Kreta 

okresy w historii Grecji :

 

20:36:12 

1. Kreteńsko - Mykeński XIII w p.n.e.

 

20:36:38 

2. Homerycka XII - VII w p.n.e

 

20:37:08 

3. Archaiczny VIII - VI w p.n.e do wojen perskich

 

 

 

O Krecie: 

  na przełomie III i II tys. są doniosłe przemiany na Krecie, powstaje i rozwija się tam oryginalna kultura 
  nie wiadomo czemu Kreta tak wyprzedziła w rozwoju inne krainy, przyp. bo była daleko na pd i łatwo 

przenikały tu wsch. wpływy (egipskie, mezop.) za pośr. Syrii, ale kontakty ze wsch. nie były wtedy zbyt 
intensywne pod koniec III tys., więc nie 

  kultura kret. oryginalna, choć wiele zapożyczyła z kult. wsch. 

Charakterystyka środowiska: 

  znaczna część to góry z niegdyś zamieszkiwanymi jaskiniami, gdzie potem były sanktuaria, a w czasie 

niepokojów szukano tam schronienia 

  dziś 70% ziem jest jałowa, w staroż. było lepiej, bo mieli kompleksy leśne 
  niewiele dobrych ziem pod uprawę zbóż, ale były gaje oliwne (oliwa – typowy produkt eksportu kret.), 

uprawa winorośli i figowców 

  leży w ważnym miejscu dla żeglarzy z Syrii, z pd Azji Mn. na zach. i z M. Eg. na pd 

Kreta w mitach greckich: 

  Minos – syn Zeusa i Europy 
   I wersja: władający sprawiedliwie wyspą z łaski boskiego ojca, od którego dostał tablice z prawami, po 

śmierci miał być w Hadesie jednym z sędziów umarłych 

  II wersja: władca gwałtowny i bezwzględny; jak jego żona Pazyfae (córka Heliosa) rodzi potwora z głową byka 

(Minotaura), król każe wybudować labirynt dla niego, gmach o powikłanym planie, z którego nie można 
będzie wyjść i buduje to Dedal 

  miał wyprawę na Attykę w odwet za zabicie syna i wskutek niej, Ateńczycy musieli dostarczać co roku 7 

młodziaków i 7 lasek dla Minotaura na pożarcie 

  z tego haraczu uwolnił ich Tezeusz, co wziął nić Ariadny i znalazł drogę powrotną z labiryntu 
  Minos miał zak. życie na Sycylii, podczas wyprawy, co miała schwytać ukrywającego się po ucieczce Dedala 
  a Ariadna odpłynęła potajemnie z Tezeuszem, ale została na Naksos na rozkaz boga Dionizosa i została jego 

towarzyszką 

Neolit na Krecie – początki epoki brązu: 

  neolit: 

  są wtedy n. starsze ślady osadnictwa z udomowionymi zwierzętami i mamy fazę ceramiczną 
  neolit trwał tu do ok. 3000; to czasy nieprzerwanego pokoju i rozwoju 

  okres brązu: 

  niepewne kto to zaczął, tu kulturę 
  mamy intensywny rozwój metalurgii na pocz. III tys. 
  powstają spore osady o specyf. ukł. wew. (jedno wielkie domostwo złoż. z posklejanych 

pomieszczeń) i nekropolie zbiorowe, czyli raczej silne więzi wewnątrz małych społ. 

  mieli nadwyżki, by robić budynki 
  intensyfikacja stosunków ze światem zew. 
  rozwój rzemiosła, wydzielanie się specjalistów i różnicowanie ekon. społ. 
  raczej nadal rozwój pokojowy, ale nie, że nie było wojen, tylko nie było zniszczeń ogromnych 

bardziej, bo mało prawdop. by pokojowo sobie żyli cały czas 

  są ślady zniszczeń od trzęsień ziemi 

Początki pałaców i dalszy ich rozwój: 

  zmiany mamy w sumie tak od ok. 2000 do 1700 
  powstają wielkie kompleksy budynków, które nazywamy pałacami;  

  obecnie znamy 3 takie zespoły: Knossos, Fajstos i Malia 
  pałac wznosił się wśród miejskiej zabudowy, w sąsiedztwie budynki elity 
  nie był obwarowany, ale miasto co go otaczało miało mury, albo zwartą linię zabudowy, bez okien i 

drzwi w dolnej partii zabudowy 

  większość pałacu zajęta warsztatami rzemieślniczymi i ogromnymi magazynami, gdzie w 

ceramicznych zasobnikach umieszczano różne rzeczy (wino, oliwę, zboże, produkty rolne, etc.) 

  są obszerne dziedzińce,  wokół nich pomieszczenia o różnych funkc. i rozmiarach 
  sale reprezentacyjne lub apartamenty wł. były raczej na piętrze, gdzie wiodły klatki schodowe 
  na ścianach barwne freski – nie ma obrazów bitewnych egzaltujących potęgę władcy, nie ma scen 

mitolog., bóstw czy demonów; są wizje nierealnych, baśniowych ogrodów, smukli młodzianie i laski 
w fajnych strojach w procesjach lub tłumie barwnym 

  przyp. sam pomysł pałacu mógł zrodzić się pod wpływem wsch. cyw. Syrii i Mezop., ale pałace tutaj się 

różnią, bo: 

  nie ma murów zewn. 
  inna funk. dziedzińców 

  przyczyny powstania pałaców zw. z przemianami ekon.-społ., bo były nadwyżki, rozwój rzemiosła, 

rozwarstwienie ludności i dało warunki do wykszt. się ośrodka władzy polit. 

  odkryto też poza pałacami wiele mniejszych pałacyków czy willi rozsianych po terenach miejskich i pewną 

liczbę zwarcie zabudowanych domostw 

  w Gurnia mamy osadę o charakt. miejskim 

  ok. 1700r. zostaje zniszczony pałac w Knossos, m. w. z tego czasu są też ślady pożaru w Fajstos –albo skutki 

trzęsienia ziemi, albo inwazji 

  jak inwazja to uczeni zakł., że to lud Luwiów – lud indoeurop., spokrewniony z Hetytami, żyjący w 

Azji Mn. na terenach późn. Licji, ale brak dowodów 

  pałace szybko odbudowano i na okres XVII-XV mamy rozkwit kult. kret. 
  ok. 1500r. mamy potężny wybuch wulkanu na Therze 

  wskutek tego wyspa zapadła się do środka i utworzyła się kaldera (podwodny krater) i rozpad Tery na 

części; odkryto potem zniszczoną osadę z freskami pod popiołami, etc. 

  a że był wiatr wtedy to te chmury gazów i pyłów opadły na Kretę i było zniszczenie upraw i zatrucie 

środow., do tego wysoka fala tsunami zalała niżej położone osady 

  jakieś 50 lat potem, Kreta przeżyła inwazję z Grecji lądowej, a najeźdźcy co ją opanowali, osiedlili się tu na 

stałe wyłącznie w Knossos i stąd rządzili resztą wyspy; dowody: 

  mamy tabliczki z pismem lin. B z tekstami greckimi, i groby typowo myk. w pobliżu 
  zmiany w sztuce pałacowej: pojawia się tematyka militarna, sztywnienie from, dążenie do 

hierarchizacji 

  zniszczeniu ulegają ośrodki w: Kato Zakro, Mochlos, Psirze 

  ok. 1380r. pałac w Knossos znów uległ zniszczeniu, ale tym razem już go nie odbudowano; przyp. się, że była 

rewolta miejscowych lub kolejna inwazja z Grecji lądowej, ale nic nie wiadomo 

Systemy pisma na Krecie: 

  w okr. średniominojskim (2200-2000) używano na Krecie odrębnego pisma hieroglif. – zapewne twór 

miejscowych pod wpł. bodźców z Mezopotamii za pośr. Syrii; pismo dość długo w użyciu, znane gł. z pieczęci 

  na pocz. II tys. mamy pismo linearne A (linearne, bo liniowano niektóre tabliczki przed pisaniem), dotąd nie 

odszyfrowane 

  to inny język niż z linearnego B; przyp. pismo sylabiczne; było też na Cyprze 
  pisano gł. na materiale gładkim jak liście palmowe czy papirus, no i gliniane tabliczki 
  poza tabliczkami mamy je jeszcze jako napisy na naczyniach lub tzw. stołach ofiarnych, są inskrypcje 

na murach 

  zastosowanie: 

o  w innych cyw. do prow. archiwów pałac. i świątynnych 
o  mamy unikalny zabytek: ceramiczny dysk z Fajstos z dwustronnym napisem biegnącym 

spiralnie 

Struktura społ. i system władzy: 

  mało wiemy, bo A nie odczytane, a na freskach nie ma scen z życia publ., etc. 
  w pałacach rezydował i rządził monarcha 
  jakie stosunki 4 gł. pałaców – nie wiadomo, ale jak nie było murów to raczej mieli porozumienie, przyp. wł. 

Knossos jako n. potężniejszy narzucił swe panowanie 

  typ pałacu zakłada działalność urzędników wyższych i niższych co w imieniu króla rządzili i raczej rozw. 

księgowość (bo mamy te tabliczki z A) 

  pałacowa elita mogła mieć własne majątki ziem. lub rezydencje tam, gdzie odkryli te wille i pałacyki, ale ich 

status mógł też zależeć od wł., poprzydzielali jej ziemię w okresowe posiadanie czy też produkty rolne i 
wytwory rzemieśln. jako wynagrodzenie za spełniane funkc. 

  rzemiosło przyp. ściśle uzależnione od pałacu i na jego potrzeby gł. była produkcja; pałac był więc i 

dystrybutorem dóbr i dostarczycielem surowców 

  wg ikonografii widać, że kobiety czynnie uczesz. w życiu pałacowym, brały udział w urocz. publ. pełniąc różne 

czynności sakralne  

  niektórzy sądzą, że są to pozostałości po matriarchacie i że: 

o  I miejsce miała królowa, nie król, czyli Ariadna, nie Minos 
o  że mamy tekst praw z Gortyny na Krecie z poł. V w. i tam jest super pozycja kobiet i pozostał. 

rodziny matrylinearnej (dziedziczenie w linii żeńskiej) 

o  i pogląd taki o istnieniu epoki dominacji kobiet stworzył J. J. Bachofen 

  w sumie na pewno wiadomo, że chętnie ukazywano laski i tyle 

  mamy przyp. niewolnictwo pałacowe, poświadczone w piśmie B, ale nie na wielką skalę 

Stosunki Krety ze światem zew.: 

  stosunki z Cykladami: mamy cerę cykladzką na Krecie i kreteńską na wyspach 
  żeglarze minojscy byli w osadzie Filakopi na Melos, przyp. była to faktoria handlowa 
  z Cypru sprowadzano miedź 
  mamy też cerę kret. na wybrz. Azji Mn i na Rodos, mamy kret. osadników w Ugarit i Byblos 
  stosunki z Egiptem: 

  dowody: 

o  mamy cerę minojską w różnych pkt doliny Nilu i egipskie przedmioty (posążki, skarabeusze, 

naczynia kamienne) na wyspie; nie systematyczna wymiana, tylko gdzie niegdzie obfita 

o  przedst. na freskach w kilku tebańskich grobowcach z XV w; są tam ukazani jako przynoszący 

dary faraonom (posłów tych nazywa się ludźmi Keftiu) 

  droga morska z Krety do Egiptu: ok. 560 km, 4 doby, jeszcze inna droga była na pd i koło Cyrenajki 
  z Krety przywożono do Egiptu: malowaną cerę, zdobione naczynia metalowe, oliwę, może drewno i 

tekstylia 

  z Egiptu sprowadzano: kość słoniową, papirus, złoto, kamienie półszlachetne, inne przedmioty 

luksusowe 

  handel raczej organizowali ludzie pałacu na Krecie, bo władca miał środki na wymianę i by budować statki, 

oni skupiali elitę 

  ale oprócz handlu były też wymiany darów między władcami, też z wojny i piractwa brano przedmioty 

Sprawy dyskusyjne: Thalassokracja kreteńska: 

  pytania: 

  w jakim stopniu i formach polityka wł. była determinowana przez interesy handlowe 
  czy razem z król. statkami szło polit. uzależnienie innych i o jakim charakterze 

  thalassokracja (gr. thalassa – morze + kratein – panować) – panowanie nad morze; uważa się, że Kreta je 

miała, dowody: 

  Herodot gada o tym, jak pisze o dziejach Polikratesa, tyrana na Samos (537-522) 
  Tukidydes we wstępie do historii w. pelop. pisze 
  powoływano się na mit o wyprawie Minosa na Attykę ( w wyniku której Ateńczycy musieli wysyłać 

ludzi na pożarcie dla Minotaura) i że to świadczy niby o podległości polit. Attyki 

  na wybrzeżach wsch. Grecji są nazwy miejscowe Minoa, że to niby ślady kolonii kret. 
  silne wpływy niby kult. min. w Grecji lądowej i liczne znaleziska importów 

  wcale nie jest pewne, czy Kreta miała tą thalassokrację, w sumie tylko świadectwa H. i T. są nawet ok., bo na 

archeo się nie oprzemy tutaj, bo to o niczym nie świadczy; a nie jest pewne, bo: 

  zakłada rozległy handel, czyli ekonomikę nastawioną na eksport, a widzimy w I poł. II tys., że 

dominuje rolnictwo i są nadwyżki, ale nie na tyle, by eksportować masakrycznie, no i rynki 
odbiorców też nie zbyt pojemne 

  i raczej nie było w I poł. II tys. okrętów wojennych o innych celach, niż do transportu towarów i 

podróży; więc raczej ni było floty strzegącej pokoju na morzu 

  a świadectwa H. i T. oparte są na tym, że w ich czasach Ateny sobie już kombinowały z morzem, więc 

przez pryzmat swych czasów patrzyli 

  wiemy w sumie, że Kreta zakładała faktorie i osadzała się w różnych pkt wybrzeży, bo to było istotne dla 

handlu z tubylcami i raczej za ich zgodą 

Wierzenia i kult: 

  źródła gł. mamy arch. i ikonograf. (freski, wizerunki na pieczęciach, sygnetach, naczyniach), ale problemowe 

to jest, gł. na analogiach z Bl. Wschodem 

  w wierzeniach kreteńskich dominuje żeński element boski: 

  bogini rządząca niebem i ziemią, deszczami i wichurami, to źr. wł. król., pełni rolę opiekunki pałacu 
  te bogini płodności, opiekunka stad, dawczyni plonów, bogini dzikiej przyrody, pani zwierząt, które 

jej towarzyszą 

  bogini opleciona wężami opiekuje się domostwem, zapewnia pomyślność jego mieszkańcom 
  wiele z tego to nawiązanie do neolit. bogini-Matki, też mamy wpływy SBW: 

o  Britomartis i Diktynna (boginie zbliż. do Artemidy), Ariadna (bogini umierającej i odradzającej 

się przyrody), Ejlejthyi (opiekunka kobiet w porodach) 

  jest też postać boga, zrodzonego przez boginię, umierającego w wieku młodzieńczym  i potem 

zmartwychwstającego; gł. jest to bóstwo wegetacji, umiera i doradza się zgodnie z cyklem przyrody 

  był mit, że Zeus wychował się w jaskini kret. góry Ida, a potem zmarł i pochowano go na Krecie 

  miejsca kultu: 

  rozkwit kultu w jaskiniach przypada na lata 1600-1450 pne: 

o  w wielu jaskiniach znaleziono ślady uprawiania kultu – przedmioty składane w ofierze 

bóstwu (m.in. topory, szpile, noże, ostrza strzał, naczynia) 

  początkowo w świętych okręgach na szczytach gór mamy kult 

o  przekonanie o bliższy kontakt z bóstwem rządzącym powietrzem, niebem, deszczem 
o  święty teren ogradzano murem oddzielającym przestrzeń sakralną od pozostałej, wznoszono 

ołtarze, niekiedy budowano kapliczki 

o  przybywano tu składać ofiary i wota, często figurki zwierząt hodowanych (oddając je w 

opiekę bóstwu tak) lub gliniane części ludzkiego ciała (prośba o uzdrowienie) 

o  sanktuaria na szczycie zanikają w XV w. 

  n. bardziej pospolite były miejsca dostępne dla all, poza osadami, wokół czczonego św. drzewa, słupa 

czy kamienia, nad brzegiem morza czy strumienia 

o  św. teren oddzielano murem, budowano kapliczki 
o  w osadach wznoszono czasem niewielkie osobne pomieszczenia dla celów sakralnych, tak 

samo w pałacach wydzielono sale dla kultu; tam wokół ścian była ława, na niej stawiano 
posążki bóstw, ofiary i wota, symbole bóstw w postaci rogów sakralnych i podwójnych 
siekier 

  są też wizerunki kultowe z Krety – jako słypy wolnostojące, belki, kamienie, posągi 
  bóstwom składano ofiary, gł.: płody rolne, kwiaty, cenne przedmioty, rzadko zwierzaki 
  wierzono w fiz. objawienie się bóstwa, temu służyło dęcie w trąby, taniec 
  robiono procesje jak były ważne uroczystości, gdzie uczestniczyli władcy, laski i faceci 
  kultem zajmowali się kapłani i kapłanki 
  zmarłych grzebano w dużych grobach kopułowych, pochówki często zbiorowe – tak aż do II tys. włącznie, 

choć już odtąd mamy pochówki mniejsze lub pojedyncze, no i są też w jaskiniach 

  jest zróżnicowane wyposażenie grobowe 
  silna wiara w indywidualne przetrwanie po śmierci – zmarły udawał się na Wyspy Błogosławionych, 

położone daleko za morzem, i tam spędzał szczęśliwy żywot 

Sprawy dyskusyjne: sakralny charakter monarchii na Krecie: 

  A. Evans widział w słowie Minos tytuł władcy, a nie imię własne i uważał, że była na Krecie monarchia 

sakralna: 

  że król rezydujący w pałacu był kapłanem ośrodków relig., reprezent. bóstwo na ziemi, nosił jego 

szaty, a często i imię, zasiadał na jego tronie i w jego imieniu dzierżył wł. 

  a w Knossos w budynkach żyły kapłanki, co miały wywoływać objawienia się bogini 
  czyli nie ma rozróżnienia między pałacem a świątynią, a jeszcze w Sali Tronowej są symboliczne 

akcje: 

o  oparcie tronu w kszt. góry podkreśla obecność boskiego zastępcy 
o  2 fantastyczne stwory niby Gryfy po obu stronach tronu niby coś znaczą 
o  pojemnik z wodą w Sali obok miał służyć rytualnej ablucji 

  ale się gada, że jak był matriarchat to nie mogło być monarchii sakralnej, na tronie zasiadała Ariadna, a nie 

Minos; ale brak jest wyst. ilości źr. ukazujących władcę w różnych akcjach 

  a symbolika może oznaczać o boskiej opiece, ale niekoniecznie o boskiej obecności kapłana; więc ogólnie nie 

wiadomo jaki charakter miała monarchia