Historia filozofii 

starożytnej 

(VI w p.n.e – 529r. n.e.) 

Okresy filozofii starożytnej:
1. Naturalistyczny (filozofii 
przyrody)
2. Humanistyczny (sofiści, 
Sokrates)
3. Wielkich syntez (Platon, 
Arystoteles)
4. Hellenistyczny (stoicy, 
epikurejczycy, sceptycy)
5. Religijny (Plotyn, Porfiriusz)

Okres naturalistyczny 

• Pytanie o Arche: to pytanie o początek (w przestrzeni i 

w czasie), źródło, zasadę, pierwszą przyczynę, władzę – 
co kieruje rzeczywistością

• Szkoła jońska: Tales (arche to woda), Anaksymander 

(arche to bezkres); Anaksymenes (arche to powietrze), 
Heraklit (arche to ogień), o jego zmianach decyduje 
boski Logos

• Szkoła pitagorejczyków: Pitagoras (arche to liczba)
• Szkoła eleatów: Parmenides, Zenon (arche to byt)
• Szkoła atomistów: Demokryt, Leucyp (arche to atom)
• Eklektycy: Empedokles (arche to woda, powietrze, 

ogień, ziemia, które się przyciągają, bądź odpychają), 
Anaksagoras (istnieje wiele cząstek, którymi rządzi 
boski rozum – Nous)

Okres humanistyczny – 

poglądy sofistów

• Protagoras, Gorgiasz, Hippiasz, Trazymach. 

Sofiści to nauczyciele mądrości (V w. p.n.e.), uczyli za 
pieniądze

• Wiedza praktyczna (techne): sofiści nauczali jak żyć 

państwie (polis). Zajmowali się kształceniem i 
wychowywaniem młodych ludzi

• Uczyli sztuki argumentacji, ponieważ działalność 

publiczna wiązała się z umiejętnością przekonywania 
innych do własnych racji

• Konwencjonalizm wszystkich zasad życia społecznego i 

religijnego (relatywizm kulturowy)

• Relatywizm etyczny: nie można zdobyć wiedzy pewnej 

na temat dobra i zła; o tym, co dobre i prawdzie, 
decyduje użyteczność, czyli zastosowanie wiedzy w 
praktyce

Sokrates: intelektualizm 

etyczny

• Sokrates urodził się i mieszkał w Atenach (469 – 399 p.n.e), 

z zawodu był kamieniarzem

• Jego zdaniem cnota (dzielność etyczna) jest tożsama z 

wiedzą na temat wartości oraz umiejętności jej przełożenia 
na działania praktyczne. 

• Cnota wynika z natury ludzkiej, dlatego zalety charakteru 

mają charakter uniwersalny, niezależny od społeczności 

• Cnota to zalety ducha, takie jak: sprawiedliwość, męstwo, 

pobożność, roztropność, umiarkowanie

• Trzy metody dochodzenia do wiedzy: 
• elenktyczna - zbijania wiedzy pozornej, czyli wykazywanie 

sprzeczności w argumentacji przeciwnika, maieutyczna 
(położnicza) - wydobywanie wiedzy zapisanej w duszy 
rozmówcy, indukcyjna (od szczegółu do ogółu) – jej celem 
jest ustalenie definicji danego pojęcia etycznego (męstwo, 
sprawiedliwość, pobożność)

Mniejsze szkoły posokratejskie

• Cynicy – założyciel: Antystenes z Aten, 

Diogenes z Synopy. Cnota jest w życiu 

najważniejsza. Polega ona na trosce o dobra 

duchowe i nie troszczeniu się o dobra 

materialne. Cynicy odrzucali życie w polis i 

uważali się za obywateli świata. Postulowali 

odrzucenie dóbr materialnych i życie proste 

• Cyrenaicy – założyciel: Arystyp z Cyreny. 

Człowiekowi są znane tylko jego stany, a te 

są przyjemne, albo przykre. Przyjemność jest 

dobra, a nieprzyjemność zła. Przyjemności są 

natury cielesnej. Szczęście jest zbiorem 

chwilowych przyjemności – stąd „łap chwilę”, 

czyli staraj się wykorzystać każdą przyjemną 

chwilę w życiu  

Okres wielkich syntez: Platon

• Platon żył w latach 427 – 347 p.n.e. w Atenach 

(Arystokles). W młodości wiele podróżował, przebywał w 
Egipcie, na Sycylii (tam chciał reformować państwo, ale 
to mu się nie udało). W wieku 40 lat założył w Atenach 
własną szkołę filozoficzną (Akademia) 

• Platońska teoria idei (idealizm obiektywny):
• Idea to forma, substancja, wzór zapisany w strukturze 

świata i w umysłach ludzkich

• idee są poznawane przez intuicję i intelekt
• są niecielesne, czyli niezależnie od świata 

zmysłowego 

• są niezmienne i wieczne. 
• istnieją samoistnie, to znaczy, że nie zostały 

stworzone

• dzięki nim istnieje porządek we wszechświecie 

Platon: hierarchiczna struktura 

rzeczywistości

• Pierwsza zasada (Jedno – Wiele)
• Świat idei (liczby i figury idealne)
• Byty matematyczne (obiekty geometryczne 

i bryły)

• Dusza świata i dusze indywidualne
• Świat zmysłowy (obiekty cielesne)
• Świat został utworzony przez boskiego 

budowniczego  - Demiurga, który wziął wzór 
ze świata idei i połączył go z wieczną materią i 
w ten sposób uczynił znaną nam postać świata 
[w Biblii Bóg stworzył świat z niczego] 

• Miejscem tego połączenia są czas i przestrzeń.

Platon: koncepcja poznania

• Świat zmysłowy to rzeczywistość cieni, złudy, 

poznajemy go przez wzrok słuch, dotyk, smak, węch 
(metafora jaskini) 

• Istnienie prawdziwe przysługuje ideom (wzorom 

rzeczy). Sposobem na poznanie idei (idealnych proporcji 
w strukturze świata) jest anamneza (przypominanie 
sobie). Kiedyś dusza ludzka przebywała w świecie idei i 
teraz musi sobie to tylko przypomnieć

• Kolejne etapy zdobywania wiedzy to dialektyka 

wstępująca, która polega na uwalnianiu nas od 
przyzwyczajeń zmysłowych i prowadzi do rzeczywistości 
idealnych wzorów rzeczy, oraz dialektyka zstępująca 
– w której wychodzimy od pierwszej zasady i świat idei 
dochodzimy do tego, co zmysłowe

Platon: dowody na 

nieśmiertelność duszy

• Dusza jest zdolna do poznania rzeczy wiecznych 

i nieśmiertelnych, zatem jest do nich podobna 

(nawet niewykształcony niewolnik jest w stanie 

zrozumieć podstawowe prawdy matematyczne)

• Dusza kieruje ciałem, a boską jest kierować, 

zatem dusza jest pokrewna temu, co boskie i 

wieczne

• Dusza warunkuje życie. Śmierć jest 

przeciwieństwem życia, zatem kiedy ciało 

umiera dusza wędruje dalej i łączy się z innym 

ciałem – metampsychoza: (wędrówka dusz)

• Dobrem jest to, co trwa i nie ulega zepsuciu, a 

złem, to co niszczeje. Każda rzecz ma w sobie 

dobro i zło, ciało jest złe a dusza dobra

Platon: aspekty duszy i cnoty

•

Dusza odpowiada za biologiczną funkcję życia, 
oraz za czynności psychiczne. W ludzkiej 
psychice Palton wyróżnił trzy aspekty:

•

Dusza rozumna (odpowiada za myślenie) – 
cnotą dla niej jest mądrość 

•

Dusza gniewliwa (odpowiada za czynności 
woli) – cnotą dla niej jest męstwo

•

Dusza zmysłowa (odpowiada za nasze uczucia 
i pragnienia) – cnotą dla niej jest umiarkowanie

•

Kiedy harmonijnie rozwijamy w sobie te trzy 
cnoty, to dodatkowo otrzymujemy cnotę 
sprawiedliwości

Koncepcja państwa według 

Platona

• Rządzący (filozofowie) – cechuje ich mądrość. 

W państwie rządzą ci, którzy są posiadają 
wiedzę i kompetencję. W tym wypadku nie 
decyduje urodzenie 

• Strażnicy (żołnierze) – cechuje ich męstwo
• Żywiciele (kupcy i rolnicy) – cechuje ich 

umiarkowanie

• Wzorcowe państwo ma być podobne do dobrze 

funkcjonującej ludzkiej duszy; nie ma w nim 
własności prywatnej

• Państwo ma być samowystarczalne (obywatele 

dzięki posiadanym dobrom i własnej pracy 
powinni się wyżywić i obronić

Arystoteles: obszary wiedzy

• Arystoteles (384 – 322 p.n.e.). Urodził się w 

Stagirze, na północy Grecji, był uczniem 

Platona. Filozofię łączył z zainteresowaniami 

przyrodniczymi. Był nauczycielem Aleksandra 

Macedońskiego. Założył własną szkołę 

filozoficzną w Atenach (Likejon – stąd liceum)

• Podział wiedzy: 
• Teoretyczna - wiedza dla samej wiedzy: 

metafizyka, fizyka, psychologia, matematyka

• Praktyczna – wiedza po to, aby dobrze 

postępować w życiu społecznym: etyka, polityka

• Wytwórcza – wiedza potrzebna do 

wykonywania użytecznych przedmiotów: 

architektura, kamieniarstwo, rzemiosło

Arystoteles: przyczyny bytowe 

i kategorie 

• Formalna - istota rzeczy: np. dusza rozumna 

w człowieku, plan w umyśle architekta

• Materialna - to, z czego dana rzecz jest 

zrobiona: ciało i kości w przypadku człowieka, 

cegłówki z których zrobiony jest dom

• Sprawcza – pierwsza przyczyna, gdy mówimy 

o człowieku, murarz w przypadku domu

• Celowa - życie szczęśliwe dla człowieka, po 

to, aby mieszkać w przypadku domu

• Kategorie to sposoby orzekania o bycie i 

sposoby poznawania tego, co istnieje. 

Arystoteles wymienił ich dziesięć:  

substancja, jakość, ilość, relacja, 

działanie, doznawanie działania, miejsce, 

czas, posiadanie, położenie

Arystoteles: złożenia bytowe

• Arystoteles zaproponował inne od Platona rozumienie 

bytu (realizm metafizyczny). Twierdził, że nie 
istnieje odrębny świat idei, ponieważ wzory rzeczy są 
wkomponowane w strukturę bytu. Istnieją konkretne 
byty, które składają się z określonych części. 

• Substancja – przypadłości cechy zewnętrzne: w 

przypadku człowieka jego cechy zewnętrzne, płeć, 
kolor skóry, wzrost, zdolności

• Materia (potencja) - budulec, z którego można 

uczynić określoną postać rzeczy: w przypadku 
człowieka kości i mięso

• Forma (akt) – zbiór cech rodzajowych, dzięki którym 

należymy do rodzaju ludzkiego. Entelechia oznacza 
przejście od potencji do aktu, czyli urzeczywistnienie 
konkretnego bytu (ten oto konkretny Jan Kowalski)

Arystoteles: koncepcja duszy

Arystoteles zajmował się biologicznym aspektem 

funkcjonowania ludzkiej duszy. Wyróżnił:

Duszę wegetatywną: odpowiada za odżywanie i 

rozmnażanie się (posiadają ją rośliny, zwierzęta 

i człowiek)

Duszę zmysłową: odpowiada za potrzeby, 

uczucia, poznanie zmysłowe (posiadają ją 

zwierzęta i człowiek)

Duszę rozumną: odpowiada za myślenie 

(posiada ją wyłącznie człowiek)

Dusza rozumna dzieli się na duszę teoretyczną 

(wiąże się z myśleniem) i duszę praktyczną 

(wiąże się z działaniem) 

Wszystkie części duszy biorą udział w 

podejmowaniu przez nas decyzji

Szczęście według Arystotelesa 

• Eudajmonia: jest efektem dojrzałości jednostki, 

osiągnięciem najlepszego rozwoju jaki jednostka 
może zdobyć, przy określonym stanie swojej 
natury. Eudajmonia jest możliwym do 
osiągnięcia, stanem wewnętrznej doskonałości 
moralnej jednostki 

• Ludzie życie szczęśliwe wyobrażają sobie na trzy 

sposoby: a) zbiór przyjemności (dotyczy także 
zwierząt, b) zaszczyty (wynikające z działalności 
publicznej – vita activa, c) bezinteresowna 
kontemplacja prawdy – vita contemplativa

• Ten ostatni sposób na życie szczęśliwe jest dla 

Arystotelesa szczególnie wartościowy 

Cnoty intelektualne:

• Cnoty główne (określają cele działań) : 
• wiedza instrumentalna – praktyczna umiejętność 

rozwiązywania problemów 

• wiedza naukowa – dotyczy faktów występujących w 

świecie i praw, które nimi rządzą 

• roztropność – pozwala znaleźć równowagę między 

własnymi potrzebami a potrzebami innych osób

• inteligencja – umiejętność kojarzenia różnych rzeczy 

z sobą

• mądrość – wnika z wieku i życiowego doświadczenia
• Cztery pomocnicze (określają sposoby ich realizacji): 
• pomysłowość, bystrość, rozwaga, spryt – uzupełniają 

wymienione wcześniej cnoty główne

Cnoty etyczne

• Cnota jest trwałą dyspozycją do pewnego rodzaju 

postanowień, polegającą na zachowaniu 

właściwej ze względu na nas średniej miary, którą 

określa rozum i to w sposób w jaki by ją określał 

człowiek rozsądny. Potrzebna jest wiedza, 

ćwiczenia wewnętrzne, przyjaźń we wspólnocie

• Cnota jest warunkiem koniecznym, a niekiedy 

wystarczającym do dobrego i szczęśliwego życia. 

Człowiek cnotliwy nie unika namiętności, ale 

doznaje ich we właściwym czasie, we właściwym 

miejscu, z właściwych przyczyn, wobec 

właściwych osób, we właściwym celu i we 

właściwy sposób

• Zasada złotego środka stanowi sposób na  

rozwój umiejętności związanych z życiem 

cnotliwym. 

Przykłady cnót etycznych

• Obowiązuje zasada złotego środka, inaczej zasada 

właściwej miary

• Umożliwia ona panowanie nad własnymi emocjami i 

pragnieniami i dobór odpowiedniego postępowania

• Cnoty etyczne wyrabiamy w sobie przez nawyk i 

doświadczenie, np.

• Męstwo jest środkiem, między zuchwalstwem i 

tchórzostwem

• Szczodrość środkiem między rozrzutnością i 

skąpstwem

• Umiarkowanie środkiem między rozwiązłością i 

niewrażliwością 

• Dowcip środkiem między kpiarstwem i ponuractwem  

Przyjaźń u Arystotelesa

• Przyjaźń (philia), łączy społeczność we 

wspólnotę, skierowaną na realizację wspólnych 
celów, ma charakter państwowotwórczy

• Istnieją trzy typy przyjaźni: dla przyjemności 

(ludzie młodzi), dla korzyści (relacje w miejscu 
pracy), dla moralnej doskonałości, jest 
nakierowana wewnętrzny rozwój przyjaciela

• Ten ostatni typ, to przyjaźń obywatelska, cechuje 

ją bezinteresowność, czyli większa troska o dobro 
przyjaciela niż o moje własne. Nie potrzebuje 
sprawiedliwości, ponieważ zawiera w sobie 
zasady społecznej sprawiedliwości 

Filozofia hellenistycza

• Epikureizm : kluczową rolę spełnia aponia, 

czyli – dystans wobec odczucia fizycznego bólu i 
umiejętność neutralizowania cierpień duszy

• Stoicyzm: kluczową rolę odgrywa apatia, gdzie 

spokój ducha oznacza dystans wobec skrajnych 
negatywnch emocji, takich jak zazdrość, zawiść, 
odraza, które są traktowane jako choroby duszy

• Sceptycyzm: kluczowa jest afonia, kiedy 

spokój ducha oznacza dystans wobec poglądów 
i teorii filozoficznych, które wprowadzają zamęt 
w życiu. Wówczas etyka polega na dawaniu 
dobrych przykładów (wzorów do naśladowania)

Filozofia jako sztuka dobrego 

życia

• W szkołach hellenistycznych filozofia staje się 

sztuką dobrego i szczęśliwego życia, która ma 
zapewnić ataraksję, czyli spokój ducha, oraz 
autarkię, czyli samowystarczalność jednostki w 
realizacji postulatu życia szczęśliwego

• Filozofia jest psychoterapią, zajmuje się 

leczeniem chorób duszy (lęków i negatywnych 
emocji)

• uczy jak dobrze żyć, uczy jak umierać, godząc 

się na nieuchronność rzeczy koniecznych, uczy 
jak czytać, aby czytany teksty zmieniały nasze 
życie, uczy jak aktywnie słuchać innych, aby 
umożliwić nam wzajemne komunikowanie się 

Epikur: zrozumienie ludzkich 

potrzeb

 

Epikur żył w latach (342- 270 p.n.e). Urodził się na 
wyspie Samos. W Atenach założył własną szkołę 
filozoficzną (Ogród Epikura)

  Podzielił ludzkie potrzeby na:

a) naturalne i konieczne: jedzenie, picie, sen

• b) naturalne i niekonieczne: wykwintne jedzenie, seks
• c) nienaturalne i niekonieczne: zaszczyty, 

nieśmiertelna sława, prestiż społeczny

• Epikureizmu polega na ascezie pragnień: im pragnień, 

tym większe prawdopodobieństwo ich zaspokojenia; do 
życia szczęśliwego wystarcza realizacja tych pierwszych

• Przyjemność to przede wszystkim brak cierpień, a 

dopiero później zaspakajanie pragnień

Epikur: lęki i sposoby terapii

• Filozofia stanowi lekarstwo na ludzkie lęki
• Lęk przed śmiercią: nie należy bać się śmierci, 

ponieważ kiedy żyjemy, to śmierci nie ma, a kiedy 
przychodzi śmierć, to nie ma już nas

• Lęk przed bogami: bogów nie należy się bać, ponieważ 

żyją z odrębnym świcie i nie interesują się nami 

• Lęk przed cierpieniem: nie należy się go bać, 

ponieważ kiedy ból jest silny, to nie trwa długo, a kiedy 
trwa długo, to nie jest silny, zatem można go znieść

• Lęk przed niemożliwością szczęśliwego życia: z 

koncepcji świata przyjętego przez Epikura wynika, że 
mamy wpływ na swój los

• Cnota jest niezależnością człowieka wobec losu. Lepiej 

być nieszczęśliwym z rozumem niż szczęśliwym bez 
rozumu

Stoicy: życie cnotliwe

• Założyciel szkoły stoików to Zenon z Kition (ok. 

300r. p.n.e.), obok niego ważną postacią był 
Chryzyp z Soloj, Kleantos z Asos

• Nazwa stoicyzm pochodzi od kolorowego portyku, 

przy którym się spotykali. Za rządów 30 tyranów 
zamordowano przy nim wielu obywateli Aten. 
Stoicy chcieli zmienić złą sławę tego miejsca

• Wyróżnia się trzy okresy w historii szkoły: stoa 

starsza, stoa średnia i stoa młodsza – okres 
rzymski

• Najbardziej znani przedstawiciele to Seneka, 

Marek Aureliusz, Epiktet

• Stoicy korzystali z koncepcji wcześniejszych 

filozofów (pitagorejczycy, cynicy, Arystoteles)

Fizyczne założenia etyki 

stoików

 

materializm - świat zbudowany jest z materii 
biernej i czynnej – phneuma, która ożywia 
materię bierną, a także stanowi rodzaj ładu w 
niej zapisany
panteizm  - rzeczywistość jest wypełniona 
obecnością boskiego Logosu, który wypełnia 
świat rozumnością 
celowość świata - obecność Logosu sprawia, 
że w świecie nie ma rzeczy przypadkowych i 
zbytecznych, wszystko ma swój sens i cel
cykliczność świata - rzeczywistość podlega 
stałym zmianom, to, co umiera staje się 
zaczątkiem rzeczy następnych

Etyka stoików

• Cnota to konieczny warunek życia szczęśliwego
• Cnota to niezależność od zewnętrznych okoliczności i 

życie zgodne z rozumną naturą

• Natura ludzka jest częścią natury w ogóle. 

Kosmiczna natura to Logos, który określa ład 
panujący w świecie i określa zasady dotyczące 
ludzkiego życia (stąd hierarchia praw: prawo 
kosmiczne – dotyczy wszystkich bytów, prawo 
natury  - dotyczy wszystkich istot żywych, prawo 
ludzkie – ma być efektem odczytania tego prawa 
natury przez konkretne społeczności)

• Cnota to niezależność od skrajnych namiętności 

(szczególnie takich jak: zazdrość, zawiść, odraza, 

smutek, 

przygnębienie), czyli apathia   

Ideał mędrca u stoików

• Stoik nie chce zmieniać świata, ale zmienia 

swoje nastawienie do rzeczywistości

• Człowiek wolny, to ten który zrozumiał 

konieczności pośród których żyje, nie ulega 
skrajnym emocjom, jest nieporuszony wobec 
zmieniających się okoliczności losu (amor fati 
– ukochaj swój los) 

• Mędrzec jest obojętny na zaszczyty, władze, 

pozycję społeczną, ale może także pełnić 
określone funkcje publiczne

• Mędrzec troszczy się najpierw o siebie (swój 

rozwój wewnętrzny), o państwo, a dopiero 
potem o swoją rodzinę