LUDY  TURAJSKIE  I  ICH  POJĘCIA  RELIGIJNE.

4.  P o m n ik i  grobow e  ludów   Turajskieh.

S zczegó lna  c z e ś ć ,  

o k a z y w a n a  

p r o c h o m   z m a r ­

ł y c h   p r z o d k ó w ,   ch ra k te ry z u je   w ielki  odłam   ludów   S tareg o  

i  N ow ego  Ś w iata;  te  lu d y   w łaśnie  zajm ow ały  lu b   za jm u ją  cały 

pas  półn o cn ej  półkuli,  a  n a le ż ą   do  ludów   T u rajsk ieh.

A rch eo lo g ia p o u cz a nas,  źe  lu d y  p ierw o tne,  p rzed h isto ry czn e, 

k tó re   zajm ow ały  p ó łn o cn o -śro d k o w ą  E u ro p ę   i  A m erykę,  okazy ­

w ały  w ielkie  poszan o w an ie  dla  p ro c h ó w   zm arły ch   przo dk ów ; 

liczne  g ro b y   i  o grom ne  cm en tarze  są  n iezb ity m   n a   to  dow odem . 

U czeni  i  n ieu p rz ed ze n i  etn o lo d zy   u z n a ją   w   ty m   fakcie  cechę  r e ­

lig ijn o ści  ty c h   ludów ,  m ianow icie  żaś  w iarę  ich  w   życie  przyszłe.

O 

n ajd aw n ie jszy ch   lu d a c h ,  k tó re   zam ieszk iw ały  E u ro p ę  

w  okresie  cz w arto -rzęd o w y m   g e o lo g ic z n y m ,  pisze  de  Q uatre- 

f a g e s 1:  „N ie  u le g a   dziś  w ątpliw ości,  źe  tro g lo d y c i  ra s y   Cro-M a- 

g n o n   g rz eb ali  sw ych  zm arłych,  a  tem u   g rz eb an iu   to w arzy szy ły  

ta k ie   szczegóły,  iż  m usim y  przypuścić,  źe  w ierzy li  w   życie  p rz y ­

szłe.  A  p oniew aż  ta   ra sa  j e s t   je d n ą   z  n ajdaw n iejszy ch,  z  e p o k i  

n i e d ź w i e d z i a ,   stąd,  je ś li  człow iek  w   czasie  p o jaw ien ia  się 

n a  ziem i  nie  m iał  p o jęcia  duchow ego  o  swej  istocie,  czego  żad n a 

um iejętn o ść  stw ierdzić  nie  m oże,  w  k aż d y m   razie  doszedł  do  teg o  

po jęcia  w  b ard zo   w czesnej  d o b ie “.

P o m n ik i  ludó w   z  epoki  k am ien n ej,  odnalezione  dotychczas,

1  Introduc,  a  1’etude  des  races  humaines,  pp.  ii 78' i  280.

są n ieliczn e i d lateg o   an tro p o lo g  fran cu sk i w y raża  się  ta k   oględnie, 

lecz  pom niki  ludów   p ó źn iejsz y ch   u su n ęły   w szelkie  w ątpliw ości. 

„R eligijność  ludów   z  epoki  kam ien ia  po lerow an ego ,  pisze  dalej, 

nie  zo stała  n ig d y   p rz ez  n ikogo  zaprzeczoną.  W ia ra  w   życie  p rz y ­

szłe  u jaw n ia  się  u   w szy stk ich   p o k o leń   n eo lity czn y c h   w   n a d e r 

stara n n em   g rz e b a n iu   zm arłych.  G ro ty   n a tu ra ln e   i  sztuczne  słu­

ży ły   im  za  grobow ce,  najczęściej  je d n a k   b udo w ali  ta k   zw ane 

d o l m e n y ,   k tó re   dziś  je szc ze  w yw ołu ją  pod ziw   z  po w o du   ol­

b rzy m ich   skal,  u ż y ty c h   w   ty m   celu.  O bok  ciała  zm arłego,  czło­

w iek a  dorosłego,  a  n a w e t  dziecka,  um ieszczano  ró ż n e  p rzedm io ty, 

służące  do  ozdoby,  broń,  naczyn ia,  słow em   to  w szystko,  co  po- 

grzebionym ,  w e d łu g   m niem an ia  żyjących,  m ogło  się  p rz y d a ć   n a 

ta m ty m   św iecie  *.  W   ty c h   w łaśnie  g ro b a c h   znaleziono  te  p rz e d ­

m ioty,  k tó re   stan o w ią  sk a rb y   etno graficzne  n asz y ch   muzeów... 

W   g ro b a c h   n eo lity czn y c h   znaleziono  rów nież  przed m io ty ,  k tó re 

sam   B ro ca  nie  w ah ał  się  n azw ać  a m u l e t a m i ”.

P o d a je m y   tu   jeszcze  św iadectw o  innego,  b ard zo   rów nież 

p ow ażnego  i  g ru n to w n e g o   b ad acza;  „Ja k k o lw ie k   d an e  p a le o n ­

tologiczne,  pisze  F r.  L e n o r m a n t2,  w sk az u ją  nam   tw a rd e   i  ciężkie 

w a ru n k i  istnienia,  je d n a k ż e   nie  w y k a zu ją  nigdzie,  żeb y  p ierw o tn i 

ludzie  żyli  w   stanie  dzikości.  P rzeciw nie,  człow iek  z  czasów   g eo ­

logiczn y ch ,  zw łaszcza  z  epoki  czw arto-rzędow ej,  z  tej  bow iem  

epoki  znam y  go  n ajlep iej,  p o siad a  przym ioty,  k tó re   są  p rz y w i­

lejem   dzieci  A dam a.  P o sia d a   on  w zniosłe  dążenia,  in sty n k to w n e 

poczucie  p ięk n a,  nie  licujące  całkiem   z  je g o   tw ard em   życiem   m a- 

tery aln em .  W ie rz y   w   życie  p rzyszłe.  J e s t  on  ju ż   is to tą   m yślącą 

i  tw órczą,  a  duchow ość  je g o   duszy  je s t  w  sam ych  p o czątk ach  

p rz ep aśc ią  nie.  do  p rz eb y cia  i  stan o w i  sam oistny   dział,  w y ró żn ia­

'  B zecz 

ta 

stw ierdzona  je s t  p ow szechnie,  n aw et  T ylor  pisze:  „Per- 

sonal  or  individual  property  w as  chiefly  w h at  each  w ore  or  carried — the 
m an’s  w eapons,  th e  ornam ents  and  scan ty  clothing  o f  both  sexes,  things 
w hich  they  had  som e  pow er  to  do  as  th ey  liked  w ith   during  life,  and  at 
death  v ery eom m only  took  aw ay  w ith   them  

to  the 

w orld  beyond  the grave“. 

Anthrop.,  p.  42U.

-  Les  Origines,  vol.  i,  p.  -213.

jacv   go  od  zw ierząt,  najw ięcej  zbliżo n y ch   do  niego  p od   w z g lę­

dem   o rganizm u  ciała

•  D o  ja k ie g o   szczepu  n ależ ały   te   lu d y   p rz e d h isto ry czn e ?  P y ­

ta n ie   to  nie  zostało  rozw iązan e  z  całą  ścisłością  histo ry czn ą;  m a- 

tery ały ,  n a  k tó ry c h   o p iera ły   się  odnośne  dochoczenia,  sk ład ały  

się  ty lk o   z  ja k o   tak o   zach o w an y ch   szczątków   kości  lu dzk ich  

i  n ieliczn y ch   okruchów   przem ysłu,  stą d   też  i  w n io ski  nie  m ogą 

być  uw ażane  ja k o   stanow czo  pew ne,  ale  ty lk o   ja k o   p ra w d o p o ­

dobne.  O tóż  rz ecz ą  j e s t  praw d o p o d o b n ą,  że  ró ż n e  ra sy   ludzkie 

w ycho dziły  z  A zyi  i  osiedlały  E u ro p ę .  R óżn icę  ras  u p a tru ją   an ­

tro p o lo d z y  w   zn a m io n a ch   cielesnych,  m ianow icie  zaś  w  k sz ta łta c h  

czaszki  ludzkiej.  N a jd a w n iejsze  ra sy   b y ły   k r ó t k o - g ł o w e ,  

w  u stro ju   k o stn y m   zbliżone  do  L ap o n ó w ;  późn iejsze  b y ły   d ł u -  

g o - g ł o w e .   N ow i  p rzy b y sze  w y p ierali  zw ykle  d aw niejszy ch  ze 

sw ych  siedzib,  częściow o  je d n a k   m ieszali  się  z  nim i.  N iek tó re 

m o g iły   za w iera ją  ty lk o   czaszki  k ró tk o -g ło w e,  in ne  długo-głow e 

tylko,  lecz  są  rów nież  liczne  m ogiły,  m ieszczące  razem   oba  ro ­

dzaje  c z a s z e k 1.  S am   te d y   u stró j  k o s tn y   nie  d aje  n am   k lu cza  do 

rozw iązania  kw estyi,  sta ra n n e   je d n a k   obchodzenie  się  ze  zm ar­

łym i  i  sypanie  lu b   staw ian ie  im   id e n ty c z n y c h   praw ie  m o gił  p o ­

zw ala  w nioskow ać  o  ściślejszem   p o k rew ień stw ie  ty c h   ludów ; 

a  poniew aż, j a k   to  zobaczym y,  zw yczaj  te n  p rz ech o w a ł  się  w  cza­

sach  h isto ry czn y c h   u   ludów   T u rajsk ich,  stąd   te ż   i  lu d y   z  epoki 

k am iennej  do  teg o   szczepu  zaliczać  m ożem y.

"W  E u ro p ie   k u rh a n y  n a p o ty k a   się  w B ran d e n b u rg ii,  Szw ecyi 

D a n ii,  w e  F ra n c y i  i  A nglii.  „ S te p y   W o ły n ia ,  P o d o la ,  U krainy, 

(m ów iliśm y  ju ż   o  te m   gdzieindziej)  2,  szczególnie  ste p y   now o- 

ro sy jsk ie  i  besarab sk ie,  gdzie  S cytow ie  przebyw ali,  od  K rem eń - 

czuga  do  b rz eg ó w   D u n a ju ,  do  C zarnego  i  A zow skiego  m orza 

p o k ry te   są  k u rh a n a m i___“

1  „En  A llem agne,  e n P o lo g n e ,  dans  le s  l o n g - b a r r o w s   d’A ngleterre. 

les  constructeurs  de  dolm ens  so n t  generalem ent  dolicliocepłiales;  ils  sont 
brachycephales  dans  la  L ozere.  L es  bom m es  de  Sclaign eau x,  en  B elgique, 

se  rattachent  aussi  a  ce  dernier  type,  qui,  du  reste,  se  presente  tres  sou ven t 

ju x ta p o se  au  prem ier  dans  des  proportions  variables“.  D e   Quatrefages, 

Introduc,  a  1’etude  des  races  humaines,  p.  115.

2  Religie  Aryów  Wschodnich,  str.  412.

A j i J X J i .

 

ι ΐ ' Λ Λ ϋ Ο Μ Λ   _L 

± O J - b J ^ J l A   K .K JLI i i i  J .N  JK.

„A zya  j e s t   o jczy zn ą  k u rhanów .  K u rh a n y   n a p o ty k a ją   się 

w  S y ry i  i  M ałej  Azyi,  lecz  p rzed ew szy stk iem   w  środkow ej  i  p ó ł­

nocno-zachodniej  A zyi.  l u r k e s t a n   u sian y   j e s t   k u rh an am i,  ł i a d  

Irty szem ,  Je n ise je m   i  w  zachodnim   A łta ju   k u rh a n y   są  ta k   liczne 

i  m iejscam i  ta k   g ęste,  iż  p rz e d sta w ia ją   się  zd a ła  ja k   ogrom ne 

koc-zowisko,  p o k ry te   n am iotam i.  W e d łu g   K ostro w a,  k u rh a n y   sy- 

birsk ie  są  zupełnie  po d o b n e  do  k u rh a n ó w   n ad   D n iep rem ;  w e d łu g  

p o d an ia  b y ły   one  bud o w an e  p rzez  Czudów,  k tó rz y   w y p a rci  ze 

sw ych  siedzib  azyatyckich,  p o d ąży li  n a   zachód.  L u d y   ta ta rsk o - 

m ongolskie  w zn osiły  n ieg d y ś  k u rh a n y  i  po  dziś  d zień   przech o w ał 

się  w śród  n ich   zw yczaj  n a d e r  c h a rak tery sty c zn y .  K irg izi,  w e d łu g  

K o steń k i  i  L ew szyna,  o d d ają  cześć  duchom   zm arłych,  n a   ich 

g ro b a ch   w znoszą  w ysokie  m ogiły,  od  czasu  do  czasu  z b ie ra ją  

się  tam ,  zanoszą  m odlitw y  i  sk ła d a ją   ofiary

W p raw d zie  n ajw ięk sz a  część  K irg izó w   p rz y z n a je   się  do  m a- 

hom etanizm u,  a  n iek tó re  poko len ia  p rz y ję ły   n a w e t  praw osław ie, 

je d n a k ż e   w szystkie  ich  daw ne  p rz e są d y   i  p ra k ty k i  szam anizm u 

u trzy m a ły   się  u  n ich   d o tąd   w  całej  pełni,  m ianow icie  cześć  dla 

zm arłych  i  sypanie  m ogił  n a   ich  grobach.  W y jm u je m y   z  L ew ­

szyna 1  ciekaw sze  szczegóły  ty c h   obrzędów .  P o g rz e b   o d by w a  się 

w śród  płaczu,  ję k ó w   i  k rz y k ó w   przeraźliw y ch ;  po  dniach  cz te r­

d ziestu   p o n aw ia  się  te n   sam   ob rząd   i  p o w ta rz a   się  je szc ze  po 

dniach  stu,  po  ro k u   i  po  latach   dziew ięciu.  K u rh a n y ,  w znoszone 

n a  grob ach,  m a ją   ró ż n e  k ształty ,  m ianow icie,  piram id,  w ieżyczek, 

bań,  porty k ó w .  N iek tó re  k u rh a n y   są  ogrom ne;  n a d  b rz e g a m i  T u r- 

g aju   w znosi  się  m ogiła,  k tó ra   m a  w   o k ręg u   290  m etrów ,  a  w y ­

sokość  je j  w ynosi  B‘2  m.  W sz y stk ie  w zg ó rza  p o k ry te   są  k u rh a ­

nam i,  lecz  i  n a   ste p a c h   k u rh a n y   są liczne;  w e d łu g   E rm a n a ,  step y  

A b a k an u   są  literaln ie  p o k ry te   m ogiłam i.  K izg izi  z b ierają  się 

u  stóp  ty c h   m ogił  i  kurhanów ,  ta m   klęcząc  odm aw iają  m odlitw y 

i  sk ład ają  ofiary,  m ianow icie  różn e  p o traw y ,  ub ran ia,  a  n aw et 

i  pieniądze.  Otóż,  poniew aż,  z je d n e j  strony ,  K irgizi,  w e d łu g  Y am - 

b ery  2,  najlep iej  zachow ali  w raz  z  czystością  ję z y k a   swe  daw ne

1  Description  des  Kirghiz-Kazaks.
-  D ie  prim itive  Guttur  des  Turkotatarischen  Volkes.

J

j

U D Y   T U K A J S K I J S   1  HJ.H.  l 'U J  W t l A

zw yczaje,  stą d   te   o b rz ęd y   i  p ra k ty k i  n ależy   odnieść  do  odległej 

staro ży tn o ści:  p oniew aż  zaś,  z  drugiej  strony,  ty p em   cielesnym  

zbliżeni  są  do  Indów   fińskich  i  p ó łn o cn o -a m ery k ań sk ic h  

stąd  

też  ta k   sam   lud,  ja k   i  je g o   zw yczaje,  uw ażać  n a le ż y   za  tu rajsk ie.

D aw n iejsze  lu d y   fińskie  w znosiły  rów nież  n a  g ro b a ch   sw ych 

zm arły ch   p o m n ik i,  k tó re   o d n a jd u ją   się  dzisiaj  w  S zw ecja.  „G ro ­

bow ce  z  epoki  k am ien ia  p o lerow anego,  p isze  R eclu s 2,  są bard zo 

liczne  w   p o łu dniow ej  Szw ecyi.  P rz e d s ta w ia ją   się  one  w  ró żn y ch  

k sz ta łta c h :  ja k o   do lm en y   albo  stendosar,  zbu d o w an e  najczęściej 

n a  m ogiłach;  ItaWcistor  czyli  rodzaj  o lbrzym ich   tru m ie n   k a m ie n ­

n y c h ,  otoczone  są  w ałem   ziem nym ;  gdnggrifter  czyli  g robow ce 

podziem ne,  n a z y w a ją   j e   ta k ż e   juttrstugor  tj.  izbam i  olbrzym ów . 

Te  k o stn ice  olbrzym ie,  n ie k tó re   za w iera ją  dw adzieścia  i  więcej 

kościotrupów ,  tw o rz ą  często  k w a d ra t,  p ro sto k ą t  albo  koło  i  są 

p o k ry te   p ły ta m i  g ra n ito w e m i,  n a   k tó ry c h   dopiero   w znosi  się 

kopiec  ziem ny  lub  g ru p a   k a m ie n i. . .   N arzęd zia i  p rz ed m io ty   zn a­

lezione  w  g ro b a ch   o b o k   ko ści  zm arłych,  n a le ż ą   do  epoki  k am ie­

n ia p o lero w an eg o ;  w e  w szy stk ich   ty c h   g ro b a ch   znaleziono  w  w iel­

kiej  ilości  p ac io rk i  b u rszty n o w e,  k tó re   służy ły   do  o z d o b y “.

Ja k k o lw ie k   grobow ce  ludów   p rz e d h isto ry c z n y c h   w  E u ro p ie, 

zn an e  p o d   ró ż n em i  n azw am i  (dolm enów ,  m enhirów ,  crom lechów ) 

nie  są  r z a d k i e ,  a  k u rh a n y   w   A zyi  są  n a w e t  b ard zo   l ic z n e , 

je d n a k ż e   A m ery k a  p rzed ew szy stk iem   słynie  o g ro m n ą  ich  ilością. 

A rcheolodzy   am ery k ań scy   odszukali,  zb ad ali  i  opisali  k ilk ad zie­

siąt  ty sięcy   k u rhanó w ,  k tó re   ta m   n a z y w a ją   M ounds;  stw ierdzili 

ró w n ie ż ,  że  w ielka  ich   ilość  ro z o ra n ą   zo sta ła   p łu g am i  now ych 

o sa d n ik ó w 3.

M e   w szy stk ie  „m o u n d y 11  am ery k ań sk ie  są  m o giłam i;  n ie­

k tó re   z  n ich   b y ły   w ielkiem i  obozow iskam i  i  stan o w iły   zarazem

1  E tn o lo g o w ie  rosyjscy:  R adłów ,  W ereszczagin   i  inni,  opisywTali  zna­

m iona  cielesn e  K irgizów :  w zrostu   są  m ałego,  dobrze  jednak  zbudowani, 
krępi:  szyja  ich   grnba  i  krótka,  czaszka  szeroka  i  mało  w ypukła,  twarz 
płask a,  k ości  p oliczk ow e  w ystające,  n os  m ały,  spłaszczony,  o czy  drobne 
i  skośno  osadzone,  zarost  tw arzy  nikły,  barw a  skóry  brunatna.

2  Geogr.  Univ.,  vol.  v ,  p.  135.
3  Bancroft,  The  N ative  Bace  of  the  Pacific  States  o f  North  America.

Λ- i K J X J i .  

l U I V A ( J O X V l £ i  

JL 

L ^ n  

r U d l j V

j i i i  

XVJCj-LjX VJT-i 

U -1Λ 

.

m iejsce  o b ro n n e ,  in n e  w idocznie  b y ły   św iątyniam i.  M arg rab ia 

de  N adaillac  w  p o w ażn em   sw em   dziele,  pośw ięconem   p rz e d h isto ­

ry c zn y m   p am iątk o m   a m e ry k a ń sk im ,  p o d aje  n a stę p u ją c e   stresz­

czenie 1.  „M oundy  są  to  w zniesienia  sztuczne  z  ziem i,  bud o w an e 

ze  ścisłością  praw ie  m atem aty czn ą.  K s z ta łt  ich  j e s t  ró ż n y :  zw y­

czajnie  są  o k rą g łe ,  ja jk o w a te ,  k w a d ra to w e ,  rzad ziej  tró jk ą tn e  

i  w ieloboczne.  W ysokość  nie  je s t  jed n ak o w a:  n ajn iższ e  m ają 

zaledw ie  kilk a  centym etów ,  n ajw y ższe  dochodzą  do  30  m etró w ; 

średnica  n ie k tó ry c h   nie  p rz ech o d z i  je d n e g o   m e tr a ,  in n y c h   zaś 

dochodzi  do  300  m etrów .  K u rh a n y   pośw ięcone  uroczy sto ściom  

relig ijn y m   zakończone  są  p ła sz c z y z n ą ,  do  k tó re j  dojść  m ożna 

bard zo   zręczn ie  zro b io n ą  ścieżką;  aby   się  do stać  n a   w ierzch ołek  

innego  ro d z a ju   k u rh a n ó w   n a le ż y   po k o n ać  n iezw y k łe  trud no ści. 

N iejed n o k ro tn ie  k u rh a n y   z n a jd u ją   się  n a   w z g ó rz a c h ,  częściej 

je d n a k   rozsiane  są  po  ró w n in a ch   i  ciągną  się  w zd łu ż  m il  k ilk a ­

n a ś c ie . . .   T a y lo r  ze  w zg ó rza  p a n u jąc eg o   n a d   d oliną  M erced  n a ­

liczy ł  ich  ty s i ą c e ...  N a p o ty k a ją   się  rów nież  k u rh a n y   ro zm iesz­

czone  m etodycznie  i  otoczone  w ałam i  ziem nym i.  L ecz  w szystkie, 

ja k ie g o b ą d ź   k s z ta łtu   i  w ielk o ści,  m a ją   m iędzy  sobą  u d erzając ą 

analogię;  są  one  w idocznie  dziełem   je d n e j  rasy,  k tó ra   u le g a ła  

ty m   sam ym   w pływ om   i  d ziała ła  p o d   naciskiem   ty c h   sam ych 

p rz y czy n  “.

W śró d   k u rh a n ó w   am ery k ań sk ich   w y ró ż n iają  się  n ie k tó re  

z  n ich   szczególnym   k s z ta łte m ,  m ianow icie  z a ś ,  k o n tu ry   ty ch  

k u rh a n ó w   w y o b ra żają  zw ierzęta,  płazy,  p tak i.  T ak ie  k u rh a n y   są 

b ard zo   liczne  w   całym   F a r   W e st,  w  sta n a c h   Iow a,  Ohio,  Illinois, 

M issouri,  In d ia n a ,  szczególniej  zaś 

wt

  W isco n sin ,  g dzie  ich  liczą 

n a  tysiące.  K s z ta łty   n a d a n e  k u rh a n o m   są  ta k   d o k ła d n e ,  iż  n a 

pierw sze  w ejrzen ie  ro z ezn ać  m o żn a,  ja k i  rodzaj  zw ierzęcia  je s t 

p rzed staw io n y ;  są  ta m   łosie,  n iedźw iedzie,  w ilk i,  p a n te ry ,  orły, 

czaple,  gęsi,  jaszc zu rk i,  żółw ie,  węże,  żaby,  p ająk i.  N iek tó re  z  ty c h  

k u rh a n ó w   są  olbrzym iej  w ielkości.  W   P ew a u k ee  żó łw   m a  450 

stóp  długości,  k a jm a n   z  Grranyille  (Ohio)  20o  stóp,  m ałp a  z  W in - 

consin  160  stóp.

1  Ameńąiie  prehistorique,  p.  83.

I.U D Y   T U R A JS K IE   I  IC H   P O JĘ C IA   B E L I WIJ JNJS.

W   ty ch   k sz ta łta c h   k u rh a n ó w   am ery k ań scy   arch eo lo d zy  

u p a tru ją   totem izm .  M ogiły  b y ły   w znoszone  n a   g ro b a c h   w odzów , 

k sz ta łt  zaś  ty e h   m ogił  oznaczał  pokolenie,  do  k tó re g o   w ódz  n a ­

leżał,  a  k tó re  w y rażo n e  było  tetem em .  To  je d y n ie   przy p u szczen ie 

tłu m aczy   n am   k s z ta łty   kurhanów ,  a  zarazem   w y jaśn ia  n ie k tó re  

szczególniejsze  ich  k ształty ,  ja k ie   się  spo ty k ają.  I   ta k   w   k ilk u  

m iejscow ościach  zn a jd u je   się  k u rh a n   w y o b ra żają cy   w ę ż a ,  k ru ­

szącego  w  swej  p aszczy   głow ę  żółw ia;  in n y   z n o w u ,  w  k tó ry m  

w ąż  m iażdży  w  sw ych  sp lo tach   p o sta ć   lud zk ą;  w   W isco n sin  

przed staw io n y   j e s t  człow iek,  trz y m a ją c y   w   swej  ręce  n o g ę   ło sia '. 

O tóż  w  p rzy p u szczen iu   to tem izm u   te   sym boliczne  p rz ed staw ien ia 

łatw o  się  tłum aczy,  m ia n o w ic ie ,  pierw sze  dw a  k u rh a n y   są  p a ­

m iątkow ym i  pom nikam i  zw ycięstw a  p o k o len ia  „ W ężó w “  n a d  

plem ieniam i  „ Ż ółw ia “  i  „C złow ieka^;  trze ci  k u rh a n   w y o b raża 

sojusz  p rz y ja z n y   m ięd zy   p lem ionam i  „ Ł o sia “  i  „C zło w iek a11.

P ow y ższy  p o b ie ż n y   p rz e g lą d   id e n ty cz n eg o   zw yczaju   sy­

p a n ia   kurhanów '  p rzez  lu d y   p ó łn o cn e  A zyi  i  A m ery k i  p o zw ala 

wnosić,  źe  te n   zw yczaj  je s t  ich  c h a ra k te ry sty c z n e m   znam ieniem , 

m usiał  się  te d y   w y ro b ić  p rz e d   ich  ro z łą cze n iem ,  co  w reszcie 

p rzem aw ia  za  ich  blizkiem   p okrew ieństw em .

5.  P rz em y sł  k ru szcow y  ludów   Turajskieh.

B a d a n ia   arch eologiczne  p o zw oliły   h isto ry k o m   sięg nąć  w  od­

leg łą  staro ż y tn o ść  lu d z k o ś c i,  z a jrzeć  w   d ziałaln ość  i  u stró j  lu ­

dów,  o,  k tó ry c h   p rz em ilczały   n ajd aw n ie jsze  opow ieści  dziejow e. 

E g ip to lo g ia  i  asyry o lo g ia  o p ierając  się n a  re sz tk a c h   staro d a w n y ch  

pom ników   bu do w lan y ch   i  szc zątk ac h   przem y słu ,  szczególniej  zaś 

n a  n iezb ity ch   p o m n ik ach   piśm iennych ,  szczęśliw ie  o d n alezio ny ch 

i  z  podziw em   św iata  o d c z y ta n y c h ,  p o su n ęły   o  w iele  w ieków  

w stecz  nasze  w iadom ości  z  h isto ry i,  lecz  nie  do sięg ły   p o cz ątk u  

społeczeństw a.  D zieci  i  p otom kow ie  n ajb liżsi  A d am a  nie  p o ro ­

zum iew ali  się  z razu   m ięd zy   sobą  pism em ,  a  tem   sam em   nie  zo ­

staw ili  n a   piśm ie  p rz ejść  d ziejow ych  sw ego  czasu.  Co  więcej, 

po  w y n a le zien iu   n a w e t  pism a  nie  w szy stk ie  ludy,  n a   k tó re   ju ż

1  Conant,  Foot  Prints  o f  the  Vanished  Maces.

•wówczas  podzieliło  się  było  społeczeństw o,  zn ały   je   i  uży w ały ;

o  ile  dziś  wiem y,  k ilk a  zaledw ie  ludów ,  bliżej  z  sobą  sp o k re­

w nionych  zap o zn ały   się  z  tern  w ynalazk iem   i  z  n ieg o   k o rz y sta ły . 

W y n ik a   stąd,  źe  h isto ry a   ludów   p ierw o tn y c h   i  w ielu  inn ych   lu­

dów,  choć  późniejszych,  ale  n iepiśm iennych,  nie  je s t  n am   znaną. 

B ad acze  je d n a k   nie  chcieli  dać  za  w y g ra n ą ,  w   b ra k u   pom nikó w  

p iśm ie n n y ch ,  k o rz y sta li  z  w y k o p a lisk ,  ja k ie   o d g rz eb an o   w   ró ­

żny ch   m iejscow ościach  kuli  ziem skiej;  w y k o p alisk a  św iadczyły

0  p rz eb y w an iu   ta m   ludów   p rz e d h is to ry c z n y c h ,  a  o k ru c h y   ich 

p rzem y słu   d o starc zy ły   m a te ry a łu   do  skreślenia  og ó ln y ch   p rz y ­

najm niej  rysów   d ziejow ych  ty c h ż e   ludów .

J a k   w iadom o  arch eo lo d zy   n a   m ocy  w y k o p alisk   ch ro n o ­

logicznie  ułożonyoh,  ro z ró ż n ia ją   w  d ziejach  p ierw o tn ej  lud zko ści 

k ilk a   e p o k ,  k tó re   stosow nie  do  m a te ry a łu   i  w y ro b u   n arzęd z i 

uży w an y ch   w  p ew n y ch   ok resach   c z asu ,  n a z y w a ją   epokam i  k a ­

m ienia  n ie o b ro b io n e g o ,  g ła d z o n e g o ,  b ro n z u   i  żelaza.  E p o k i  te 

n astęp o w ały   po  so b ie,  je d n a   po  d ru g ie j,  k a ż d a   z  nich  trw a ła 

ja k iś  czas,  stąd   też,  dla  E u ro p y   p rz y n ajm n ie j  ,  są  w skazów kam i 

chronologicznem i;  m ów im y  dla  E u ro p y ,  albow iem   epoki  te   w  in ­

n y c h   częściach  św iata  nie  m iały   teg o   przebiegu .

P rze m y sł  lu d zk i  ro z w ija ł  się  stopniow o;  rzeczą  je s t  p ew n ą, 

że  n ajb liżsi  potom kow ie  A d am a  u ży w ali  n a rz ę d z i  drew n ian y ch

1  k am ienn ych;  epo k a  k am ien n a  o d n ajd u je  się  n a   całej  niem al 

k u li  ziem skiej,  je d n a k ż e   n ie  w szędzie  trw a ła   ona  je d e n   i  te n   sam  

c z as,  i  dziś  jeszc ze  są  ludy,  k tó re   nie  p rz e k ro c z y ły   tej  epoki, 

i  dziś  jeszcze  u ży w ają  ty lk o   n a rz ę d z i  d re w n ian y ch   i  kam ienn ych. 

A le  nie  trz e b a   ta k   daleko  szukać;  w  n aszym   k ra ju   do  n ied aw n a 

jeszc ze  w ieśniacy  n asi  obyw ali  się  praw ie  bez  żelaza,  m a ję tn ie jsi 

sprow adzali  z  z a g ra n ic y   broń,  n arzęd z ia  i  in n e  w y ro b y   ż e la z n e - 

w   w ieku  dopiero  przeszły m   p o w stały   u  n as  h u ty   żelazne,  a  p rz y  

k o ń cu   dopiero  teg o ż  w ie k u ,  ro b o tn ic y   nasi  n au c zy li  się  h a rto ­

w an ia  stali  w  Suchedniow ie.

W y n a la z e k   o b ra b ia n ia kruszców ,  b ro n z u   a p rzed ew szy stk iem  

że laza  by ł  nad zw yczaj  w ażnym   w y p a d k ie m ,  p o tę ż n ą   dźw ignią 

w  k u ltu rze  m atery aln ej.  W   ja k ie j  m ianow icie  m iejscow ości  p o ­

w stał  te n   jjrzem ysł  i  w śród  ja k ie g o   lu d u ,  do  o statn ich   p ra w ie

_ _ _ _ _  

Ł ,  X 

*   V,' Λ ν Λ Ο  u  I \  i  

_Ł 

J_ L / 1 1  

r u

j  i ^ V ^ l A  

I t i j  L i I L t I  J  JN 

L·.

.LU- U Y 

T U K A Ji5 łS .JJli  1  lUJrL  r U d ^ L i A   xm,Ajł\jf±«j 

γί

 Ji/.

U V f t »

czasów   nie  było  w ia d o m o ,  n ajn o w sz e  dopiero  b a d a n ia   rzu ciły  

nieco  w ięcej  św iatła  i  p o zw o liły   sięgnąć  do  sam ych  p o czątk ó w  

tego  przem ysłu.

. 

N a jd a w n iejszą  w zm iankę  o  w y ro b a c h   k ru szco w y ch   p o sia­

dam y  w   P iśm ie  św .:  S e l l a   t e ż   u r o d z i ł a   T u b a l k a i n a ,  

k t ó r y   m ł o t e m   r o b i ł   i  b y ł   r z e m i e ś l n i k i e m   w s z e l k i e j  

r o b o t y   o d   m i e d z i   i  ż e l a z a 1.  T u b a lk a in ,  albo  ja k   m a ją  

L X X   T u b el  b y ł  te d y   w y n alazcą  p rzem y słu   kruszcow ego.  R zeczą 

je s t  p ra w d o p o d o b n ą,  że  n a stę p c y   T u b ela  pro w ad zili  dalej  p rz e ­

m ysł  kruszco w y   a  w y n a la zek   swój  trz y m a li  w  tajem n icy ,  ja k   się 

to  dzieje  i  dziś  jesz c z e   w śró d   ludów   m u rzy ń sk ich   A fryki.  G dzie 

przem ieszkiw ał  T u b a lk a in ,  w   ja k ie j  m iejscow ości  p o w stał  te n  

p rz e m y sł,  B ib lia  tu   nie  w sp o m in a,  je d n a k ż e   z  in n eg o   m iejsca 

P ism a  św.  m ożem y,  choć  w  p rz y b liż e n iu ,  oznaczyć  m iejsce  p o ­

b y tu   T ubalkainów .

T u b a lk a in   b y ł  szóstym   z  rz ę d u   poto m k iem   K a in a ;  w y n a ­

lazcy   za te m   m e ta lo rg ii  b y li  K ain itam i.  O tóż  po  d o k o n an y m   z a ­

bójstw ie,  K a in   o d łączy ł  się  od  w spólnej  d o tąd   ro d zin y :  I   w y ­

s z e d ł s z y   K a i n   o d   o b l i c z a   P a ń s k i e g o ,   m i e s z k a ł   w y ­

g n a ń c e m   n a   z i e m i ,   k u   w s c h o d n i e j   c z ę ś c i   E d e n 2. 

K a in   odłączy ł  się  od  w spólnej  ro d z in y   m oralnie  i  m atery aln ie.

K a in   b y ł  odstępcą,  porzu cił  B o g a 3,  ta k   on,  ja k   je g o   p o ­

tom kow ie  u w ażani  b y li  za  złych,  w  przeciw ień stw ie  do  p o to m k ó w  

S eta,  k tó ry c h   P ism o  św.  zo\vie  „synam i  b o ż y m i14,  z  tem   w szyst- 

k iem   ci  K a in ici  b y li  p rzo d o w n ik am i  w  k u ltu rz e   m a te ry a ln e j  4.

1  K s.  B odz., 

j v , 

22.

2  K s.  Rodz. 

iv,  16.

3  „E gressus  est  ab  ea  terra  et  loco,  ubi  D eu s  faciem   suam   ostendere 

solebat,  i.  e.  praesentiam   suam   declarare  edendo  oracula,  reddendo  responsa 

et  sub  aspectabili  forma  hum anae  naturae  cum  prim is  illis  hom inibus  fa­

m iliariter  loquendo11.  B.  Pererius,  Coni,  in  Genesim.

4  „Ejecta  item   e  regione  E den  Caini  stirps  novum   auspicatur  pro­

gressum ,  habent  quippfe  v e l  p oenae  divinitus  hac  in  terra  inflictae  aliquid

adm ixtum   benedictionis.  A t  hic  alter  progressus  terrestris  to tu s  et  m unda­

nus  est...  Cainitarum  gen u s  in solens,  lascivum ,  im pium :  n o v it  quippe  vel
perversis  ad  suos  fines  uti  D e u s11.  F.  de  H um m elauer  S. J.,  Com.  in  Genesim,
p.  184.

L U D Y   TURA J S K IE   I  ICH  P O JĘ C IA   R E L IG IJN E .

K a in   ze  sw oją  ro d z in ą   odszedł  n a  w schód,  zapew ne  od. 

E denu,  a  ja k   m ają  L X X .  do  z i e m i   N o d .   G dzie  leżał  raj,  n ie ­

w iadom o.  K o m en tato ro w ie  P ism a św. p odaw ali n ajro z m aitsz e  p rz y ­

puszczenia,  um ieszczali  p o łożenie  ra ju   we  w szy stk ich   częściach 

św iata,  je d n a k ż e   n ajb ard ziej  pow ażn e  dow ody  p rz em aw iają  za 

A zy ą  zachodnią,  m ianow icie  za  O haldeą  i  w y ży n am i  P am iru. 

W   tak im   razie  A z y a  środkow a,  a  w  szczególności  p u sty n ia   G obi 

lub  sąsiadujące  blizko  z  n ią  k ra je   b y ły b y   ziem ią  N od,  i  ta m   n a ­

leży  szukać  p o cz ątk u   p rz em y słu   kruszcow ego.

P rze d ew szy stk iem   m ożem y  stanow czo  stw ierdzić,  że  n a j­

daw niej  zn an e  w  h isto ry i  ludy,  k tó re   w ysoko  p o su n ęły   k u ltu rę  

m atery aln ą,  nie  są  w y nalazcam i  m etalu rgii.

C hińczycy  nie  b y li  w yn alazcam i  m etalurgii.  B akow ie,  p o d ­

czas  w ta rg n ię c ia   sw ego  do  Chin,  nie  zn a li  k ru szcó w ;  w śród  

dw ustu  pierw szy ch   hieroglifów ,  k tó re   są  p o d staw ą  pism a  chiń ­

skiego,  zapro w ad zo n eg o   p rz ez  B aków ,  niem a  ża d neg o,  k tó ry b y  

w y ra żał  jak ik o lw iek   kruszec.  K ro n ik i  chińskie,  zg o d n e  całkiem  

z  ty m   w nioskiem   z a zn ac zają,  że  dopiero  za  czasów   cesarza  Ju , 

dw adzieścia  w ieków   p rz e d   n asz ą  erą,  C hińczycy  po częli  uży w ać 

w yrobó w   kruszcow zch,  nie  w y ra b ia li  je d n a k   ża d n y ch   p rz ed m io ­

tów   z  b ro n z u   i  żelaza,  a  p rz y m y sł  te n   począł  się  ro zw ijać  do­

p iero   n a  d y n asty i  C zeu  (1123— 247).  Te  sam e  k ro n ik i  p o u cz ają 

nas,  że  tubylcy ,  w prow incyi  ty b etań sk iej,  k tó ry c h   B ak ow ie  ró w ­

nież  p o d b ili,  m ianow icie  m ieszkańcy  M ia o -C e u ,  u żyw ali  n o ży  

i  siekier  żelaznych,  k tó re   u   siebie  w yrabiali.

A ryow ie,  k tó rz y   w kroczyli  n a   półw ysep  H in d u sk i,  nie  b y li 

w ynalazcam i  m etalurgii,  ja k   w iem y  z  W edów ,  z a sta li  ju ż   w  k ra ju  

w ysoko  ro z w in ię tą  cyw ilizacyę,  w y ro b y   żelazne  w   pow szechnem  

używ aniu.  D zisiejsi  kow ale  i  rzem ieśln icy   in n y ch   k ru szcó w   w  In - 

dyach  nie  należą  do  w yższych  kast,  są  S udram i,  a  poniew aż 

w ed łu g   w iekow ego  zw yczaju   rzem io sła p rz ech o w u ją  się  ta m   dzie­

dzicznie,  stąd   te ż   i  p ie rw o tn i  rzem ieśln icy   kruszcow i  n a   p ó łw y ­

spie  hind u sk im   nie  p ochodzili  od  A ryów . 

'

A ryow ie  w prow adzili  p rz e m y sł  b ro n z o w y   do  E u ro p y ,  ale 

nie  b y li  je g o   w ynalazcam i.

D zięki  b adan iom   arch eo lo giczn ym   zn am y   dziś  p rz e d h is to ­

L U D Y   T U R A J S K IE   I  IC H   P O J Ę C IA   R E L IG IJ N E .

365

ry c z n ą   epokę  b ro n z o w ą  w   E u ro p ie .  A rch eo lo g o w ie  ro z ró ż n ia ją  

d w a  całkiem   ró ż n e  ro d z a je   w y ro b ó w   bro n zo w y ch ,  ja k ie   tn ta j 

w y dobyto,  m iano w icie:  b ronzy,  po ch o d zące  z  zacho d n iej,  p ó ł­

no cnej  i  w scho dniej  E u ro p y ,  i  b ro n z y ,  p o ch od zące  z  G recy i 

i  k ra jó w ,  leżący ch  n a d  m orzem   S ródziem nem .  B ro n z y   pierw szego  

ro d z a ju   są  p o d o b n e  do  w y ro b ó w   bron zo w y ch ,  ja k ie   się  sp o ty k a 

w   S ybery i;  d ru g i  zaś  ro d zaj  o d n a jd u je   się  n a   K a u k a z ie   i w  M ałej 

A zyi.  Otóż,  te   dw a  ro d z a je   b ro n z u   o d p o w iad ają  dw om   ró żn y m  

m om entom   histo ry czn y m .  B ro n z y   p o ja w ia ją   się  w   E u ro p ie   w raz 

z  w kro czen iem  tam że  A ryów .  A ry o w ie  w ta rg n li  do  E u ro p y  dw om a 

szlakam i:  G recy   i  lu d y   ro m ań sk ie  p rz ez  K a u k a z   i  w p ro s t  z  A zyi 

M niejszej;  C eltow ie,  G erm anow ie  i  S łow ianie  p rz e z   p ołud niow o- 

zach o d n ią  S yberyą.  W y n ik a   stąd,  że  A ryow ie  nie w y n a le źli b ro n z u  

w  E u ro p ie,  lecz  w y n a la zek   te n   p rz y n ie śli  z  sobą  z  A zyi,  a  n ad to  

nie  oni  b y li w y n alazcam i  teg o   przem y słu ,  albow iem , ja k   św iadczy 

w  syem   u czonem   dziele  dr.  J a n   R a n k ę 1,  t a k   j e d n e ,   j a k  

i  d r u g i e   b r o n z y   p o c h o d z ą   z  t e g o   s a m e g o   ź r ó d ł a ,  

p r a s t a r e g o   o g n i s k a   m e t a l u r g i c z n e g o   w   A z y i .

Cham ici,  k tó rz y   z a ję li  E g ip t,  z a sta li  ta m   epo k ę  kam ienn ą. 

A rcheologow ie  o p ierając  się  n a   w y k o p a lisk ac h   w n o szą,  że  E g ip - 

cyanie  zn a li  b ro n z   w   X X .  ju ż   w iek u ,  a  m oże  n a w e t  daw niej  2, 

ale  nie  b y li  je d n a k   w y n alazcam i  m etalu rg ii,  dla  tej  dob rej  p rz y ­

czyny,  iż  E g ip t  nie  p o siad a  ru d   k ru szco w y ch ;  w y ro b y   kru szcow e 

praw d o p o d o b n ie  sp ro w ad zali  z  za g ran icy .

W reszc ie  p rz y ch o d zim y   do  B abilonu.  W   g ro b a ch   p ra ch al-

1  „D ie  R ich tu n g,  in  w elch er  Sophus  M uller  die  B ronzekultur  zuerst 

in  N ordeurope  einziehen  la s s t,  is t  sonach,  die  gleiche,  in  w elch er  der  ge- 

laufigen  Annakm e  nach  die  E inw anderung  der  Germ anen  aus  A sien   erfolgt 
ist.  D abei  w e ist  m anches  darauf  hin,  d ass  die  nordeuropaisch-sibirische 
Bronzegrnppe  eine  A usstrahluug  nach  einer,  die  sudeuropaische  eine  zw eite 
A usstrahlung  nach  anderer  R ich tu n g  g e w e se n   is t ,  b e i d e   u r s p r i i n g l i c h  

a b e r   y o n   E i n e m   u r a l t e n   K u l t u r z e n t r u m   A s i e n s   a u s g e h e n “. — 

Dr.  J.  Rankę,  D er  Mensch, 

11

  Band,  S.  593.

2  „II  est  probable  que  le s   sta tu ettes  de  bronze  dela  collection   du 

Louvre'.  que  1’on  fait  rem onter  a  l ’epoque  des  p y ra m id es,  c.  a.  d.  3600 

ans  avant  notre  ere,  so n t  co m p o sees,  d’un  alliage  de  cuivre  et  d’  etain “. 
G.  B apst,  Mev.  des  quest.  scient,  vol.  χ χ ιπ .,  ρ.  355.

ρ. ρ.  τ. 

x l i x

. 

25

366

L U D Y   T U R A J S K IE   I  IC H   P O JĘ C IA   R E L IG IJ N E .

d e js k ic h 1,  k tó re   n ie  są  p óźniejsze  od  n a jsta rsz y c h   grobow ców  

e g ip sk ic h ,  z n a jd u ją   się  w y ro b y   ze  z ło ta ,  b ro n z u   i  żelaza;  n a j­

liczniej  p rz ed staw ia  się  b r o n z ,  w szy stk ie  n a rz ę d z ia   i  sp rz ę ty  

dom ow e  b y ły   z  b ronzu,  żelazo  zn a ch o d zi  się  rz ad k o   i  uży w an e 

było  ty lk o   do  ozdób.  Z  te g o b y   w y n ik a ło ,  źe  n a   czterd zieści 

w ieków  p rz e d  n asz ą  erą  p rzem y sł k ru szco w y   b y ł  zn a n y  w   Chaldei, 

a  stą d   p raw d o p o d o b n ie  w nieść  m o ż n a ,  źe  ludy,  k tó re   ta m   za­

m ieszkiw ały,  b y ły   potom kam i,  lub  blizko  spo k rew n io n y m i  z  ty m i 

k tó re   w y n a la zły   m etalurgię.  J a k ie   lu d y   zam ieszkiw ały   w ów czas 

te n   k ra j?   R z ec zą  je s t  n ie w ą tp liw ą ,  źe  b y li  ta m   Sem ici  i  C ha- 

m ici;  ci  o sta tn i  b y li  zdobyw cam i  i  p rz y szli  ta m   z  N em ro dem ; 

ja k i  lu d   za stali  tam   zdobyw cy?  N a  to  p y ta n ie   n iem a  jeszc ze 

dziś  d o stateczn ie  pew nej  o d p o w ied zi,  je d n a k ż e   z n a czn a  część 

asyryologów ,  opierając  się  n a   p o m n ik ach   języ k o w y ch ,  ja k ie   tam  

z n a le z io n o 2,  u trz y m u je ,  źe  n ajd aw n ie jsze  ję z y k i  A k k a d u   i  S u ­

m eru   są  a g lu ty n a c y jn e ,  a  stą d   i  tu b y lc y   p ie rw o tn i  n ależ eli  do 

szczepu  u ra lo -ałtajsk ie g o ,  a  w ięc  tu rajsk ieg o .  Z a  te m   p rz y p u sz ­

czeniem   p rz em aw iają  rów nież  w ykopaliska.  S arz ec  m ianow icie 

o d g rzeb ał  w  ty c h   stro n a c h   arch aiczn e  p o sąg i  k am ien n e  (obecnie 

zn a jd u ją   się  one  w   Luw rze),  k tó ry c h   p o stacie  p rz e d sta w ia ją   b ez­

sprzecznie  ty p   m ongolski.

"Wzmianki  d aw nych  h isto ry k ó w   o  p rzem y śle  k ruszcow ym

1  Sargon  zw an y  „Stary“  panow ał  w   Chaldei  w   r.  3800  przed  Chi·. 

Już  w   tym   czasie  Akkad  b ył  ogniskiem   cyw ilizacyjnym ;  kroniki  spisane 
na  70  tablicach  języ k iem   aglutynacyjnym ,  przetłum aczone  z o sta ły   za  Asur- 
banipala  na  języ k   asyryjski;  sztuka  stała  w ysoko,  w alec  porfirow y  z  tej 

epoki  zn alezion y  i  opisany  przez  M enant’a  (Recherches  sur  la  Glyptique  orien­

tale,  v.  i,  p.  73)  zaliczon y  je s t  do  arcydzieł  rzeźby.  O  w ykopaliskach  chal­

dejskich  cenne  dzieło  w y d a ł  H euzey-Sarzec:  T)e'couvertes  en  Chaldee.

2  Jeden  z  dow odów ,  jakie  przytaczają,  je s t  m ianow icie  ten,  że,  pod­

czas  kiedy  w szy stk ie  zw yczajne  przedm ioty,  n aw et  złoto  i  srebro  w yrażone 

są  w   piśm ie  klinow em   przez  znaki  pojedyncze,  żelazo,  bronz  i  cyna,  są  w y ­

rażone  znakami  nader  złożonem i.  Jak  to  w id zieliśm y   poprzednio,  rzecz  się 
ma  tak  sam o  w   piśm ie  chiiiskiem .  Z   tych   faktów   m ożn a,  zdaje  s ię ,  na 
pew no  w y sn u ć ,  że  w yn a la zcy   pism a  nie  znali  m etalurgii;  a je ż e li  przem ysł 
kruszcowTy   pow stał  i  rozwTinął  się  w śród  lu d ów   Turajskieh,  jak   zatem   w iele 
przemawTia  dow odów ,  wów^czas  wTynalazek  pism a  przynależy  się  potom kom  
N oego,  praw dopodobnie  Chamitom.

L U D Y   T U R A JS K IE   I  ICII  P O JĘ C IA   R E L IG IJN E .

S67

i  o  n ajd aw n iejszej  k u ltu rz e   ludów   w sk az u ją  że  p ó łn o cn o -z ach o ­

dnia  A zya  b y ła   p ie rw o tn ą   k o leb k ą  cy w ilizacji.

„ S ły n n y   u stę p   h isto ry k a   J u s ty n a  — pisze  sum ienn y  badacz 

fran cu sk i 1 — p o u cz a n a s,  że  A zy a  za ch o d n io -p ó łn o cn a p rz ez  p rz e ­

ciąg  p ię tn a stu   w ieków   b y ła   w p o siad an iu   Scytów ,  k tó ry c h   u w aża 

za  n a jd aw n ie jszy   lu d   n a   ziem i,  d aw n iejszy   n a w e t  od  sam ych 

E g ip cy a n .  T a  w iadom ość  h isto ry czn a ,  k tó rą   T ro g u e -P o m p e ju sz 

za cze rp n ął  z  p o d a ń   m iejscow ych  m ieszkańców ,  p o tw ie rd z o n ą   zo ­

stała  p rz ez  b a d a n ia   n ankow e  i  je s t  u z n a n ą   za  fa k t  histo ry czn y , 

m ający   za  so b ą  p o w ażn e  d o w o d y “.

W iem y   z  H e ro d o ta ,  że  k u p c y   g re ccy   p rzy w o zili  złoto   i  w y ­

ro b y   k ru szcow e  z  K a u k a z u   i  Z ach odniej  A z y i,  zap uszczali  się 

dalej  n a   W sc h ó d   do  T o b o ła  i  I r ty s z a ,  do  ludów   Issed on ,  k tó re  

karaw an am i  sp ro w ad zały   złoto  z  A łtaju .  K ro n ik i  chińskie  i  m u ­

zułm ańskie  p rz ech o w a ły   p o d a n ia   o  lu d ach   ży jąc y ch   n a   p o łu d n ie 

od  A łtaju ;  lu d y   te   oddaw ały  się  w yro b o m   kruszcow ym ,  a p rz ed e- 

w szystkiem   żelaza,  sąsiadow ały  z  k ra je m   M iao-C eu,  g dzie  B a- 

kow ie  za stali  p rzem y sł  żelazn y   szeroko  rozw in ięty .  W   ty c h   też 

m iejscow ościach  le ż y   sta ro ż y tn e   m iasto  K h o ta n ,  po  san sk ry ck u  

K o stan a ,'  k tó re   n ie k tó rz y   id en ty fik u ją  z  m iastem   H en o ch ,  ja k ie  

w yb u d o w ał  K a i n ,  a  w  k tó r e m ,  w e d łu g   p o d a ń   ch iń sk ich   i  h in ­

duskich  istn ia ł  p rz em y sł  że la z n y   od  n iep am iętn y ch   c z a s ó w 2.

T ru d n o śc i  w   w y k a zan iu   m iejsca,  g d zie  p o jaw ił  się p ierw szy  

p rzem y sł  żelazny,  p o ch o d z ą  p rz ew aż n ie  stą d ,  że  ru d a   że la zn a 

zn a jd u je   się  w   b ard zo   w ielu  m iejscow ościach  k u li  ziem skiej; 

inaczej  się  rzecz  m a  z  przem y słem   bronzow ym .

J a k   w iadom o,  b ro n z  je s t  m iesza n in ą  m iedzi  i  cyny;  w y ­

rób  je g o   m óg ł  p o w stać  ty lk o   w   okolicach,  gdzie  są  k o p aln ie 

ty c h   kruszców ,  a  poniew aż  k o p aln ie  cyny  są  n a d e r  rzadkie,  stąd  

znajom ość  m iejscow ości  ty c h   k o p a ln i  da n am   b liższe  w skazów ki 

odnalezien ia  p ierw o tn e g o   siedliska  teg o   przem ysłu.

J e ż e li  p o m in iem y   k o p aln ie  cy n y   w  A n g lii,  n a   w yspach 

O ceanu  In d y jsk ie g o   i  w  C h inach,  b y ły   one  bow iem   o  w iele  w ie­

1  L enorm ant,  Les  Origines,  p.  189. 

’

2  Baron.  d’E ck stein ,  Histoire  de  la  ville  des  Khotan.

2 5 *

ków   później  o d k ry te,  lu d y   p rz e d h isto ry c z n e   m o g ły   je d y n ie   d o ­

byw ać  cynę  z  A łta ju   i  z  B a n ia n   w  g ó ra ch   H in d u   K usz.  W   ty ch  

te d y   ty lk o   k ra ja c h ,  lub  blizko  z  nim i  sąsiadujący ch,  m óg ł  p o ­

w stać  p rz em y sł  b ro n zo w y ;  a  pon iew aż  b ro n z  stan o w i  epo kę  cy­

w ilizac y jn ą ,  s tą d   ludy,  k tó re   zam ieszkiw ały  te  k ra je   słusznie 

u w ażać  n a le ż y   za  p rz o d o w n ik ó w   cywrilizacyi.

D o  o sta tn ic h   p ra w ie  czasów   sądzono,  że  lu d y   p rz e d h isto ­

ry c zn e  n a  K a u k a z ie   zajm o w ały   się  w y ro b a m i  b ro n zo w em i,  p o ­

szukiw ania  dopiero   C h a n tre ’a  '  w ykazały,  że  to   m n iem anie  je s t 

błędne.  A   n ajp rz ó d ,  n a   K a u k a z ie   n iem a  k o p a ln i  cyny;  dalej, 

w śród  w y kopalisk  k au k a sk ic h   znaleziono  d o tą d   b ard zo   m ało  w y ­

ro b ó w   bronzow ych,  a  ro d zaj  ty ch   w yrobów ,  ja k . i  cała  k u ltu ra  

o d g rz eb an a  w   grob ach ,  w sk azu je  poch o d zen ie  z  M ezopotam ii. 

N ajnow sze  b a d a n ia   d ochodzą  do  w niosk u,  że  A łta j  i  H in d u k u sz 

są  dw iem a  n ajd aw n iejszem i  m iejscow ościam i,  w  k tó ry c h   w ydo­

by w an o   cynę 2.

B a ro n   d’E c k ste in   o p ierając  się  n a  p o d an iac h   A ryów ,  za­

m ieszczonych   w   Aweści.e  i  W e d a c h ,  dow odzi,  że  istn ia ły   ludy, 

k tó re   czciły  bożków   m e talu rg icz n y ch ;  o tó ż,  p on iew aż  rzeczą 

j e s t  n a d e r p ra w d o p o d o b n ą,  że  te   w łaśnie  lu d y   b y ły   w y nalazcam i 

p rz em y słu   m etalu rg iczn eg o ,  w ięc  odpow iedź  n a   p y ta n ie :  ja k ie  

to  b y ły   ludy,  ro z w iąza ła b y   zarazem   zasad n iczą  k w e sty ę   naszego 

n iniejszego   b ad ania.

P rz e d e w sz y stk ie m   u cz o n y   fran cu sk i  s ą d z i,  że  te  lu d y   nie 

d ają  się  zaliczyć  do  C ham itów .  „S ą  lu d y  — p isze  on 3 — k tó re 

czczą  bożków   p o d ziem n y c h ,  m ając y ch   sto su n ek   i  w pływ   n a  u ro ­

d zajn o ść  ziem i;  in n e  lu d y   o d d ają  cześć  bogom ,  m ający m   zw ią­

zek  z  m e ta lu rg ią   i  tu taj  w łaśnie  p rz ew aż a  k u lt  m ag icz n y   i  z a ­

b o b o n n e  p ra k ty k i.  O tó ż,  te n   k u lt  i  te  lu d y   nie  m a ją   nic  w spól­

nego  z  K u sz y ta m i,  F e n io y a n a m i,  E g ip c v a n a m i  i  C han an eń czy -

1  E rn est  Chantre,  Recherches  cvnthropologiques  sur  le  Caucase.

2  „Materi ellem en t  com m e  m oralem ent,  ce  sera  toujours  en  A sie  qu’il 

faudra  dierch er  la source  prem iere  de  l ’etain,  et,  ponr  nous  resum er,  1'etude 

des  faits  nous  ram ene  toujours  aux  deux  sources  de  l’A ltai  et  de  ΓΗίη- 

dou-K ouch11.  G.  Babot,  JJetain  dans  Vantiąuite.

3  Atheneum  franęais.  1854.

k a m i,  w ogóle  z  ż a d n ą   g ałęz ią  Indów   Chamickich..  C zy  m o żna 

naw iązać  ja k i  w ęzeł  p o k re w ień stw a  ty c h   ludów   z  A ryam i,  z  ro ­

dzinam i  ludów'  h in do-europejskicli?·  Ż ad n y m   sposobem ;  a  rówr- 

nież  nie  m ożna,  w ynaleźć  n ajm n iejszeg o   p o k re w ień stw a  m ięd zy 

tem i  ludam i  a  ludam i  sem ickiem i.  K u lt  ty c h   bożków   m e ta lu r­

g iczn y c h ,  teg o   z a stę p u   duchów ,  is to t  fa n ta s ty c z n y c h ,  często 

śm iesznych,  p o w iąz an y   j e s t   z  p o d an iam i  o  stary m   świecie,  o  k tó ­

ry m   p rzech o w ały   się  p o d a n ia   u   A ry  ów  i  Sem itów ,  je d n a k ż e  

w  p rzeciw n em   w p ro st  znaczeniu,  m ianow icie  te  p o stacie  bożkó w  

m etalu rg icz n y ch   n ie  za słu g u ją  całkiem   u   ty c h   o sta tn ic h   n a   sza­

cunek,  a  tem   m niej  n a   c z e ś ć ...  A ryow ie  b o ją   się  ty c h   bożków , 

ale  zarazem   n ien aw id z ą  ich  i  nim i  g a r d z ą “.

W   dalszym   ciągu  swej  pracy,  ta k ą   d aje  a u to r  p o zy ty w n ą 

odpow iedź  n a  p y ta n ie :  ja k ie   to   m ianow icie  lu d y   b y ły   w y n a ­

lazcam i  p rz em y słu   kruszcow ego.  „M am y  p o d a n ia   ludów   tu re c ­

k ich ,  m ongolskich,  tu n g u sk ic h ,  k tó re   w   pom roce  dziejów   zajm o ­

w a ły   się  m e ta lu rg ią   w   g ó ra ch   ałtajsk ich .  D alej,  id ą  lu d y   fińskie, 

począw szy   od  d o lin  u ra lsk ich   aż  do  k o ń cz y n   p ó łw y sp u   S k a n d y ­

naw skiego.  L u d y   te  b y ły   w y ru g o w an e  ze  sw ych  d aw n ych   sie­

dzib  p rz e z   n ad c h o d ząc e  lu d y   ary jsk ie;  rz ecz ą  j e s t   p ra w d o p o ­

d o b n ą,  że  je d n e j  z  odrośli  ty ch   ludów   n a le ż y   szuk ać  w  T ybecie, 

w  d olinach   L a h d a k ’u  i  B a ltis ta n u ...  J e s t  rów nież  w ielkie  p ra w d o ­

podobieństw o,  że  tu ziem cy   dolin  W a k h a n u   i  T o k h a re sta n u   n a ­

leżały   do  teg o ż  sam ego  szczepu,  k tó r y   b y ł  w y n a la zcą i ro z k rze - 

w icielem   p rz em y słu   m e ta lu rg ic z n e g o 11.

N ajn o w sze  b a d a n ia   etn o g ra ficzn e  i  etn o lo g iczn e  północnej 

A zyi  o  ty le  p o tw ie rd z a ją   te n   w y n ik ,  że  w y k a zu ją  w  zachodniej 

S y b ery i  ślad y   p ra sta re j  k u ltu ry   a  w   szczególności  p ra sta reg o  

p rz em y słu   m etalu rg icz n eg o .  K ra j  te n   b y ł  n ieg d y ś  b ard ziej  za­

lu d n io n y   aniżeli  j e s t  dzisiaj;  św iadczą  o  te m   n iep rz eliczo n e  k u r­

hany,  o  k tó ry c h   ju ż   w yżej  pisaliśm y,  k u ltu ra   zaś  tu b y lcó w   ów ­

czesn y ch   n ie  m oże  iść  w  p o ró w n a n ie  z  k u ltu rą   o becn y ch   m ie­

szkańców ,  a  ja k   św iadczą  w y k o p alisk a,  s ta ła   ta m   daleko  w yżej 

aniżeli  w  E u ro p ie   w   epoce  bron zow ej.

D zisiejsze  b o g a te   k o p a ln ie   kru szcó w   w  U ra lu   i  A łta ju   p o ­

w stały   dopiero  w  dw óch  o s ta tn ic h   stu leciac h ,  otóż,  w   ty c h   w ła­

śnie  m iejscow ościach  istn ia ł  p rz e d   w iekam i  b ard zo   ro zw in ięty  

p rz em y sł kruszcow y. S tolica u ra lsk ieg o  o k rę g u  g ó rn iczeg o, W ierh o - 

T urie,  założon a  zo sta ła   w  r.  1598  n a   m iejscu,  k tó re   m ieszkańcy 

ta m te jsi  n az y w ali  „gorodiszcze  W o g u łó w   i  C zu d ó w “,  i  gdzie 

istn ia ły   ślad y   d aw nych  kopalń.  W ierh o -T u rie,  ja k   sam a  nazw a 

w skazuje,  leży   n a   g ó rn y c h   w y brzeżach  rz e k i  T u r y ;   ta   nazw a 

nie  je s t  bez  zn aczen ia,  a  n aw ią zu je  się  do  ogólnej  nazw y,  jaką, 

h isto ry cy   dali  lu d o m ,  k tó re   zam ieszkiw ały  te  okolice.

W   A łta ju   z n a jd u ją   się  b o g a te   k o p aln ie  że la za,  m iedzi,  niklu, 

sre b ra   i  zło ta;  k o p aln ie  te  zn an e  były  w   czasach  n a d e r  o d le­

głych.  In ż y n ie ro w ie  D em idow a  zn a le źli  cały  kraj  p o św idrow any

i  p o w y ż ła b ia n y   g alery am i  daw nych  g ó rn ik ó w  l.  J u ż   P allas  w spo ­

m inał,  że  w   je d n e j  g a le ry i  o d g rz eb an o   szk iele t  g ó rn ik a   p rz e d ­

h istoryczneg o,  a  obok  niego  re sz tk i  wToru   skórzaneg o  w raz  z  ru d ą  

kruszcow ą.

R o zk o p an e  k u rh a n y   sybirskie  o b zn ajo m iły   nas  z  p rz em y ­

słem   kruszcow ym   ty c h   ludów .

J u ż   w  czasie  swej  b y tn o śc i  w  M inusińsku  w   ro k u   1733, 

Grmelin 2  w idział  ta m   m nóstw o  w y ro b ó w   sta ro ż y tn y c h   ze  złota, 

sre b ra   i  m iedzi;  p o chodziły  one  z  ku rhanów ,  b y ły   n a d e r  liczne

i  za  b ezcen   m o żn a  je   było  nabyw ać.  W iele  z  ty c h   w yrobów  

p rz ep ad ło   n a  zaw sze,  je d n a k ż e   oprócz  zbiorów   p ry w a tn y c h ,  M u­

zeum   archeolog iczn e  w  B a rn a u le   przech ow ało   b ard zo   b o g a ty  

zb ió r  k ruszcow ych  p rz ed m io tó w   p rz ed h isto ry czn y c h .  C a s tr e n 3

i  arch eo lo d zy   ro sy jscy   za p ew n iają,  że  n ie k tó re   z  ty c h   w yrobów , 

szczególniej  ze  zło ta,  są  nadzw yczaj  m istern ej  ro b o ty ;  w azy 

bronzow e,  n a   k tó ry c h   w  płask o rzeźb ie  były p rzed staw io n e  różne 

zw ierzęta,  do  arcy d zieł  zaliczyć  m ożna;  sztu k a  ce ram iczn a  stała 

też  w ysoko.

N a p o łudn ie od P am iru,  w k ra ju   zw anym   B ad ak ch an,  w szcze­

gólności  zaś  n a  w y b rz eża ch   rz e k i  K oczy,  oprócz  sły n n y ch   n a  

ca ły   św iat  k o p alń   ru b in ó w   i  lapis-lazuTi,  z n a jd u ją   się  b o g a te   k o ­

1  B u p r e c h t,  Bid.  de  1’Aead.  des 

Sciences 

de  8.  Peters.  1860.  Ledelm r, 

eise  durch  das  Altai-Gebirge.

2  Voyages  dans  differentes  parties  de  ΐ empire  de  Russie.

3  Reisenherichte  und  Briefe.

p aln ie  m iedzi,  o ło w iu ,  ału n u ,  siark i,  żelaza  i  z ło ta ,  a  w ed ług  

p o d a ń   miejscowych.,  dobyw ano  j e   ta m   od  n iep am iętn y ch   czasów. 

M ieszkańcy  B a d a k c h a n u   u w ażan i  są  n a   W sch o d zie  za  n ad z w y ­

czaj  b ieg ły ch   k o w ali,  słynęli  ju ż   za  czasów   g reck ich ,  a  cały  te n  

kraj  n a le ż a ł  do  greck iej  B ak trian y .

Z n ak o m ite b a d a n ia   C astren ’a w ykazały,  że  w   czasach  p rz e d ­

h isto ry czn y c h   cała  n iem al  zach o d n ia  i  część  środkow ej  i  p o łu ­

dniow ej  S y b e ry i,  od  u jścia  O bi  po  śro d k o w y   Irty s z ,  od  g ó r 

U ra lsk ic h   do  N iż n e j-T u n g u sk i  b y ła   zajm ow ana  p rz ez  lu d   p o ­

tę ż n y   i  przem ysłow y,  k tó re m u ,  oparci  n a   p odaniach ,  tu ziem cy  

d a ją   nazw ę  C z u d ó w .   Je sz c z e   w  II.  w.  p rz e d   Chr.  k ra je   n a d  

O ksusem   d zierży ł  szczep  T u ra jsk i.  C zudow ie,  w y p a rci  ze  sw ych 

siedzib  p rz ez  ró ż n e  p o k o le n ia   m ongolskie,  ro zb ici  i  w y g ład z en i 

p rzez  zw ycięzców ,  zn ik n ęli  z  w idow ni  dziejow ej;  p o to m ko w ie 

ich  ży jący   w   S y b ery i,  pod zielen i  n a  liczne  pokolenia,  noszą  dziś 

różne  nazw y.  W e d łu g   C a stre n ’a,  n ajb liższy m i  po to m k am i  Czu- 

dów   b y lib y   O styacy,  je d n o   z  ty c h   p o k o leń   nosi  n azw ę,  k tó ra  

p rzypom ina  T u b a la ,  w yn alazcę  p rz em y słu   kruszcow ego.

L e n o rm a n t,  k tó ry   zn aczn ą  część  sw ego  dzieła  „O  p o cząt- 

k a c h u  pośw ięcił  b a d a n io m   p ierw o tn e g o   p rz em y słu   kruszcow ego, 

tem i  słow y  k o ń c z y   sw ą  p ra c ę :  „C zyż  nie  p o w inniśm y   zaw nio- 

skow ać,  że  a u to r  rozdz.  IV .  K się g i  R o d z a ju ,  m iał  n a   m yśli  T u- 

ryów ,  k ied y   n am   daw ał  ro d o w ó d   K a in itó w ?  W   istocie,  n iem a 

tam   ani  je d n e g o   szczegółu,  k tó ry b y   się  nie  sto sow ał  do  teg o  

szczepu  i  je g o   przeszłości.  K a in ic i p ierw si  odłączy li  się  od  w sp ól­

nego  p n ia   A dam ow ego,  p ierw si  b udow ali  m ia sta ,  w y naleźli  m e­

ta lu rg ię   i  ró ż n e  sztuk i;  oni  w łaśnie  o dstąpiw szy  od  B oga,  o d ­

daw ali  się  obrzędom   za k aza n y m   i  z  teg o   pow o d u   p o p a d li  w n ie ­

naw iść  u   in n y ch   ludów :'  ta c y   by li  K a in ici  i  ta c y   te ż   p rz e d s ta ­

w ia ją   się  w   h isto ry i  i  p o d a n ia c h   T u ry o w ie “  1.

P o w y ższy   p o b ie ż n y   p rz e g lą d   dziejów ,  o dnoszących   się  do 

p o w stan ia  i  p ierw o tn e g o   ro z k w itu   p rz em y słu   k ru szcow ego   do­

p ro w a d za  te d y   u cz o n y ch   e tn o g ra fó w   do  u p a try w a n ia   ścisłego 

p o k rew ień stw a  m ięd zy   K a in ita m i  i  C zudam i,  a  te m   sam em   lu ­

1  Op.  cit.,  p.  204·.

dam i  T u rajskiem i.  O tóż,  ja k k o lw ie k   dow ody,  k tó re   ci  b ad acze 

p o d a ją ,  nie  są  ściśle  p rzek o n y w u jąc e,  je d n a k   n ie  m o żn a  ich  p o ­

m ijać  m ilc zen iem ,  b o   n ie ty lk o   w iążą  się  z  n au k o w y m   rozw o jem  

etn o g rafii,  ale  te ż   p o słu ży ć  m o g ą  do  w yśw ietlen ia  w ażnej  kw e- 

sty i,  d otyczącej  etn iczn ej  p o w szech ności  p o to p u .  K w e sty a   ta, 

j a k   w sp om nieliśm y  w  p ierw szy m   a rty k u le   o  C hińczykach,  om a­

w ian a  dziś  szeroko  p rz ez  p isa rz y   k a to lic k ic h ,  n ie  j e s t   d o tąd  

m ięd zy   nim i  ro z strz y g n ię ta .  O.  de  H u m m elau e r  T.  J .  w   zn ak o- 

m item   sw em   dziele  Commentarius  in  Genesim  p o d a je   w y c zerp u ­

ją c y   p rz e b ie g   całej  spraw y.  Sam   zaś  z a strz e g a   się,  że  tej  kw e- 

styi  sw ym   osobistym   sądem   nie  chce  ro z strz y g a ć  

O tóż  d o b rzeb y  

b y ło ,  ażeby   zw o len n icy   „pow szech n o ści11  chcieli  go  naśladow ać. 

P ow ściągliw ość  ta   uczo n eg o   k o m e n ta to ra   j e s t  g o d n a   uw ag i  i  n a ­

śladow ania;  a  d o póki  K ościół,  p o d   k tó re g o   o k ie m 2  b ro n io n y  

j e s t  „częściow y 11  p o to p ,  nic  d o tąd   nie  o rz e k ł,  d o b ry   k ato lik  

m oże  sw obodnie  o bstaw ać  p rz y   k ażd ej  z  trz e c h   hip o tez.

K s.  W .  Zaborski.

'  „Ceterum  sequentibus  non  illud  intendim us,  u t  quaestionem ,  de  qua 

acris  inter  auctores  e st  con troversia,  nostro  privato  judicio  dirim am us,  v e l 
recentiorum   sen ten tiae  prae  altera  lectorum   anim os  conciliem us,  aut  eam 
vere  probabilem   asseram us:  sed,  quo  loco  disputatio  sit,  recen sitis  utrius- 

que  partis  e t  patronis  et argum entis,  dem onstrare  adnitim ur“.  Op.  cit., p. 337.

2 

„D ie  14  decem bris,  1892,  I.  S e m e r i a   Barnabita  in   aedibus  C ongre­

gation is  P ropagandae  Fidei,  praesidente  Illustr.  Cardinali  Y icario  ei  con­
s e s s u i,  qui  quarti  anni  S ocietatis  E om anae  pro  studiis  biblicis  erat  primus, 
publice  tuitus  e st  libertatem   interpretibus  concedendam   in  quaestione  de 
universalitate  diluvii  relativa1*.  Com.  in  Genesim,  p.  255.