Grecja lądowa i wyspy 

Początki kultury mykeńskiej: 

  na początku II tys. mamy stagnację, ale w końcu XVI w. w całej Grecji kontynentalnej są radykalne przemiany 

w all dziedzinach życia i powstaje kultura mykeńska 

  mamy 2 zespoły grobów w Mykenach od Schliemanna, bardzo bogato wyposażone, wysoki poziom 

wykonania przedmiotów i subtelność zdobienia („książęta z grobów szybowych”) 

  nie ma śladów osadnictwa z Myken, wiemy, że byli bogaci i że rydwany konne były ważne, bo motyw wozu 

jest w ornamentyce 

  są hipotezy, ale nie ma dowodów, co do genezy tych przemian, na pewno w okresie XVI-XII w. mamy ślady 

wpływów obcych i dzieła własne, szybki rozwój i harmonia 

  nie wiadomo skąd mają tyle bogactwa i rozwiązania wariantowe: 1) grabież wojenna, rabunek; 2) zapłata za 

służbę najemną; 3) handel dalekosiężny; nie wiadomo, ale all 3 się uzupełniają i tak jest 

  wg terminologii arch. mamy okres późno helladzki I (1580-1500) i II (1500-1450) 

Ośrodki kultury mykeńskiej w Grecji właściwej: 

  widać wpływy Krety w ceramice, są morskie motywy, w gliptyce, etc. 
  n. ważniejszy ośrodek to Mykeny, mamy ruiny twierdzy na wzgórzu, poza murami  zespół grobów 

kopułowych (bo tamten od szybowych był wewnątrz murów); to jest z po 1400r., wcześniejszych śladów 
zabudowy nie ma, tylko resztki drogi do cytadeli 

  dalej mamy ośrodek Tyryns – mamy warownię dużą, dobre mury z bloków (XIV/XIII w.) 
  inny ośrodek polityczny – w Pylos w Mesenii; są ruiny kompleksu pałacowego z XIII w. 

  stąd wiele tabliczek z PL B 
  wg mitów Pylos miało założone być przez Neleusa, co z Beocji przybył; jego syn Nestor był 

bohaterem z wojny trojańskiej i opis tego pałacu w Odysei, więc archeo nazwali to Pałacem Nestora 

  w Sparcie mamy  ślady istnienia ośrodka władzy, osadnictwa 
  w Beocji są 2 ważne zespoły:  

  jeden w Gla (resztki ogromnej twierdzy, bronionej murami i wodami jeziora) 
  drugi w Tebach, ale resztki pod zabudową obecną; wg legendy Teby założył Kadmos, co z Fenicji 

przybył (stąd wg archeo – tzw. pałac Kadmosa w Tebach), a zniszczone miały być wskutek wyprawy 7 
wodzów zorganizowanej przez jednego z synów Edypa 

  Akropol w Atenach – teren osadnictwa w all II tys., była twierdza tu w XIV/XIII w.; gł. Ateny związane z 

Tezeuszem 

  ale w Grecji mykeńskiej nie mamy miast, wokół pałacu były domostwa służby, osadnictwo jest rozproszone 
  no i  w XV w. Kreta pada ofiarą napaści achajskiej, najeźdźcy osadzają się w Knossos i Kreta staje się 

mykeńska 

Pismo linearne B i język tabliczek: 

  świat mykeński przyjął pismo z Krety i dopasował go sobie; nie wiadomo gdzie utworzono to B, czy na Krecie 

czy na Peloponezie, ani nie wiemy kiedy (n. starsze z ok. 1380), ono odczytane, w 1953 przez M. Ventrisa i J. 
Chadwicka, narodziła się też epigrafika mykeńska i tłumaczą to jak kudurru :) 

  LB przeznaczone do pisania na materiale gładkim, tabliczki gliniane używane do podręcznych notatek i 

tekstów przygotowawczych, a nie do trwałego przechowywania, wypaliły się przypadkiem, jak był pożar i 
stąd mamy z Knossos i z Pylos tabliczki głównie 

  te tabliczki są z biur pałacowych, jakieś wykazy i listy, dość krótkie; teksty w sumie jednolite dość językowo – 

albo skrybowie pisali określonymi formami tylko, albo zrobili sobie nad-dialekt i używali w all państwach 
myk. 

Obraz społeczeństwa w tabliczkach z pismem linearnym B: 

  odtwarzamy go gł. na podst. danych z tabliczek i innych źródeł archeo, ale kijowo, bo ograniczona ilość jest, i 

gł. z pałaców 

  wg wyposażenia grobów widać różnice majątkowe, twierdze i pałce mówią o zdolności mobilizowania do 

pracy wielkiej liczby ludzi 

  podst.. życia gosp. i społ. jest rola władcy i jego urzędników – grupa zwana „pałacem”, bo: 

  w pałacu były magazyny, gdzie składano produkty rolne i rzemieślnicze, były warsztaty rzemieślnicze 

co robiły na potrzeby ludzi i na wymianę, też dalekosiężną 

  pałac organizował produkcję, handel ze światem zew., dystrybutorem dóbr, tu pracowali pisarze, co 

robili spisy ziemi, ludzi, wytworów rolnych, transakcje, etc. 

  ta ekonomika pałacowa zanika po 1200r. wskutek zaburzeń 

  większość ludzi żyła w społ. wiejskich, dość zamkniętych; mieli powinności wobec pałacu określone 

obyczajem i zaleceniem król. urzędników, ale w życiu jego nie uczesz.; jak zniszczyli ten system była ulga dla 
ludu na jakiś czas 

  wanaks – tak się określa władcę, w znaczeniu władca/pan (bogów, czy ludzi), ma rozległa władzę w roli 

pałacu też, organizuje też kult (ale NIE król-kapłan!) 

  późniejsze basileus – ktoś stojący na grupie ludzi, ale na niższym stanowisku )np. basileus kowali) 
  lawagetas – dostojnik, „ten, co prowadzi laoi” – lud uzbrojony, czyli wojowników; nie wiadomo czy to 

dosłownie wódz armii 

  państwo podległe wanaksowi z Pylos podzielone było na 2 prowincje i 16 mniejszych okręgów, a każdy z nich 

podlegał urzędnikowi z tytułem koreter (zastępca jego – prokoreter) 

  damos/demos – lud, zbiorowość obywateli, też obszar przez nich zamieszkały; to kolektywny właściciel 

pewnego rodzaju ziemi, którą otrzymuje od ludu; też jest damokoro – wysoki urzędnik mianowany przez 
władcę 

  są różne typy ziemi, o różnym statusie, podległe pałacowi; urzędnicy piszą kto ma jaką ziemię i jakie daniny 

ma dawać, a kto jest wolny od danin; all ziemia była królewska, prywatnej raczej nie było, czasem król tylko 
ze swych prerogatyw rezygnował; rodzaje ziem (kotona = ktoina): 

  kotona kitimena – działka ziemi prywatnej (w sensie ogranicz.), dostają ją od króla różni dostojnicy i 

ludzie dworu 

  kotona kekemena – ziemia publ. w bezpośr. władaniu króla; jej część należy do damos, skąd w 

dzierżawę biorą ją ludzie; różne ziemie dostają, nie ma znaczenia co za koleś, różnica w 
powinnościach wzgl. pałacu jest 

  duże znaczenie miała hodowla bydła (gł. Knossos, co mieli też wiele owiec), Ew. kozy miały swą rolę 
  rzemiosło się rozwijało, wysoki stopień, osiągano przez podział pracy i wąską specjalizację; rzemieśl. 

skupiano wokół król. dworów; była obróbka brązu, wytwarzanie tkanin 

  kowale np. to dostawali od urz. król. surowiec i im dawali gotowe produkty, raczej nie było 

swobodnych kowali poza pałacowymi; wiele ich było 

  a tkactwo NIE było monopol. przez pałac, robiono dla siebie w gosp. domowych, a pałac organizował 

produkcję pewnych typów 

  pałac też organiz. handel ze św. zew., bo on miał tylko nadwyżki produktów rolnych i rzemieślniczych (cera, 

zboże, oliwa, wino, tkaniny, etc.); no i też władca z otoczeniem odbierali towary przywożone i zaspokajali 
potrzeby ludu z gosp. centrum 

  handlem zajmowali się pewnie król. agenci, co brali król. statki i wieźli król. towary; raczej swobodnych 

kupców nie było 

  Struktura społeczna: 

  wokół króla mamy grupę hequetai – „ci, co za kimś postępują”; uprzywilejowani, król daje im spore 

ziemie, może też specj. szaty, no i niewolników mają, tez rydwany od króla, co dbał o ich stan; może 
to wojownicy na rydwanach, na pewno w zwykłych dowodzą 

  telestai – skład tego heterogeniczny, są użytkownicy dużych działek i rzemieślnicy (folusznik, 

garncarz, pasterz), mają różnej kategorii ziemię; możliwe, że mieli świadczyć różne usługi od rzem. 
do wojsk. dla króla 

  teorie porównujące ten system z feudalnym są głupie, bo ogromne różnice są 
  raczej byli chłopi w gminach wiejskich, co robili przymusowo wiele, np. budowa fortyfikacji, pałaców, dróg, 

etc. 

  wiemy, że byli niewolnicy, są i laski i meni 

  większość należy do pałacu, gdzie w rzemieśl. robią, ew. w służbie pałacowej byli 
  mogą należeć też do prywatnych posiadaczy 
  są też ci, co nalezą do bóstw, mogli dzierżyć siemię publ. 
  no i niewolnictwo tutaj inne niż później, bo podział ziemi nie ostry w wolnych/niewolnych, kolesi 

określa gł. stosunek do pałacu, no i ci od bóstw 

  zasady organizacji armii: 

  byli ludzie, co zajmowali się wozami bojowymi władcy, np. w Pylos była flota i wioślarze, nadzorowali 

sobie też wybrzeże, ale i tak paląc im spalono i tyle 

  w malarstwie wiele przedst.. wojennych, ale też wiele innych 

Wierzenia i kult: 

  wśród bogów gr. z I tys. są: Zeus, Posejdon, Hera, Ares, Artemida, Hermes, Dionizos; też 2 boginie Posidaeja i 

Diwija, żeńskie opow.. Zeusa i Posejdona, z tym, że Posejdon ma pierwszeństwo; jest też Pawajon 

  ale NIE MA Demeter, Afrodyty, Apollona, a oni gł. są ze starszych 
  kilka bogiń ma tytuł Potnia – Pani/Władczyni (np. Pani Atana/Atena, Pani Labiryntu, Azji, na koniu, ze 

szczytów, etc.), są też boginie Pipituna (polowań), Eleutia (porodów), Erinu, Mater Theia (Matka Boża), 
Wanasoi (Dwie władczynie), Wanaks, Manasa, Dipsoi 

  bogom ofiarowuje się oliwę, zboże, wino, sery, miód, wełnę, ew. w Pylos owce i byki (w Knossos nie), też 

kosztowne naczynia, niewolników; były kapłanki i kapłanki 

  miejsca kultu: sanktuaria wiejskie, mamy ołtarze w pałacu w Pylos, n. ważniejszy megaron z ogniskiem był w 

pałacu i w domu; były też osobne budynki kultowe 

  zwyczaje pogrzebowe: dominowały w okresie 2000-1600 groby jamowe i skrzynkowe, liczba ich potem się 

zmniejszała, ale była; aryst. budują sobie w XVI w. już groby szybowe i bogato wyposażają to; potem się 
wytwarzają 2 typy bogatych pochówków (zbiorowych nadto): 

  kopułowe, gdzie wsadzano władców 
  komorowe, dla elity 

Stosunki ze światem zewnętrznym. Osadnictwo mykeńskie poza Grecją: 

  od XV w. mamy dowody kontaktów; był okres pokojowego współdziałania k. min. i k. myk. 
  inwazja grecka na Kretę doprow. do załamania handlu minojskiego, mieszk. zajęli miejsce Kret. i rozszerz. 

granice świata dostępnego żeglarzom M. Egej. 

  robili wyprawy na Zachód, wiele śladów archeo z Wysp Eolskich (dziś. Liparyjskich), na Sycylii, w Tarencie, też 

Cyklady, mammy zabytki z Rodos (gł. cera i naczynia, groby też komorowe) 

  stosunki z Cyprem – podróże handlowe, rabunki też tam były; w Syrii i Palestynie, w Egipcie stanowisko cery 

w  Tell-el-Amarna, w Azji Mn.  też są – m.in. Milet, Jasos, Chios, Lesbos, Troja 

Handel: 

  Achajowie na pewno szukali metali, bo mieli za mało, na pewno miedzi na Cyprze i w pn Syrii 
  nie wiadomo skąd cynę i srebro 
  mieli złoto ale nie widmo skąd a ważne do pochówków i pałaców 
  bursztyn też kombinowali, do ozdób, też pewnie kosć słoniową do plakietek, też sprowadzano okazałe 

przedmioty luksusowe (broń, biżuteria) 

  w zamian dawali dobrą, malowaną cerę, oliwę w dzbanach, ew. zboże i wino; ew. też przedmioty rzemieśl. 

(broń, tkaniny, ozdoby) 

  handlowano też niewolnikami ale kto brała a kto dawał nie wiadomo 

Sprawy dyskusyjne: Achajowie w AM – sprawa Ahhijawa: 

  Ahhijawa – lud zyjący nad morzem, mający liczną flotę i rydwany, tworzą silne państwo 
  ich króla Attarissijas (1450-1430) zaatakował wasala hetyckiego i z 2 innymi książętami wyprawił się na Cypr; 

współdziałali z nim Lukka (przyp. Likijczycy) 

  potem był Mursilis II (1330-1300) co stąd, z Lazpa wysłano za niego posągi, by uzdrowić władcę hetyckiego 
  w XIII w. mieli kontakty z wł. hetyckimi, listy były i prezenty grzecznościowe, był też konflikt o Milawandę 
  niektórzy to identyfikują z Achajami, ale nie wiadomo 

Sprawy dyskusyjne: Czy istniało imperium mykeńskie? 

  rozwiązania wariantowe: 

  jedno imperium rządzone z Myken przez władców, któremu byli podporządkowani lokalni książęta 

czy namiestnicy - nie musi tak być, jest jednolitoś kult. ale to nie ozn. jedności polit. 

  były niezależne od siebie państwa – tak też nie musi być, niby są rodzaje pochówków w obrządku, ale 

to raczej mówi, że było jedno dla elity aryst. i dla wł. z ich rodziną 

   raczej można uznać, że było kilka równoległych państw, co zawierały sojuszy, wyprawiali się razem, toczyli 

wojny z sobą 

  mamy Mykeny i blisko nich Tyryns, na pewno były jakoś zależne, za to Pylos było niezależnym państwem; 

inne ważne ośrodki: Teby i Ateny; reszta osad nad morzem raczej też samodzielna 

Koniec świata mykeńskiego: 

  koniec XIII i pocz. XIV w. to zniszczenia i głębokie zmiany w mykeńskim kręgu, okres destabilizacji w ogóle – 

upadają Hetyci, zniszczone są Ugarit i Alalach w Syrii, na Egipt napadają „Ludy Morza” (walczą z nimi 
Merenptah i Ramzes III) 

  zniszczone zostają pałace, znika monumentalna architektura i groby kopułowe, obniżenie poziomu życia, 

wiele osad ulega opuszczeniu, wyludnienie Mesenii 

  źródło destabilizacji: 

  może Ludy Morza – luźna federacji różnych plemion ze wsch. wybrz. M. Śródz. 
  napływ nowych grup ludności, ale nieprawda, że o nowej kulturze, na pewno skromniejsza 
  może stosunki wew. – konflikty między ośrodkami (w kilku miejscach pałce zamieniły się w cytadele; 

alki władców) i napięcia społ. (daniny, prace budowlane, etc.) 

  sam okres niepokojów miał się zacząć  po wojnie trojańskiej, a zakończyć wyprawami, „powrotem 

Heraklidów” (potomków Herkulesa)  

  że niby Eurysteusz wypędził po śmierci Heraklesa jego synów z Myken, a oni niepogodzeni starali się 

wrócić bez powodzenia i dopiero ich III pokoleniu udało się na czele gr. plemienia Dorów ustanowić 
tam dynastie 

  i że niby Dorowie wyruszyli z Dorydy, niedużej krainie w śr. Grecji, nieco na pn od Delf, lub z 

górskiego pasma Pindos, dzielącego Tesalię od Epiru 

  z inwazją Dorów kończył się „czas bohaterów”, czas mitycznych opowiadań i zaczynał się „świat ludzi” 
  skoro Dorowie są greccy, to musieli wyruszyć z wew. świata myk.; może wskutek biedy, może słabość 

przeciwnika 

Sprawy dyskusyjne: Najazd Dorów: 

  były hipotezy, że przyszli z pn z bronią żelazną, ale… może i przyszli sobie z pn (ale raczej nie), ale żelaznej 

broni nie mieli 

  raczej pierwotne siedziby Dorów na peryferiach świata mykeńskiego były i była migracja dorycka 

Sprawy dyskusyjne: Grecy wśród „Ludów Morza”: 

  ich nazwy mamy w tekstach z Tell el-Amarna: 

  Shardana (Sardowie?) 
  Shekel/Shekelesh (Sikelowie z Sycylii/mieszk. Sagalassos w AM?) 
  Lukka (Lykijczycy?) 
  Danuna 

  w dokumentach Ramzesa II mamy: 

  Dardana (Dardanowie, czyli Trojańczycy?) 
  Iliunna (ludzie z Ilionu?) 
  Kalikisha 
  Masa 
  Mushant 
  Pidasa 

  lista ludów rozbitych przez Merenptaha: 

  Akaiwasha/Ekewesh 
  Lukka 
  Shardana 

  Shekelesh 

  Tjekker (Teukrowie z Cypru?) 
  Tursha/Tersh (Tyrsenowie, czyli Etruskowie?) 

  analogiczne teksty Ramzesa III pokazują: 

  Danuna 
  Pulesati (Filistyni) 
  Shardana 
  Shekelesh 
  Tursha 
  Weshasha 
  Zakaray 

  spośród tego do Greków odnosiły się nazwy Akaiwasha (Ekewesh) i Danuna 

Sprawy dyskusyjne: Wojna trojańska: 

  historia Troi zaczyna się w ok. 3000r. jak powstaje warowna osada, co zachow. ciągłość kult. aż do 1800r, a 

wtedy powstaje Troja VI – osada z mocnymi murami, rozw. hodowla koni.  

  ok. 1300 Troja ulega ruinie, nie ma śladów pożaru, żeby została najechana, ale są ślady jakoby trzęsienia 

ziemi; od razu odbudow. to i mamy Troję VII a – uboższą i mniejszą warownię; zostaje zniszczona przez ludzi, 
bo są ślady pożaru, etc. Nastąpił to przyp. przed 1200r. 

  mieli ograniczone kontakty z Hetytami, silniej zw. ze strefą egejską, handel z Achajami (sprow. cerę, wyroby 

rzemieśl.) 

  Troja w mitach greckich: 

  mury Troi miały być dziełem Posejdona i Apollona, ale wł. miasta, Laomedon odmówił im zapłaty 

ustalonej, więc oni zesłali zarazę i morskiego potwora 

  by pomóc, za radą wyroczni dano potworowi na pożarcie córkę króla, ale w ostatniej chwili uratował 

ją Herakles i uwolnił w zamian za obietnice koni od Laomedona 

  król znowu wykołował, no i Herakles zrobił wyprawę i zdobył miasto 
  potem rządził Priam; jego syn Aleksander (Parys), co porwał Helenę, żonę Menelaosa ze Sparty i jego 

brat Agamemnon zrobił wyprawę na Troję 

  w Iliadzie pisze o konflikcie Achillesa z Agamemnonem, Achilles wycofał się z walki, ale jak zmarł jego 

kumpel Patrokles, walczył z Hektorem (synem Priama) i zabił go 

  po 10 latach Troję zdobyto mieszk. wybito lub wzięto do niewoli 
  a gwałty zwycięzcy dostali od bogów i wracali do domu po wielu akcjach, m.in., wracał bohater Odys 

Cyklady: 

  na archipelagu Cyklad rozwinęła orygin. kulturę cykladzką, obejmująca też wyspy nie należące do Cyklad 
  przebadano tylko 3 wsie: 

  Filakopi na Melos 
  Chalandriani na Syros 
  Thera na Therze 

  osadnictwo sięga ok. późnego neolitu, nie wcześniej niż III tys. 
  dogodne warunki życia na wyspach, część ma dobre ziemie, są rudy metali, marmur (Paros, Naksos), 

bogactwem Melos jest obsydian; niebezp. – trzęsienia ziemi 

  kontakty z AM i z Grecją, wymiana ich wyrobów na żywność; odporni na obce wpływy