2013-11-14
1
Komunikowanie społeczne o
zdrowiu
Wykład fakultatywny
Barbara Jacennik
WSFiZ
2012/2013, sem. zimowy
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania zdrowotne a
komunikowanie
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania zdrowotne
• Związek zachowań ze zdrowiem
• Komunikowanie o zachowaniach
• Rodzaje zachowań zdrowotnych –
systematyzacja
• Uczenie zachowań zdrowotnych
• Zmiana zachowań zdrowotnych
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Pojęcie zachowania zdrowotnego
• Zachowania, których znane konsekwencje
mają nieobojętny, prozdrowotny lub
antyzdrowotny skutek dla zdrowia.
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
2
Rodzaje zachowań a skutek zdrowotny
• Zachowania sprzyjające zdrowiu,
prozdrowotne
– np. dieta niskocukrowa
• Zachowania szkodliwe dla zdrowia,
antyzdrowotne
– np. używanie narkotyków
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
• Zachowania mieszane
– Palenie
• krótkotrwały efekt uspokajający
• długofalowy efekt szkodliwy dla zdrowia
• w sumie – zachowanie antyzdrowotne
– Konsumpcja alkoholu
• małe ilości – efekt neutralny lub pozytywny
• duże ilości, często – efekt szkodliwy
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania zdrowotne a
długowieczność
Badanie w Gruzji (Weg, 1983)
• Czynniki genetyczne
• Aktywna praca i zajęcia
• Dieta z małą ilością tłuszczów nasyconych, niewielkie
spożycie mięsa, dużo owoców i warzyw
• Bez alkoholu i nikotyny
• Wysoki poziom wsparcia społecznego
• Niski postrzegany poziom stresu
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania zdrowotne a umieralność,
(USA)
• Co najmniej połowa z 10 głównych przyczyn zgonów
jest wynikiem zachowań antyzdrowotnych
• 75% zgonów na raka jest wynikiem zachowań
antyzdrowotnych (np. nieodpowiednia dieta, używki
(Doll i Peto, 1981)
• 90% umieralności na raka płuc to skutek palenia
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
3
Zachowania i umieralność – dzieci i
młodzież (USA)
• Wypadki drogowe – alkohol i inne substancje
psychoaktywne to czynnik w przypadku 41% zgonów
w wypadkach drogowych
• Urazy i przemoc (również samobójstwa) to główna
przyczyna śmierci wśród 5-19 latków
– Wypadki drogowe – 31%
– Urazy niezamierzone – 12%
– Zabójstwa – 15%
– Samobójstwa – 12%
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Styl życia a zdrowie – czynniki
ochronne
Badanie korelacyjne 7000 osób, (Belloc i Breslow, 1972)
• Spanie co najmniej 7-8 godzin dziennie
• Codzienne jedzenie śniadania
• Niepalenie
• Rzadko jedzenie między posiłkami
• Utrzymywanie wagi zbliżonej do właściwej
• Niepicie lub picie małej ilości alkoholu
• Uprawianie regularnie ćwiczeń fizycznych
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Belloc i Breslow c.d.
Osoby powyżej 75 przestrzegające tego reżimu
cieszyły się zdrowiem porównywalnym do 35-
44 latków, którzy przestrzegali mniej niż 3
zalecenia.
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania zdrowotne – główne typy
• Styl życia: żywienie, aktywność fizyczna,
konsumpcja używek
• Zachowania medyczne: korzystanie z opieki
medycznej i profilaktyki
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
4
• Zachowania prewencyjne: unikanie zachowań
ryzykownych, zgłaszanie się na badania
profilaktyczne
• Dbanie o zdrowie psychiczne: monitorowanie i
radzenie sobie ze stresem
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Rodzaje zachowań zdrowotnych
kategorie wg. Kasl i Cobb (1966)
• Zachowania prewencyjne – celem jest
uniknięcie choroby, np. racjonalne żywienie
• Zachowania w chorobie – zachowanie mające
na celu znalezienie sposobu leczenia, np.
wizyta u lekarza
• Zachowania w roli chorego – działania mające
na celu wyleczenie się, np. branie lekarstw
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania prozdrowotne - przykłady
•
przestrzeganie zasad zdrowej diety
•
przestrzeganie zasad higieny
•
uprawianie ćwiczeń fizycznych
•
stosowanie szczepień
•
zgłaszanie się na badania kontrolne
•
zgłaszanie się do lekarza z symptomami choroby
•
przestrzeganie zaleceń lekarskich
•
zapinanie pasów bezpieczeństwa
•
unikanie sytuacji stresowych
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zachowania antyzdrowotne - przykłady
• nadmierne spożycie alkoholu
• używanie narkotyków
• prowadzenie pojazdu z nadmierną prędkością
• dieta wysokotłuszczowa
• palenie
• prowadzenie pojazdu z nadmierną prędkością
• niezapinanie pasów bezpieczeństwa
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
5
Zróżnicowanie zachowań zdrowotnych
• Proste, codzienne, nawykowe, wyuczone w
dzieciństwie, np., mycie zębów
• Złożone, wymagające długiego uczenia się,
korzystania z pomocy innych, kosztochłonne,
zależne od infrastruktury, organizacji
społeczeństwa, ekonomii, np., zdrowe
żywienie
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Systematyzacja zachowań zdrowotnych
Cecha
Tak
Nie
Czasochłonne
Leczenie u
dentysty
Mycie zębów
Regularne
Mycie zębów,
samobadanie
piersi
Zgłaszanie się do
lekarza z
symptomami
choroby
Częste
Mycie zębów
Badania kontrolne,
szczepienia
Kosztochłonne
Niektóre
szczepienia
Przyjmowanie
tabletek „na
przeziębienie”
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Cecha
Tak
Nie
Wymagające długiego
uczenia się
Żywienie
Palenie
Nacechowane prestiżem (w
danej grupie)
Niektóre formy
rekreacji (golf,
tenis, narty)
(łowienie ryb,
piłka nożna,
zbieranie
grzybów)
Zależne od warunków
(miejsce, wyposażenie,
zaopatrzenie)
Żywienie
Głębokie
wdechy
Wymagające nowej wiedzy
Szczepienie
przeciw grypie
Mycie zębów
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Cecha
Tak
Nie
Zależne od systemu
opieki medycznej
Szczepienia,
badania
kontrolne
Stawianie baniek
Publiczne
Palenie
Wysypianie się
Zależne od wpływu
grupy grupy
Palenie
Podjadanie przed
telewizorem
Społecznie akceptowane Picie alkoholu
na weselu
Picie w szkole lub
pracy
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
6
Cecha
Tak
Nie
Regulowane przez
przepisy prawne
Przestrzeganie
ograniczeń
prędkości
Kupowanie
alkoholu na
stacjach
benzynowych
Zależne od przekonań
religijnych
Stosowanie
antykoncepcji
Pływanie
Związane ze stereotypem
płciowym
Dbanie o wagę
Szczepienia
przeciw grypie
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zmiana
zachowań zdrowotnych
- Łatwa czy trudna?
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zmiana zachowań zdrowotnych – bariery (1)
• Zachowania osobiste, trudne drażliwe (np.
zachowania seksualne)
• Atrakcyjność zachowań konkurencyjnych,
często bezpośrednie wzmocnienie
• Konflikt systemu wartości i celów – np.
antykoncepcja, praca
• Presja grupy, norm grupowych (palenie,
przekraczanie prędkości)
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zmiana zachowań zdrowotnych – bariery (2)
• Zdrowie jako konsekwencja zachowania to
skutek prawdopodobny, ale nie pewny
– Zdrowe zachowania zmniejszają, nie eliminują
ryzyka zachorowania, efekt odroczony w czasie
• Niedostrzegalne korzyści
– uniknięcie zdarzenia, którego
prawdopodobieństwo jest niskie lub oddalone w
czasie
• Niepalenie – brak choroby wiele lat później
• Zapinanie pasów – brak wypadku
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
7
Zmiana zachowań zdrowotnych – bariery (3)
• Dochód, wykształcenie
– Konieczność zakupu produktów, sprzętu
– Przemieszczanie się
– Dostęp do informacji
– Zatrudnienie pomocy (np., do dzieci)
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Zmiana zachowań zdrowotnych – rachunek
korzyści i kosztów
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Przykład - szczepienia przeciw grypie
Korzyści
• Zabezpieczenie przed chorobą
• Uniknięcie przerwy w pracy
• Zabezpieczenie rodziny przed zakażeniem
Koszty
• Koszt finansowy
• Poświęcenie czasu
• Złe samopoczucie po zaszczepieniu
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Przykład – rzucanie palenie
Korzyści
• Uniknięcie choroby (skutek odległy w czasie)
• Ekonomiczne
• Ułatwienie kontaktów społecznych z
niepalącymi
• Estetyczne (pozbycie się zapachu, poprawa
wyglądu)
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
2013-11-14
8
Koszty
• Utrudnienie kontaktów towarzyskich z
palącymi
• Strata wzmocnienia bezpośredniego
(krótkotrwała redukcja stresu, zajęcie dla rąk,
przerwa w pracy)
• Strata pozornych korzyści zdrowotnych –
redukcja łaknienia, kontrola wagi
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy
Podsumowanie
• Związek zachowań ze zdrowiem
• Komunikowanie o zdrowiu i leczeniu –
komunikowanie o zachowaniach
• Warunek konieczny skutecznego
komunikowania o zdrowiu
– wiedza o zachowaniach zdrowotnych
– przewidywanie motywacji zachowań typowych dla
grupy docelowej komunikowania
Barbara Jacennik, WSFiZ, Komunikowanie
społeczne o zdrowiu
2012/2013 zimowy