1
Notatki Ewy Nalewajko
Studentki Wydziału Lekarsko-Dentystycznego
Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
HIGIENA I EPIDEMIOLOGIA
Łódź 2004/2005
2
ĆWICZENIE 1
TEMAT :
Udział lekarza stomatologa w edukacji prozdrowotnej.
WHO – 1946 r. ZDROWIE – jest pełnią fizycznego, psychicznego i społecznego
dobrostanu człowieka a nie tylko brakiem choroby
lub kalectwa. Tak scharakteryzowane zdrowie jest
kontinium cech pozytywnych i negatywnych.
Europejskie biuro WHO – 1984 r.
„ Zdrowie to wartość dzięki, której jednostka lub grupa z jednej strony moŜe
realizować swoje aspiracje i potrzebę satysfakcji z drugiej strony zmieniać
się lub radzić sobie ze środowiskiem”.
„ Zdrowie jest warunkiem umoŜliwiającym człowiekowi odpowiednią jakość
Ŝycia i czerpanie z niego satysfakcji”.
Zdrowie uznaje się za cel, wartość a nie za stan. Wartość tę moŜna zdobywać
i doskonalić. Człowiek ma prawo do zdrowia i jego promowania.
Zdrowie pozytywne – związane z pełnia cieszenia się zdrowiem i realizacją Ŝycia.
Zdrowie negatywne – związane z chorobowością, urazami, wypadkami „
Mandala zdrowia” Sfera nauk społecznych
Sfera nauk przyrodniczych
3
Determinanty zdrowia wg. WHO
1. Utrzymanie kondycji psychicznej stosowanej do wieku i płci.
2. MoŜliwość pełnego korzystania z praw i swobód obywatelskich.
3. Uzyskanie odpowiedniego wykształcenia, zatrudnienia, odpowiednich warunków pracy.
4. Posiadanie dobrych warunków mieszkaniowych.
5. MoŜliwość odpowiedniego zaopatrzenia w Ŝywność i realizacja odpowiedniego sposobu
wyŜywienia.
6. Posiadanie poczucia bezpieczeństwa.
7. Posiadanie moŜliwości oszczędzania.
8. MoŜliwość komunikacji i łączności z innymi ludźmi, miłości, przyjaźni.
9. MoŜliwości regeneracji sił, wypoczynku i rozrywki.
10. Dostępność do odpowiedniej odzieŜy.
Determinanty zdrowia
( poziom środowiska )
- czynniki polityczne ( wojna, totalitaryzm )
- ekonomiczne
- warunki mieszkaniowe
- dostęp do oświaty
- dostęp do Ŝywności i wody
- odtwarzalność zasobów
- równowaga systemu ekologicznego
- równość społeczna
PROMOCJA ZDROWIA ( WHO – 1993 r. )
To działanie społeczne i polityczne na poziomie indywidualnym i zbiorowym, których
celem jest podniesienie świadomości zdrowotnej społeczeństwa, krzewienie zdrowego
stylu Ŝycia i tworzenie warunków sprzyjających zdrowiu.
WyróŜnia się 4 poziomy promocji zdrowia :
1.
poziom środowiskowy
– środowisko pracy i Ŝycia ( „Zdrowe miasto”, „Zdrowy dom” )
2.
poziom społeczny
– oddziaływanie na struktury społeczne promowane prozdrowotnych
zachowań społecznych ( np. działania antynałogowe )
3.
poziom organizacyjny
– instytucja jako ośrodek promujący zdrowy styl Ŝycia
( zdrowy szkoła, zdrowy szpital )
4.
poziom indywidualny
ZASADY I STRATEGIA PROMOCJI ZDROWIA
Promocja zdrowia
* skupia się na wszystkich grupach populacyjnych a nie tylko ludności
zagroŜonej określoną chorobą.
* oddziałuje na uwarunkowania i podstawowe czynniki zwiększające potencjał
zdrowotny.
4
* łączy róŜne, ale uzupełniające się metody skierowane przeciwko zagroŜeniu
zdrowia w tym: komunikowanie się, edukację, legislację, zmiany organizacyjne itp.
* jest społecznym i politycznym przedsięwzięciem a nie tylko sprawą słuŜb
medycznych
* wspomaga mechanizmy aktywnego uczestnictwa jednostki i społeczności
w podejmowaniu działań na rzecz doskonalenia zdrowia
CELE PROMOCJI ZDROWIA
1. Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności ( kobiety 80 r. Ŝ.,
męŜczyźni 69 r.Ŝ.; choroby ukł. krąŜenia, nowotwory, wypadki i urazy, zatrucia )
2. Redukcja czynników ryzyka
3. Zmniejszenie absencji chorobowej
4. ObniŜenie kosztów opieki zdrowotnej
5. Wzrost wiedzy społeczeństwa o czynnikach wpływających na zdrowie
6. Lepsze standardy organizacyjne
MODELE EDUKACJI ZDROWOTNEJ W PROMOCJI ZDROWIA
1. Model edukacji przyjmujący za swój główny cel zapobieganie określonym
jednostkom chorobowym. Działania skierowane na grupy czynników ryzyka
związanych z poszczególnymi jednostkami chorobowymi.
2. Model zorientowany na zdrowie rozumiane w ujęciu holistycznym –
biopsychospołecznym.
Główny akcent połoŜony nie na chorobę i czynniki ryzyka, ale na ludzi i miejsca, które
Powinny stać się przedmiotem oddziaływania edukacyjnego.
ĆWICZENIE 2
TEMAT : Stan zdrowotny uzębienia polskiego społeczeństwa – skuteczność systemu.
dmft – wskaźnik ustanowiony dla próchnicy, usuniętych zębów, wypełnionych
( stands for „ decayed, missing and filled teeth” )
PODSTAWOWE WSKAŹNIKI ILOSCIOWE STOSOWANE DO POMIARU STANU
ZDROWOTNEGO JAMY USTNEJ :
PUWZ, puwz - liczba zębów stałych/ mlecznych dotkniętych próchnicą, wypełnionych
i usuniętych z powodu próchnicy
PUWP, pup - liczba powierzchni zębów dotkniętych próchnicą i jej skutkami
W/P+W - wskaźnik intensywności leczenia / stosunek zębów wyleczonych do
wymagających leczenia
5
P/Pw - wskaźnik próchnicy wtórnej
PI - wskaźnik przyzębia
CI - wskaźnik kamienia nazębnego
CPITN - zagregowany wskaźnik potrzeb leczniczych przyzębia
DAI - wskaźnik estetyczny
W/P+U - wskaźnik efektywności leczenia (do oceny pracy indywidualnego stomatologa)
DYNAMIKĘ PRÓCHNICY OCENIA
P – to średnia liczba zębów objętych próchnicą czynną lub wtórną
U – to średnia liczba zębów usuniętych
W- to średnia liczba zębów wypełnionych
PUW = P + U + W
Przedziały wiekowe, w których wykonuje się badania epidemiologiczne:
* 6 lat
* 12 lat – najwaŜniejszy, symptomatyczny dla całej populacji (praktycznie stałe
uzębienie)
* 18 lat
* 35 – 44 lata
* 65 – 74 lata
Intensywność próchnicy zębów mierzona średnią liczbą zębów dotkniętych próchnicą
i/lub jej skutkami puw + PUW wśród 5 – 7 letnich dzieci
Irlandia 0,9
Włochy 1,4
Francja 1,7
Polska 5,4
Łotwa 5,8
Czechy
Słowacja
Rumunia
12 letnie dzieci
Holandia 0,9
Irlandia 1,4
Polska 4,4
Łotwa 7,7
6
Wskaźnik PUW jest najniŜszy w krajach rozwiniętych < wysoko rozwiniętych.
* kraje rozwinięte
* kraje rozwijające się (np. Afryka)
* kraje wzbudzone – Polska
W Japonii spoŜycie cukru od 0,5 kg na osobę na rok – wzrosło do 20 kg – PUW wzrosło,
ale nie tak drastycznie.
SKUTECZNOŚĆ ( definicja ) = stopień osiągalności celu ( zdrowotnego )
CELE ZDROWOTNE ( WHO – 2000 rok )
1. 50% 6 – letnich dzieci wolnych od próchnicy
2. Wartość wskaźnika PUW nie większa niŜ 3 w grupie 12 – letnich uczniów
3. 85% 18 – latków winno posiadać własne pełne uzębienie
4. Redukcja o 50% bezzębia w grupie 35 – 44 lata ( podstawa 1982 r. )
5. Redukcja o 25% bezzębia w grupie 65 – 74 lata ( kontakt zwarciowy 20 zębów )
WdroŜenie ogólnokrajowego epidemiologicznego monitoringu stanu zdrowotnego
i jego uwarunkowań.
Skuteczność opieki stomatologicznej w Polsce – 6 letnie dzieci 24,1%
kraje skandynawskie – 6 letnie dzieci 140%
w Polsce – 12 letnie dzieci 47%
kraje skandynawskie – 12 letnie dzieci 180%
w Polsce – 18 latki 72%
kraje skandynawskie – 18 latki 140%
w Polsce – 65 – 74 latki zachowane funkcje Ŝucia
70,1%
Kraje skandynawskie – 65 – 74 latki zachowane funkcje Ŝucia
96%
Monitoring 100% w Polsce
100% w krajach skandynawskich
Wskaźnik leczenia próchnicy ( W/P+W )
* duŜe miasto - 0,37
* małe miasto - 0,27
* wieś - 0,12
W krajach rozwiniętych wartość wskaźnika leczenia w przybliŜeniu wynosi ok. 0,80.
Zawód i wykształcenie matki i ojca spektakularnie wpływa na stan uzębienia dziecka.
7
Stan zdrowia jamy ustnej zaleŜy od :
* stylu Ŝycia – 35% (wzorce zachowań)
* uwarunkowania środowiskowe – 35% (społeczne, polityczne, ekonomiczne, naturalne)
* uwarunkowania osobnicze – 15%
* system opieki zdrowotnej – 15%
Pasty dla dzieci :
250 ppm ( pars per milion ) F – dla dzieci od 3 do 6 roku Ŝycia
500 – 1000 ppm F – dzieci powyŜej 6 roku Ŝycia
W wodzie znajduje się od 0,5 – 1 ppm F
Fluorkowanie egzogenne – tabletki, płukanki, pasty
Fluorkowanie endogenne – woda fluorkowana, pieczywo, soki, sól, mleko itp.
ĆWICZENIE 3
TEMAT : Higiena wieku rozwojowego.
Co to jest czynna opieka lekarska ? – systematyczna, planowa, celowa,
aktywna opieka
Obejmuje następujące grupy osób :
* osoby w wieku podeszłym
* dzieci i młodzieŜ
* opieka nad kobietami cięŜarnymi i kobietami karmiącymi
* osoby naraŜone na niekorzystne czynniki pracy
CHARAKTERYSTYKA POPULACJI POLSKIEJ W WIEKU SZKOLNYM
Liczba dzieci i młodzieŜy w wieku 7 – 19 lat
ponad 8 ml
( 21% ogółu populacji )
mieszka
60% w mieście 40% na wsi
* na 100 chłopców przypada 96 dziewcząt
* 62% uczniów ma rodziców z wykształceniem podstawowym lub niepełnym zawodowym
* szacuje się, Ŝe co 10 uczeń pochodzi z rodziny dotkniętej bezrobociem
* z badań socjologicznych wynika, Ŝe około 30% rodzin nie dba o swoje dzieci
8
Medyczne działania prewencyjne w wieku rozwojowym
1. Profilaktyka I – fazy ( pierwotna )
Zapobieganie wystąpieniu częstych zaburzeń lub chorób poprzez działalność
swoistą i nieswoistą np.: szczepienia ochronne, mineralo – i witaminoterapia
2. Profilaktyka II – fazy ( wtórna )
Masowe badania profilaktyczne – testy przesiewowe i powszechne badania
lekarskie ( bilansowe, kontrolne, okresowe )
3. Profilaktyka III – fazy ( trzeciorzędowa, rehabilitacyjna )
zmniejszenie stopnia niepełnej sprawności
HIGIENA JAMY USTNEJ
I UZĘBIENIA
Przemywanie jamy ustnej
wodą lub rumiankiem po Karmienie piersią na
kaŜdym spoŜyciu pokarmu Ŝądanie lub Ŝywienie 0 – 6 miesiąca Ŝycia
(za pomocą gazy nawiniętej sztuczne
na palec)
Unikanie karmienia
w czasie snu i prze-
pijanie słodkimi płynami, 6 miesiąc Ŝycia – 2 lata
karmienie łyŜeczką,
gryzaczek, odstawienie
od piersi
Ograniczenie podjadania
słodyczy między posiłkami, 2 – 4 lata
unikanie pokarmów papkowych
wskazane pokarmy twarde
i gruboziarniste
Dieta wysokobiałkowa,
witaminy, mało słodyczy, powyŜej 4 lat
bez podjadania między
posiłkami
Ograniczyć częste
spoŜywanie słodkich soków 6 – 14 lat
9
PROFILAKTYKA II –FAZY
Do 1 r. Ŝ. wizyta u stomatologa + badanie ogólne (1 raz w miesiącu)
Ok. 6 m-ca - 1 badanie u stomatologa
Okresowe – raz na kwartał ( od 1 – 3 r. Ŝ )
Po 3 roku Ŝycia – raz na rok ogólnolekarskie, stomatologiczne raz na pół roku
BADANIA PRZESIEWOWE podejmowane są w stosunku do :
* chorób, które stanowią problem społeczny
* historia naturalna choroby jest dobrze poznana
* istnieją skuteczne metody leczenia choroby
* w fazie przedklinicznej występują wczesne objawy choroby
* testy diagnostyczne są powtarzalne i trafne
* metody badań przesiewowych są pozbawione ryzyka powikłań i będą akceptowane
przez badanych
* koszty wykrywania i leczenia są ekonomicznie uzasadnione
TESTY POWINNY BYĆ :
* proste
* masowe
* moŜliwe do zastosowania w badaniach
TESTY PRZESIEWOWE U DZIECI I MŁODZIEśY :
* wrodzonej dysplazji stawów biodrowych,
* wnętrostwa – u chłopców,
* zaburzenia rozwoju psychoruchowego,
* zaburzeń słuchu, badanie reakcji słuchowych, orientacyjne badanie słuchu
* zaburzeń wzroku, niedroŜności dróg łzowych, orientacyjne badanie narządu wzroku
(wielkość gałek ocznych, występowanie białego odblasku w obrębie źrenicy, ocena
ustawienia i ruchów gałek ocznych)
* zaburzeń rozwoju fizycznego ( wzrost, waga, obwód klatki piersiowej, ramienia ),
* zaburzeń układu ruchu, bocznego skrzywienia kręgosłupa, nadmiernej kifozy
piersiowej, stóp płasko koślawych, koślawości kolan,
* podwyŜszonego ciśnienia tętniczego krwi,
* test tuberkulinowy ( 12, 18 lat )
* badanie radiologiczne klatki piersiowej ( w wieku 18 lat )
Wiek w jakim wykonuje się testy to : 0, 2, 4, 8, 10, 13, 16, 18 lat.
Zakres profilaktycznych świadczeń zdrowotnych udzielanych dzieciom do ukończenia
6 roku Ŝycia :
- badanie podmiotowe matki - wywiad, analiza przebiegu ciąŜy i porodu
- badanie przedmiotowe dziecka - z uwzględnieniem oceny stanu ogólnego
bezpośrednio po urodzeniu ( skala Apgar )
13 latka ocena stanu uzębienia za pomocą wskaźnika intensywności próchnicy
PUW dla zębów stałych,
10
oddzielne podanie poszczególnych składowych wskaźnika PUW,
wykrywanie nieprawidłowości wad zgryzu,
Kontrolne - jak dziecko choruje dłuŜej niŜ miesiąc
ROZWÓJ SOMATYCZNY
Pod pojęciem rozwoju somatycznego rozumiemy proces zmian morfologicznych,
chemicznych i czynnościowych, zarządzających stopniowo w organizmach w ciągu
Ŝycia jednostki ( ontogeneza ) lub kolejnych pokoleniach ( filogeneza ) pod wpływem
czynników dziedzicznych, stymulacji hormonalnej oraz środowiska zewnętrznego.
ETAPY ONTOGENEZY
* etap rozwoju progresywnego, są dla niego typowe zjawiska wzrostu, róŜnicowania
i dojrzewania organizmu,
* etap stabilizacji dojrzałego organizmu w zakresie budowy morfologicznej,
chemicznej oraz funkcji
* etap regresji, postępujące zmiany i procesy degradacyjne związane
ze starzeniem się organizmu
.
CZTERY GRUPY CZYNNIKÓW ROZWOJU CZŁOWIEKA
* heterogenność
* róŜnice płciowe
* typ i poziom
genetyczna
metabolizmu
( endogenna ) * tempo wzrastania
* kontrola wielkości
* „rezonans genetyczny”
paragenetyczne * wiek rodziców
( matczyne ) * kolejność ciąŜy
Główne źródła * itp.
zmienności cech
jakościowych
człowieka
* rodzaj aktywności
tryb Ŝycia zawodowej, obciąŜenia
fizyczne i psychiczne
* naturalne
środowiskowe * społeczno-ekonomiczne
( egzogenne ) * kulturowo-techniczne
11
Trend sekularny, zjawisko zmienności właściwości morfologicznych, fizjologicznych,
motorycznych między kolejnymi pokoleniami ma charakter adaptabilny a nie ewolucyjny.
Charakteryzuje go :
* akceleracja - przyspieszenie rozwoju fizycznego i dojrzewanie
* zmiana kolejności stadiów procesów rozwojowych
* retardacja - zwolnienie procesów inwolucyjnych ( siły mięśniowej, sprawności
fizycznej )
1. Wyrzynanie zębów stałych u dzieci łódzkich rozpoczyna się w 5 r.Ŝ. i kończy w 13,5 r.Ŝ.
2. U dziewcząt wyrzynanie zębów stałych następuje wcześniej niŜ u chłopców
3. W Ŝuchwie zęby wyrzynają się wcześniej niŜ w szczęce
4. Molarny typ ząbkowania w Ŝuchwie występuje u 57,8% dzieci, incisiwalny u 27,1%
dzieci, w szczęce molarny typ ząbkowania u 85% dzieci, incisiwalny u 9,6% dzieci
5. Zaznacza się wcześniejsze wyrzynanie kłów dolnych ( 9,5 r.Ŝ. ) niŜ przedtrzonowców
( 10 r.Ŝ.) u dziewcząt.
AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA
Jest czynnikiem modelującym w sposób najbardziej korzystny stan morfologiczny
i funkcjonalny organizmu, a takŜe kształtującym cechy psychiczne i społeczne.
1. ZagroŜenia zdrowotne wynikające z braku aktywności fizycznej.
* choroba wieńcowa, mogąca prowadzić do zawału
* podwyŜszone ciśnienie krwi
* cukrzyca insulinozaleŜna
* osteoporoza
* nadwaga i otyłość
* dna moczanowa
* choroba zwyrodnieniowa stawów kończyn i kręgosłupa
2. Korzyści zdrowotne optymalnej aktywności fizycznej :
* zmniejszenie ryzyka wystąpienia opisanych powyŜej chorób
* usprawnienia czynności serca i naczyń krwionośnych – usprawnienie układu
oddechowego i krwiotwórczego
* skuteczna regulacja procesów metabolicznych (korygowanie błędów dietetycznych)
* korygowanie wad aparatu ruchu i statyki ciała
* eliminowanie nałogów
* wzmocnienie psychiczne i fizyczne, a ponadto lepsza sprawność intelektualna
* rozładowywanie napięć emocjonalnych
* zwiększenie odporności biologicznej organizmu
* atrakcyjniejszy wygląd
3. Zalecane zasady ćwiczeń fizycznych
* częstość – 3 razy w tygodniu
* czas trwania – łącznie 25 – 60 minut
rozgrzewka ( 5 – 10 min.)
obciąŜenie ( 15 – 40 min.)
ćwiczenia końcowe ( 5 – 10 min.)
12
* intensywność – powinna utrzymywać się na poziomie 70 – 85% max. moŜliwości,
wyznaczonych przez samokontrolę.
* systematyczność – konieczne bezwzględnie na pogodę i porę roku
* kształtowanie wytrzymałości – indywidualny dobór ćwiczeń odpowiadających
własnym moŜliwościom
* miejsce ćwiczeń – świeŜe powietrze
* forma ćwiczeń - bieg, jazda na rowerze
Nie zostanie narkomanem dziecko, które :
- czuje silne więzi z rodziną,
- umie myśleć samodzielnie, nie ulega wpływom otoczenia,
- zna swoją wartość,
- jest twórcze, rozwija się ( własne zainteresowania )
- naleŜy do rodziny, która ma jasno sprecyzowane stanowisko dotyczące szkodliwości
zaŜywania narkotyków,
- potrafi odróŜnić narkotyczne mity od faktów.
ĆWICZENIE 4
TEMAT :
Czynniki środowiskowe kształtujące stan zdrowia.
A. MAKROŚRODOWISKO
1. Czynniki materialne : warunki klimatyczne, naturalne i spowodowane działalnością
człowieka czynniki fizyczne oraz zanieczyszczenia chemiczne powietrza, wody,
gleby i Ŝywności, czynniki biologiczne.
2. Środowisko społeczne : cechy ustroju społeczno – politycznego, wielkość dochodu
narodowego, system edukacyjny, system opieki zdrowotnej, dostępność pracy,
polityka społeczna państwa, wzorce kulturowe, stosunki międzyludzkie itp.
B. ŚRODOWISKO INDYWIDUALNE
1. Czynniki związane z pozycją społeczno – zawodową : wykształcenie, rodzaj
i warunki pracy, dochody, warunki mieszkaniowe i ogólno – bytowe.
2. Zachowania o znaczeniu zdrowotnym : sposób odŜywiania się, palenie tytoniu,
naduŜywanie alkoholu, narko- i lekomania, umiejętność wypoczywania i radzenia
sobie ze stresem, aktywność fizyczna, higiena osobista, zachowania seksualne,
przestrzeganie przepisów drogowych.
3. Czynniki wpływające na zachowania o znaczeniu zdrowotnym :
Wiek, płeć, aktualny stan zdrowia, wykształcenie, poziom kultury zdrowotnej,
Stabilizacja rodzinna, system wartości; indywidualne : osobowość, charakter.
Bioklimatologia zajmuje się oceną wpływu czynników atmosferycznych na organizmy Ŝywe.
Biologicznie czynnymi składnikami środowiska atmosferycznego są :
13
* bodźce termiczne – temperatura, wilgotność, ruch powietrza, cieplne oddziaływanie
promieniowania słonecznego
* bodźce chemiczne – skład atmosfery, zanieczyszczenia
* bodźce solarne – UV i widzialne
* bodźce liotropowe – szybkie zmiany warunków synoptycznych
Reakcje meteorotropowe wywołane zmianami pogody
1. FIZJOLOGICZNA REAKCJA POGODOWA – związana jest z adaptacją do zmian
pogody, nie jest świadoma, obejmuje zespół mechanizmów mających na celu
utrzymanie czynnościowej równowagi wewnętrznej organizmu.
2. NADMIERNE REAKCJE POGODOWE - (świadome odczuwanie zmian pogody)-
Występują po przekroczeniu określonego poziomu zmian, powodują głównie
zaburzenia czynnościowe układu autonomicznego oraz obniŜenie sprawności
organizmu; mogą się pojawić u osób z nadwraŜliwością, przeciąŜonych pracą,
rekonwalescentów, nieprzystosowanych do danych warunków klimatycznych itp.
Główne objawy to m.in. : złe samopoczucie, niechęć do pracy, zaburzenia
koncentracji uwagi, bóle głowy, zaburzenia czynnościowe akcji serca, zaburzenia
snu.
3. PATOLOGICZNA REAKCJA POGODOWA – (nadwraŜliwość na zmiany pogody) -
polega na zaostrzeniu się (pogłębieniu) istniejących juŜ schorzeń, znane są
zwłaszcza reakcje reumatyczne, ze strony serca (zawały), mózgu (krwotoki, udary),
przewodu pokarmowego (choroba wrzodowa)- nasilenie objawów
* wysoka temperatura ma bezpośredni wpływ na sprawność procesów adaptacyjnych,
zwłaszcza u osób starszych; w okresie upałów zwiększa się umieralność z powodu
chorób układu krąŜenia, w tym zawałów serca i udarów mózgu,
* przyrodnicza sezonowość klimatu ma swoje odzwierciedlenie w strukturze
zachorowań i umieralności; wiele schorzeń infekcyjnych (grypa), alergicznych
(pyłkowica) oraz autoimmunizacyjnych (choroba gośćcowa) odznacza się
sezonowym charakterem
Długotrwałe działanie POLA ELEKTOMAGNETYCZNEGO (silnie) powoduje :
* bóle i zawroty głowy, zaburzenia snu i pamięci,
* efekt termiczny i specyficzny efekt termiczny,
* zwolnienie rytmu serca i obniŜenie ciśnienia tętniczego,
* zmętnienie rogówki i soczewki,
* zaburzenia erytropoezy, zwiększenie lub zmniejszenie liczby białych krwinek,
zmianę czasu krzepnięcia i krwawienia.
Słabe pola magnetyczne i elektromagnetyczne najprawdopodobniej mają wpływ na
wolne rodniki odgrywające kluczową rolę w wielu procesach chemicznych
zachodzących w Ŝywych organizmach, np. powodują wzrost peroksydacji lipidów.
Brak jest przekonywujących dowodów na bezpośredni związek między działaniem
14
PEM bardzo niskiej częstotliwości i częstotliwości radiowej a nowotworami.
Wpływ telefonów komórkowych na stymulatory pracy serca :
- wystąpienie jakichkolwiek symptomów zauwaŜono u 20% badanych
- u 1,4% były one klinicznie znaczące
- z tego 7,2% pacjentów odczuwało palpitacje serca
- wszystkie objawy miały miejsce gdzie znajdował się blisko rozrusznika
SKUTKI DZIAŁANIA PROMIENIOWANIA PODCZERWONEGO ( 90% słonecznego)
* odczyny zapalne i oparzenia rogówki
* zmętnienie soczewki
* zmiany zanikowe skóry (przebarwienia), odczyny rumieniowe i oparzenia skóry
* udary słoneczne jako następstwo przekrwienia mózgu i opon mózgowo – rdzeniowych
Emitowane przez słońce promieniowanie ultrafioletowe (UV)
Stymuluje wytwarzanie witaminy D – docierające do keratocytów
promieniowanie UVB przekształca cholesterol w prowitaminę D, która
w nerkach przetwarzana jest w wit.D
Promieniowanie UVB przenika w głąb naskórka pobudzając melanocyty
do wytwarzania w melanosomach melaniny; jej ziarnistości pochłaniane
są przez keratocyty i osłaniają DNA zawarty w jądrze komórkowym.
Promieniowanie UVA przenika do naczyń krwionośnych skóry właściwej,
gdzie rozkłada kwas foliowy.
SZKODLIWE SKUTKI UV :
1. ze strony narządu wzroku :
Ostre : zapalenie spojówek i rogówki (ślepota śniegowa)
Przewlekłe : skrzydliki(zwyrodnienie powodujące zachodzenie spojówki
na rogówkę), hiperkeratoza, zaćma
2. skórne :
Ostre : rumień, pęcherze, oparzenia
Przewlekłe : zmiany degeneracyjne w wyniku działania na keratocyty,
melanocyty i komórki zrębu ( piegi, znamiona ), rozszerzenie
drobnych naczyń.
3. wpływ immunosupresyjny : brak aktywacji komórek THI
Biologiczny wpływ promieniowania UV moŜe być wzmoŜony w obecności pewnych czynników
środowiskowych ( leki, dezodoranty, barwniki ).
Źródła naturalne - 77% źródła sztuczne – 26,1%
Promieniowanie jonizujące powoduje skutki :
* stochastyczne – skutek naświetlania nie zaleŜy wprost od pochłoniętej dawki, jej
15
wielkość jedynie zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania,
* niestochastyczne – (deterministyczne) – zaleŜą od wielkości pochłoniętej dawki
i dotyczą osoby, która została napromieniowana
ODLEGŁE SKUTKI SOMATYCZNE : (dotyczące małych dawek)
- wzrost częstości występowania nowotworów skóry, kości, układu krwiotwórczego
- działanie zaćmotwórcze,
- upośledzenie rozrodczości,
- indukowanie schorzeń hematologicznych – niedokrwistość, skazy krwotoczne
- nasilenie procesów zwyradniających, przyspieszenie procesów starzenia
WPŁYW NA ONTOGENEZĘ :
* przed implantacją ( 0 – 8 dni ) – śmierć zapłodnionego jaja
* organogeneza ( 2. – 6. tydzień ) – wady rozwojowe, śmierć
* po 8. tygodniu – zahamowanie lub opóźnienie rozwoju.
LISTA PRIORYTETOWYCH TRUCIZN ŚRODOWISKOWYCH W POLSCE
1. Pył zawieszony
2. Tlenek węgla
3. Dwutlenek siarki
4. Tlenki azotu
5. Nawozy azotowe
6. Ołów
7. Kadm
8. Fluor
9. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
10. Benzen
Przy sekcji i kwantyfikacji trucizn środowiskowych wzięto pod uwagę przede wszystkim
następujące parametry :
* toksyczność
* stęŜenia w mediach
* zasięg oddziaływania
* wielkość naraŜonej populacji
* trwałość substancji w środowisku
Tendencja malejąca zanieczyszczenia powietrza środowiska !!!
Dioksyny, dichlorowane fenyle, azbest najbardziej szkodliwe !!!
SMOG – szybko zwiększająca się ilość substancji zanieczyszczających środowisko
SMOG FOTOCHEMICZNY SMOG KWAŚNY
Los Angeles Londyn
miesiące letnie miesiące zimowe
16
silne pełne zachmurzenie
< 300 m > 300 m
> 20 ‘C < 5 ‘C
niska wysoka, przesycenie
NO, CO, węglowodory SO2, dym , H2SO3,
03, nadtlenki, aldehydy siarczany
utleniający redukujący
podraŜnienie oczu wzrost częstości chorób dróg oddech.
płowienie tkanin korozja metali
uszkodzenie liści roślin uszkodzenie liści roślin
ZANIECZYSZCZENIA OBECNE W POWIETRZU POMIESZCZEŃ ZAMKNIĘTYCH
1. Spalanie paliw - tlenek węgla
tlenki azotu
dwutlenek węgla
dym tytoniowy
2. Materiały budowlane i meble - formaldehyd (wykładziny)
lotne substancje organiczne – benzen, toluen,
ksylen, styren
barwniki i pigmenty – Ŝywice, oleje, rozpuszczalniki
3. Tworzywa sztuczne, środki przeciwpalne
4. Zapachy i feromony - benzaldehyd, octan benzylu, kamfora, octan cytrynowy,
etanol itp.
5. Czynniki biologiczne - bakterie i wirusy, zarodniki pleśni, roztocze, owady i ich
odchody, pyłki roślin, sierść, starty naskórek, resztki
pasoŜytów zwierząt domowych
ZESPÓŁ ZŁEGO BUDOWNICTWA
jest stanem pojawiającym się w następstwie
ekspozycji na środowisko niektórych pomieszczeń, ustępuje po ich opuszczeniu.
Brak wyraźnych zaleŜności między cięŜkością objawów, wysokością stęŜeń
zanieczyszczeń (która jest niska) i immunologiczną reaktywnością chorych.
Przyczyny – niewłaściwe parametry mikroklimatyczne , chemiczne
Objawy : podraŜnienie oczu, nosa, krtani, gardła, chrypka, uczucie suchości skóry
i błon śluzowych, zaczerwienienie skóry, parestezje, objawy zmęczenia,
nudności, bóle i zawroty głowy, zwiększona częstość nieŜytów dróg
oddechowych i napadów kaszlu, objawy psychonerwowe – obniŜenie
koncentracji uwagi, pamięci, obniŜenie zdolności do pracy umysłowej.
17
ZANIECZYSZCZENIA WÓD są skutkiem :
* procesów naturalnych – eutrofizacja zbiorników wodnych, erozja skał, rozkładanie
resztek organicznych,
* ścieków odprowadzających ze źródeł komunalnych ( miejskie i wiejskie systemy
kanalizacyjne, zakłady przemysłowe ),
* spływów obszarowych z terenów zurbanizowanych nie posiadających systemów
kanalizacyjnych, z obszarów rolnych, leśnych
* zanieczyszczenia z zakładów przemysłowych i komunikacyjnych
Dezynfekcja wody – procesy, w wyniku których następuje niszczenie czynników
chorobotwórczych obecnych w wodzie. Przeprowadza się,
gdy nie ma całkowitej gwarancji, Ŝe woda jest czysta.
W celu dezynfekcji wykorzystuje się procesy :
- gotowanie gotowanie przez 1 min.
- naświetlanie promieniami ultrafioletowymi ( w sytuacjach ekstremalnych )
działanie krótkotrwałe
- stosowanie metod chemicznych chloru i jego pochodnych, ozonu
Związki powstające w czasie dezynfekcji :
* Trihalogenometany (THM), chloroform, dichlorobromometan, dibromochlorometan,
Bromoform
ZANIECZYSZCZENIA BIOLOGICZNE GLEBY
Gleba odgrywa epidemiologicznie waŜną rolę w przenoszeniu zakaŜeń i inwazji
PasoŜytniczych, istotne znaczenie w tym procesie odgrywa okres przeŜywalności
Patogenu w glebie :
- okres przeŜywalności krótki – dnie i tygodnie – wirusy, bakterie, niezarodnikujace
- dłuŜej - miesiące – prątki gruźlicy
- długo - lata – jaja robaków
- najdłuŜej - dziesiątki lat – bakterie przetrwalnikujące
Patogeny obecne w glebie, będące najczęstszą przyczyną zagroŜeń :
* laseczki jodu kiełbasianego
* laseczki wąglika
* drobnoustroje wywołujące zakaŜenia przyranne – laseczki tęŜca i zgorzeli gazowej
* cysty pełzaka czerwonki
* zarodniki grzybów mogące doprowadzić do grzybic układowych
* jaja i larwy robaków : glisty ludzkiej, włosogłówki
* nicienie – węgorek jelitowy, tęgoryjec dwunastnicy
18
ZANIECZYSZCENIA CHEMICZNE GLEB POTENCJALNIE
ZAGRAśAJĄCE ZDROWIU:
1. Pierwiastki śladowe, w tym metale cięŜkie : ołów, kadm, cynk, miedź, rtęć, nikiel,
chlor, fluor itd. Występują głównie w strefie oddziaływań zakładów wydobycia oraz
przetwórstwa węgla i rud metali, wzdłuŜ obciąŜonych duŜym ruchem szlaków
komunikacyjnych.
2. Pierwiastki anionowe : siarka, azot, trafiające do gleb w związku z obecnością ich
związków w powietrzu atmosferycznym.
3. Związki azotowe będące efektem nadmiernego nawoŜenia
4. Środki ochrony roślin
5. Substancje ropopochodne
6. Pierwiastki promieniotwórcze
Jod – 131, Cez – 137, Cez – 134, Stront – 90
Skutki zdrowotne ekspozycji na szkodliwe czynniki środowiskowe :
•
nowotwory
•
alergie
•
zmiany zwyrodnieniowe tkanek lub narządów
•
skutki toksyczne rozumiane jako zaburzenia metabolizmu niektórych
substancji w organizmie, blokowanie receptorów komórkowych, blokowanie
lub zaburzenie przewodnictwa nerwowego, dysfunkcja róŜnych narządów,
zaburzenie równowagi hormonalnej
•
obniŜenie odporności
•
zaburzenia rozrodczości
•
zmiany w sferze psychicznej człowieka ( obniŜenie IQ, pogorszenie pamięci,
zaburzenia zachowań itp.)
ĆWICZENIE 5
TEMAT :
Racjonalne Ŝywienie a stan zdrowia.
Aktywność
fizyczna
Termoregulacja
Swoiste
działanie
pokarmu
Podstawowa
przemiana
materii
19
Podstawowa przemiana materii u męŜczyzn 1500 kKal
u kobiet 1400 – 1350 kKal
średnio 20 kKal
PPM – ilość energii potrzebna do utrzymania funkcji podstawowych organizmu.
Na przemianę materii mają wpływ :
* wiek,
* płeć,
* masa ciała,
* temperatura otoczenia,
* temperatura ciała,
NajwyŜsza przemiana materii jest u dzieci – niemowląt
Spadek podstawowej przemiany materii – o 3 - 5% na kaŜde 10 lat
MęŜczyźni Kobiety
Tkanki mięśniowej Tkanki tłuszczowej
o 10% PPM mniej
powierzchni ciała przemiany materii
Zmiana temperatury o 1’C daje 10 - 15% podwyŜszenie przemiany materii
Adrenalina, Nor-adrenalina, trójjodotyronina, tyrozyna (hormony tarczycy) wzrost
o 100% przemiany materii PPM (nadczynność)
niedoczynność tarczycy – spadek 30 – 40% PPM
Swoiste dynamiczne działanie materii energia potrzebna do trawienia pokarmów
15 – 30% przemiana białek
6 – 10% wartości energetyczne tłuszczy
5% wartości energetyczne węglowodanów
Ok. 10% zuŜywamy na trawienie pokarmów.
Termogeneza zimno – drŜenie (oddanie energii)
ciepło – parowanie (oddanie energii)
Aktywność fizyczna praca lekka 1000 kKal x 1,5
praca umiarkowana 1000 kKal x 1,7
praca cięŜka 1000 kKal x 2 ( do 3)
Energię spoŜywamy :
Białka – polimery aminokwasów, im bardziej skomplikowana budowa tym swoiste
działanie.
Tłuszcze
20
Węglowodany
Aminokwasy – egzogenne i endogenne
(8 aminokwasów)
Aminokwasy egzogenne – białka pochodzenia zwierzęcego – pełnowartościowe pokrywają
większą część zapotrzebowania na aminokwasy. WaŜne
w okresie wzrostu.
Wartość biologiczna białka
Białko wzorcowe to zawartość wszystkich aminokwasów ( białko jaja kurzego)
Porównuje się zawartość kaŜdego aminokwasu w stosunku do białka wzorcowego
50% - niepełnowartościowe (mała przydatność)
50% - zdatne (przydatny pod względem przydatności białka)
80% i więcej – pełnowartościowe
4kKal – wartość po spaleniu 1 g białka
E – 100%
B – 10 – 15% dziennego zapatrz.( w diecie tyle powinny stanowić białka)
Białko zwierzęce : białko roślinne
1 : 1
15 – 20% ( 1 – 1,5 g / kg masy ciała ) do 30 roku Ŝycia
2 : 1
3 : 1
Funkcje : - budulcowe,
- transportujące,
- obronne,
- enzymatyczne,
- hormonalne,
- ciś. onkotyczne,
- równowaga białkowo – zasadowa,
- energetyczna ( przy braku węglowodanów )
TŁUSZCZE – estry kwasów tłuszczowych
Tłuszcze proste i złoŜone, długo- i krótkołańcuchowe, nasycone i wielonasycone,
Cis i trans
9 kCal/g – wartość energetyczna po spaleniu 1 g tłuszczu
Po spaleniu 1 g tłuszczu uzyskujemy 7,2 g (?)
Powinno być 20 – 30% całkowitej spoŜytej energii np. palmitynowy
SUFA – 10% 0% z hiperlipidemią
MUFA – 10% 12 – 18% z hiperlipidemią
PUFA - 10% 3 – 7% z hiperlipidemią
21
Krótkie kwasy tłuszczowe 3 – 6 atomów C
Średniołańcuchowe 8 – 11 atomów C
Długołańcuchowe 12 atomów C
MUFA (jednonienasycone ) – kw. olejowy (egzogenne) ; występuje w olejach roślinnych
(olej z oliwek, olej rzepakowy)
Do spoŜycia na zimno, do surówek
ObniŜa frakcję LDL, nie wpływa na HDL, trójglicerydy
PUFA (wielonienasycone) - to rodzina kwasów
* omega 6 i omega 3 kw. linolenowy (roślinny- olej sojowy)
Alfa- linolenowy (ekstrakt z Wiesiołka)
Kw. linolowy tłuszcze rybna (tran)
( olej słonecznikowy ) ejkoza EPA ,DHA
PowyŜej 60%
ObniŜa frakcję LDL, nie działa na HDL, trójglicerydy
Nie wolno na nim smaŜyć, spoŜywany na zimno (moŜna smaŜyć tylko raz !!)
ObniŜa frakcję LDL, podwyŜsza frakcję HDL
Działa przeciwzakrzepowo, przeciwzapalnie,
PrzeciwmiaŜdŜycowo
Konfiguracja cis – mleko kobiet zawiera więcej cis niŜ mleko krowie,
biologicznie czynny (wykorzystywany do budowy innych tł.)
Trans – materiał do spalenia ( mleko krowie )
Proces utwardzania (uwodnienie) – zamiana cis na trans, zapobiega jełczeniu
Tłuszcze dodane i tłuszcze ukryte
Masło, margaryna w Ŝeberkach tłuszcz, w schabie
Funkcje :
* energia,
35%
45%
22
* forma zapasowa,
* amortyzator dla narządów
* funkcja strukturalna (błony),
* funkcja ochronna (nerwy, nerki)
WĘGLOWODANY
PROSTE : fruktoza, glukoza, laktoza, sacharoza
ZŁOśONE : wielocukier – skrobia ( najczęściej spoŜywamy !!! ), glikogen
Proporcje :
węglowodany złoŜone
80 – 90%
100 %
węglowodany proste
10 – 20%
Paliwo dla naszego organizmu, znikoma forma zapasowa (75 g)
WŁÓKNO POKARMOWE – błonnik 20 g ( 27 – 40 g) na dobę
Celuloza, hemiceluloza, pektyny, agary
Funkcje : zmniejsza wchłanianie tłuszczów, soli mineralnych,
Zwiększa wchłanianie cholesterolu,
Przyspiesza trawienie tłuszczów,
Przyspiesza pasaŜ jelit (fermentacji) – przyspieszenie trawienia
20 – 40 g / dobę – błonnik
500g surowych owoców, 200g warzyw, 100g razowego pieczywa (3 kromki)
6 g soli spoŜycie Na+ na dobę
Makroelementy potas, sód, fosfor, siarka, wapń, magnez
Mikroelementy ( poniŜej 100 mg/dobę)
Sól modyfikowana – mieszanina KCl i NaCl
KCl 1
NaCl / 2/3
Np. Salvita
UNIKAĆ !!! glutaminian sodu –
zupy, kostki, chipsy
benzoesan sodu –
konserwant napoju
wodorowęglan sodowy –
spulchniane pieczywo
23
GRUPY PRODUKTÓW SPOśYWCZYCH
1. zboŜowe ( źródło energii, węglowodanów, błonnika, witaminy B1 i B2)
2. mleko i przetwory mleczne (źródło białka, wapnia, witaminy B2 i D oraz A);energii mniej
3. mięso i wyroby wędliniarskie, ryby ( źródło energii, Ŝelaza, białka, witamin z gr. B)
4. jaja ( źródło białka, energii-mało, makro- i mikroelementów, witamin B i A oraz śladowe
ilości witaminy D)
5. masło (źródło tłuszczu, energii, witaminy A)
6. tłuszcze –słonina, smalec (źródło energii i tłuszczu)
7. warzywa i owoce = ziemniaki (źródło skrobi, soli mineralnych, potasu)
8. warzywa i owoce bogate w witaminę C natka pietruszki, papryka, grejpfrut,
czarna porzeczka
9. warzywa i owoce bogate w beta-karoten marchewka
10. warzywa i owoce
11. rośliny strączkowe (źródło energii, tłuszczu, białka, witamin, soli mineralnych,
węglowodanów )
12. cukier i słodycze (źródło energii)
ĆWICZENIE 6
TEMAT : Badania sposobu Ŝywienia i stanu odŜywiania .
Zasadniczym celem tych badań jest stwierdzenie :
1. Czy istnieją wady Ŝywienia w danej populacji jako całości czy teŜ w poszczególnych
jej grupach i na czym te wady polegają ?
2. Jakie są następstwa zdrowotne, względnie jakimi następstwami moŜe grozić dany
sposób Ŝywienia w przyszłości?
3. Jakie są przyczyny tych wad?
4. W jaki sposób moŜna by usunąć istniejące wady w Ŝywieniu i ich następstwa
dla zdrowia?
RODZAJE WAD śYWIENIOWYCH
Pierwotne wady istnieją wtedy, gdy ich wyłączna przyczyna tkwi w ilości lub jakości
poŜywienia względnie w nieprawidłowym rytmie dostarczania ustrojowi składników
odŜywczych.
* niedobory lub nadmiary ilościowe ( masa/ masa )
* niedobory jakościowe ( brak Ca, Fe)
* niewłaściwy stosunek składników odŜywczych ( cukrzyca, choroba naczyń-
miaŜdŜyca, otyłość brzuszna )
* nieodpowiedni tryb Ŝywienia ( nieregularne posiłki sprzyjają otyłości )
Wtórne wady powstają w tych przypadkach, gdy skład poŜywienia jest prawidłowy,
ale jego wykorzystanie upośledzone wskutek zaburzeń w przyjmowaniu, trawieniu,
wchłanianiu, rozprowadzaniu składników.
24
OCENA STANU ODśYWIENIA
STAN ODśYWIENIA ( wg WHO)
Jest to stan zdrowia wynikający ze zwyczajowego spoŜycia Ŝywności, wchłaniania
i wykorzystywania wchodzących w jej skład składników odŜywczych oraz działania
czynników patologicznych, wpływających na te procesy.
Aby ocenić stan Ŝywienia osoby lub populacji naleŜy :
1. określić stęŜenie wszystkich znanych składników odŜywczych we krwi,
w innych płynach ustrojowych i tkankach
2. sprawdzić stan strukturalny i funkcjonalny organizmu, uwzględniając historię
chorób przebytych w przeszłości
3. scharakteryzować sposób Ŝywienia, oceniając jakość i ilość spoŜywanych
pokarmów, ich wartość energetyczną i odŜywczą.
Ocena masy ciała i proporcji między masą ciała a wzrostem
Względna masa ciała [ % ] = Ma/Mn x 100%
Ma – masa aktualna
Mn – średnia naleŜna masa ciała
Mn = (wzrost [ cm ] – 100 ) – 10 % dla kobiet
Mn = (wzrost [ cm ] – 100 ) – 5 % dla męŜczyzn
Posiłki naleŜy oceniać pod względem ich urozmaicenia z punktu widzenia :
•
dobór produktów z uwzględnieniem ich sezonowości
•
zestawień smakowych
•
konsystencji
•
kolorystyki
Posiłki podstawowe powinny zawierać produkty będące źródłem :
- pełnowartościowego białka ( mleko i produkty mleczne, mięso i jego przetwory,
jaja, ryby, drób, nasiona roślin strączkowych )
- węglowodanów złoŜonych ( przetwory zboŜowe – pieczywo, kasze, makarony,
ryŜ, potrawy mączne, ziemniaki)
- składników mineralnych i witamin ( warzywa i owoce )
CZĘSTOŚĆ I SPOśYWANYCH POSIŁKÓW W CIĄGU DNIA
*
liczba posiłków oraz ich wartość energetyczna i odŜywcza powinna być dostosowana
do zapotrzebowania danej grupy Ŝywionych w zaleŜności od wieku, płci, rodzaju
wykonywanej pracy, stanu fizjologicznego, a takŜe warunków bytowania.
25
Optymalna liczba posiłków w ciągu dnia wynosi 4 – 5. Przerwy między posiłkami
nie powinny być dłuŜsze niŜ 4 godziny dla dzieci do lat 15, a 5 – 6 godzin dla osób
dorosłych. Oznacza to, Ŝe minimalna liczba posiłków w ciągu dnia wynosi 3 dla
osoby dorosłej, a 4 dla dzieci.
ROZKŁAD % ENERGII NA POSZCZEGÓLNE POSIŁKI
3 posiłki
4 posiłki
5 posiłków
I śniadanie 30 – 35
II śniadanie
Obiad 35 – 40
Podwieczorek
Kolacja 25 – 30
25 – 30
5 - 10
35 – 40
25 – 30
25 – 30
5 – 10
30 – 35
5 - 10
15 - 20
Zalecane dzienne normy na energię i składniki odŜywcze
Białka zwierzęce/białka roślinne = 1/1 względnie 1/2 dla dorosłych
Białka zwierzęce/białka roślinne = 2/1 dla dzieci
WSKAŹNIK MASY CIAŁA ( BMI – Body Mass Index )
Względna masa ciała
Interpretacja
< 90 %
90 – 110 %
110 – 120 %
> 120 %
niedobór masy ciała
prawidłowa masa ciała
nadwaga
otyłość
Masa ciała ( kg )
BMI = ------------------------------
( Wysokość )2 [m]
26
BMI Interpretacja
< 16 III stopień niedoboru masy ciała
( chronicznego niedoboru energii )
16,0 – 16,9 II stopień niedoboru masy ciała
( chronicznego niedoboru energii )
17,0 – 18,49 I stopień niedoboru masy ciała
( chronicznego niedoboru energii )
18,5 – 24,9 prawidłowa masa ciała
25,0 – 29,9 I stopień nadmiaru masy ciała
( nadwaga )
30,0 – 39,9 II stopień nadmiaru masy ciała
( otyłość )
> 40 III stopień nadmiaru masy ciała
( otyłość olbrzymia )
OCENA SKŁADU CIAŁA
% zawartość tłuszczu w organizmie
- Pomiar grubości fałdów skórno – tłuszczowych
* fałd nad mięśniem dwugłowym ramienia
* fałd nad mięśniem trójgłowym ramienia
* fałd podłopatkowy
* fałd nad talerzem kości biodrowej
- Oszacowanie gęstości względnej ciała ( d ) wg wzorca Siri
d = c – m x log E 4 fałdów skórno – tłuszczowych
- Wyliczenie % zawartości tłuszczu ogólnego w organizmie
% tłuszczu = ( 4,94/d – 4,50)x 100%
d – gęstość względna ciała
c, m – współczynnik regresji Durnina i Womersleya
MASA TŁUSZCZU ( FM – Fat Mass )
FM [%] = zawartość tłuszczu x masa ciała
ROZMIESZCZENIE TŁUSZCZU W ORGANIZMIE
Wskaźnik WHR ( waist / hip ratio )
27
Obwód talii (cm)
WHR = -------------------------------------
Obwód bioder (cm)
OCENA TKANKI MIĘŚNIOWEJ I STANU ODśYWIENIA BIAŁKOWEGO
Obwód mięśni ramienia ( wskaźnik Jelliffe’a ) = obwód ramienia – 3,14 x grubość fałdu
skórno – tłuszczowego nad mięśniem
trójgłowym ramienia
Stan odŜywienia Kobiety MęŜczyźni
Dobry 23,2 – 20,9 25,3 – 22,8
Lekkie niedoŜywienie 20,8 – 18,6 22,7 – 20,2
Umiarkowane niedoŜywienie 18,5 – 16,2 20,1 – 17,7
CięŜkie niedoŜywienie < 16,2 < 17,7
OCENA śYWIENIA – metodologia
Ocena Ŝywienia obejmuje zagadnienia dotyczące spoŜycia Ŝywności i sposobu
Ŝywienia, a jej celem jest wykazanie czy istnieją wady Ŝywieniowe w danej
populacji lub określonych grupach, na czym one polegają, jakie są ich następstwa
i przyczyny oraz jak je moŜna usunąć. Ocena Ŝywienia jest podstawą do oceny stanu
odŜywienia i sytuacji zdrowotnej społeczeństwa.
SpoŜycie Ŝywności
– to ilość zwyczajowo spoŜywanej Ŝywności w ujęciu indywidualnym
lub zbiorowym, w przeliczeniu na rok względnie dzień.
Sposób Ŝywienia
– określa ile i czego, jak często i w jakiej formie człowiek spoŜywa
w ujęciu dziennym, tygodniowym lub miesięcznym.
Stan odŜywienia
– charakteryzuje stan zdrowia człowieka, wynikający ze zwyczajowo
spoŜywanej Ŝywności.
TYP OTYŁOŚCI ( rozmieszczenie tłuszczu )
Kobiety
MęŜczyźni
Aneroidalny
brzuszny
typu „ jabłka „
WHR > 0,8
WHR > 1,0
Gynoidalny
pośladkowo – udowy
typu „ gruszki „
WHR < 0,8
WHR < 1,0
28
TECHNIKI BADAWCZE STOSOWANE W BADANIACH SPOśYCIA
śYWNOŚCI
DANE O SPOśYCIU śYWNOŚCI
OBLICZENIOWE REJESTRACYJNE WYWIADOWCZE
1. Bilanse Ŝywności 1. Wagowo – rejestracyjna 1. Ankietowa
2. Rachunkowość 2. Wagowa 2. Wywiad 24
3. Inwentarzowa 3. W miarach domowych 3. Historia Ŝywienia
4. Częstotliwość spoŜycia
Ŝywności
DANE O SPOSOBIE śYWIENIA
JAKOŚCIOWE ILOŚCIOWE JAKOŚCIOWO – ILOŚCIOWE
1. Ankietowe 1. Inwentarze 1. Historii Ŝywienia
2. Punktowe 2. Wagowe 2. BieŜącego notowania
3. Ankietowo – wagowe
4. Chemiczno – analityczne
5. Szacunkowe
OCENA JAKOŚCIOWA JADŁOSPISU
KaŜdy posiłek powinien być moŜliwie róŜnorodny pod względem zawartości
produktów i składników odŜywczych.
29
ĆWICZENIE 8
TEMAT : Problematyka Ŝywieniowa a zdrowie człowieka.
CZŁOWIEK
ŚRODOWISKO
BIOGEOGRAFICZNE
STREFY ZAGROśEŃ
EKOLOGICZNYCH
ROŚLINY
Chemizacja
rolnictwa
RACJONALNE
śYWIENIE
BIOCHEMIA śYWIENIA ZASADY śYWIENIA
STAN ZDROWIA NORMY
śYWIENIOWE
INDYWIDUALNOŚĆ ŁĄCZENIE
BIOCHEMICZNA POKARMÓW
STRESY, POBIERANE STRATY
ZWIERZĘTA LEKI SKŁADNIKÓW
farmaceutyki ODśYWCZYCH:
Gotowanie,
przechowywanie
DOSTĘPNOŚĆ BIOLOGICZNA
SKŁADNIKÓW POKARMOWYCH
30
Czynność Ŝucia
odruchowe
POŚREDNIE GRUCZOŁY ŚLINOWE POKARM
Wydzielanie
Okresy rozwojowe
* ciąŜa
* noworodek Powierzchnia zęba ph płynów
* małe dziecko
Przed wyrŜnięciem Dojrzewanie Bakterie płytki nazębnej
szkliwa
Po wyrŜnięciu oczyszczanie Błona śluzowa
* wiek przedszkolny
* wiek szkolny
* dojrzały Ukrwienie tkanek
OGÓLNE przyzębia
wady
zęba zgryzowe
przeciąŜenia
STRUKTURA
kości
uraz zgryzowy
SUROWICA KRWII zęba
Odnowa tkanek płyn dziąsłowy
Procesy metaboliczne parafunkcje
System immunologiczny
POŚREDNIE
Złogi bakterii w kamieniu
nazębnym
Opłukiwanie
śliną i jej
Składniki skład
odŜywcze próchnica
i skład
poŜywienia
składniki mineralne, szkliwo,
stopień wysycenia F
31
DIAGRAM PODSUMOWUJĄCY WYNIKI BADAŃ NAD WPŁYWEM FLORY
BAKTERYJNEJ NA ROZWÓJ PRÓCHNICY
Zwierzęta hodowane w warunkach
jałowych
Typowa flora Brak bakterii
bakteryjna
Cukry Cukry
Próchnica Brak próchnicy
Trzymanie zwierząt razem powoduje krzyŜowe zakaŜenie
bakteriami jamy gębowej
PRÓCHNICA
SKŁADNIKI śYWIENIOWE O WŁAŚCIWOŚCIACH WSTRZYMUJĄCYCH
WYSTĘPOWANIE PRÓCHNICY
Silnie kariostatyczne ( fluor, fosfor )
* pierwiastki
Słabo kariostatyczne ( Ca, Mg, Fe, Mo, V, Sr, Ba, Li, Au )
* substytuty cukru – ksylitol, sorbitol
* białka mleka - kazeina
* tłuszcze – oleje roślinne
* formy aglikonowe związków flawonoidowych, polifenoli ( wyciągi, napary
z herbaty, winogron, Ŝurawin, jabłek, śliwek, bananów ) hamują biosyntezę
glukozylotransferazy paciorkowca Streptococcus mutant odpowiedzialnej
za tworzenie zewnątrzkomórkowych wielocukrów
* zielony barwnik roślin – chlorofil
32
* pokarmy nierafinowane ( łuski zbóŜ, owsa, ryŜu )
* pirydoksyna – witamina B6 ( miejscowo aktywizuje wzrost
heterofermentatywnych bakterii )
U osób odpornych na próchnicę wykazano :
- wyŜszą zdolność buforowania śliny
- wyŜsze stęŜenie Ig A w ślinie
- niŜsze stęŜenie heksoz śliny
Ksylitol – jest pochodną alkoholową cukrów, pentitiol
•
najdroŜszy w produkcji substytut cukru
•
produkt naturalny
źródło Ŝywieniowe : maliny, truskawki, borówki, porzeczka czarna, śliwka, banany,
kalafior
Metabolizm : Po spoŜyciu w postaci nie zmienionej trafia do jelita cienkiego,
metabolizowany głównie w wątrobie ( 80% ) bez udziału insuliny.
ROLA WĘGLOWODANÓW W ORGANIZMIE CZŁOWIEKA :
1. są źródłem łatwo przyswajalnej energii
2. nadając produktom spoŜywczym cechy organoleptyczne ( smak, barwa, zapach,
konsystencja ), oddziałują na zmysły
3. dostarczają włókna pokarmowego ( błonnika ), regulującego procesy zachodzące
w przewodzie pokarmowym ( ruchy perystaltyczne, skład mikroflory jelitowej,
wydalanie cholesterolu, detoksykacja organizmu )
4. umoŜliwiają syntezę aminokwasów i prawidłowy przebieg spalania związków
ketonowych
5. są składnikami glikolipidów i glikoprotein błon komórkowych
WĘGLOWODANY W CODZIENNYM POśYWIENIU
Glukoza słodycze, owoce ( np. winogrona ), miód, napoje, warzywa
Fruktoza owoce ( w tym soki owocowe ), miód, napoje, warzywa
Laktoza mleko, lody, budyń
(glukoza + galaktoza)
Sacharoza biskwity, kasza manna, ciast, słodycze, biszkopty, suszone owoce,
napoje, cukier
Skrobia ziemniaki, ryŜ, makaron
33
Mąka razowa Mąka pszenna
Wapń 41 16
Fosfor 372 87
Potas 370 95
śelazo 3,3 0,8
B1 0,6 0,06
B2 0,1 0,05
Witamina PP 4,3 0,9
Działanie węglowodanów : opóźnianie wzrostu drobnoustrojów tworzących płytkę
bakteryjną, nie ulegają fermentacji bakteryjnej
Zastosowanie : guma do Ŝucia, płukanki, substytut cukru
CZYNNIKI ZABURZAJĄCE PRAWIDŁOWĄ MINERALIZACJĘ ZĘBÓW
•
choroby przebyte przez matkę w ciąŜy
•
niedobór witaminy D w ostatnim trymestrze ciąŜy
•
nadmiar fluoru w wodzie pitnej
•
pobierane leki ( np. antybiotyki z grupy tetracyklin, kortykosterydy)
•
niedobory Ŝywieniowe
•
zespoły złego wchłaniania
TŁUSZCZE – oleje roślinne
Działanie : doświadczalnie wykazano wpływ hamujący kwasów ( linolenowego, linolowego
i oleinowego np. olej sojowy, słonecznikowy ) na rozwój i metabolizm
paciorkowców próchnicotwórczych .
CHLOROFIL – zielony barwnik roślin
Działanie : * przeciwbakteryjne – hamuje wzrost paciorkowców, gronkowców,
DroŜdŜaków, laseczek i maczugowców
* przeciwgnilnie – neutralizuje metabolity siarkowe pochodzenia
bakteryjnego i merkaptany, siarkowodór
* wykazują właściwości regenerujące tkanki
Zastosowanie : składniki past do zębów, gumy do Ŝucia, wody do płukania ust,
tabletek do ssania.
BIAŁKA MLEKA – kazeina
Działanie : * jako fosfoproteina wykazuje powinowadztwo z wapniem,
* in vitro redukuje rozpuszczalność szkliwa w odwapniającym buforze
34
* zwiększa odporność zębów na działanie czynników kriogennych,
* zapobiega demineralizacji szkliwa przez zwiększenie stęŜenia wapnia
i fosforu w płytce nazębnej.
FLUOR W PROFILAKTYCE PRÓCHNICY
* Fluorowanie wody pitnej wprowadzono po raz pierwszy w 1945 r. w miejscowości
Grand Rapie w USA
* Do profilaktyki endogennej jako nośnika fluoru zgodnie z zaleceniami WHO
wykorzystuje się :
- wodę 1 ppm (0,7 ppm)
- sól 200 – 400 ppm
- cukier 20 ppm wg WHO
- mleko 7ppm
* W 39 krajach fluoruje się wodę – korzysta z niej 170 mln ludzi
* 40 mln ludzi ma dostęp do wody z naturalną zawartością fluoru > 0,7 ppm
* Fluorowanie soli kuchennej prowadzi się w : Szwajcarii, Francji, Belgii, Niemczech,
Hiszpanii, Meksyku, na Jamajce
* W Polsce wodę fluorowano w latach 1967 - 97
Korzyści :
- Picie wody z dodatkiem fluoru hamuje roczny przyrost próchnicy w granicach
40 – 60 %
- Dzieci pijące od urodzenia wodę wzbogaconą we fluor mają zęby z grubszą
warstwą szkliwa
- U dorosłych potrzeby w zakresie leczenia zachowawczego maleją o 40%,
protetycznego maleją o 20 – 30%
- Fluor w dawkach profilaktycznych nie wpływa negatywnie na serce, mózg, kości.
MECHANIZM PROFILAKTYCZNEGO DZIAŁANIA FLUORKÓW
Jony fluoru wchodzą w reakcję z hydroksyapatytami szkliwa, w wyniku tej reakcji
powstają fluoroapatyty.
F
( Ca3 (PO4)2)3 : Ca(OH)2 + 2F- = (Ca3 (PO4)2)3 x C + 2OH -
F
Fluoroapatyty cechuja się wysoką krystalicznością i małą rozpuszczalnością w kwasach.
35
REMINERALIZACJA SZKLIWA – stymulowana przez fluorki obecne w ślinie
w środowisku lekko kwaśnym śliny ( pH 5,5 ) dochodzi do wolnego rozpadu fluoru.
Zalecane dzienne spoŜycie fluoru ( wg Ziemlańskiego )
Niemowlęta 0 – 0,5 r. 0,1 – 0,5 (mg/osobę/dzień)
Dzieci i młodzieŜ 0,5 – 1 r. 0,6 – 0,7
1 – 3 r. 0,7 – 1
4 – 6 r. 1 – 2,5
7 – 9 r. 1,5 – 2,5
10 – 18 r. 1,5 – 2,5
Dorośli 1,5 – 4,0
Zawartość Fluoru w herbatach
Liczba próbek Liczba fluoru
(mg/kg)
Herbata czarna 33 30 – 380
Herbatki ziołowe z dodatkiem 6 16 - 155
czarnej herbaty
Herbaty ziołowe 10 0 – 5
Zawartość Fluoru w wybranych produktach spoŜywczych
Produkty zboŜowe mikrogram/100g
Pieczywo Ŝytnie razowe 60 – 100
Pieczywo pszenne jasne 50 – 90 ok. 30% dla Polaków
Pieczywo mieszane 70 - 90
Ryby
Dorsz 28 – 160
Makrela 30 – 150 2%
Karp 32 - 38
Mięso, drób, przetwory 2%
Warzywa i przetwory 5%
Owoce i przetwory 2%
Ziemniaki 10%
Tłuszcze 2%
Jaja 3%
Mleko i przetwory 7%
36
FLUOROZA
* najwyŜsze dopuszczalne średniodobowe stęŜenie fluoru w powietrzu nie powinno
przekraczać 2 mikrograma/m3
* ponad normalne stęŜenie fluoru w powietrzu stwierdzono w Gdańsku, Bydgoszczy,
Legnicy, części Wrocławia
* spoŜywanie dzienne > 6 – 10 mg F moŜe prowadzić do przewlekłego zatrucia tym
pierwiastkiem
* objawy fluorozy
- fluoroza zębów : plamkowate szkliwo, matowobiałe, ciemnobrunatne
przebarwienia, zmiany struktury kształtu i wielkości
zębów
- fluoroza kości : nieprawidłowe uwapnienie, obszary przewapnienia
(osteoskleroza), niedowapnienia (osteoporoza),
zmniejszenie elastyczności
- zahamowanie działania metaloenzymów zaleŜnych od kationów Mg, Fe, Ca, Cu
- ostre uszkodzenia nerek
UDZIAŁ SKŁADNIKÓW śYWIENIOWYCH W PATOMECHANIZMIE
CHORÓB PRZYZĘBIA
Składniki Ŝywieniowe wywierają wpływ na :
* przebieg procesów metabolicznych ustroju, w tym na strukturę i odnowę tkanek
(biosynteza białka, bariera nabłonkowa, gospodarka mineralna)
* metabolizm bakterii płytki nazębnej
* funkcję układu immunologicznego
* skład płynu dziąsłowego (substrat dla flory bakteryjnej i płytki poddziąsłowej)
* funkcjonalną aktywność układu stomatognatycznego (co związane jest
z konsystencją pokarmu, siłą Ŝucia i czasem Ŝucia)
* metabolizm gruczołów ślinowych (szybkość wydzielania śliny, stęŜenie i biosyntezę
wielu składników, np. enzymów)
* stan naczyń włosowatych (elastyczność i przepuszczalność)
Niedobory podstawowych składników odŜywczych jak białka, wapnia, fosforu,
magnezu, witamin A, D, C, E , zespołu B mogą prowadzić do zmian czynnościowych,
strukturalnych i odpornościowych przyzębia.
Przeciwutleniacze – eliminują aktywne formy tlenu (wolne rodniki)
Witamina A, C, E, selen, CoQ, bioflawonoidy
37
OBJAWY NIEDOBORÓW WITAMIN W UKŁADZIE STOMATOGNATYCZNYM
OBJAWY NATURALNE ŹRÓDŁA
WITAMINA C
* wylewy krwawe i wybroczyny na skórze warzywa, owoce, dzika róŜa,
i śluzówce czarna porzeczka, cytrusy
* krwotoczno – martwicze zapalenia dziąseł
* zaburzenia czynności odontoblastów
(zaburzenia wzrostu zębów, procesu
wytwarzania szkliwa)
WITAMINA D
* zmniejszenie łuków Ŝuchwy i szczęki tran, wątroba, Ŝółtko, masło,
* zniekształcenie wyrostka zębowego kukurydza
* zaburzenia zgryzu
* nieprawidłowe wyrzynanie zębów
* niedorozwój szkliwa
* podniebienie gotyckie
WITAMINA B1 (TIAMINA)
* nadwraŜliwość błony śluzowej języka otręby, droŜdŜe, kiełki zbóŜ,
* bóle języka orzechy, rośliny strączkowe
* zmiany zapalne śluzówek
WITAMINA B2 (RYBOFLAWINA)
* kątowe zapalenie warg mleko, wątroba, kiełki zbóŜ,
* wysuszenie, pomarszczenie, pęknięcia, ser, białko jaja
złuszczenia naskórka czerwieni warg
* zapalenie języka – język wysuszony,
purpurowo czerwony, obrzękły z odciskami
zębów
* zmiany zanikowe brodawek nitkowatych
WITAMINA B3
* nadmierne rogowacenie naskórka droŜdŜe, otręby, zielone części
* zmiany martwicze dziąseł roślin, masło, jaja
* owrzodzenia dziąseł
* brak fluorescencji języka
WITAMINA B6
* zapalenie języka pszenica, Ŝyto, bób, droŜdŜe,
* kątowe zapalenie warg kukurydza, wątroba
38
WITAMINA B12
* zanikowe zapalenie języka jaja, mleko, produkty mięsne
* bladość śluzówek
WITAMINA H
* zmiany krwotoczne języka mleko, jaja, groch, kalafior,
* zaniki brodawek języka cebula, marchew
* nadmierne rogowacenie błony śluzowej
WITAMINA PP
* przekrwienie błony śluzowej
wątroba, ryby, otręby
* obrzęk języka
* pieczenie, palenie języka
* rozrost brodawek nitkowatych
KWAS FOLIOWY
* zmiany zapalne, martwicze nerki, wątroba, droŜdŜe, grzyby,
* owrzodzenia błony śluzowej zielone części jarzyn
ERGONOMIA – przystosowanie stanowisk, procesów i warunków środowiska
pracy do moŜliwości psychofizycznych pracownika.
GŁÓWNE ASPEKTY BRANE POD UWAGĘ PRZY OPTYMALNYM KSZTAŁTOWANIU
WARUNKÓW PRACY
* MIEJSCE PRACY – przestrzeń robocza
- środki potrzebne do obsługi i siły działania
- narzędzia pracy, maszyny
- widoczność i oświetlenie
- słyszalność i odbiór informacji
- udział innych narządów zmysłu
* PROCES PRACY - praca mięśniowa
- zakres ruchów i ich przebieg
* CZYNNIKI ŚRODOWISKA ZEWNĘTRZNEGO - mikroklimat
- hałas, wibracje
- promieniowanie
- substancje chemiczne
- środki ochrony osobistej
39
* ORGANIZACJA PRACY - praca zmianowa
- przerwa w pracy
- forma wynagrodzenia
* CAŁKOWITE OBCIĄśENIE CZYNNOŚCI ORGANIZMU
Choroba zawodowa
– choroba spowodowana działaniem czynników szkodliwych
dla zdrowia występujących w środowisku pracy (musi wykazywać
związek przyczynowo – skutkowy z wykonywaną pracą ) oraz
występująca w wykazie chorób zawodowych.
Obowiązki pracodawcy mający na celu zmniejszenie ryzyka powstawania
chorób zawodowych :
- pracodawca ma obowiązek poinformowania pracownika o potencjalnym ryzyku
zdrowotnym związanym z warunkami pracy
- pracodawca ma obowiązek stosowania środków, dzięki którym moŜna zapobiec
chorobom zawodowym
- pracownik ma obowiązek przeniesienia pracownika na inne stanowisko w razie
stwierdzenia objawów wskazujących na moŜliwość choroby zawodowej
W przypadku podejrzenia choroby zawodowej istnieje obowiązek skierowania pracownika
do jednostek opieki zdrowotnej tj. poradni, kliniki, oddziału chorób zawodowych.
Procedury
- ustalenie, czy choroba stwierdzona u pracownika jest wymieniona w wykazie chorób
W ostatnich latach stwierdza się znaczny spadek bezwzględnej liczby chorób zawodowych :
1999 r. 9982 przypadków
2000 r. 7339 przypadków
2001 r. 6007 przypadków
2002 r. 4915 przypadków
Współczynnik zapadalności zmniejszył się z 117,3 do 53,6 przypadków na 100 000
zatrudnionych.
Schorzenia w jamie ustnej i uzębieniu wiąŜące się z wykonywaniem pracy :
•
paradontopatie
•
próchnica zębów
•
zapalenia błony śluzowej
•
stany przedrukowe
40
PRZEMYSŁOWE SCHORZENIA JAMY USTNEJ I ZĘBÓW W ZALEśNOŚCI OD
RODZAJU CZYNNIKA SZKODLIWEGO :
CZYNNIKI FIZYCZNE :
Schorzenia tkanek twardych
* przedwczesne ścieranie się zębów
* próchnica zębów
* ubytki pochodzenia niepróchnicowego
* uszkodzenia kości i szpiku kostnego
* artropatie stawu skroniowo – Ŝuchwowego
* nadwraŜliwość zębiny
* paradontopatie
Schorzenia tkanek miękkich
* paradontopatie
* zapalenia błony śluzowej jamy ustnej
* zranienia błony śluzowej
Najczęstsze dolegliwości i choroby związane z wykonywaniem zawodu występującego
u stomatologów :
- CHOROBY W OBRĘBIE NARZĄDU RUCHU
Przyczyny : * praca w pozycji stojącej lub „ mieszanej „,
najczęściej w zgiętej bocznej prawej
* praca o charakterze statycznym
* męczące odwodzenie rąk od ciała
* długotrwała praca narzędziami
o nieanatomicznym kształcie uchwytów powoduje
znaczne obciąŜenia mięśni kończyn górnych,
dolnych, barku i kręgosłupa
Konsekwencje : - bolesność uciskowa, bóle głowy i barku
- skrzywienie oraz zmiany zwyrodnieniowe
kręgosłupa
- zapalenie pochewek ścięgnistych
- trwałe zgięcie V i IV palca ręki na skutek
skrócenia powięzi dłoniowej ( przykurcz
Dupuytrena )
- zmiany zapalne nadkłykcia bocznego
i przyśrodkowego łokcia
- CHOROBY W UKŁADZIE NACZYNIOWYM
Przyczyny : * praca w pozycji stojącej lub siedzącej bez
podparcia stóp
41
Konsekwencje : Ŝylaki kończyn dolnych
- CHOROBY SKÓRY
Przyczyny : * kontakt z wieloma substancjami będącymi
potencjalnymi alergenami
ĆWICZENIE 9
TEMAT : Stan zdrowotny jamy ustnej jako fragment kondycji zdrowotnej
człowieka.
Stan zdrowotny jamy ustnej jako fragment ogólnej kondycji zdrowotnej człowieka
w niewielkim stopniu zaleŜy od uwarunkowań osobniczych.
Uwarunkowania osobnicze
15%
System opieki zdrowotnej Stan zdrowia Uwarunkowania środowiska
(system opieki stomatolog.) (stan zdrowia jamy ustnej) - społeczne
15%
35%
- polityczne
- ekonomiczne
- naturalne
35%
Styl Ŝycia
(styl Ŝycia w odniesieniu
do narządu Ŝucia )
Racjonalna polityka zdrowotna państw rozwiniętych w zakresie stomatologii
Prywatny (stomatologia naprawcza)
DWUSEKTOROWOŚĆ
Publiczny (działalność profilaktyczna)
42
CECHY SYSTEMÓW OPIEKI STOMATOLOGICZNEJ WSPÓŁUCZESTNICZĄCYCH
W BADANIACH MIĘDZYNARODOWYCH.
1. Zinstytucjonalizowane, ogólnokrajowe, rządowe programy zdrowotne
- fluorkowanie wody pitnej
- suplementacja związkami fluoru produktów spoŜywczych
- podawanie (grupowe) metodami egzo – i endogennymi związkami fluoru i preparatów
kariostatycznych
- pełna dostępność past, preparatów i urządzeń do utrzymania higieny jamy ustnej
BEHAW
- programy edukacyjne (równolegle usługobiorcy i usługodawcy, public dentistry)
- programy motywacyjne (recall system, system ubezpieczeń zdrowotnych, systemy
motywacyjne dla stomatologów)
- stomatologiczne grupy szczególnej troski (głównie dzieci do 16 – 18 roku)
CECHY PROGRAMÓW STOMATOLOGICZNYCH :
* ogólnokrajowe / lokalne
- Stałe zabezpieczenie metodologiczne i finansowe
- Integralność z innymi programami ogólnozdrowotnymi
- Obligatoryjność wykonania konkretnych procedur, przez konkretne osoby
(instytucje) w konkretnym czasie
Pielęgniarka dentystyczna – edukacja poprawnego czyszczenia zębów, profilaktyka
egzogenna
dentysta, ortodonta – okresowe kliniczne badanie, powiadomienie rodziców
pediatra, ortopeda, okulista, psycholog – badania okresowe
public edukator ( absolwent zdrowia publicznego ), pedagog szkolny – edukacja rodziców
nadzór nad realizacją poszczególnych programów
nauczyciel/wychowawca – koordynator programów edukacyjnych w klasach 0 – 3
policjant – zasady zachowania się w miejscach publicznych i w sytuacjach zagraŜających
Ŝyciu i zdrowiu
WSSE – informacja o stęŜeniu związków fluoru (i innych) w ujęciu wodnym
SUPLEMENTACJA ZWIĄZKAMI FLUORU
* fluorkowanie wody pitnej (260 mln ludzi)
BIERNE
BEHAWIORALNE
43
Kraje gdzie fluorkuje się wodę pitną : Singapur, Hong Kong, Australia, Irlandia,
Nowa Zelandia, USA, Kanada, Kolumbia, Brazylia
Reorientacja w dotychczasowych wzorcach w stosowaniu fluoru
natęŜenie w minionym 20 – leciu negatywnych zjawisk :
- u 7 – 30% populacji stwierdza się łagodną postać fluorozy
- fluoroza – zaburzenie na poziomie molekularnym i narządowym
- 99,7% niewykorzystywanej fluorowanej wody pitnej jest zagroŜeniem
dla środowiska
- ograniczenie swobód obywatelskich
- stacje wzbogacania wody związkami fluoru – miejsca zagroŜenia
terrorystycznego
- wyniki monitoringu stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań
(alternatywne metody profilaktyki)
- zagroŜenie środowiska (ujścia rzek) NDS
- wyniki kolejnych badań nad rozwojem psycho – somatycznym dzieci
- obniŜenie „kryteriów optymalnych” z 0,8 – 1,2 mgF/L do 0,5 – 0,8 mg (WHO)
- redukcja programów masowych (biernych) na korzyść indywidualnych
(behawioralnych)
FLUORKOWANIE PRODUKTÓW SPOśYWCZYCH
Sól kuchenna 250 – 300 mgF/ kg Szwajcaria, Francja, Niemcy
Republika Czeska, Hiszpania,
Węgry, USA, Kolumbia,
Jamajka, Costa Rica
Mleko 1,0 – 2,0 mg F/ L Szwajcaria, Bułgaria, Chile,
Nowa Zelandia, Włochy, USA
Cukier (produkty 10 mg Na F/ kg cukru Izrael
zawierające cukier-
cukierki, dŜem, soki,
słodzone)
Woda mineralna 1,0 – 1,2 mg F/ L Bułgaria
Pieczywo 1,0 – 1,2 mg F/ L Szwajcaria, Francja
44
WYDATKI NA PUBLICZNY SEKTOR OCHRONY ZDROWIA (PKB) – 2001 R.
3,9%
10% SłuŜba zdrowia
Skandynawia (500 – 600 zł/osobę/rok)
Ok. 20 PLN na opiekę
stomatologiczną (na
EU ok. 2000 USD sektor publiczny)
Uwarunkowania systemowe niskiego stanu zdrowotnego jamy ustnej w Polsce
Strategia polityki zdrowotnej typowa dla kraju o niskim rozwoju społecznym:
- nakłady na słuŜbę zdrowia * 4,2 (3,8%) PKB (PL)
* 6 – 8% - kraje rozwinięte
* 170 USD/osoba/rok
- niska ranga waŜności problematyki stomatologicznej na tle „ waŜniejszych „
problemów zdrowotnych :
* 2 – 3% - publiczny sektor opieki stomatologicznej
* systematyczna redukcja zasobów sektora publicznego
* niemal całkowita redukcja programów profilaktycznych
* brak mechanizmów motywujących stomatologów zarówno
sektora publicznego, jak i prywatnego do działań
profilaktycznych
FLUORKOWANIE
TABLETKOWE
< 3 roku Ŝycia 0,25 mg/F/dzień
Niemcy, Francja, Hiszpania
Portugalia, USA, Kanada,
(wszystkie kraje)
Fluoryzacja egzogenna
- płyny do codziennego uŜytku
(0,05 NaF)
- co 2 tygodnie – 0,2 NaF
- pasty zawierające fluor
(525 – 1450 ppm)
- Ŝele – 2% NaF
- lakiery – 5% NaF
Wszystkie
kraje
ok. 180
USD
45
Bezwładność w/w zjawisk systemowych = niski (zły) stan zdrowotny jamy ustnej
społeczeństwa polskiego w najbliŜszych latach.
Surowe ( racjonalne ) zasady finansowe w opiece stomatologicznej
* opieka nad dziećmi do 16 – 17 roku Ŝycia oraz nad wieloma grupami społecznymi
jest bezpłatna
tzn. pełnopłatna dla władz samorządowych
public dentistry ( podspecjalizacja )
* 550 stomatologów (Niemcy)
* Chairside assistants (Nowa Zelandia)
* dental hygienists (skandynawskie kraje)
* dental helpers (wszystkie kraje)
* szkolenie przed i podyplomowe w zakresie public dentistry (główny wymóg UE)
Interdyscyplinarne techniki motywowania jednostki do prozdrowotnych zachowań
- system nagród i uciąŜliwych kar ( firmy ubezpieczeniowe, kasa chorych)
Call system recall system ( dzieci, kobiety w ciąŜy )
- system zdrowotnej opłaty za usługi stomatologiczne ( dzieci, osoby dorosłe
)
- koszty zabiegów profilaktyczno – leczniczych ( osoby dorosłe )
* zabiegi profilaktyczne w obrębie 1 zęba kosztują - a
* leczenie próchnicy w tymŜe zębie - a x 10
* leczenie endodontyczne zęba - a x 100
* leczenie protetyczne - a x 1000
* leczenie protetyczne z zastosowaniem
wszczepów kostnych - a x 10000
- racjonalna konsumpcja węglowodanów (10% cukry proste) „ słodkie soboty”,
asortyment sklepików szkolnych
- przymusowa – dodatkowa edukacja ucznia ( ocena ze sprawowania )
UKSZTAŁTOWANIE PROZDROWOTNYCH POSTAW I ZACHOWAŃ ZDROWOTNYCH
W ZAKRESIE STOMATOLOGII.
- częstotliwość czyszczenia zębów
- korzystanie z profilaktycznych wizyt stomatologicznych (60 – 90%)
- posiadanie „swojego” stomatologa (80 – 90%)
- uŜytkowanie nitki (58%)
NEGATYWNE ZJAWISKA
•
pogłębiająca się polaryzacja kondycji ekonomicznej społeczeństwa
46
•
drastyczna redukcja nakładów na publiczny sektor opieki stomatologicznej
zabezpieczający do tej pory szkolną – bezpłatną opiekę stomatologiczną
•
załamanie się programów profilaktycznych dotychczas realizowanych na
poziomie szkoły podstawowej i średniej (fluoryzacja zębów, sanacja jamy
ustnej, lakowanie zębów)
•
niekorzystna strategia w polityce ochrony zdrowia – charakterystyczne
dla krajów rozwijających się i wzbudzonych gospodarczo.
POZYTYWNE ZJAWISKA
dostępność pełnej gamy środków do utrzymania higieny jamy ustnej
rozwój prywatnego sektora stomatologicznego manifestującego pełną
gotowość
ogólny rozwój cywilizacyjny społeczeństwa obligujący jednostkę do
osobistej troski o własne zdrowie – w tym równieŜ uzębienie
otwarcie społeczeństwa na liczne formy oddziaływania prozdrowotnego,
w tym równieŜ w zakresie narządu Ŝucia lansowane poza gabinetem
stomatologicznym (publikatory, programy edukacyjne w szkołach)
WNIOSKI :
1. Nie ma jednej uniwersalnej strategii gwarantującej wysoką skuteczność
stanu zdrowotnego jamy ustnej. Jednak warunkami koniecznymi są :
- racjonalna polityka zdrowotna ( programy zdrowotne )
- prozdrowotne postawy i zachowania jednostki
- suplementacja związkami fluoru (indywidualnie)
2. Skuteczność systemu opieki stomatologicznej jest pochodną rozwoju
społeczno – ekonomicznego danego kraju/ systemu.
3. W minionym 10 – leciu nastąpiła reorientacja – od programów biernych
(fluorkowanie wody pitnej) w kierunku programów indywidualnych
(behawioralnych) aktywizujących jednostkę do troski o własne uzębienie
(promocja zdrowia).
ĆWICZENIE 10
TEMAT : Czynniki ryzyka, metody rozpoznawania i profilaktyki zaburzeń
związanych z opieką zdrowotną. Gabinet stomatologiczny jako
potencjalne ogniwo łańcucha epidemiologicznego.
Zespoły chorobowe związane z opieką zdrowotną
W połowie XIX w. najczęstszą przyczyną zgonów młodych kobiet w oddziałach
połoŜniczych była tzw. „ posocznica”. Semmelweis spostrzegł, Ŝe lekarze i studenci
po zakończeniu wracają bezpośrednio na oddział i nie myją rąk.
Problem powrócił w latach 40 ubiegłego stulecia wobec epidemicznego występowania
w szpitalach biegunek bakteryjnych a w następnym dziesięcioleciu przybrał w wielu
krajach formę stałego nadzoru wobec endemicznych zakaŜeń szpitalnych wywołanych
przez Staphylococcus aureus. W latach 60 – tych pojawiło się pojęcie zakaŜenie
47
szpitalne ( hospital infection ).
W Polsce odpowiednie przepisy ukazały się w roku 1983 i powołano zespoły do zwalczania
zakaŜeń w szpitalach. Wyniki tych działań róŜnią się jednak dość istotnie od innych krajów.
DANE EPIDEMIOLOGICZNE
WHO
* 9% pacjentów hospitalizowanych jest zespołem zakaŜenia szpitalnego
* 3% zakaŜeń szpitalnych stanowi bezpośrednie przyczyny zgonów
* 8% zakaŜeń szpitalnych stanowi pośrednie przyczyny zgonów
( W poszczególnych krajach lub szpitalach liczby te mogą być róŜne
Wielka Brytania 9,2% i 5 – 6% po 14 latach programu zapobiegania)
RODZAJE ZAKAśEŃ ZWIĄZANE Z POBYTEM W SZPITALU
RODZAJ ZAKAśENIA KRÓTKA CHARATERYSTYKA
(kryterium podziału)
Endogenne ZakaŜenia wywołane przez drobnoustroje
(pochodzenie czynnika obecne w tkankach pacjenta przed
etiologicznego ) przybyciem do szpitala (czasami nabyte
w szpitalu i kolonizujące skórę i błony
śluzowe) i przeniesione do jam
surowiczych i innych tkanek podczas
zabiegów diagnostycznych i leczniczych.
Jednym z warunków powstania zakaŜenia
objawowego jest obniŜenie odporności.
Egzogenne ZakaŜenie wywołane przez drobnoustroje
pochodzenia szpitalnego (od innych
chorych lub od personelu) wprowadzone
do organizmu pacjenta, podatnego na
zakaŜenie podczas zabiegów
diagnostycznych, terapeutycznych
lub pielęgnacyjnych.
Endemiczne Stałe występowanie niewielkiej liczby
(ocena epidemiologiczna) zachorowań spowodowanych skaŜeniem
charakterystycznym dla oddziałów
róŜnych specjalności
Epidemiczne Nagły wzrost zapadalności na chorobę
zakaźną (inwazyjną) pacjentów oddziału
(szpitala) spowodowaną czynnikiem nie
występującym do tej pory na opisanym
terenie.
48
CZĘSTOŚĆ POSTACI KLINICZNYCH ZAKAśEŃ SZPITALNYCH (W %)
NA ODDZIAŁACH ZABIEGOWYCH I NIEZABIEGOWYCH
Lokalizacja zakaŜenia oddziały zabiegowe oddziały niezabiegowe
Układ moczowy 30,9 42,5
Układ oddechowy 18,1 42,2
Posocznica 10,2 14,6
ZakaŜenie miejscowe 19,5 10,6
ZakaŜenie ran operacyjnych 11,3 0
SKUTKI MEDYCZNO – SPOŁECZNO – EKONOMICZNE ZAKAśEŃ SZPITALNYCH
* przedłuŜenie pobytu w szpitalu
* dodatkowe cierpienia
* dodatkowe leczenie, kalectwo a nawet zgon
* zakaŜenia szpitalne są często wywołane przez bardziej niebezpieczne
tzw. „ szpitalne „ szczepy drobnoustrojów
* zmiany w programie Ŝyciowym pacjenta i jego rodziny
* dodatkowe obciąŜenie finansowe pacjentów, rodzin pacjentów, placówek słuŜby
zdrowia, podatników
* dochodzenie roszczeń finansowych z drogą sądową włącznie
Sposoby izolacji chorych stosowane w celu zapobiegania zakaŜeniom szpitalnym:
- izolacja jest najlepszym sposobem zapobiegającym rozprzestrzenianiu się
zakaŜeń w warunkach szpitalnych i ograniczających transmisję infekcji.
Sterylizacja i uŜytkowanie jałowego sprzętu – nie ustalono precyzyjnie bezpiecznego
okresu przechowywania wysterylizowanego sprzętu.
18 – 22’ C ,wilgotność 35 – 70% , ruch powietrza powinien odbywać się
w przeciwnym kierunku do ruchu sprzętu.
Faza – mycia, detergenty, mycie, sterylizacja
KaŜdy sprzęt poddawany sterylizacji musi być wcześniej opakowany, tak by
zapobiec powtórnej kontaminacji po zakończeniu procesu sterylizacji.
Sterylizacja implantów zawsze wymaga kontroli biologicznej.
ZAKAśENIA W STOMATOLOGII
* duŜa liczba pacjentów z nieznacznym często wywiadem epidemiologicznym
* praca w warunkach silnie zakaŜonego biotopu jamy ustnej
* powstawanie zakaŜonych aerozoli
* trudności w dezynfekcji i sterylizacji narzędzi i sprzętu
49
ZAKAśENIA OPORTUNISTYCZNE
Drobnoustroje oportunistyczne są przyczyna stanów chorobowych o przebiegu
nieswoistym, w tym równieŜ chorób o charakterze ropnym :
Candida albicans
Staphylococcus sp.
Streptococcus sp.
ZAPOBIEGANIE ZAKAśENIOM W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM
A. Warunki sprzyjające wystąpieniu zakaŜeń
1. Jama ustna jest miejscem stałego lub okresowego przebywania wielu
drobnoustrojów.
Podstawowe działania profilaktyczne :
- uodpornienie czynne
- niedopuszczenie do kontaminacji płynami ustrojowymi
W przypadku naruszenia ciągłości tkanek podczas wykonywania zabiegu groŜącego
skaŜeniem naleŜy :
- nie tamować krwawienia, umyć ręce (miejsce krwawienia) ciepłą, bieŜącą wodą
z uŜyciem mydła, miejsce zranione zdezynfekować 3% roztworem wody
utlenionej, załoŜyć opatrunek, sporządzić dokumentację, sprawdzić status
epidemiologiczny pacjenta, zgłosić się do specjalistycznej placówki słuŜby
zdrowia
Standardowe postępowanie podczas mycia rąk, higienicznej lub chirurgicznej
dezynfekcji rąk – kaŜdy etap powtórzyć 5 krotnie.
Kolonizacja rąk personelu szpitalnego
- mikroflora stała i przejściowa
Staphylococcus CNS 60 – 80% - u 90% ludzi
Micrococcus - 40 – 50% ludzi
20 – 30% rękawiczek nie zapewnia (nieszczelne) bezpieczeństwa
ZWIĄZANE Z PACJENTEM
•
wiek
•
stan somatyczny zaburzenia
- odŜywienie
- wydolność > podatność na zakaŜenia BMI < 17,5
- sprawność BMI > 30
- status immunologiczny
•
stan psychiczny
- zdolność adaptacji
- próg odczuwania bólu
50
- akceptacja własnych dokonań
- zespół osamotnienia
•
rodzaj choroby
- zasadniczej
- współistniejących
•
rodzaj leczenia
- antybiotyki, cytostatyki
- immunomodulatory
•
czas pobytu w szpitalu
CZYNNIKI ZWIĄZANE Z MIKROORGANIZMAMI
* zjadliwość
* lekooporność
* oporność wobec stosowanych metod dezynfekcji
* oporność wobec warunków środowiska (WZW typ B, HIV)
CZYNNIKI RYZYKA ZWIĄZANE ZE SŁUśBĄ ZDROWIA
* rodzaj badań diagnostycznych
* rodzaj leczenia
- zachowawcze
- wpływające na odporność
- wpływające na selekcję flory
- operacyjne
* mały zabieg (krótki czas, niewielki zespół, niewiele sprzętu i aparatury)
* bardzo duŜy zabieg (długi czas, wielospecjalistyczny zespół, znaczna liczba
aparatury, sprzętu, znaczne ilości leków i preparatów
- róŜne drogi podawania )
* sposób przygotowania do operacji
* przygotowanie personelu
zgodne ze specjalnością
w zakresie epidemiologii, profilaktyki
KONIEC !!!
enalewajko@poczta.onet.pl enalewajko@poczta.onet.pl enalewajko@poczta.onet.pl