GŁÓWNE KIERUNKI
GŁÓWNE KIERUNKI
PYTAŃ FILOZOFICZNYCH
PYTAŃ FILOZOFICZNYCH
Materiały do wykładów
Materiały do wykładów
dr Jerzy
dr Jerzy
Jasiński
Jasiński
GŁÓWNE KIERUNKI
GŁÓWNE KIERUNKI
PYTAŃ FILOZOFICZNYCH
PYTAŃ FILOZOFICZNYCH
Materiały do wykładów
Materiały do wykładów
dr Jerzy
dr Jerzy
Jasiński
Jasiński
1. Najdawniejsi myśliciele greccy próbowali
1. Najdawniejsi myśliciele greccy próbowali
przede wszystkim dać odpowiedź na pytania:
przede wszystkim dać odpowiedź na pytania:
- w jaki sposób powstał świat
- w jaki sposób powstał świat
?, i
?, i
- z czego jest zbudowany
- z czego jest zbudowany
?, a ich dociekania
?, a ich dociekania
ontologiczne ograniczały się do przyrody.
ontologiczne ograniczały się do przyrody.
2. Z biegiem czasu uwaga filozofów
2. Z biegiem czasu uwaga filozofów
zaczynała
się
koncentrować
na
zaczynała
się
koncentrować
na
poszukiwaniach
jakiejś
poszukiwaniach
jakiejś
rzeczywistości
rzeczywistości
ponadzmysłowej
ponadzmysłowej
,
której
zrozumienie
,
której
zrozumienie
pozwoliłoby
wyjaśnić
naturę
bytu
pozwoliłoby
wyjaśnić
naturę
bytu
materialnego.
materialnego.
3. Rodziły się także dalsze pytania, jak:
3. Rodziły się także dalsze pytania, jak:
- Jak powstał człowiek i jaka jest jego rola we
- Jak powstał człowiek i jaka jest jego rola we
wszechświecie?
wszechświecie?
- Czym jest rzeczywistość, która realnie istnieje?
- Czym jest rzeczywistość, która realnie istnieje?
Jak daleki sięga? Skąd się wzięła? Jakie są jej
Jak daleki sięga? Skąd się wzięła? Jakie są jej
właściwości?
właściwości?
- Czy oprócz otaczającej nas rzeczywistości jest
- Czy oprócz otaczającej nas rzeczywistości jest
jeszcze coś innego, niedostrzegalnego dla zmysłów?
jeszcze coś innego, niedostrzegalnego dla zmysłów?
- Czy byt miał początek i koniec?
- Czy byt miał początek i koniec?
- Czy z biegiem czasu rzeczywistość podlega
- Czy z biegiem czasu rzeczywistość podlega
zasadniczym przeobrażeniom?
zasadniczym przeobrażeniom?
- Czy dokonuje się w niej rozwój, który prowadzi
- Czy dokonuje się w niej rozwój, który prowadzi
do nowych, wyżej zorganizowanych form?
do nowych, wyżej zorganizowanych form?
- Jakie prawidłowości rządzą światem i rozwojem?
- Jakie prawidłowości rządzą światem i rozwojem?
- Czy jest jeden czy więcej bytów?, i jak się one
- Czy jest jeden czy więcej bytów?, i jak się one
mają do siebie?
mają do siebie?
- Czym są gwiazdy?
- Czym są gwiazdy?
- Dlaczego coś się wydarza?
- Dlaczego coś się wydarza?
- Jaki jest sens naszego życia?
- Jaki jest sens naszego życia?
- Czemu umieramy i co się dzieje z nami po
- Czemu umieramy i co się dzieje z nami po
śmierci?
śmierci?
- Co jest tak naprawdę dobre a co złe?
- Co jest tak naprawdę dobre a co złe?
W odniesieniu do człowieka powstają
W odniesieniu do człowieka powstają
pytania związane z jego życiem, śmiercią,
pytania związane z jego życiem, śmiercią,
wolnością, dobrem i złem, itd., itp.
wolnością, dobrem i złem, itd., itp.
Pytania te można mnożyć, a na niektóre
Pytania te można mnożyć, a na niektóre
z nich jednoznacznie nie da się jeszcze i
z nich jednoznacznie nie da się jeszcze i
dziś odpowiedzieć, co tylko potwierdza
dziś odpowiedzieć, co tylko potwierdza
konieczność prowadzenia dalszych badań,
konieczność prowadzenia dalszych badań,
w tym i filozoficznych dociekań.
w tym i filozoficznych dociekań.
NIEKÓRE METODY BADAŃ (dociekań)
NIEKÓRE METODY BADAŃ (dociekań)
FILOZOFICZNYCH
FILOZOFICZNYCH
Każde postępowanie badawcze, zmierzające do
Każde postępowanie badawcze, zmierzające do
zdobycia wiedzy, odpowiedzi czy ich prób na
zdobycia wiedzy, odpowiedzi czy ich prób na
postawione pytania, odbywa się przy pomocy
postawione pytania, odbywa się przy pomocy
określonej metody czy określonych metod.
określonej metody czy określonych metod.
Metoda badań jest, bowiem drogą do czegoś
Metoda badań jest, bowiem drogą do czegoś
i pozwala na realizację wytkniętych
i pozwala na realizację wytkniętych
celów.
celów.
W rozważaniach filozoficznych na przestrzeni
W rozważaniach filozoficznych na przestrzeni
dziejów stosowane były rozmaite metody, a
dziejów stosowane były rozmaite metody, a
niektórzy filozofowie przy formułowaniu swoich
niektórzy filozofowie przy formułowaniu swoich
koncepcji korzystali z więcej niż jednej z nich.
koncepcji korzystali z więcej niż jednej z nich.
Ja zaprezentuję państwu charakterystykę
Ja zaprezentuję państwu charakterystykę
trzech wybranych przykładowo metod:
trzech wybranych przykładowo metod:
- intuicyjno – dedukcyjnej,
- intuicyjno – dedukcyjnej,
- doświadczalno – indukcyjnej,
- doświadczalno – indukcyjnej,
- dialektycznej.
- dialektycznej.
Do zwolenników pierwszej z nich zaliczyć
Do zwolenników pierwszej z nich zaliczyć
można francuskiego matematyka i filozofa
można francuskiego matematyka i filozofa
Rene Descarte’sa (1596 – 1650), zwanego
Rene Descarte’sa (1596 – 1650), zwanego
wam zapewne pod spolszczonym brzmieniem
wam zapewne pod spolszczonym brzmieniem
Kartezjusza.
Kartezjusza.
W
efekcie
własnych
przemyśleń
W
efekcie
własnych
przemyśleń
metodologicznych doszedł on do przekonania,
metodologicznych doszedł on do przekonania,
że poznanie naukowe może być dokonane
że poznanie naukowe może być dokonane
jedynie na drodze
jedynie na drodze
intuicji
intuicji
i
i
dedukcji.
dedukcji.
Ściśle rzecz biorąc, są to dwie
Ściśle rzecz biorąc, są to dwie
różne metody
różne metody
badawcze
badawcze
, lecz zdaniem Kartezjusza należy się
, lecz zdaniem Kartezjusza należy się
nimi posługiwać łącznie, gdyż
nimi posługiwać łącznie, gdyż
wzajemnie się
wzajemnie się
uzupełniają
uzupełniają
, dając możność
, dając możność
poznania pewnego
poznania pewnego
.
.
Przez
Przez
intuicję
intuicję
dochodzi się zdaniem Kartezjusza
dochodzi się zdaniem Kartezjusza
do poznania
do poznania
pierwszych zasad
pierwszych zasad
,
,
twierdzeń
twierdzeń
najbardziej podstawowych
najbardziej podstawowych
, narzucających się
, narzucających się
umysłowi ludzkiemu z taką siłą
umysłowi ludzkiemu z taką siłą
przekonywania, iż nie sposób w nie wątpić (np.
przekonywania, iż nie sposób w nie wątpić (np.
fakt
fakt
własnego istnienia, myślenia,
własnego istnienia, myślenia,
twierdzenie, że
twierdzenie, że
trójkąt posiada trzy boki
trójkąt posiada trzy boki
, itp.).
, itp.).
Wykryte na drodze
Wykryte na drodze
intuicji
intuicji
sądy stają się
sądy stają się
następnie punktem wyjścia do
następnie punktem wyjścia do
postępowania
postępowania
dedukcyjnego
dedukcyjnego
, które polega na wyprowadzeniu z
, które polega na wyprowadzeniu z
nich logicznych twierdzeń. O ile odbywa się to w
nich logicznych twierdzeń. O ile odbywa się to w
sposób poprawny –
sposób poprawny –
wnioski te odznaczają się
wnioski te odznaczają się
pewnością, a więc powstaje solidny gmach
pewnością, a więc powstaje solidny gmach
wiedzy ludzkiej.
wiedzy ludzkiej.
Dla właściwego posłużenia się tą metodą
Dla właściwego posłużenia się tą metodą
(
(
intuicyjno –
intuicyjno –
dedukcyjną) w badaniu tego, co
dedukcyjną) w badaniu tego, co
złożone Kartezjusz zaleca
złożone Kartezjusz zaleca
dążenie
dążenie
do odkrycia
do odkrycia
prostych elementów
prostych elementów
, które da się uchwycić
, które da się uchwycić
intuicyjnie. Dopiero potem, idąc krok za krokiem,
intuicyjnie. Dopiero potem, idąc krok za krokiem,
dochodzi się do poznania skomplikowanego
dochodzi się do poznania skomplikowanego
(
(
idąc
idąc
od łańcucha wniosków do kolejnego łańcucha)
od łańcucha wniosków do kolejnego łańcucha)
.
.
Metoda
Metoda
intuicyjno – dedukcyjna
intuicyjno – dedukcyjna
pomija
pomija
jednak
jednak
zupełnie
zupełnie
doświadczenie
doświadczenie
,
w
którym
wielu
,
w
którym
wielu
filozofów
upatrywało
właściwą
drogę
filozofów
upatrywało
właściwą
drogę
poszukiwania prawdy.
poszukiwania prawdy.
Franciszek Becon,
Franciszek Becon,
zniechęcony jałowością
zniechęcony jałowością
czysto myślowych rozważań (
czysto myślowych rozważań (
dominujących w
dominujących w
okresie średniowiecza
okresie średniowiecza
), a przekonany o
), a przekonany o
konieczności stworzenia filozofii pomocnej w
konieczności stworzenia filozofii pomocnej w
praktycznej
działalności
człowieka,
praktycznej
działalności
człowieka,
zaproponował
jako
badawczą
metodę
zaproponował
jako
badawczą
metodę
doświadczalno – indukcyjną.
doświadczalno – indukcyjną.
Metoda ta nakazuje oparcie się w badaniu
Metoda ta nakazuje oparcie się w badaniu
rzeczywistości na
rzeczywistości na
faktach stwierdzonych
faktach stwierdzonych
doświadczalnie
doświadczalnie
(
(
dane empiryczne wynikają ze
dane empiryczne wynikają ze
starannej obserwacji zjawisk,
starannej obserwacji zjawisk,
a także są
a także są
wynikiem eksperymentów
wynikiem eksperymentów
– pierwszy użył
– pierwszy użył
słowa
słowa
eksperyment
eksperyment
).
).
Zgromadziwszy
za
pomocą
obserwacji
i
Zgromadziwszy
za
pomocą
obserwacji
i
eksperymentów szereg danych empirycznych,
eksperymentów szereg danych empirycznych,
stosuje się z kolei
stosuje się z kolei
indukcję
indukcję
– formułując w
– formułując w
nioski ogólne.
nioski ogólne.
Becon zaleca użycie trzech tablic:
Becon zaleca użycie trzech tablic:
- istnienia i obecności
- istnienia i obecności
- z zapisem występowania
- z zapisem występowania
danego zjawiska, bądź własności,
danego zjawiska, bądź własności,
- tablicę odchylenia
- tablicę odchylenia
, w której nie stwierdza się
, w której nie stwierdza się
takich przypadków,
takich przypadków,
- tablicę stopni
- tablicę stopni
, czyli porównawcza z zapisem
, czyli porównawcza z zapisem
natężenia danego zjawiska lub własności.
natężenia danego zjawiska lub własności.
Celem takiego postępowania jest według
Celem takiego postępowania jest według
autora zdobycie ogólnej wiedzy o przedmiocie,
autora zdobycie ogólnej wiedzy o przedmiocie,
wykrycie jego powszechnych, stałych, czyli
wykrycie jego powszechnych, stałych, czyli
istotnych właściwości.
istotnych właściwości.
Rozważania nad indukcją posunął znacznie do
Rozważania nad indukcją posunął znacznie do
przodu
przodu
John Stuart Mill
John Stuart Mill
(1806 – 1873).
(1806 – 1873).
Opracował on pięć schematów dochodzenia do
Opracował on pięć schematów dochodzenia do
wniosków indukcyjnych, ustalając zależności
wniosków indukcyjnych, ustalając zależności
między faktami empirycznymi.
między faktami empirycznymi.
Trzy spośród tych schematów, zwanych
Trzy spośród tych schematów, zwanych
kanonami Milla są najważniejsze.
kanonami Milla są najważniejsze.
Np. Poszukujemy
Np. Poszukujemy
przyczyny usychania roślin
przyczyny usychania roślin
(
(
Z
Z
),
zaobserwowanego
w
konkretnych
),
zaobserwowanego
w
konkretnych
okolicznościach.
okolicznościach.
Może nią być
Może nią być
zbyt niski poziom wilgotności
zbyt niski poziom wilgotności
(
(
A
A
),
),
pojawienie się szkodników
pojawienie się szkodników
(
(
B
B
),
),
nieodpowiednia
nieodpowiednia
temperatura
temperatura
(
(
C
C
),
),
niewłaściwy skład chemiczny
niewłaściwy skład chemiczny
gleby
gleby
(
(
D
D
).
).
Aby stwierdzić, który z wymienionych czynników wywołał
Aby stwierdzić, który z wymienionych czynników wywołał
zjawisko (
zjawisko (
Z
Z
) stosujemy najpierw
) stosujemy najpierw
kanon jedynej
kanon jedynej
zgodności
zgodności
:
:
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, B, C, D
A, B, C, D
- występuje zjawisko (
- występuje zjawisko (
Z
Z
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, C, D
A, C, D
-
-
występuje zjawisko (
występuje zjawisko (
Z
Z
)
)
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, B, D
A, B, D
- występuje zjawisko (
- występuje zjawisko (
Z
Z
)
)
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, D
A, D
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
(
(
Z
Z
)
)
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, B
A, B
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
(
(
Z
Z
)
)
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, C
A, C
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
(
(
Z
Z
)
)
Z powyższego wynika, że zjawisko (
Z powyższego wynika, że zjawisko (
Z
Z
)
)
występuje zawsze gdy występuje zjawisko (
występuje zawsze gdy występuje zjawisko (
A
A
).
).
Nasuwa się więc przypuszczenie, że (
Nasuwa się więc przypuszczenie, że (
A
A
) jest
) jest
przyczyną (
przyczyną (
Z
Z
).
).
Dla zweryfikowania naszego, przypuszczenia
Dla zweryfikowania naszego, przypuszczenia
stosujemy
stosujemy
kanon jedynej różnicy
kanon jedynej różnicy
.
.
- występują zjawiska
- występują zjawiska
A, B, C, D -
A, B, C, D -
występuje
występuje
zjawisko (
zjawisko (
Z
Z
)
)
- występują zjawiska
- występują zjawiska
B, C, D
B, C, D
-
-
nie
nie
występuje zjawisko
występuje zjawisko
(Z)
(Z)
Na podstawie powyższego zestawienia
Na podstawie powyższego zestawienia
nasze powyższe przypuszczenie umacnia
nasze powyższe przypuszczenie umacnia
się. Aby ostatecznie je ugruntować
się. Aby ostatecznie je ugruntować
stosujemy
stosujemy
kanon zmian towarzyszących:
kanon zmian towarzyszących:
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
A
A
z małą siłą –
z małą siłą –
występuje zjawisko (
występuje zjawisko (
Z)
Z)
z małą siłą;
z małą siłą;
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
A
A
ze średnią siłą –
ze średnią siłą –
występuje zjawisko (
występuje zjawisko (
Z
Z
) ze średnią siłą;
) ze średnią siłą;
- występuje zjawisko
- występuje zjawisko
A
A
z dużą siłą –
z dużą siłą –
występuje zjawisko (
występuje zjawisko (
Z
Z
) z dużą siłą;
) z dużą siłą;
Ponieważ
odpowiednim
zmianom
natężenia
Ponieważ
odpowiednim
zmianom
natężenia
zjawiska
zjawiska
A
A
towarzyszą odpowiednie zmiany
towarzyszą odpowiednie zmiany
natężenia
zjawiska
(Z),
przekonujemy
się
natężenia
zjawiska
(Z),
przekonujemy
się
ostatecznie, że właśnie
ostatecznie, że właśnie
A,
A,
a nie B, C, D jest
a nie B, C, D jest
rzeczywistą przyczyną (Z).
rzeczywistą przyczyną (Z).
Jednak mimo przejrzystości
Jednak mimo przejrzystości
kanonów Milla
kanonów Milla
praktyczne ich działanie jest ograniczone (
praktyczne ich działanie jest ograniczone (
trudno
trudno
bowiem powtarzać doświadczenie w identycznych
bowiem powtarzać doświadczenie w identycznych
warunkach, sprawę komplikuje też zależność
warunkach, sprawę komplikuje też zależność
zjawiska od więcej niż jednego z czynników
zjawiska od więcej niż jednego z czynników
),
),
niemniej stanowią one ważny etap w kierunku
niemniej stanowią one ważny etap w kierunku
uściślenia metody doświadczalno – indukcyjnej.
uściślenia metody doświadczalno – indukcyjnej.
W filozofii współczesnej ważną rolę w badaniach
W filozofii współczesnej ważną rolę w badaniach
odgrywa
odgrywa
metoda
dialektyczna
metoda
dialektyczna
(termin
(termin
dialektyka wywodzi się ze starożytności i
dialektyka wywodzi się ze starożytności i
pierwotnie oznaczał
pierwotnie oznaczał
umiejętność prowadzenia
umiejętność prowadzenia
dyskusji
dyskusji
i
i
sporów
sporów
od
od
dialektos
dialektos
– rozmowa.
– rozmowa.
Dialektyczne podejście do badanego zjawiska
Dialektyczne podejście do badanego zjawiska
charakteryzuje się tym, że traktujemy to zjawisko
charakteryzuje się tym, że traktujemy to zjawisko
jako coś zmiennego, podlegającego ruchowi i
jako coś zmiennego, podlegającego ruchowi i
rozwojowi. Cokolwiek byśmy nie badali, musimy
rozwojowi. Cokolwiek byśmy nie badali, musimy
pamiętać, iż
pamiętać, iż
bierzemy pod uwagę jakąś aktualną
bierzemy pod uwagę jakąś aktualną
fazę zjawiska
fazę zjawiska
, które w przeszłości wyglądało
, które w przeszłości wyglądało
inaczej i
inaczej i
w przyszłości ulegnie dalszym zmianom
w przyszłości ulegnie dalszym zmianom
.
.
Taka jest bowiem natura
Taka jest bowiem natura
rzeczywistości.
rzeczywistości.
Rzeczą bardzo istotną w
Rzeczą bardzo istotną w
dialektycznym
dialektycznym
badaniu zjawiska
badaniu zjawiska
, jest uwzględnienie jego
, jest uwzględnienie jego
związków z innymi zjawiskami, na których tle
związków z innymi zjawiskami, na których tle
ono występuje i z którymi pozostaje w
ono występuje i z którymi pozostaje w
skomplikowanym
i
wielostronnym
skomplikowanym
i
wielostronnym
wszechzwiązku.
wszechzwiązku.
Największą rolę wśród tych więzi odgrywają
Największą rolę wśród tych więzi odgrywają
powiązania przyczynowo – skutkowe
powiązania przyczynowo – skutkowe
, mające
, mające
charakter
prawidłowości.
Dane
zjawisko
charakter
prawidłowości.
Dane
zjawisko
bowiem zawsze jest skutkiem innego, a także
bowiem zawsze jest skutkiem innego, a także
przyczyną jeszcze innego zjawiska.
przyczyną jeszcze innego zjawiska.
Przy dialektycznym podejściu do badanego
Przy dialektycznym podejściu do badanego
zjawiska staramy się dotrzeć do leżących u jego
zjawiska staramy się dotrzeć do leżących u jego
podłoża sprzeczności. Bowiem
podłoża sprzeczności. Bowiem
obiektywne
obiektywne
sprzeczności są ostatecznym źródłem wszelkich
sprzeczności są ostatecznym źródłem wszelkich
przemian i ruchu każdego zjawiska.
przemian i ruchu każdego zjawiska.
Wpływają
Wpływają
one na jego kształtowanie się w czasie i nadają
one na jego kształtowanie się w czasie i nadają
mu swoistą dynamikę wewnętrzną.
mu swoistą dynamikę wewnętrzną.
Metoda
dialektyczna
Metoda
dialektyczna
jest
z
natury
jest
z
natury
najogólniejszą
metodą
poznania.
najogólniejszą
metodą
poznania.
Toteż
Toteż
znajomość
metody
dialektycznej
pozwala
znajomość
metody
dialektycznej
pozwala
badaczowi
na
poprawne
podejście
do
badaczowi
na
poprawne
podejście
do
poznawanych zjawisk i chroni przed błędami
poznawanych zjawisk i chroni przed błędami
natury filozoficznej.
natury filozoficznej.