Filozofia nowożytna 

(od XVII w. do połowy XX 

w.)

Filozofia wspiera 

nauki przyrodnicze i 

ścisłe

Zadania filozofii nowożytnej

• Uzasadnić wiedzę prawdziwą i pewną

• R. Descartes: filozofię łączył z geometrią i 

algebrą (metoda dedukcji: analiza i intuicja)

• F. Bacon: filozofią łączył z naukami 

przyrodniczymi - zoologia, biologia (metoda 

indukcyjna: od szczegółu do ogółu)

• J. Locke: filozofię łączył z psychologią 

(metoda psychologiczna) – „umysł ludzki to 

tabula rasa”

• B. Pascal: filozofię łączył z wiarą (religią) – 

„porządek serca”

• Dwaj najwybitniejsi to Immanuel Kant i Georg 

W. Hegel: dokonali syntezy wcześniejszych 

koncepcji

Kartezjusz: sceptycyzm 

metodyczny

• Można wątpić w wiedzę dostarczaną 

przez zmysły (niekiedy ulegamy 

złudzeniom zmysłowym)

• Możemy wątpić w wiedzę 

dostarczaną przez rozum (być może 

istnieje złośliwy Demiurg-bóg, który nas 

stale oszukuje)

• Możemy wątpić w to, czy potrafimy 

odróżnić jawę od snu (być może to co 

nazywamy jawą jest snem i na odwrót)

• Czy można być czegoś pewnym ?

Kartezjańskie cogito ergo sum

• Nie możemy zwątpić w samo wątpienie: 

(dubito ergo) cogito ergo sum – wątpię, 

zatem myślę, więc jestem jako ten, który 

myśl – to archimedesowy punkt filozofii i 

nowożytnego sposobu myślenia o człowieku 

• Człowiek to istota myśląca, testem na 

właściwe myślenie jest zachowywanie 

odpowiedniej metody

• Człowiek myślący, to ten, który 

podporządkowuje sobie świat – 

zwierzęta i przyrodę, przestaje się bać 

przyrody, zaczyna nad nią panować i 

używać według własnych potrzeb

Metoda dedukcji według 

Kartezjusza

• Metoda dedukcji pozwala nam rozłożyć 

naszą wiedzę na elementy proste, czyli 

dokonanie analizy. Wyróżnić idee, które 

przedstawiają się w sposób jasny i wyraźny 

w naszym umyśle

• Jasno, czyli jawią się nam w sposób 

oczywisty – to aksjomaty geometrii i algebry

• Wyraźnie, czyli tak, że potrafimy je 

oddzielić od innych – np. trójkąt, koło

• Punktem wyjścia dla naszej wiedzy jest 

intuicja prostych treści, które następnie 

rozumowo łączymy w coraz bardziej 

skomplikowane zależności

Idee wrodzone w ujęciu 

Kartezjusza

• Rozum stanowi miarę ludzkiego poznania, a zmyły 

go tylko uzupełniają (racjonalizm). Wrażenia 

zmysłowe są przydatne w życiu, ale nie w 

poznaniu

• Analiza treści jakie mamy w umyśle wskazuje, że 

znajdujemy tam idee: a) nabyte w procesie 

wychowania i edukacji, b) skonstruowane 

przez nas samych, c) wrodzone – „urodzone z 

nami” – są jasne i wyraźne

• Idee wrodzone zostały człowiekowi wpojone przez 

Boga (światło naturalne) i dają nam gwarancję 

poznania niezawodnego (wszyscy mamy takie 

same treści w umysłach) – np. Bóg, dusza, 

aksjomaty geometrii (prosta, punkt) i algebry 

(liczba)

Kartezjański dualizm 

ontologiczny

• W świecie mamy dwie substancje: 

• rozciągłą (res extensa) – to materia, którą 

można rozciągać i dzielić w nieskończoność; 

stanowi całkowicie identyczną, jednorodną 

w sobie masę; to przyroda nieożywiona, 

rośliny, zwierzęta, ludzkie ciało

• myśląca (res cogitans) – nie zajmuje 

miejsca w przestrzeni, jej atrybutem jest 

myślenie: rozumowanie, spostrzeganie, 

odczuwanie, zdolność do miłości, 

nienawiści, itp. Dotyczy człowieka i Boga

• W kosmosie są one oddzielone, jedynie w 

człowieku się łączą (w szyszynce)

Istnienie Boga według 

Kartezjusza

• Myśl ludzka jest niedoskonała, nie 

istnieje sama przez się, musi mieć 

swoją przyczynę

• Ostateczna przyczyna jest doskonała, 

jest Bogiem. Istnienie Boga wynika z 

samej idei, którą mamy o nim w myśli. 

Myśl ludzka nie może wymyśleć czegoś 

doskonalszego od siebie, stąd wniosek, 

że została nam ona podarowana

• Istnienia ciał można dowieść dopiero po 

udowodnieniu istnienia Boga

F. Bacon: wiedza empiryczna

• Nauka (wiedza) ma służyć realizacji 

praktycznych celów. Wiedza to potęga, 

która daje człowiekowi władzę nad 

przyrodą

• Badanie przyrody nie odbywa się przez 

kontemplację i rozmyślania, ale przez 

czynne zabiegi i eksperymenty

• Najbardziej stosowną do tego jest 

metoda indukcji, czyli stopniowego 

uogólniania danych zmysłowych. Zmysły i 

rozum uzupełniają się w procesie 

zdobywania wiedzy

F. Bacona: teoria złudzeń

• Złudzenia (idole) przeszkadzają nam w 

prawidłowym poznaniu świata:

• Plemienne: wynikają z natury ludzkiej, 

wynika z nich skłonność do interpretacji 

świata zgodnie z ludzką miarą

• Jaskini: to złudzenia indywidualne, wynikają 

z wychowania, lektury, wpływu otoczenia

• Rynku: są powodowane przez mowę; ludzki 

język jest wieloznaczny, sprzyja niejasności 

pojęć

• Teatru: to błędy wynikające z przyjętych 

wcześniej hipotez i teorii filozoficznych i 

naukowych

F. Bacon: metoda indukcji 

• Podstawą metody indukcji jest 

eksperyment. Dzięki niemu zostają ustalone 

fakty, które następnie rozum uogólnia. 

Eksperyment zastępuje przypadkowe 

zbieranie faktów

• Indukcja jest procedurą badawczą, która 

wychodzi od zebrania faktów, a następnie ich 

porównywania

• Porównywanie dokonuje się przez trojakie 

wykazy: obecności danych cech, 

nieobecności cech, oraz stopnia obecności

• Zadanie indukcji polega na znalezieniu stałych 

własności rzeczy, które Bacon nazywa 

prawem naukowym

J. Locke: metoda 

psychologiczna

• Punktem wyjścia dla wiedzy jest 

doświadczenie („nie ma niczego w umyśle, 

czego, by wcześniej nie było w zmyśle”)

• W momencie narodzin umysł ludzki jest 

tabula rasa (niezapisaną tablicą), którą 

zapisze dopiero doświadczenie

• Wiedza ludzka ma charakter subiektywny 

(czuję ciepło, widzę kolor, słyszę głos)

• Wiedza pewna nie dotyczy faktów 

empirycznych, ale idei, które powstają w 

umysłach w momencie kontaktu ze światem 

zmysłowym 

J. Locke: odrzucenie idei 

wrodzonych

• Dla wyjaśnienia tego, czym są idee (pojęcia) 

należy podać ich proste składniki, w tym celu 
badamy umysły dzieci, umysłowo chorych, oraz 
ludzi niecywilizowanych.

• Odkrywamy, że w umyśle nie ma niczego 

wrodzonego, jedynie to, co zostało urobione 
przez doświadczenie oraz nabyte przez 
edukacje

• Doświadczenie ma dwie formy: a) 

doświadczenie rzeczy zewnętrznych, b) 
doświadczenie samego siebie 
(autorefleksja)

J. Locke: koncepcja idei 

• Idee dzielimy na proste i złożone
• Idee proste odpowiadają dwojakim 

własnościom rzeczy: a) jakości 
pierwotne – zależą od przedmiotu 
(rozciągłość, kształt, ruch, ilość), b) 
jakości wtórne – zależą od podmiotu 
(barwy, dźwięki, smaki)

• Umysł łączy idee proste w idee złożone 

(dusza, substancja, Bóg); pojawiają się 
one w umyśle na zasadzie łączenia 
prostych własności rzeczy

B. Pascal: porządek serca 

• W pierwszym okresie życia interesował się 

naukami ścisłymi (matematyka, logiki, 

metodologii), w późniejszym okresie 

sceptycznie patrzył na kompetencje rozumu

• Krytyka rozumu: nie jest on w stanie 

poznać nieskończoności, ani rozwiązać 

kwestii etycznych i religijnych, dotyczących 

sensu ludzkiego istnienia. Sama wiedza jest 

próżnością umysłu i szaleństwem

• Racje serca: ono może poznać rzeczy 

nadprzyrodzone; serce jest rodzajem 

mistycznej intuicji, która pozwala 

człowiekowi poddać się boskiemu 

objawieniu 

Zakład Pascala

• Rozum nie może rozstrzygnąć tego czy Bóg 

istnieje, czy też nie, ale możemy przyjąć 

zakład, którego stawką jest nasze życie – to 

rodzaj hazardu

• Możemy przyjąć, że Bóg istnieje i 

przestrzegać przykazań, albo przyjąć, 

że Boga nie ma i odrzucić przykazania

• Przyjmując pierwsze rozwiązanie niewiele 

tracimy (możliwość korzystania z życia tu i 

teraz, a wiele zyskujemy, gdy okaże się, że 

on rzeczywiście jest

• Przyjmując drugie rozwiązanie niewiele 

zyskujemy, a wiele tracimy - nagrodę życia 

wiecznego 

B. Pascal: hierarchia dóbr

• Za myślicielami średniowiecza Pascal 

uznał, że istnieje hierarchia dóbr: 1) 

materialne, 2) duchowe, 3) boskie

• Dobra te są niesprowadzalne do siebie, 

suma dóbr materialnych nie daje dóbr 

duchowych, a suma dóbr duchowych nie 

przekłada się na dobra boskie

• Porządek boski jest poznawalny jedynie 

dzięki objawieniu

• Człowiek stoi na pograniczu tych trzech 

rodzajów dóbr – składa się z ciała i duszy 

i zdolny jest do poznania dóbr boskich. 

Spotyka się w nim słabość z wielkością

 B. Pascal: wielkość i małość 

człowieka 

• Człowiek jest trzciną myślącą na wietrze, 

jest najsłabszy w przyrodzie, a jednocześnie 

posiada świadomość, która daje mu 

przewagę nad innymi istotami

• Człowiek ma świadomość własnej 

śmiertelności i własnych ograniczeń. Łatwo 

go życia pozbawić, ale z drugiej strony jest 

zdolny do czynów niezwykłych. Spotyka się 

w nim skończoność z nieskończonością

• W sporze łaskę bożą i dobre uczynki Pascal 

bronił jansenistów przez zarzutami jezuitów 

(głosił rygoryzm moralny, a odrzucał 

legalizm i wygodne usprawiedliwienia dla zła 

moralnego)

I. Kant: filozofia 

transcendentalna

• Pogodzenie racjonalizmu (Kartezjusz) z 

empiryzmem (Locke), jego propozycja to 
filozofia krytyczna

• Odejście od dogmatyzmu (należy przyjąć 

świat takim jakim jest) i sceptycyzmu 
(należy zwątpić każdy rodzaj poznania), jego 
propozycja to filozofia transcendentalna, 
badająca nie empiryczne podstawy 
poznania zmysłowego 

• Filozofia transcendentalna to krytyczna 

analiza poznania ludzkiego

I. Kant: filozofia 

transcendentalna c.d. 

• Estetyka transcendentalna, to nauka o 

zmysłowości, czyli o odbieraniu wrażeń. Wrażenia 
odbieramy poprzez czas i przestrzeń, które są 
częścią uposażenia podmiotu. Czas i przestrzeń 
to formy naoczności.

• Analityka transcendentalna, to nauka o 

intelekcie i kategoriach. Kategorie są sposobami 
orzekania o rzeczach. Kant wyróżnił cztery grupy 
kategorii: ilości, jakości, relacji i modalności.

• Dialektyka transcendentalna, to nauka o 

ideach regulatywnych. Kant wymienił idee 
kosmosu (uspójnia doświadczenie zmysłowe), 
duszy (uspójnia doświadczenie wewnętrzne), 
Bóg (uspójnia całość naszej wiedzy o świecie). 

Etyka formalna Kanta

• Kluczową rolę odgrywa czysty rozum 

praktyczny (czystość oznacza, że jest 
pozbawiony elementów zmysłowych)

• W czystym rozumie każdego człowieka znajdują 

się idee postulatywne: Bóg, dusza, wolność. 
One pozwalają na stworzenie prawa moralnego o 
powszechnej ważności (generalnej normy 
etycznej), którą Kant określił jako imperatyw 
kategoryczny.

• Imperatyw ten brzmi: postępuj według takiej 

zasady, co do której mógłbyś jednoznacznie 
chcieć, aby stała się powszechnym prawem

I. Kant: imperatyw kategoryczny i 

praktyczny

• Kant imperatyw kategoryczny uzupełnił o 

imperatyw praktyczny: traktuj 
człowieczeństwo w tobie i w drugim 
człowieku zawsze jako cel, a nigdy jedynie 
jako środek prowadzący do celu

• Szacunek powinniśmy okazywać każdej 

indywidualnej osobie ze względu na każda osoba 
jest nośnikiem człowieczeństwa i związanej z nim 
rozumności

• Oprócz tego istnieją jeszcze imperatywy 

hipotetyczne, które wskazują, że zasada etyczna 
jest sposobem na realizację innego celu (np. 
stosując zasadę uczciwości w postępowaniu 
pragniemy akceptacji ze strony innych osób) 

I. Kant: wolność osoby

• Człowiek posiada dobrą i wolną wolę, która 

pozwala mu dobrze postępować 

• Autonomia woli polega na tym, że człowiek 

może być wolny, może postępować niezależnie 
od wpływu czynników zmysłowych

• Heteronomia woli polega na tym, że w swoim 

działaniu zależymy od czynników zewnętrznych 
(np. własnego szczęścia, pragnień, powszechnej 
woli, czynników religijnych)

• Pełna autonomia woli jest możliwa dzięki temu, 

że podmiot swoje działanie podporządkowuje 
rozumowi (wolność to sztuka 
autodeterminacji)

I. Kant: podział czynów ze względu 

na intencję

• Moralna ocena czynu zależy od podmiotu 

(intencja, cel działania) i przedmiotu 
(skutek i okoliczności). Kant wyróżnił:

• Czyny legalne - zależne od prawa 

państwowego, bądź boskiego, np. jestem 
uczciwy, ponieważ chcę uniknąć kary

• Czyny teleologalne - zależne od celu, 

jako sobie stawiamy, np. jestem uczciwy, 
ponieważ chcę zasłużyć na nagrodę

• Czyny moralne – zależne od samej 

wartości czynu, np. jestem uczciwy, 
ponieważ cenię sobie wartość uczciwości 

Utylitaryzm etyczny

• Prekursorzy: J. Locke, T. Hobbes, A. Smith, B. Mandevill
• Przedstawiciele: J. Bentham, J. St. Mill
• Założenia utylitaryzmu:
• A) naturalny egoizm – człowiek jest skłonny do 

myślenia o sobie, jednak egoizm nie jest aspołeczny. 
Społeczeństwo ma więcej pożytku z egoistów niż z 
altruistów (rywalizacja i zazdrość napędzają 
gospodarkę)

• B) prawo do wolności – jednostka jest wolna (dotyczy 

wykształconych Europejczyków), pod warunkiem, że nie 
szkodzi innym i nie narusza norm prawa państwowego

• C) nominalizm społeczny – społeczeństwo, to suma 

interesów jednostkowych (nie ma dobra wspólnego)

J. Bentham: zasada użyteczności 

• Zasada użyteczności to inaczej zasada 

maksymalngo szczęścia, według której słuszne jest 
to, do przyczynia się do największego szczęścia, 
dla jak największej liczby osób, co jednocześnie nie 
przysparza przykrości 

• Człowiek z natury pragnie żyć szczęśliwie, czyli 

dąży do maksymalizowania przyjemności i 
minimalizowania przykrości. Bentham twierdził, że 
tak właśnie powinniśmy postępować

• Źródła przyjemności / przykrości – fizyczne, które 

polegają na zmysłowym odczuciu przyje. / przykr., 
moralne – źródłem przyj. / przykr. są zwyczajowe 
relacje międzyludzkie, polityczne – źródłem 
przyj. / przykr. są instytucje państwowe, religijne – 
źródłem przyj. / przykr. jest istota wyższa

Kryteria pomocnicze w określaniu 

przyjemności / przykrości

• Jeremi Bentham wymienił siedem takich kryteriów:
• Intensywność - lepsza jest przyjemność bardziej 

intensywna od mniej intensywnej

• Trwanie - lepsza jest przyjemność trwająca dłużej od tej, 

która trwa krócej

• Pewność lub niepewność - lepsza jest przyjemność 

bardziej pewna od mniej pewnej

• Bliskość lub dalekość - lepsza jest przyjemność bliższa niż 

dalsza

• Płodność – pytamy czy dana przyjemność prowadzi do 

dalszych przyjemności

• Czystość – pytamy czy dana przyjemność nie wiąże się z 

ewentualnymi przykrościami

• Rozciągłość – ilu osób przyjemność dotyczy
• Wszystkie te kryteria dotyczą ilości przyjemności / przykrości 

J. St. Mill: przyjemności zmysłowe 

i duchowe

• Przyj./przyk. różnią się od siebie ze względu na 

kryterium ilościowe i jakościowe

• Wybór przyjemności duchowych (wyższych) zależy od 

wychowania i wrażliwości estetycznej 
(osobowości)

• Wybór przyjemności duchowych sprawia, że jesteśmy 

bardziej wrażliwi na kwestie społeczne

• Wybierając przyjemności wyższe mamy pełniejszy 

ogląd przyjemności w ogóle. Potrafimy w 
odpowiednich proporcjach realizować przyjemności 
wyższe i niższe.

• W momencie, gdy mamy wątpliwości, która 

przyjemność jest wyższa możemy zapytać o radę 
kompetentnych sędziów, bądź odnieść się do 
rozumnej woli większości

J. St. Mill: wolność jednostki 

• Wolność to niezależność od tego, co jednostkę 

ogranicza (tym, bardziej jestem wolny, im mniej 
rzeczy na mnie wpływa) 

• Wolność może być ograniczana, wtedy, gdy 

przynosi krzywdę innym, bądź wiąże się z 
łamaniem prawa

• Prawo jest wynikiem umowy społecznej, 

gwarantującym bezpieczne współżycie jednostkom

• Ludzkość zyskuje więcej, gdy pozwalamy każdemu 

żyć według upodobania, niż wtedy, gdy 
wprowadzamy ograniczenia

• Wychowanie powinno polegać na rozwijaniu 

indywidualnych pragnień. Swobodny rozwój 
jednostki jest jednym z głównych składników 
ludzkiego szczęścia

F. Nietzsche: wola mocy 

• Nietzsche – filolog klasyczny, filozof
• Wola mocy (wcześniej życie) główna 

kategoria w filozofii Nietzschego, opisująca 
całą rzeczywistość, rozumiana jako zbiór nie 
uporządkowanych i nieskoordynowanych 
działań i przemian

• Wola mocy znajduje się poza dobrem i złem, 

jako taka nie poddaje się wartościowaniu

• Należy odrzucić wszelkie zasady i normy, które 

pochodzą od świata idei, Boga, czy 
ponadnaturalnych racji, samo życie jest 
wartością

F. Nietzsche: Bóg jest martwy  

• Sens tego wyrażenia polega na negacji obiektywnego 

ładu świata (praw Natury, praw Bożych, rozumu 
historii)

• Nietzsche postulował przewartościowanie wszystkich 

wartości (miarą dla porządku wartości ma być 
nadczłowiek (wcześniej człowiek dostojny, człowiek 
wyższego rzędu)

• Teza Bóg jest martwy nie prowadzi do ateizmu, ale do 

nihilizmu czynnego, polegającego na odrzuceniu 
obiektywnych wartości. Od tej pory jednostka, 
dysponująca wolą mocy ma stanowić miarę dobrego 
postępowania (subiektywizm etyczny)

• Subiektywizm opiera się na zasadzie miłości 

odległego, i wiąże się z doświadczeniem 
samotności

F. Nietzsche: moralność panów i 

niewolników

•

M

oralność panów – jest efektem tworzenia norm 

przez ludzi silnych w celu potwierdzenia własnej 
wartości. Cechuje ich odwaga, dobry „gest” wobec 
innych, szczerość, otwartość, nie chowanie uraz, 
jawne wyrażenie swoich opinii, nie okazywanie 
litości i miłosierdzia. 

• Moralność niewolników –  jest wyrazem 

sprzeciwu wobec moralności dostojnej, zabezpiecza 
interesy słabych mas. Cechuje go zapobiegliwość o 
swoje dobro, zawiść, zazdrość, satysfakcja z powodu 
niepowodzenia innych, resentyment (negowanie 
tych wartości, których jednostka nie jest w stanie 
sama zrealizować), ale także zdolność do 
okazywania miłosierdzia i współczucia

F. Nietzsche: nurt apolliński i nurt 

dionizyjski

• Życie jest groźne i niszczycielskie, sztuka jest 

sposobem na przeciwstawianie się jego 
niszczycielskiemu działaniu. W kulturze greckiej, 
stojącej u źródeł kultury Zachodu, ścierały się dwa 
wymiary apolliński i dionizyjski

• Apollo symbolizował światło, rozum, 

powściągliwość, umiar, prymat formy i piękna nad 
chaosem , dystans wobec natury 

• Dionizos – to radość życia i twórczego działania, 

łamiąca bariery i wszelkie ograniczenia

• Połączenie tych dwóch elementów daje twórczą siłę 

genialnej jednostki (geniusza), która jest w stanie 
zmieniać świat, odsłaniać nowe prawdy i wpływać na 
myślenie innych ludzi

Kierkegaard: filozofia egzystencji 

• Egzystencja jest cechą wolnej jednostki, twórczej i 

samodzielnej. Egzystować to realizować siebie 
poprzez wolny wybór (albo – albo), spośród co 
najmniej dwu możliwości

• Egzystować to doświadczać samotności, tworzyć 

własną tożsamość w opozycji do tożsamości 
społecznej. Chcąc uzyskać odpowiedź na pytanie o 
sens życia należy je pracowicie tworzyć

• Podstawową cechą ludzkiego życia jest 

doświadczenie skończoności (czasowości, 
utracalności życia, utracalności zdrowia i dóbr 
materialnych). 

• W człowieku ścierają się przeciwstawne uczucia: lęk 

z odwagą, wolność z koniecznością, nadzieja ze 
słabością

S. Kierkegaarda: trzy typy życia 

•

Kierkegaard wyróżnił trzy typy życia, których sam 
doświadczył i które mogą stać się udziałem innych ludzi

•

Typ estetyczny - jest pochłonięty rzeczywistością 
zmysłowa, bawi się, żyje na powierzchni (konsument 
życia), sprawdza jak widzą go inni (narcyz)

•

Typ etyczny – charakteryzuje go poczucie 
odpowiedzialności, jest stały w swoich wyborach, jest 
przewidywalny, stara się racjonalnie przeżyć życie

•

Typ religijny – niekiedy religia stanowi jedynie tło 
życia, jednak człowiek autentycznie religijny żyje z 
przekonaniem o stałej obecności Boga w swoim życiu. 
Bóg domaga się od niego całkowitego zaufania i 
oddania (przykład Abrahama i Izaaka). Nagrodą za 
zaufanie jest pogłębiona świadomość własnego „ja”, 
samodzielność i samoświadomość

J.P. Sartre: absolutna wolność

• Człowiek jest bytem, który wykracza poza 

teraźniejszość w przyszłość. Jest określony przez 
swoje możliwości. Dzięki projekcji wykracza poza to, 
czym aktualnie jest, ku temu, czym może się 
dopiero stać, co może ze sobą uczynić. 

• Człowiek jest tym, co z sobą uczyni. Tworzywem 

bytu człowieka jest wolność i całkowita 
odpowiedzialność za własne wybory („każda wojna 
w której biorę udział, to moja własna wojna”)

• Człowiek jest skazany na wolność, dlatego nie 

może tak naprawdę odrzucić swojej wolności. Każdy 
wybór jest wyrazem jego dobrowolnej zgody. W tym 
sensie ludzkie życie to projekt, który stale się 
zmienia i podlega ciągłej aktualizacji  

J.P. Sartre: radykalna 

odpowiedzialność

• Nie istnieje Bóg, który przekazuje człowiekowi swą 

istotę, dlatego sam człowiek określa się w swojej 
egzystencji

• Inni to „piekło”, które wprowadza na jednostkę 

różnego typu ograniczenia. Bycie osądzanym przez 
innych krępuje jednostkę i powinno być przezwyciężone  

• Człowiek jest obciążany pełną odpowiedzialnością 

za siebie, chociaż często jej unika, wymyślając różne 
powody

• Jednostka jest odpowiedzialna za siebie i przed sobą, za 

to, co ze sobą uczyniła

• W ostatnich swoich pracach Sartre próbował połączyć 

egzystencjalizm z marksizm, mówił wówczas o 
zapośredniczeniu wolności jednostki w warunkach 
społecznych i ekonomicznych

Z. Freud: psychoanaliza a 

filozofia

• Psychoanaliza to wypracowana przez 

Freuda metoda leczenia schorzeń 
psychicznych. W kontekście psychoanalizy 
Freud wypracował koncepcję człowieka i 
kultury

• Freud uważał, że los człowieka rozgrywa się 

przede wszystkim w sferze nieświadomości 
(tego, co znajduje się poza naszą kontrolą)

• Ludzka psychika składa się z trzech warstw: 

id, superego i ego. Tylko tej ostatniej 
jesteśmy części jesteśmy tak naprawdę 
świadomi 

Z. Freud: Id, superego

• Id (ono) to najgłębsza warstwa psychiki, 

siedlisko ludzkich pierwotnych popędów , a 
także tych przeżyć, które wypieramy ze 
świadomości, czyli kompleksów

• Superego to warstwa psychiki na którą 

składają się przekazane nam w procesie 
wychowania i kształcenia, przez rodziców i 
wychowawców, normy moralne oraz społeczne 
nakazy i zakazy. W procesie wychowania 
nakazy te zostają zinternalizowane 
(uwewnętrznione) i zapisują się w nas w 
formie sumienia. Sumienie trzyma na uwięzi 
sferę id i nie dopuszcza do świadomości

Z. Freud: ego (ja)

• Pomiędzy id i superego rozpięte jest ego 

(ja). Tej części psychiki jesteśmy świadomi. 
Ego ma bezpośredni kontakt ze światem 
zewnętrznym, odbiera od niego bodźce i 
świadomie na nie reaguje

• Popęd seksualny młodego człowieka domaga 

się zaspokojenia. Wpojony mu przez 
superego, czyli rodzica zakaz, zabrania mu 
to czynić. Zaspakajając swój popęd młody 
człowiek wchodzi w konflikt z sumieniem - 
ma poczucie winy, a kiedy z tego rezygnuje, 
tłumi popęd, to w następstwie ma kompleksy

Z. Freud: eros i tanatos

• Dwie są zasadnicze energie zakorzenione w sferze id 

– popęd życia (eros) oraz popęd śmierci (tanatos)

• Eros to biologiczna siła życia, pęd do życia, do 

miłości, do zaspakajania pragnień, do przyjemności. 
Pęd do przyjemności jest korygowany przez zasadę 
rzeczywistości. Energią erosa jest libido.

• Tanatos to instynkt śmierci, dążenie do destrukcji i 

zniszczenia. Siła ta może być skierowana na 
zewnątrz, wówczas polega na destrukcji relacji 
społecznych, bądź jest skierowana do wewnątrz, 
wówczas polega na autodestrukcji (podmiot 
niszczy siebie) – różnego typu nałogi

• Oba te czynniki decydują o losach jednostki, 

społeczeństw i ludzkości

E. Fromm: psychoanaliza 

humanistyczna

• Fromm uznawał, że dla bytu ludzkiego 

kluczowy jest wymiar życia społecznego i 
psychologiczno-egzystencjalny. 

• Jako istota cielesna człowiek należy do 

królestwa zwierząt, ale jednocześnie wykracza 
ponad to królestwo. 

• Zwierze jest biernym elementem świata 

przyrody, nie ma sumienia, ani świadomości 
samego siebie, żyje w harmonii z naturą

• Narodziny człowieka do ludzkiego życia wiąże 

się z zerwaniem więzi z naturą. Wówczas 
instynkt przestaje bezpośrednio wpływać na 
nasze działanie  

E. Fromm: życie człowieka

• Człowiek jest istotą rozumną i samoświadomą. 

Jesteśmy istotami, której nie wystarcza to, że żyje, 
on pragnie żyć sensownie.

• Życie ludzkie jest doświadczeniem 

wyobcowania od tego, co jest naszym 
pierwotnym domem, a następnie powolnego 
odbudowywania więzi z innymi ludźmi i kulturą

• Zwierze jest zadowolone, gdy zaspokoi swoje 

potrzeby fizjologiczne, natomiast ludzkie potrzeby 
są bardziej rozbudowane

• Zdrowe społeczeństwo składa się z ludzi 

twórczych i produktywnych. Produktywność jest 
realizacją tkwiących we nas możliwości, rozumienia 
siebie i nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi 

E. Fromm: problem 

osamotnienia

• Najsilniejszą ludzką potrzebą jest przezwyciężanie stanu 

osamotnienia. 

• Dokonujemy to przez stany orgiastyczne (przeżycia 

seksualne, alkoholizm, narkomania) – są silne, obejmują 
ludzkie ciało i psychikę, ich działanie nie trwa długo i stale 
domaga się nowych bodźców

• Inną formą pokonywania osamotnienia jest konformizm 

(zespolenie z grupą) – to stan trwały,  ale dotyczy jedynie 
psychiki

• Innym sposobem przełamywania osamotnienia jest 

działalność twórcza (zespolenie z pracą, bądź swoim 
dziełem) – ma charakter trwały, ale nie dotyczy relacji 
międzyosobowych

• Najlepszym sposobem radzenia sobie z osamotnieniem jest 

dojrzała miłości, nastawione na dawanie, a nie na branie. Taki 
związek nie niszczy indywidualności osób, które w nim 
pozostają.  

E. Fromm: inne potrzeby 

ludzkie

• Potrzeba transcendencji – to dążenie do wykraczania 

poza to, kimś się aktualnie jest. Z tym wiąże się 
pragnienie wolności i samostanowienia o sobie

• Potrzeba zakorzenienia – proces dojrzewania polega 

na zrywaniu więzów rodzinnych, a następnie ich 
powolnemu odbudowywaniu (dla własnego zdrowia 
psychicznego musimy być z kimś i z czymś związani)

• Potrzeba poczucia tożsamości – chcemy bronić 

własnej odrębności i wyjątkowości. Mając wrobione 
poczucie własnej wartości możemy wchodzić w zdrowe 
relacje z innymi osobami 

• Potrzeba układu odniesienia i czci – nie zadawala 

nas jakakolwiek wizja świata, chcemy rozumieć 
rzeczywistość obiektywnie. Na tą potrzebę 
odpowiadają systemy religijne, naukowe i filozoficzne

M. Scheler: hierarchia wartości

• Wartości są czymś poznawanym przez człowieka 

intuicyjnie (zmysł aksjologiczny), intelekt je porządkuje

• Poznając wartości od razu poznajemy ich hierarchiczne 

ułożenie. Wartości stanowią podstawowy punkt 
orientacyjny w naszym życiu, umożliwiają wybór 
między dobrem i złem.

• Można mówić o wartościach pozytywnych i negatywnych
• Wartości hedonistyczne (przyjemność – nieprzyjemność)
• Wartości utylitarne (użyteczność – brak użyteczności)
• Wartości witalne (życie – śmierć, zdrowie – choroba)
• Wartości  duchowe : poznawcze (prawda – fałsz), 

estetyczne (piękno – brzydota), prawne (prawość – 
nieprawość), 

• Wartość świętości (sacrum – profanum)

M. Scheler: wzory osobowe

• Osoba ludzka się rozwija, gdy poznaje pełną gamę wartości 
• Wzory osobowe stanowią kulturowy sposób na 

upowszechnianie się świata wartości (sprowadzają je z 
poziomu idealnego na poziom realny). 

• wartością hedonistycznym odpowiada - artysta w 

zażywaniu rozkoszy

• wartością utylitarnym – przywódca polityczny, sprawny 

menadżer

• wartością witalnym – bohater; ten, który potrafi 

zaryzykować utratę własnego życia dla obrony i ratowania 
innych 

• wartością duchowym – geniusz, genialny naukowiec, 

genialny artysta

• wartości sacrum – święty; ten który realizuje wartości z 

najwyższego poziomu, a jednocześnie w odpowiednich 
proporcjach realizuje wartości niższe 

M. Scheler: błędy zmysłu 

aksjologicznego

• Subiektywizm – przekonanie, każda jednostka tworzy swój 

własny, odrębny świat wartości. Wówczas przyjmuje się, że te 
światy są ze sobą nieporównywalne

• Relatywizm kulturowy – teza, że wartości są wytworem 

kultury, stąd w każdej z nich mamy do czynienia z innym 
zestawem wartości

• Zawężenie perspektywy aksjologicznej - wrażliwość na 

wartości jednego typu – (np. przyjemnościowe, lub witalne)

• Totalizm – narzucanie siłą wartości przez siebie realizowanych 

(np. nauczyciel, który mówi, że najważniejsza jest nauka)

• Resentyment – odrzucenie tych wartości, których nie 

jesteśmy w stanie sami zrealizować (np. młody człowiek, który 
nie chce lub nie potrafi się uczyć, mówi kolegom, że 
studiowanie to strata czasu). Człowiek kierujący się uczuciem 
resentymentu porównuje się z innymi, aby siebie 
dowartościować. 

Personalizm

• Opiera się na przekonaniu, że osoba ludzka 

jest bytem autonomicznym, zdolnym do 
działania wolnego i odpowiedzialnego. 

• Główną wartością chronioną w personalizmie 

jest godność osoby ludzkiej.

• Ze względu na to, że każdy człowiek jest 

nośnikiem takiej godności, nie można 
traktować ani siebie ani innych 
przedmiotowo, ale zawsze jako cel sam w 
sobie. 

Przedstawiciele personalizmu: 
Jacques Maritain, Emanuel Mounier, 
Karol Wojtyła (Jan Paweł II), Józef 
Tischner

• Człowiek jako osoba może się rozwijać 

i doskonalić, dążyć do realizacji 
najwyższego dobra, czyli doskonałości 
moralnej (eudajmonii). Jednak własnej 
doskonałości moralnej nie można 
realizować w izolacji wobec innych 
osób. 

• Afirmacja godności nakłada na nas 

obowiązek tworzenia wspólnoty

Osoba: historia i 
współczesność

• Boecjusz: osoba to indywidualna 

substancja natury rozumnej (pierwotnie 
definicja służyła do rozstrzygania sporów o 
relacje w Trójcy Świętej, od XI wieku 
odniesiona do człowieka)  

• Współcześnie: bycie osobą oznacza, że 

jednostka – ma zdolność do poznania 
intelektualnego, miłości; jest wolna, 
samoświadoma, unikalna (nie ma dwóch 
takich samych osób); jest połączeniem 
duszy i ciała (duszę otrzymujemy 
prawdopodobnie w momencie poczęcia)  

E. Mounier: antropologia 
negatywna 

• Nie można zdefiniować osoby; jest ona 

czymś aktywnym, bycie osobą jest nam 
zadane.

• Osoba to nie człowiek (bycie 

człowiekiem oznacza przynależność 
gatunkową)

• Osoba to nie jednostka (bycie jednostką 

oznacza, że znajdujemy się w relacji 
społecznej z grupą)

• Osoba to nie osobowość (osobowość to 

charakter i temperament) 

E. Mounier: wyjątkowość 
każdej osoby

• Osoba to coś najpierwotniejszego. 

Jako osoby jesteśmy ludźmi, 
jednostkami, mamy osobowość

• Osoba to rzeczywistość, którą poznajemy 

a zarazem tworzymy od „wewnątrz”

• Osoba jest czymś całkowicie 

wyjątkowym i niepowtarzalnym 

• Adekwatnym sposobem poznania osoby 

jest miłość („być znaczy kochać”) 

E. Mounier: ruch ku 
personalizacji

• Osoba jest przeżywaną działalnością 

autokreacji, komunikacji, 
przynależności, którą daje się uchwycić 
w ruchu ku personalizacji

• Ruch ku personalizacji jest istotą 

ewolucji świata, dokonuje się w przejściu 
od materii do ducha (wpływ E. Bergsona)

• Osoba jest najwyższą i najważniejszą 

formą egzystencji (zwieńczenie procesu 
humanizacji świata)

E. Mounier: wymiary życia 
osoby

1

) Powołanie - do przekraczania samego 

siebie, do bycia lepszym,

2) Wcielenie – osobą można być jedynie w 

ciele; możemy się rozwijać jedynie w 
oparciu o materię

3) Wspólnota – realizacja osoby dokonuje 

się przez pracę na rzecz wspólnoty

Ćwiczenia formujące osobę: rozważenie 

własnego powołania, zaangażowanie, 
wyrzeczenie, czyli rezygnacja z egoizmu 
na rzecz innych 

W personalizmie wyróżnia się 
następujące zasady etyki 
społecznej: 

• zasada dobra wspólnego, 
• zasada pomocniczości, 
• zasada solidarności, 
• zasada sprawiedliwości, oraz 

dodatkowe:

• zasada pluralizmu społecznego, 
• zasada uczestnictwa w strukturach 

życia publicznego, 

• zasada prymatu człowieka nad rzeczą