

9) znaleźć błędne wymiarowanie na rysunku technicznym?

10) zastosować znaki wymiarowe na rysunku technicznym?

11) zastosować zasadę niepowtarzania wymiarów?

12) wyjaśnić na czym polega zasada grupowania wymiarów?

13) określić parametry chropowatości?

14) określić celowość stosowania tolerancji kształtu?

15) wyjaśnić, na czym polega zasada pasowania wg zasady stałego

wałka?

16) na rysunku oznaczyć przedmiot który powinien być nawęglany?

17) oznaczyć na rysunku technicznym element na którym ma być

nałoŜona powłoka ochronna?

18) narysować linię w programie AutoCAD?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Uproszczenia rysunkowe. Rysunki schematyczne

4.2.1. Materiał nauczania

Uproszczenia w rysunku technicznym
Części  maszynowe  na  rysunkach  technicznych  powinny  być  przedstawione  w  sposób
przejrzysty  i dokładny. Jednak wykonując skomplikowane rysunki złoŜeniowe jest to bardzo
pracochłonne  i  czasochłonne.  Wprowadzono  stosowanie  uproszczeń  rysunkowych,  które
pozwala na uzyskanie największej przejrzystości i czytelności rysunku.

Tabela. 5. Uproszczenia rysunkowe części złącznych. [5, s. 57, 58]

Polska Norma dopuszcza zastosowanie uproszczeń rysunkowych i rozróŜnia dwa stopnie

uproszczeń:
1) przedstawienie uproszczone – polegające na zastąpieniu skomplikowanych i trudnych do

wykonania linii zarysu przedmiotu, liniami prostszymi do narysowania. Stosowany do
upraszczania takich elementów jak: łoŜyska toczne, koła zębate, śruby, wkręty, nakrętki,

2) przedstawienie umowne – polegające na zastąpieniu rysunku całego przedmiotu

umownym, ustalonym symbolem graficznym.
Rysunki 5, 6, 7 przedstawiają przykładowe uproszczenia rysunkowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunki schematyczne elektryczne

Rysunki schematyczne elektryczne moŜemy podzielić na 4 grupy:

−

podstawowe – wykonuje się je podczas projektowania obiektów. Wykorzystywane do
zapoznania się ogólną strukturą układu.

Rys. 24. Schemat strukturalny jednotorowego wzmacniacza telefonicznego. [8, s. 78]

−

wyjaśniające  –  rysunki  te  ukazują  elementy  funkcjonalne  obiektu  elektrycznego.  Nie
uwzględniają  ich  rzeczywistego  rozmieszczenia,  ukazują  wszystkie  połączenia  między
nimi oraz podają punkty połączeń.  Schematy te dokładnie wyjaśniają działanie i przebieg
procesów elektrycznych.

Rys. 25. Schemat zasadniczy w postaci rozwiniętej. [8, s. 80]

–

wykonawcze  –  schematy  te  pokazują  połączenia  elektrycznych  elementów  składowych
obiektów  poprzez  przedstawienie  i  opisanie  przewodów,  wiązek,  kabli,  wyprowadzeń,
końcówek, złącz, przepustów. Schematy te są podstawą do wykonania rysunków i innych
dokumentów  konstrukcyjnych.  Do  grupy tych schematów zaliczamy schematy: połączeń
wewnętrznych, połączeń zewnętrznych oraz przyłączeń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 28. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napędów i sterowania hydraulicznego

i pneumatycznego [2, s. 158]

Schematy kinematyczne powinno się wrysowywać w obrysy maszyn lub zespołów, co

przedstawia poniŜszy rysunek.

Rys. 29. Przykład zastosowania schematu kinematycznego [2, s. 158]

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jakim celu stosujemy uproszczenia rysunkowe?
2.  Jakie znasz stopnie uproszczeń rysunkowych?
3.  Na czym polega przedstawienie przedmiotu za pomocą przedstawienie umownego?
4.  Jak rysujemy uproszczenia rysunkowe nakrętek?
5.  W jakim celu stosujemy rysunki schematyczne mechaniczne?
6.  Na jakie grupy moŜemy podzielić rysunki schematyczne elektryczne?
7.  Co to są plany i gdzie są wykorzystywane?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Narysuj plan instalacji elektrycznej w swoim pokoju. Przed wykonaniem zadania

zapoznaj się z tabelą symboli graficznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  zapoznać się z wyglądem pokoju,
3)  narysować plan instalacji elektrycznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier rysunkowy, przybory kreślarskie, ołówki, gumka,

−

tablica z Polskimi Normami zawierająca graficzne symbole elektryczne.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) skorzystać z PN aby odczytać informacje dotyczące połączeń

gwintowych?

2) właściwie odczytać uproszczenia rysunkowe łoŜysk tocznych?

3) odczytać symbole graficzne w schemacie elektrycznym?

4) narysować plan instalacji elektrycznej posługując się tabelami

symboli elektrycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Rysunki wykonawcze i złoŜeniowe

4.3.1. Materiał nauczania

Rysunki wykonawcze

Rysunki wykonawcze opracowuje się na podstawie rysunku złoŜeniowego. Powinien być

wykonany bardzo starannie bez względu na to jakim narzędziem został narysowany,
przejrzyście oraz z zachowaniem wszystkich zasad dotyczących wykonywania rysunku
technicznego. Rysunek ten jest podstawą do bezpośredniego wykonania części w warsztacie,
jej kontroli i odbioru. Rysunki wykonawcze powinny być wykonane w wystarczającej liczbie
rzutów oraz z niezbędnymi przekrojami, poza tym powinny zawierać:

−

wymiary oraz ewentualne ich tolerancje,

−

oznaczenie stanu powierzchni (np. chropowatość),

−

oznaczenie obróbki cieplnej i powierzchniowej,

−

oznaczenie powłok ochronnych

Rys. 30. Rysunek wykonawczy koła zębatego stoŜkowego o zębach prostych [1, s. 271]

Rysunki złoŜeniowe

Rysunki złoŜeniowe przedstawiają złoŜenie poszczególnych części mechanizmu,

urządzenia bądź maszyny oraz wzajemne ich usytuowanie. Rysunek przedstawia urządzenie
w postaci jaką powinno się uzyskać po zmontowaniu i wykonaniu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 31. Rysunek złoŜeniowy wspornika z kołem łańcuchowym. [1, s. 262]

Czytanie rysunków

Czytanie rysunku wykonawczego rozpoczynamy od przeanalizowania tabliczki

rysunkowej,  zawierającej  wszelkie  niezbędne  informacje  i  ułatwiające  zrozumienie  rysunku.
Następnie  analizujemy  przedmiot,  określamy  rodzaj  rysunku,  określamy  rodzaj  i  liczbę
rzutów w której został wykonany. Jeśli na rysunku został zastosowany przekrój, orientujemy
się  jakimi  płaszczyznami  został  wykonany  i  w  jaki  sposób.  Teraz  moŜemy  w  wyobraźni
odtworzyć  przedmiot,  który  jest  na  rysunku.  Kolejnym  krokiem  jest  przeanalizowanie
wymiarowania  przedmiotu,  zwracając  uwagę  na  wymiary  tolerowane.  Jeśli  zostały  uŜyte
symbole to za pomocą właściwych tablic ustalamy wartości liczbowe odchyłek. Analizujemy
równieŜ znaki określające stan powierzchni oraz wszystkie inne uwagi słowne na rysunku.

Czytanie rysunku złoŜeniowego rozpoczynamy od wyjaśnienia, jaki przedmiot został na

nim  przedstawiony.  Ustalamy  działanie  danego  urządzenia.  Następnie  analizujemy  jakie
części  zostały  przedstawione  we  wszystkich  rzutach  oraz  jakie  są  sposoby  ich  połączenia.
Sprawdzamy  numery  części  składowych  urządzenia  z  odpowiednią  numeracją  w  tabliczce
rysunkowej.  Dzięki  temu  łatwo  odnajdziemy  część  jak  równieŜ  zorientujemy  się  ile  sztuk
takiej części wchodzi w skład całego urządzenia.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaką rolę odgrywa rysunek wykonawczy w procesie produkcyjnym?
2.  Co przedstawia rysunek złoŜeniowy?
3.  Jaką rolę odgrywa rysunek złoŜeniowy w procesie opracowania nowej konstrukcji?
4.  Jak czytamy rysunki techniczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

PoniŜej zostął przedstawiony rysunek. Sklasyfikuj go do odpowiedniej grupy. Uzasadnij

swoją odpowiedź.

Rysunek do ćwiczenia 1

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  przeanalizować rysunek,
3)  przyporządkować rysunek do odpowiedniej grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica z Polskimi Normami zawierającą graficzne symbole elektryczne,

−

poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Od prowadzącego otrzymasz rysunek techniczny wykonawczy. Odczytaj otrzymany

rysunek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  przeanalizować rysunek,
3)  odczytać informacje zawarte na rysunku wykonawczym.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica z Polskimi Normami,

−

poradnik ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Elementy materiałoznawstwa

4.4.1. Materiał nauczania

Metale

Metale są to pierwiastki chemiczne wyróŜniające się specjalnymi właściwościami, do

których  moŜemy  zaliczyć:  krystaliczną  budowę  wewnętrzną,  dobrą  przewodność  cieplną
i elektryczną,  duŜą  wytrzymałość  i  twardość  oraz  dobrą  kowalność.  Metale  w  stanie
rodzimym  rzadko  są  wykorzystywane.  Większość  metali  stosuje  się  z niewielkimi
domieszkami innych pierwiastków lub w postaci stopów z innymi metalami. Własności metali
i ich stopów moŜemy podzielić na:

−

fizyczne,

−

mechaniczne,

−

technologiczne,

−

chemiczne.
Własności fizyczne metali to:

−

gęstość – czyli masa właściwa,

−

temperatura topnienia,

−

rozszerzalność cieplna – przejawia się zwiększeniem się wymiarów liniowych
i objętościowych pod wpływem wzrostu temperatury i zmniejszeniem się tych wymiarów
pod wpływem chłodzenia,

−

przewodność cieplna – zdolność do przewodzenia ciepła,

−

przewodność elektryczna – zdolność do przewodzenia prądu elektrycznego, dobrymi
przewodnikami prądu są: miedź, srebro, aluminium,

−

właściwości magnetyczne – zdolność metalu do przeciwstawiania się działaniu sił
zewnętrznych.
Do właściwości mechanicznych zaliczamy:

−

wytrzymałość na obciąŜenia stałe – wytrzymałość na rozciąganie, zginanie, skręcanie,
spęcznianie, ścianie,

−

wytrzymałość na obciąŜenia zmienne – czyli wytrzymałość na zmęczenie,

−

twardość – odporność na odkształcenia spręŜyste lub trwałe pod wpływem obciąŜenia
miejscowego,

−

kruchość – brak odporności na działanie gwałtownych obciąŜeń,

−

udarność – odporność metali na uderzenia i gwałtowne obciąŜenia (przeciwieństwo
kruchości).
Właściwości technologiczne metali to:

−

skrawalność – podatność metali na obróbkę narzędziami skrawającymi,

−

lejność – zdolność do dobrego wypełniania form roztopionym metalem,

−

spawalność – podatność materiału do tworzenia złączy spawanych,

−

plastyczność – zdolność do zmiany kształtu części pod wpływem kucia, tłoczenia
i walcowania,

−

kowalność – podatność metali i ich stopów na kucie.

Do właściwości chemicznych moŜemy zaliczyć:

−

odporność na korozję,

−

odporność na niszczące działanie wody, gazów, kwasów itp.

śelazo jest najwaŜniejszym metalem, występującym w przyrodzie w postaci rud jako związek
chemiczny z innymi pierwiastkami. Z rud Ŝelaza wytapia się surówki. Surówka jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

materiałem wyjściowym do wytwarzania Ŝeliwa i róŜnych gatunków stali. W zaleŜności od
rodzaju dodatków i warunków topienia oraz następującego po nim chłodzenia uzyskuje się:

−

surówkę białą – która ma lśniący biały przełom. Jest twarda i krucha, wykonuje się z niej
głównie stal,

−

surówka szara – jest miękka i ma dobre właściwości odlewnicze, stosuje się do produkcji
róŜnych elementów sposobem odlewniczym.

śeliwo jest to stop Ŝelaza z węglem o zawartości węgla od 2 do 3,6%. Stosowane jest głównie
na  odlewy  róŜnych  części.  Odlewy  wykonane  z  Ŝeliwa  są  odporne  na  ścieranie,  mają  duŜą
wytrzymałość na ściskanie, lecz małą wytrzymałość na zginanie, rozciąganie i skręcanie.
Stal  jest  stopem  Ŝelaza  z  węglem  o  zawartości  węgla  od  0,05  do 2%. Stale w zaleŜności od
rodzaju składników dzielimy na stale:

−

niestopowe,

−

stopowe.
W zaleŜności od przeznaczenia stale moŜemy podzielić na:

−

konstrukcyjne – wykonywane są z nich konstrukcje stalowe, części maszyn i urządzeń
itp.,

−

narzędziowe – wykonywane są z nich narzędzia warsztatowe np.: pilniki, wiertła,

−

specjalne – są to stale które odznaczają się specjalnymi właściwościami tj. odporność na
korozję (stale nierdzewne i kwasoodporne), stale Ŝaroodporne.

Metale nieŜelazne i ich stopy

Do najbardziej rozpowszechnionych metali nieŜelaznych moŜemy zaliczyć: miedź, ołów,

cynk, cyna, aluminium oraz nikiel. Metale te coraz rzadziej są uŜywane ze względu na wysoką
cenę, są często zastępowane tworzywami sztucznymi.
Najbardziej znanymi stopami metali nieŜelaznych są stopy: miedzi, aluminium oraz
łoŜyskowe.
Materiały niemetalowe

Do głównych materiałów niemetalowych moŜemy zaliczyć:

−

tworzywa sztuczne – mają szerokie zastosowanie w prawie kaŜdej dziedzinie, wykonuje
się z nich np.: przedmioty gospodarstwa domowego, armaturę sanitarną, soczewki,
zbiorniki, folie itp. Elementy wykonane z tworzyw sztucznych są lekkie, wytrzymałe oraz
odporne na działanie większości środków chemicznych,

−

drewno – ma równieŜ szerokie zastosowanie i jest materiałem do wykonywania wielu
przedmiotów codziennego uŜytku, charakteryzuje się małym cięŜarem właściwym, duŜą
elastycznością, odpornością na korozję,

−

szkło  –  wykonuje  się  z  niego  szkło  płaskie  (budownictwo  szklarniowe),  opakowania
szklane,  szkło  gospodarcze  i  oświetleniowe,  jest  odporne  na  działanie  czynników
chemicznych  i  atmosferycznych,  charakteryzuje  się  małą  przewodnością  cieplną
i elektryczną,

−

guma – wykonuje się z niej: gumki do ścierania, opony, dętki, przewody, ubrania,
uszczelki itp., jest nieprzepuszczalna dla wody i moŜe być elastyczna w zaleŜności od
rodzaju w temperaturze od -60 do 220 °C,

−

skóra – wykorzystywana do produkcji odzieŜy, obuwia, kładek, jest miękka, elastyczna
i wytrzymała na rozciąganie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.2 Pytania sprawdzające.

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie własności fizyczne mają metale?
2.  Jakie znasz własności fizyczne metali?
3.  Co nazywamy twardością metali?
4.  Co oznacza, Ŝe metal ma właściwości lejne?
5.  Jakie zastosowanie ma Ŝeliwo?
6.  Jakie zastosowanie mają tworzywa sztuczne?

4.4.3 Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Do poniŜszej tabeli dopisz zastosowanie metali.

Lp.

Metal

Zastosowanie

eliwo

Stale konstrukcyjne

Stale narzędziowe

Stale specjalne

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać treść zadania,
2) wpisać zastosowanie metali do tabelki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Do poniŜszej tabeli dopisz zastosowanie materiałów niemetalowych.

Lp.

Niemetale

Zastosowanie

Tworzywo sztuczne

Guma

Drewno

Skóra

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać treść zadania,
2) wpisać zastosowanie niemetali do tabelki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Wały, osie, łoŜyska

4.5.1. Materiał nauczania

Wały

Wał to element maszyny o przekroju poprzecznym kołowym, obracający się wokół

własnej  osi  i  słuŜący  do  przenoszenia  momentu  obrotowego  pomiędzy  zainstalowanymi  na
nim  elementami.  Na  wale  mogą  być  osadzone  róŜne  elementy  wykonujące  ruch  obrotowy,
np.:  koła  zębate,  piasty,  tarcze  hamulcowe  itp.  Wały  mogą  być  proste  (wał  odbioru  mocy
ciągnika), oraz wykorbione (wał korbowy silnika).
Osie

Osie to elementy mechanizmu lub maszyny, słuŜące do utrzymania w określonym

połoŜeniu osadzonych na tych osiach wirujących elementów, najczęściej kół, oraz do
przenoszenia na podpory sił działających na te elementy. Osie nie przenoszą momentu
obrotowego, przeciwnie niŜ wały. Rodzaje osi:

−

stała – gdy wirujące elementy osadzone są na nieruchomej osi za pomocą łoŜysk,

−

obrotowa – gdy elementy osadzone na stałe na osi wirują razem z nią, natomiast łoŜyska
znajdują się na podporach osi.

Osie i wały osadzone w łoŜyskach podtrzymują inne części maszyn (np.: koła pasowe).
ŁoŜyska

ŁoŜysko to część maszyny lub mechanizmu, podtrzymująca (łoŜyskująca) inną jego część

(łoŜyskowaną)  w  sposób  umoŜliwiający  jej  względny  ruch  obrotowy  (np.  wał,  oś).  Cechy
materiału  łoŜyskowego:  dobra  odkształcalność,  odporność  na  zatarcie,  mały  współczynnik
tarcia  suchego,  odporność  na  zuŜycie,  odporność  na  korozję,  wytrzymałość  na  nacisk
w temperaturze  pracy,  wytrzymałość  zmęczeniowa,  dobre  przewodnictwo  cieplne,  stabilność
geometryczna, dobra obrabialność. WyróŜniamy łoŜyska:

−

lizgowe – powierzchnie czopa i gniazda stykają się bezpośrednio, ślizgając się po sobie

w czasie ruchu,

Rys. 32. ŁoŜyska w postaci tulejek wciśniętych w ściankę korpusu: a) odlewaną, b) spawaną

[www.pcws.zis.ia.polsl.gliwice.pl]

−

toczne – powierzchnie robocze czopa i gniazda nie stykają się bezpośrednio, lecz za
pośrednictwem elementów tocznych, np. kulek lub wałeczków

ŁoŜyska ślizgowe dzielą się na:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

suche – okresowo smarowane smarem stałym lub niesmarowane w ogóle. Panewki takich
łoŜysk wykonane są ze stopów łoŜyskowych lub z tworzyw sztucznych, takich jak teflon.
UŜywane są do połączeń słabo obciąŜonych i mniej odpowiedzialnych,

−

powietrzne  –  w  których  dystans  między  wałem  a  panewką  utrzymywany  jest  przez
poduszkę  powietrzną  wytworzoną  przez  spręŜone  powietrze  dostarczane  do  panewki.
ŁoŜyska  tego  typu  stosuje  się  w  urządzeniach  precyzyjnych,  w  których  na  wałach
występują niewielkie siły promieniowe,

−

olejowe – część korpusu łoŜyska wypełniona jest olejem. W czasie ruchu wału, pomiędzy
powierzchnią wału a panewką tworzy się cienka warstwa oleju, która jest wystarczająca
do podtrzymania wału.

ŁoŜyska  toczne  ze  względu  na  kształt  elementu  tocznego  łoŜyska  toczne  dzielą  się:  łoŜyska
kulkowe,  łoŜyska  wałeczkowe,  łoŜyska  stoŜkowe,  łoŜyska  baryłkowe,  łoŜyska  igiełkowe,
łoŜyska toroidalne.
Natomiast ze względu na rodzaj obciąŜeń przenoszonych przez łoŜysko wyróŜniamy łoŜysko
poprzeczne,  łoŜysko  skośne  (przenoszące  obciąŜenia  wzdłuŜne  i  poprzeczne),  łoŜysko
wzdłuŜne.

Rys. 33. ŁoŜyska toczne [http://pl.wikipedia.org]

Pierścień  wewnętrzny  (1)  osadzony  jest  z  pasowaniem  ciasnym  na  czopie  wału  lub  innym
elemencie.  Pierścień  zewnętrzny  (2)  umieszczony  jest  takŜe  nieruchomo  w  oprawie  lub
w innym  elemencie  nośnym.  Elementy  toczne  (3)  umieszczone  są  pomiędzy  pierścieniami
i stykają się z ich bieŜniami zapewniając obrót pierścieni względem siebie.

Rys. 34. ŁoŜyska toczne: a) poprzeczne; b) skośne; c) wzdłuŜne [http://pl.wikipedia.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające.

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Do czego słuŜą wały?
2.  Do czego słuŜą osie?
3.  Jakie znasz rodzaje łoŜysk?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj łoŜyska ślizgowe powietrzne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  znaleźć w literaturze oraz w poradniku ucznia danych dotyczących łoŜysk,
3)  udzielić pisemnej odpowiedzi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij do czego słuŜą osie i jakie są rodzaje osi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  znaleźć w literaturze oraz w poradniku ucznia danych dotyczących osi,
3)  udzielić pisemnej odpowiedzi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić róŜnice między wałami i osiami?

2) scharakteryzować wały?

3) scharakteryzować łoŜyska toczne?

4) podać zastosowanie łoŜysk ślizgowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Połączenia nierozłączne, rozłączne, ruchowe

4.6.1. Materiał nauczania

Połączenia nierozłączne

Połączenia nierozłączne są to takie połączenia , których nie moŜna rozłączyć bez

uszkodzenia. Połączenia nierozłączne dzielą się na: połączenia spawane, połączenia lutowane,
połączenia zgrzewane, połączenia klejone, połączenia wciskowe oraz połączenia nitowe.
Spawanie

Spawanie jest obecnie najbardziej rozpowszechnionym sposobem łączenia metali,

polegającym na miejscowym rozgrzaniu metalu do stanu topnienia. Spawanie odbywa się
z dodawaniem lub bez dodawania spoiwa oraz bez stosowania jakiegokolwiek nacisku lub
uderzenia. RozróŜnia się następujące rodzaje spawania: gazowe, elektryczne, łukiem krytym,
Ŝ

uŜlowe, w osłonie argonu, w osłonie dwutlenku węgla, plazmowe, elektronowe i inne.

Metodą łączenia metali przez spawanie moŜna wykonywać zbiorniki ciśnieniowe, konstrukcje
stalowe, łączenie rur i rurociągów, budowę i naprawę maszyn.
Lutowanie

Lutowanie jest procesem technologicznym polegającym na łączeniu części metalowych

za  pomocą  specjalnych  stopów,  zwanych  lutami,  które  mają  niŜszą  od  lutowanych  metali
temperaturę  topnienia.  RozróŜniamy  dwa  rodzaje  lutowania:  miękkie  (temperatura  topnienia
lutu  do  500

C) i twarde (temperatura topnienia lutu powyŜej 500

C). Zjawisko spajania,

zachodzące między nagrzanym metalem lutowanym a stopionym spoiwem, polega na ścisłym
przyleganiu ciekłego lutu do oczyszczonej powierzchni łączonych metali (zjawisko adhezji ).
Cząsteczki ciekłego lutu przenikają w głąb łączonych metali wskutek dyfuzji. Proces ten jest
związany  z  siłą  przyciągania  między  atomami  ciekłego  lutu  a  atomami  lutowanego  metalu.
Siła  przyciągania  atomów  metalu  lutowanego  musi  być  większa  niŜ  siła  topionego  lutu,  aby
lut  dobrze  pokrywał  (zwilŜał)  materiał  lutowany.  Proces  ten  jest  zaleŜny  od  rodzaju  metalu
lutowanego i lutu oraz czystości lutowanej powierzchni, temperatury nagrzania, przewodności
cieplnej i czasu nagrzewania.
Zgrzewanie

Zgrzewanie to sposób łączenia metali polegający na tym, Ŝe części metalowe w miejscu

łączenia  doprowadza  się  przez  nagrzewanie  do  stanu  plastycznego  (  ciastowatego  )  lub  do
nadtopienia powierzchni łączonych przekrojów ( zgrzewanie iskrowe ) i następnie łączy się je
z zastosowaniem odpowiedniej siły, np. przez kucie, prasowanie lub zgniatanie, bez uŜywania
metalu  dodatkowego,  tj.  spoiwa.  ZaleŜnie  od  źródła  ciepła,  które  słuŜy  do  nagrzania  części
łączonych  do  stanu  plastycznego  lub  do  nadtopienia  powierzchni  łączonych,  rozróŜniamy
następujące  zasadnicze  rodzaje  zgrzewania  :  elektryczne  oporowe,  tarciowe,  zgniotowe
i wybuchowe.
Klejenie

Klejenie jest to proces polegający na nierozłącznym połączeniu metali w wyniku

wprowadzenia  między  przygotowane  powierzchnie  cienkiej  warstwy  substancji  klejącej,
odznaczającej  się  dobrą  adhezją  utrzymującą  się  po  sklejeniu.  Metoda  umoŜliwia  łączenie
materiałów  o  róŜnych  własnościach  np.  metali  z  niemetalami.  W  zaleŜności  od  rodzaju
łączonych  materiałów  do  połączeń  klejonych  uŜywa  się  róŜnych  klejów.  Do  klejenia  metali
uŜywane  są  najczęściej  kleje:  epoksydowe,  fenolowe,  karbinolowe,  poliuretanowe,
kauczukowe, poliestrowe, silikonowe, winylowe oraz poliamidowe.
Połączenia wciskowe

Połączenia wciskowe są połączeniami spręŜystymi, powstałymi w wyniku róŜnicy

wymiarów części łączonych (wcisku). WyróŜniamy połączenia wciskowe:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wtłaczane – polega na wtłoczeniu jednej części maszyny w druga przy uŜyciu prasy,
wymiary otworu i części wtłaczanej są ściśle dopasowane (tuleja osadzona nieruchomo w
piaście koła jezdnego),

−

skurczowe – polega na ogrzewaniu części zewnętrznej i osadzenie jej na części
wewnętrznej (osadzanie stalowych obręczy na kole.

Połączenia nitowe

Nitowanie jest to łączenie elementów za pomocą nitów. Polega ono na wycięciu

stemplem lub wywierceniu otworów nitowych w elementach łączonych, wstawieniu nitu w
otwory i jej zamknięciu, tj. wykonaniu drugiego łba, czyli zakuwki. Nity mogą być zamykane
na zimno i na gorąco. Podczas zamykania nitów na gorąco trzon nitu nagrzewa się do
temperatury ok. 900

, następnie wywierany jest nacisk na trzon nitu. Wymiary i kształty nitów

są znormalizowane. Nity moŜemy zamykać ręcznie za pomocą młotka lub maszynowo za
pomocą nitownic hydraulicznych, pneumatycznych lub elektrycznych. Ze względu na
połoŜenie łączonych elementów względem siebie rozróŜniamy połączenia nitowe zakładkowe
i nakładkowe.
Połączenia rozłączne

Połączenia rozłączne są to takie połączenia, w których rozłączenie jest moŜliwe i nie

wiąŜe się z niebezpieczeństwem zniszczenia elementów łączonych. Do tego rodzaju połączeń
moŜemy zaliczyć: połączenia klinowe, połączenia wpustowe i wielowypustowe, połączenia
sworzniowe i kołkowe, połączenia gwintowe oraz połączenia spręŜyste.
Połączenia klinowe

Połączenie klinowe polega na wzajemnym docisku łączonych części za pomocą klina.

WyróŜniamy połączenia klinowe:

−

poprzeczne – jedna część jest zakończona czopem wchodzącym w gniazdo drugiej części,
klin umieszczony jest poprzecznie w stosunku do osi łączonych części. Stosowane do
łączenia drągów,

−

wzdłuŜne – klin wprowadzany jest jednocześnie w rowek w piaście i w rowek w wale, jest
umieszczony wzdłuŜ osi łączonych elementów. Stosowane do łączenia wałów z
osadzonymi na nich częściami.

Połączenia wpustowe i wielowypustowe

Połączenie uzyskuje się za pomocą elementów zwanych wpustami. Połączenie wpustowe

słuŜy do łączenia piast z wałami. Połączenia wielowypustowe są uŜywane do osadzania piast
na wałach.

Rys. 35. Połączenia: a) wpustowe, b) wielowypustowe [http://pl.wikipedia.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Połączenia sworzniowe i kołkowe

Łącznikiem w tych połączeniach jest sworzeń lub kołek. Sworzeń ma kształt krótkiego

wałka pełnego lub drąŜonego, natomiast kołki są odmiana sworzni, mogą być walcowe lub
stoŜkowe. Kołki są ciasno pasowane w otworach. Przykładem połączenia sworzniowego jest
połączenie tłoka silnika spalinowego z korbowodem.
Połączenia gwintowe

Są to połączenia, w którym elementem łączącym są gwintowane łączniki: śruba z

nakrętką  lub  wkręt.  W  skład  połączenia  gwintowego  wchodzą  takŜe  elementy  pomocnicze,
takie jak podkładki i zawleczki. Podkładki mają za zadanie ochronę elementów złącza przed
zadrapaniem  w  czasie  dokręcania  łącznika  oraz  niekiedy  wraz  z  zawleczką  zabezpieczania
przed  samoczynnym  odkręcaniem  się  nakrętki.  Ze  względu  na  rodzaj  uŜytego  łącznika
połączenia gwintowe dzielą się na połączenia śrubowe i wkrętowe.
Połączenia spręŜyste

Łącznikiem w tego rodzaju połączeniach są spręŜyny bądź elementy gumowe, spotykane

są równieŜ elementy spręŜyste wykonane z tworzyw sztucznych. Są najczęściej stosowane
jako amortyzatory, elementy przeciąŜeniowe lub kompensatory przesunięć.
Połączenia ruchowe

Połączenie ruchowe jest to takie połączenie, w którym jedna z części moŜe się przesuwać

względem drugiej części. Połączeniem ruchowym moŜe być np.: połączenia wielowypustowe.

4.6.2 Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Wymień połączenia nierozłączne?
2.  Wymień połączenia rozłączne?
3.  Na czym polega proces zgrzewania?
4.  Na czym polega proces gwintowania?

4.6.3 Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj proces nitowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  znaleźć w literaturze oraz w poradniku ucznia danych dotyczących procesu nitowania,
3)  udzielić pisemnej odpowiedzi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Sprzęgła i przekładnie

4.7.1. Materiał nauczania

Sprzęgła

Sprzęgłem nazywamy zespół układu napędowego maszyn, przeznaczony do łączenia

wałów i przekazywania momentu obrotowego z wału czynnego (napędzającego) na wał bierny
(napędzany) bez zmiany kierunku ruchu obrotowego. W ogólnym przypadku moŜna określić,
Ŝ

e sprzęgło składa się z członu czynnego, członu biernego i łącznika. Przez człon rozumie się

zespół  elementów  sprzęgła  osadzony  na  wale  czynnym  lub  biernym,  natomiast  łącznikiem
nazywa się części (kołki, śruby itd.) lub czynnik (np. ciecz), przekazujące moment obrotowy
z członu  czynnego  na  człon  bierny.  Łącznik  określa  zatem  sposób  przekazania  momentu
obrotowego  i  jednocześnie  charakteryzuje  dane  sprzęgło.  W  konstrukcjach  maszyn
spotykanych jest wiele rodzajów sprzęgieł. Sprzęgła moŜna podzielić na:

−

stałe – słuŜą do łączenia na stałe dwóch wałów w celu przedłuŜenia ich przy zachowaniu
współosiowości wałów, zaliczamy do nich sprzęgła tulejowe oraz tarczowe. Sprzęgła
stałe moŜemy równieŜ podzielić na sztywne (łączą wały w jedna całość) oraz podatne
(umoŜliwiają wałom pewna określoną swobodę wzajemnych przesunięć lub odchyleń),

−

wyłączne – dają się rozłączyć podczas ruchu wału.
Inną grupę sprzęgieł stanowią sprzęgła przegubowe, zwane przegubami Cardana. Są

stosowane  do  łączenia  wałów,  których  osie  obrotu  mogą  ulec  znacznym  odchyleniom
względem  siebie  lub  ustawione  są  pod  kątem,  który  podczas  pracy  moŜe  ulec  zmianom,  np.
przy napędzie maszyn od wału odbioru mocy ciągnika. Na rysunku 35 przedstawiono sprzęgło
Cardana.  KrzyŜowy  łącznik  (1),  rodzaj  zdwojonego  sworznia,  łączy  dwa  widłowe
zakończenia  wałów  czynnego  (2)  i  biernego  (3).  Takie  połączenie  pozwala  na  przeniesienie
mocy pomiędzy wałami nawet znacznie odchylonymi względem siebie. Problemem sprzęgieł
wychylnych  jest  to,  Ŝe  prędkość  wału  biernego  jest  pulsacyjna.  Im  kąt  pomiędzy  osiami
wałów  większy,  tym  pulsacja  większa.  Zwykle  wadę  kompensuje  się  stosując  zdwojone
sprzęgła wychylne, gdy tylko geometria napędu na to pozwala.

Rys. 36. Sprzęgło Cardana: 1 – krzyŜowy łącznik, 2 – wał czynny, 3 – wał bierny [http://pl.wikipedia.org]

Sprzęgła wyłączalne często stosowane w ogrodnictwie, wyróŜniamy następujące sprzęgła

wyłączalne:

−

sprzęgło kłowe,

−

sprzęgło zapadkowe,

−

sprzęgło cierne.

Sprzęgło kłowe składa się z dwóch tarczy osadzonych na wałach tak, iŜ jedna z nich jest
przesuwana. Tarcze te mają występy, czyli kły, które są prostokątne, trójkątne lub trapezowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przy  prostokątnym  zarysie  kłów,  po  zsunięciu  tarczy  sprzęgła  ruch  moŜe  być  przenoszony
w obu kierunkach, przy trapezowym zarysie kłów ruch jest przenoszony w jednym kierunku.
Sprzęgła  zapadkowe.  Koło  uzębione  jest  osadzone  na  jednym  członie  (np.  czynnym),
a zapadki  na  elemencie  współpracującym.  Przy  ruchu  obrotowym  koła  uzębionego  w  prawo
następuje  przeniesienie  momentu  obrotowego,  natomiast  przy  przeciwnym  zapadki  ślizgają
się  po  zębach.  ZaleŜnie  od  konstrukcji  sprzęgła  koło  uzębione  i  zapadki  są  umieszczone  na
zewnątrz lub wewnątrz tarczy, a liczba zapadek wynosi 1÷4.

Rys. 37. Sprzęgło kłowe [www.bryk.pl]

Sprzęgła cierne przenoszą moment obrotowy w wyniku działania sił tarcia. Przy ruchu

obrotowym  tarczy  w  prawo  następuje  zaciśnięcie  wałków  między  tarczą  kształtową
i pierścieniem.  Zaciskanie  ułatwia  docisk  spręŜynek.  Przy  zmianie  kierunku  ruchu
obrotowego  wałki  pokonują  opór  spręŜynek  i  spoczywają  swobodnie  między  tarczą
i pierścieniem, nie przenosząc momentu obrotowego.

Rys. 38. Sprzęgło cierne tarczowe [www.bryk.pl]

Sprzęgła bezpieczeństwa. Ich działanie polega na samoczynnym wyłączeniu sprzęgła po

przekroczeniu załoŜonego momentu obrotowego.
Istnieją dwa podstawowe rodzaje sprzęgieł bezpieczeństwa:

−

z łącznikiem podlegającym zniszczeniu, przykładem moŜe być jest sprzęgło tulejowe
kołkowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 39. Sprzęgło tulejowe kołkowe [www.bryk.pl]

−

z łącznikiem trwałym.

Rys. 40. Sprzęgło bezpieczeństwa z łącznikiem trwałym [www.bryk.pl]

Przykładem sprzęgła z łącznikiem podlegającym zniszczeniu jest sprzęgło sztywne

tulejowe  kołkowe  .  Przy  identycznej  konstrukcji  róŜnica  polega  na  tym,  Ŝe  w  sprzęgle
bezpieczeństwa  naleŜy  zastosować  kołki  o  mniejszej  średnicy  lub  wykonane  z  materiału  o
niŜszej  wytrzymałości,  które  po  przekroczeniu  załoŜonego  momentu  obrotowego  ulegną
zniszczeniu.  ZałoŜony  moment  obrotowy  jest  przenoszony  przez  siły  docisku  między
wałeczkami  umieszczonymi  we  wgłębieniach  obu  pierścieni  (czynnego  i  biernego).  Gdy
załoŜony  moment  zostaje  przekroczony,  wałeczki  osadzone  na  spręŜynach  są  wciskane  i
następuje  ich  przemieszczenie  w  sąsiednie  połoŜenia.  Wymiary  sprzęgła  powinny  być
odpowiednio  dobrane.  Zmiana  połoŜenia  (wejście  między  inne  wałeczki  członu
współpracującego)  musi  następować  z  oporem  tak  ustalonym,  aby  sprzęgło  rozłączało  się
chwilowo dopiero przy odpowiedniej wartości momentu obrotowego.
Sprzęgła  hydrokinetyczne  to  sprzęgło,  w  którym  ruch  obrotowy  z  elementu  czynnego  do
biernego  jest  przenoszony  za  pośrednictwem  cieczy,  przewaŜnie  oleju  lub  wody.  Zazwyczaj
stosowane jest w celu regulacji prędkości obrotowej elementu biernego poprzez zmianę ilości
cieczy

pośredniczącej

lub

odległości

elementu

biernego

czynnego.

Jest

najpowszechniejszym rodzajem przekładni hydraulicznej, stosowanym np. przenoszenia
ruchu napędowego w pojazdach silnikowych, czy do regulacji prędkości obrotowej duŜych
pomp wirowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 41. Sprzęgła hydrokinetyczne [www.kmg.agh.edu.pl]

Przekładnie

Przekładnia jest to mechanizm lub układ maszyn słuŜący do przeniesienia ruchu

z elementu czynnego (napędowego) na bierny (napędzany) z jednoczesną zmianą parametrów
ruchu,  czyli  prędkości  i  siły  lub  momentu  siły.  W  urządzeniach  ogrodniczych  najczęściej
stosowane są przekładnie kołowe: pasowe, cierne, zębate oraz łańcuchowe. W przekładniach
kołowych  prostych  jedno  koło  jest  osadzone  na  wale  napędzającym,  drugie  zaś  na  wale
napędzanym.  Wielkością  charakteryzującą  przekładnię  jest  przełoŜenie.  PrzełoŜenie
przekładni  prostej  jest  to  stosunek  prędkości  obrotowej  koła  napędzanego  (biernego)  do
prędkości  obrotowej  koła  napędzającego  (czynnego)  [4].  PrzełoŜenie  przekładni  prostej  jest
wyraŜane wzorem:

Dla których:

i – przełoŜenie
n

– prędkość obrotowa koła napędzanego,

– prędkość obrotowa koła napędzającego.

W przekładniach kołowych wraz ze zmianą prędkości obrotowych następuje zmiana

momentów obrotowych.

Podczas przenoszenia ruchu obrotowego z wału napędzającego na wał napędzany

powstają straty mocy wskutek tarcia między kołami przekładni, tarcia miedzy czopami
i łoŜyskami, poślizgu elementów. W rezultacie na wale napędzanym moc przenoszenia będzie
miała wartość pomniejszoną o wartość strat [3].
Przekładnie pasowe

Przekładni pasowych uŜywa się do przekazywania napędu między wałami oddalonymi od

siebie (z wału silnika spalinowego na wał bębna młocarni). Pasy przekładni pasowych mogą
być wykonane ze skóry (płaskie), tkaniny, gumy lub z gumy zbrojonej tkaniną lub stalowymi
linkami.  W  czasie  uŜytkowania  przekładni  pasowej  pasy  ulegają  dwojakiemu  zuŜyciu.  Po
pierwsze  będąc  wykonane  z  materiałów  elastycznym  oraz  w  czasie  swej  pracy  będąc
rozciąganymi  ulegają  trwałym  odkształcenia  plastycznym,  czyli  wydłuŜają  się.  W celu
uniknięcia niekorzystnego wpływu wydłuŜania się w przekładniach tego typu niekiedy stosuje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

się naciągacze pasa. Drugim efektem starzenia się pasa jest utrata jego wytrzymałości na
rozciąganie spowodowana, strzępieniem się, drobnymi pęknięciami, przerwaniem elementów
zbrojących itd. Z obu powodów pasy muszą podlegać okresowej wymianie. Częstość
wymiany specyfikuje dokumentacja urządzenia. WyróŜniamy przekładnie:

−

z pasem płaskim – stosowane są do przenoszenia napędu na dalsze odległości, nawet do
kilkudziesięciu  metrów.  Stosowane  często  w  agrotechnice.  Dawniej  powszechnie
stosowane  w  pędniach  -  zintegrowanych  napędach  urządzeń  przemysłowych.  Koło
pasowe  przekładni  z  pasem  płaskim  mają  kształt  baryłkowy,  który  zapobiega  zsuwania
się pasa z koła. Przekładnie pasowe z pasami płaskimi, niegdyś w powszechnym uŜyciu,
dziś uŜywane są sporadycznie,

Rys. 42. Przekładnia pasowa z pasem płaskim [www.pl.wikipedia.org]

−

z  pasem  klinowym  –  mają  szerokie  zastosowanie  w  budowie  maszyn.  Są  one  w  stanie
przenosić  duŜe  moce,  są  sprawne  i  stosunkowo  niezawodne.  Dodatkowo  zabezpieczają
przed  przeciąŜeniem  układu  spełniając  funkcję sprzęgła poślizgowego. W przekładniach
z pasami  klinowymi  pas  o  przekroju  trapezoidalnym  wypełnia  klinową  przestrzeń  koła
pasowego,  tworząc  tym  samym  powierzchnię  styku  pomiędzy  pasem  o  kołem.  Często
stosuje  się  przekładnie  wielopasowe,  w  których  na  jednym  kole  z  wieloma  klinowymi
Ŝ

łobkami pracuje kilka pasów. Przekładnie klinowe słuŜą do przekazania napędu na

niewielkie odległości (do 10 m). Zaletą takich przekładni jest zwarta konstrukcja i cicha
praca.

Rys.43 Przekładnia z pasem klinowym [www.pl.wikipedia.org]

Przekładnie zębate

Przekładnia zębata jest utworzona ze współpracujących ze sobą kół zębatych. Przekładnie

zębate dzielą się na czołowe i śrubowe. Wśród przekładni zębatych czołowych rozróŜniamy:
walcowe – równoległe (proste, śrubowe, strzałkowe i daszkowe) oraz stoŜkowe – kątowe
(proste, śrubowe i łukowe). Wśród przekładni zębatych śrubowych rozróŜnia się
hiperboloidalne (walcowe i stoŜkowe – hipoidalne) oraz ślimakowe (walcowe i globoidalne).
Przekładnie zębate są najczęściej stosowanymi przekładniami w budowie maszyn.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 44. Przekładnia zębata [www.max3d.pl]

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Z jakich elementów składa się sprzęgło?
2.  Do czego słuŜy sprzęgło?
3.  Jakie znasz rodzaje sprzęgieł?
4.  Z jakich elementów składa się sprzęgło kłowe?
5.  Jakie znasz rodzaje sprzęgieł bezpieczeństwa?
6.  Co to jest przekładnia?
7.  Gdzie są stosowane przekładnie?
8.  Jakie znasz przekładnie pasowe?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj sprzęgła przegubowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać treść zadania,
2) znaleźć w literaturze oraz w poradniku ucznia danych dotyczących sprzęgieł

przegubowych,

3) udzielić pisemnej odpowiedzi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj przekładnie pasowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać treść zadania,
2)  znaleźć w literaturze oraz w poradniku ucznia dane dotyczące przekładni pasowych,
3)  udzielić pisemnej odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Poradnik Mechanika,

−

poradnik ucznia.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozróŜnić rodzaje sprzęgieł?

2) scharakteryzować sprzęgła przegubowe?

3) podać zastosowanie przekładni?

4) scharakteryzować przekładnie pasowe?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
3.  Test składa się z 20 zadań, do kaŜdego masz 4 moŜliwości wyboru. Na karcie odpowiedzi

przy odpowiednim zadaniu postaw X, w razie pomyłki zaznacz kółeczkiem błędną
odpowiedź, następnie zaznacz odpowiedź prawidłową.

4.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi.
5.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
6.  Pracuj samodzielnie, będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7.  Na rozwiązanie masz 35 minut.

Powodzenia !

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Wykonując rysunki techniczne posługujemy się ołówkami. Ołówek miękki ma symbol

a)  H.
b)  HB.
c)  B.
d)  F.

2. Zerownik słuŜy do

a)  rysowania linii prostych i krzywych.
b)  odmierzania długości odcinka.
c)  rysowania okręgów o małych średnicach.
d)  do zerowania skali.

3. Szkic jest to

a)  rysunek przedstawiający rozmieszczenia mechanizmu.
b)  rysunek wykonany na ogół odręcznie, niekoniecznie w podziałce.
c)  rysunek wykonany w podziałce i zwymiarowany na papierze brystolu.
d)  rysunek wykonany za pomocą programu typu CAD.

4. Format zasadniczy arkusza to

a)  A1.
b)  A2.
c)  A3.
d)  A4.

5. Do wspomagania projektowania uŜywamy

a)  edytorów tekstu.
b)  arkuszy kalkulacyjnych.
c)  programu CAD.
d)  programu MAD.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Rysunki wykorzystywane do zapoznania się z ogólną strukturą układu to

a)  rysunki wyjaśniające.
b)  rysunki podstawowe.
c)  rysunki wykonawcze.
d)  plany.

7. Pismo rysunkowe moŜe być proste lub pochyłe. Pismo pochyłe jest nachylone do

podstawy rysunku pod katem α równym:
a) 65

b) 70

c) 75

d) 80

8. Podziałkę powiększającą przedstawia zapis

a)  1:20.
b)  1:1.
c)  1:2.
d)  20:1.

9. Przewodność cieplna metalu to

a)  masa właściwa.
b)  zdolność do przyciągania innych metali.
c)  zdolność do przewodzenia prądu.
d)  zdolność do przewodzenia ciepła.

10. Udarność metali to przeciwieństwo

a)  kruchości.
b)  lejności.
c)  kowalności.
d)  plastyczności.

11. Stale narzędziowe są stosowane do wykonywania

a)  części urządzeń.
b)  konstrukcji stalowych.
c)  narzędzi warsztatowych.
d)  części maszyn.

12. Materiałem niemetalowym nie jest

a)  Ŝeliwo.
b)  szkło.
c)  guma.
d)  tworzywo sztuczne.

13. Podczas lutowania miękkiego temperatura topnienia lutu nie przekracza

a) 200

b) 300

c) 400

d) 500

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Linie wymiarowe rysujemy linią

a)  kreskową.
b)  gruba ciągłą.
c)  cienką ciągłą.
d)  punktową.

15. Znak wymiarowy SØ przedstawia

a)  długość łuku.
b)  promień.
c)  średnicę.
d)  średnicę kuli.

16. Przy łączeniu sworzniowym łącznikiem jest

a)  kołek.
b)  śruba.
c)  sworzeń.
d)  spręŜyna.

17. ŁoŜyska, w których w części korpusu znajduje się olej nazywamy

a)  suche.
b)  powietrzne.
c)  olejowe.
d)  mokre.

18. Połączeniem rozłącznym nie jest połączenie:

a)  klinowe.
b)  nitowe.
c)  gwintowe.
d)  spręŜyste.

19. Przekładnia to:

a) mechanizm podtrzymujący.
b) mechanizm słuŜący do utrzymania w określonym połoŜeniu osadzonych na nim

elementów.

c) mechanizm słuŜący do przenoszenia ruchu z elementu czynnego na bierny.
d) układ przeznaczony do łączenia wałów.

20. Kowalność jest to:

a)  podatność do tworzenia złączy spawanych.
b)  podatność do kucia.
c)  zdolność do zmiany kształtu.
d)  odporność na uderzenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Posługiwanie się dokumentacją techniczną

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Buksiński T., Szpecht A.: Rysunek techniczny. WSiP, Warszawa 1993
2.  Dobrzański T.: Rysunek techniczny maszynowy. WNT, Warszawa 1998
3.  Górecki A.: Technologia ogólna. WSiP, Warszawa 1993

4.  Kozłowska D.: Podstawy mechanizacji. Hortpress, Warszawa 1995
5.  Kozłowska D.: Podstawy techniki. Hortpress, Warszawa 2001
6.  Lewandowski T.: Rysunek techniczny dla mechaników. WSiP Warszawa 2003
7.  Mac S.: Obróbka metali z materiałoznawstwem. WSiP, Warszawa 1992

8. Michel K. Sapiński T.: Rysunek techniczny elektryczny. WNT, Warszawa 1982

9. Waszkiewicz E. i S.: Rysunek zawodowy dla ZSZ. WSiP, Warszawa 1994

10. Polskie Normy dotyczące rysunku technicznego:

−

PN-76/N-01601

−

PN-86/N-01603

−

PN-91/N-01604

−

PN-80/N-01606

−

PN-78/N-01608

−

PN-80/N-01610

−

PN-80/N-01612

−

PN-81/N-01613

−

PN-82/N-01614

−

PN-82/N-01616

−

PN-82/N-01619

−

PN-91/N-01636

−

PN-82/M-01088

−

PN-82/M-01089

−

PN-85/M-01119

−

PN-92/M-01144

−

PN-87/M-01145

−

PN-83/M-01152

−

PN-89/M-01154