Zachowanie zdrowotne 

i jego związek ze 

zdrowiem

 

 

Uwarunkowania stanu 

zdrowia:

1.

Czynniki środowiska naturalnego

2.

Czynniki demograficzne

3.

Czynniki społeczno-ekonomiczne

4.

Czynniki psychologiczno-kulturowe

5.

Czynniki polityczno-administracyjne

6.

Czynniki związane z organizacją i funkcjonowaniem 
systemu opieki zdrowotnej

 

 

Zachowania zdrowotne

Definicja

To wszelka aktywność jednostki 

będąca elementem codziennego 

życia i wpływająca na stan jego 

zdrowia

 

 

4

Zachowania zdrowotne - 

definicja

• To takie zachowania, które 

wywołują pozytywne lub negatywne 
skutki zdrowotne u osób je 
realizujących.

• To zarówno reakcje na sytuacje 

związane ze zdrowiem (a więc w 
odpowiedzi na stan naszego zdrowia), 
jak i wynikające z postaw zachowania 
wpływające na stan tego zdrowia.

1. Zachowania prozdrowotne

2. Zachowania antyzdrowotne 

 

 

5

Zachowania zdrowotne 

a zachowania medyczne

• Zachowania zdrowotne oparte są na 

szerokiej definicji zdrowia i związane z 
wieloma obszarami aktywności ludzi, 
mającej wpływ na ich zdrowie

• Zachowania medyczne to jedynie 

część ludzkiej aktywności, mająca 
związek z korzystaniem z instytucji 
medycznych

• Kategoria zachowań medycznych 

wyrasta z biologicznego rozumienia 
zdrowia

 

 

Podział zachowań zdrowotnych

    Zachowania zdrowotne w profilaktyce

Zachowania zdrowotne w chorobie

    Zachowania zdrowotne w rehabilitacji

           Związkami zachowań zdrowotnych ze zdrowiem 

zajmuje się epidemiologia behawioralna a choroby powstałe 

głównie w związku z zachowaniami zdrowotnymi nazywa 

się chorobami zachowaniozależnymi lub chorobami z 

wyboru.

 

 

7

Rodzaje zachowań 

zdrowotnych i kryteria ich 

wyodrębnienia

Kryterium stanu zdrowia człowieka
1. Zachowania „w zdrowiu” (prozdrowotne, 

antyzdrowotne, profilaktyczne)

2. Zachowania w „chorobie” (dwa etapy: gdy 

człowiek czuje się chory i gdy chorobę ma 

zdiagnozowaną)

Krótko: chodzi o zachowania [zdrowotne] ludzi 

zdrowych i ludzi chorych

 

 

8

Rodzaje zachowań 

zdrowotnych i kryteria ich 

wyodrębnienia

Kryterium źródła inspiracji [do działań]
1. Zachowania inspirowane przez instytucje 

medyczne

2. Zachowania inspirowane kulturowo
Kryterium podmiotu/przedmiotu działań
1. Zachowania jednostkowe/skierowane na 

jednostkę

2. Zachowania zbiorowe/skierowane na 

zbiorowość 

 

 

9

Kryterium skutków dla organizmu 
(w sensie medycznym)
1.

Zachowania biopozytywne

2.

Zachowania bionegatywne 

Kryterium posiadanej wiedzy medycznej
1.

Zachowania laików

2.

Zachowania profesjonalistów

Rodzaje zachowań 

zdrowotnych i kryteria ich 

wyodrębnienia

 

 

Rodzaje zachowań 

zdrowotnych

- prozdrowotne (biopozytywne) wykazujące 
pozytywny wpływ na zdrowie i mające na celu lub 
dajace w efekcie podtrzymanie, umacnianie lub 
przywracanie zdrowia i sprawności

- antyzdrowotne (bionegatywne) mające negatywny 
wpływ na zdrowie, wywołujące jego zagrożenie, 
chorobę lub utratę sprawności, utrudniające 
profilaktykę, wczesne rozpoznanie oraz opóźniające 
leczenie i rehabilitację

 

 

11

Rodzaje zachowań 

zdrowotnych i kryteria ich 

wyodrębnienia

Kryterium relacji z przedmiotem 

(jednostkowym/zbiorowym) oddziaływania

1. Zachowania bezpośrednio skierowane 

na zdrowie

np. szczepienia ochronne

2. Zachowania pośrednio skierowane na 

zdrowie

np. zadrzewianie

 

 

12

Społeczno-kulturowe 

uwarunkowania zachowań 

zdrowotnych

Uwarunkowania kulturowe
• Konkretnie związane z kulturą zdrowotną (będącą 

elementem kultury w ogóle) jako systemem wartości 
i norm kojarzonych ze zdrowiem: zarówno fizycznym, 
jak i psychicznym, jednostkowym i zbiorowym, 
ujmowanym subiektywnie, ale i obiektywnie.

• Innymi słowy to: systemy wartości, kulturowe wzory 

zachowań, wyobrażenia, nawyki nabyte w okresie 
socjalizacji

 

 

13

Uwarunkowania kulturowe

1.

Wyobrażenia o zdrowiu i chorobie

2.

Wiedza na temat przyczynowości chorób

3.

Odczuwanie, postrzeganie i opisywanie objawów 
chorobowych

4.

Postawy i zachowania wobec własnej choroby

5.

Styl życia (jako decydujący czynnik determinujący 
zdrowotność danej zbiorowości)

•

Zwyczaje kulinarne (co i jak jemy)

•

Wykorzystanie czasu wolnego (wypoczynek i rekreacja)

•

Higiena osobista i środowiska

•

Stosunek do używek (alkohol, nikotyna, narkotyki)

•

Zwyczaje związane z życiem płciowym

 

 

14

Społeczne uwarunkowania 

zachowań zdrowotnych

Wpływ na nasze zachowania zdrowotne 

ma nasze położenie społeczne, czyli 

usytuowanie na drabinie warstw/klas 

społecznych: od najniższej do najwyższej.

Pojęcie stratyfikacji:
   

hierarchiczny układ poziomów położenia społ., 

wyróżnionych ze względu na zakres władzy, 

prestiż i bogactwo. Poziomy te to warstwy (łac. 

stratum = posłanie, warstwa), w sensie 

ekonomicznym - klasy. Empirycznie 

przynależność do nich ustala się na podstawie 

kryteriów mierzalnych (wysokości dochodów, 

wykształcenia, prestiżu zawodu).

 

 

 

15

Społeczne uwarunkowania 

zachowań zdrowotnych - 

prawidłowości

Im niższa warstwa/klasa społeczna, tym większa tolerancja 

na objawy chorobowe, tym bardziej ograniczone korzystanie z 
usług medycznych.

Pacjenci z warstw/klas wyższych wykazują mniejszą 

tolerancję na pojawienie się problemów emocjonalnych i 
zaburzeń w sferze zdrowia psychicznego i sami inicjują leczenie 
szpitalne. Członkowie warstw/klas niższych traktują aberracje 
jako normę, trafiają na leczenie w wyniku interwencji 
zewnętrznej. 

     

Im wyższa warstwa/klasa społeczna, tym wyższe 

wymagania jej członków dotyczące opieki medycznej. 

 

 

16

Społeczne uwarunkowania 

zachowań zdrowotnych - 

prawidłowości

1.

Wraz ze wzrostem wykształcenia rośnie skłonność 
do uzależnienia korzystania z pomocy medycznej od 
charakteru dolegliwości.

2.

Im wyższe wykształcenie, tym bardziej krytyczne 
sądy pod adresem opieki medycznej i większa 
skłonność do uzyskania porad kilku lekarzy.

Im wyższa pozycja społeczna (wykształcenie, 

stanowisko, status materialny), tym bardziej 
prozdrowotny styl życia (deklarowany).

Prozdrowotnym zachowaniom 
(deklarowanym) sprzyja też wielkomiejskość.

 

 

17

Zachowania antyzdrowotne

Zaliczamy do nich:
1.

Picie alkoholu

2.

Palenie tytoniu (papierosów)

3.

Zażywanie narkotyków

Co w tym przypadku obejmuje, czego dotyka?

1.

Selektywna ocena informacji (na temat szkodliwości i 
korzyści)

2.

Rangowanie zdrowotnego wpływu różnych czynników ryzyka 
(są rzeczy szkodliwsze)

3.

Wyłączanie siebie z grona zagrożonych (mnie to nie dotyczy...)

4.

Potrafię nad tym zapanować

5.

Straty byłyby większe niż korzyści

 

 

Alkohol – prawidłowości, liczby, 

skutki

1.

Płeć: mężczyźni piją 3-, 4-krotnie więcej niż kobiety

2.

Wykształcenie: najwięcej piją osoby z wykszt. zasadn.

3.

Wykształcenie plus płeć: u mężczyzn, im wyższe 
wykształcenie, tym niższe spożycie; u kobiet – odwrotnie

4.

Praca lub jej brak: najwięcej piją bezrobotni (dwa razy 
więcej niż oficjalna średnia (7-8 litrów czystego spir.)

5.

Miejsce zamieszkania: więcej pije się na wsi (dominuje 
wódka), mniej w mieście (tu piwo)

6.

Obniża się wiek inicjacji alkoholowej (szkoła 
podstawowa), okazją – najczęściej imprezy rodzinne; 

7.

Skutki społ.: degradacja zdrowotna (1 mln plus 2 mln), 
zgony i samobójstwa, dezintegracja rodzin, degradacja 
społeczna i zdrowotna (ok. 3 mln osób), przestępczość 

18

 

 

19

Alkohol – wzory spożywania

1. Romański (kraje śródziemnomorskie; 

dominuje wino)

2. Anglosaski (w Europie Brytyjczycy, 

Irlandczycy, mieszkańcy krajów 

germańskich; piwo i drinki)

3. Północno-, środkowo- i 

wschodnioeuropejski (wódka); zwyczaje 

jednak się zmieniają, w Polsce pije się dziś 

dużo więcej piwa niż wódki...

 

 

Style picia

• Neurasteniczny – „uspokajający”, tonujący napięcie, 

odprężający

• Dionizyjski – wynikający z chęci oderwania się od nużącej 

rzeczywistości (break on through to the other side)

• Kontaktywny – „protowarzyski”, 
   ośmielający do kontaktów z innymi, 
   przełamywania dystansu międzyludzkiego
• Heroiczny – dodający odwagi, 
   zapewniający poczucie mocy
• Samobójczy – topienie smutków w alkoholu w 

przekonaniu, że jesteśmy tych smutków/kłopotów 
współwinni lub że nie potrafimy się z nimi uporać, że na to 
nie zasługujemy 

• Ucieczkowy, społeczny, w poszukiwaniu przyjemności

20

 

 

Uzależnienie od alkoholu

- Kryteria WHO pozwalające na rozpoznanie alkoholizmu 

(zespołu uzależnienia od alkoholu)

Głód alkoholu (silna potrzeba lub przymus picia)

Utrata kontroli nad piciem (niemożność skutecznego decydowania o 

ilości wypitego alkoholu oraz momencie zaprzestania picia)

Występowanie zespołu abstynencyjnego

Wzrost tolerancji na alkohol

Narastająca ilość czasu poświęcana alkoholowi

Kontynuowanie picia pomimo narastających problemów życiowych i 

rodzinnych z tym związanych

Zaburzenia neurologiczne

     ISTOTĄ UZALEŻNIENIA JEST UTRATA KONTROLI NAD 

ILOŚCIĄ WYPIJANEGO ALKOHOLU A NIE JEGO 

OBIEKTYWNA ILOŚĆ. UTRATA KONTROLI JEST 

NIEODWRACALNA I NIE MOŻE BYĆ PRZYWRÓCONA 

LECZENIEM !!!!

 

 

Fazy rozwoju alkoholizmu 

wg Jellinka

• Faza wstępna

 – picie związane jest zawsze z konkretnym 

powodem ale przyszły alkoholik szuka okazji. Występuje 

podwyższenie tolerancji alkoholu.

• Faza zwiastunów –

 rozpoczyna się od wystąpienia 

pierwszych palimpsestów (niepamięć okresów upicia się po 

dawkach nie zaburzających w istotny sposób zachowania). 

Natrętna, stała myśl o alkoholu, picie staje się potrzebą. 

Rozpoczyna się picie w tajemnicy przed otoczeniem.

• Faza ostra (krytyczna) –

 pierwsze dawki powodują utratę 

kontroli nad piciem, powodują niepohamowaną chęć picia i 

kończą się upojeniem. Pojawia się picie poranne by 

przywrócić zdolność do normalnego funkcjonowania.

• Faza chroniczna (zejściowa)

 – pojawiają się ciągi pijacze, 

obniża się tolerancja na alkohol

 

 

Wpływ alkoholu na organizm

• Układ krążenia

 - (nadciśnienie tętnicze, przedwczesna miażdżyca, 

napadowe zaburzenia rytmu serca, kardiopatia rozstrzeniowa, 

udary mózgu)

• Układ pokarmowy -

 (refluks żołądkowo-przełykowy, zapalenie 

przełyku, ostre i przewlekłe zapalenie żołądka, marskość wątroby, 

żylaki przełyku, zaburzenia wchłaniania szczególnie Vit. B1, E)

• Układ nerwowy -

 (psychozy alkoholowe, otępienie)

• Nowotwory 

- (jamy ustnej, przełyku, krtani, wątroby)

• Zaburzenia hematologiczne -

 (anemia z niedoboru żelaza i kwasu 

foliowego. małopłytkowość)

• ciąża (alkoholowy zespół płodowy: zaburzenia funkcji OUN, 

niedobór wzrostu i masy ciała, mikrocefalia, dysmorfia twarzy, 

nieprawidłowości anatomiczne)

 

 

24

Palenie tytoniu – trendy 

ostatnich lat

Płeć i miejsce zamieszkania: 
•

Wzrost udziału dziewcząt i kobiet wśród palaczy 

(podobno obecnie sięga po papierosy co czwarta 

kobieta/23 proc., w wieku 16+, gdy 30-40 lat temu paliła 

do siódma). Wzrosła też liczba kobiet mieszkających na 

wsi, które zaczęły palić, zmniejszyła się natomiast liczba 

palących mężczyzn - mieszkańców wsi. 

•

Pali generalnie co drugi mężczyzna (47 proc.)

Globalnie:
•

Łącznie pali ok. 40 proc. dorosłych Polaków

•

Około 10 mln Polaków pali 15-20 papierosów dziennie! 

Prognoza: 40 proc. nałogowych palaczy umrze przed 65. 

rokiem życia, a spośród niepalących tylko 15 proc.

 

 

Palenie tytoniu

•

Zawód: Najczęściej palą: robotnicy wykwalifikowani 

•

i niewykwalif. oraz bezrobotni (50-60 proc.), gdy w kadrze 

kierowniczej i inteligencji co czwarta osoba, podobnie 

wśród uczniów i studentów. 

•

Wykształcenie: pali co druga osoba z wykszt. 

zasadniczym zawodowym i co czwarta z wyższym.

•

Skutki: Palenie tytoniu to najważniejsza przyczyna 

przedwczesnej umieralności w Polsce.

•

Palenie koreluje z nowotworami: przełyku, wargi, 

języka, jamy ustnej, krtani, żołądka, wątroby, pęcherza, 

nerek, trzustki, szyjki macicy.

•

Sprzyja zapaleniu płuc, zwyrodnieniu mięśnia sercowego, 

nadciśnieniu, miażdżycy, wrzodom żołądka i dwunastnicy 

(uwaga na skutki palenia przez kobiety w ciąży – co 

trzecia tak robi - i palenia przy dzieciach)

25

 

 

Wpływ palenia tytoniu na 

zdrowie

W latach 70-tych i 80-tych wypalano w Polsce średnio 2600 sztuk 

papierosów co było jednym z najwyższych wskaźników na 

świecie (w 1982 r. paliło 62% mężczyzn i 32% kobiet !!). W 1999 

r. paliło 39% mężczyzn i 19% kobiet. Pali 20% kobiet 

ciężarnych !!

-

Nowotwory

-

Nienowotworowe schorzenia górnych dróg oddechowych

-

Choroby układu krążenia

-

Schorzenia przewodu pokarmowego

-

Wpływ na płód (nikotyna przechodzi swobodnie przez łożysko 

natomiast jej eliminacja przebiega znacznie wolniej niż u matki 

dając wysokie stężenia w krwi płodu. Nikotyna występuje też w 

mleku kobiet karmiących)

 

 

27

Narkomania – definicja, 

objawy 

To stałe bądź okresowe przyjmowanie, w celach 

niemedycznych, środków odurzających, psychotropowych 

bądź zastępczych, w wyniku którego może wystąpić 

uzależnienie.

Objawy uzależnienia od narkotyków to:
•

Przymus przyjmowania środka odurzającego

•

Psychiczne, fizyczne uzależnienie od jego działania 

(bez tego funkcjonowanie jest niemożliwe)

•

Tendencja do zwiększania dawki

•

Łamanie wszelkich barier stających na przeszkodzie w 

zdobyciu środka odurzającego

 

 

28

Narkomania – zależności, 

skutki

Wiek: to głównie problem ludzi młodych (16-34 lata), z tendencją 

wzrostową w populacji do 24. roku życia

Co sprzyja: 
•

dezintegracja z najbliższym środowiskiem

•

stan anomii, czyli chaosu wśród norm i wartości, zanik 

jednoznacznych drogowskazów postępowania

•

duże ośrodki miejskie (prawo popytu i podaży, słabsza kontrola 

społeczna)

Skutki: 

zdrowotne, społeczne, przestępczość, prostytucja, 

epidemiologiczne (HIV)

 

 

Wpływ sposobu odżywiania się 

na stan zdrowia

- Błędy związane z nadmiernym odżywianiem: nadmierna 

ilość kalorii w stosunku do zapotrzebowania, zbyt wysoka 

ilość kalorii pochodząca ze spożycia tłuszczów, nadmiar 

tłuszczów zwierzęcych zawierających wielonasycone kwasy 

tłuszczowe, nadmiar prostych cukrów, nadmiar Na, 

nadmierne spożycie alkoholu

- Błędy związane z niedostatecznym odżywianiem: zbyt niska 

ilość energii ze spożycia cukrów złożonych, zbyt niskie 

spożycie jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, 

zbyt niskie spożycie błonnika, niedobór Ca, Mg i K, niedobór 

jodu w niektórych obszarach Polski, niedobór białka i żelaza 

szczególnie w środowiskach zaniedbanych

 

 

Choroby mające związek z 

błędami w żywieniu:

• Miażdżyca tętnic 

• Nadciśnienie tętnicze

• Cukrzyca typu 2

• Nadwaga i otyłość

• Nowotwory

• Osteoporoza

• Próchnica zębów

• Wole endemiczne

• Niedokrwistość

• Nawykowe zaparcia

• Opóźnienie rozwoju fizycznego i dojrzewania

 

 

Wpływ aktywności fizycznej na 

zdrowie

Regularne ćwiczenia fizyczne powodują:

Zmniejszone ryzyko choroby niedokrwiennej serca

Obniżenie ciśnienia krwi

Poprawę profilu lipidowego surowicy krwi

Poprawę tolerancji glukozy

Poprawę bilansu energetycznego 

Poprawę metabolizmu tkanki kostnej (zmniejszenie skłonności 

do osteoporozy)

Zwiększenie aktywności fibrynolitycznej osocza

Poprawę sprawności i odporności psychicznej

Zapobiegają patologii społecznej, szczególnie wśród młodzieży

 

 

Dziękuję za uwagę

        Źródło:
•  „

ZACHOWANIE ZDROWOTNE I JEGO ZWIĄZEK ZE ZDROWIEM

(ppt)” dr hab. n. med. Zbigniew Ciemniewski PWSZ NYSA 2006