1
CYKLOALKANY
NOMENKLATURA CYKLOALKANÓW
2. Rdzeń nazwy podstawionych cykloalkanów tworzy się poprzez
porównanie liczby atomów węgla w łańcuchu oraz w pierścieniu – nazwę
wyprowadza się od alkanu o większej liczbie atomów węgla
1. Rdzeń nazwy tworzy się poprzez dodanie przedrostka
CYKLO
do nazwy
alkanu o takiej samej liczbie atomów węgla
cyklo
heksan
cyklo
butan
cyklo
pentan
CH
3
metylo
cyklo
pentan
ALE
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
cyklo
propylo
butan
CYKLOALKANY
NOMENKLATURA CYKLOALKANÓW
3. Pozostałe reguły są takie same jak dla alkanów łańcuchowych
CH
3
CH
2
CH
2
CH
3
1,3-di
etylo
cyklo
heksan
1
3
CH
3
CH
2
CH
3
1-
etylo
-2-
metylo
cyklo
heksan
CH(CH
3
)
2
1-metyloetylo
cyklo
butan
C(CH
3
)
3
CH
3
1-
(1,1-dimetyloetylo)
-3-
metylo
cyklo
pentan
CYKLOALKANY C
n
H
2n
NIE REAGUJĄ Z KWASMI I ZASADAMI
cząsteczka ‘elastyczna’ – swobodny
obrót wokół wiązania C–C
n
-butan
cykloheksan
cząsteczka ‘sztywna’ – brak
swobodnego obrotu wokół wiązania
C–C
2
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
cykloalkan
cząsteczka ‘sztywna’ – brak swobodnego
obrotu wokół wiązania C–C
CH
3
H
H
3
C
H
CH
3
H
H
3
C
H
taki sam wzór sumaryczny
taki sam połączenia ze sobą atomów
różne rozmieszczenie atomów w
przestrzeni
STEREOIZOMERY
IZOMERY
GEOMETRYCZNE
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
CH
3
H
H
3
C
H
CH
3
H
H
3
C
H
różne właściwości fizyczne i chemiczne
IZOMERY GEOMETRYCZNE
cis trans
cis-
1,3-dimetylocyklopentan
trans-
1,3-dimetylocyklopentan
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
Naprężenia kątowe – wynikające z odchylenia kątów walencyjnych od
wartości 109
°28’
cząsteczka ‘sztywna’ – brak swobodnego
obrotu wokół wiązania C–C
Cykloalkany przyjmują konformacje o minimalnej energii, czyli tak aby
zminimalizować:
Naprężenia torsyjne – wynikające z naprzeciwległego ułożenia wiązań
przy sąsiadujących atomach węgla
Naprężenia steryczne – wynikające z oddziaływania odpychającego
zbliżonych do siebie grup atomów lub pojedynczych atomów
3
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
C
H
H
H
H
H
H
CYKLOPROPAN
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
CYKLOBUTAN
1
2
3
4
3
4
1
2
CYKLOHEKSAN
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
KRZESŁO
ŁÓDŹ
promień van der Waalsa atomu wodoru = 1.25 Å
1.82Å
2
×1.25 Å > 1.82 Å
H
H
1
4
4
oś pierścienia
CYKLOHEKSAN
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
aksjalne
║do osi pierścienia
ekwatorialne
kąt z osią pierścienia
równy 109
°28’
CYKLOHEKSAN
KONFORMACJE CYKLOALKANÓW
1
2
3
4
5
6
ax
eq
ax
eq
ax
ax
ax
ax
eq
eq
6
5, 4
3
1, 2
6
5
4
3
2
1
6, 3
5, 4
1, 2
KONFORMACJE CYKLOHEKSANU
5
KONFORMACJE CYKLOHEKSANU
Me
bardziej stabilny o 1.8 kcal/mol
H
H
Me
KONFORMACJE CYKLOHEKSANU
Me
Me
Me
Me
trans
-1,4-dimetylocykloheksan
cis
-1,2-dimetylocykloheksan
Me
Me
M
Me
e
bardziej stabilny
równocenne energetycznie
WĘGLOWODORY
ALIFATYCZNE
WĘGLOWODORY
WĘGLOWODORY
AROMATYCZNE
ALKANY C
n
H
2n+2
ALKINY C
n
H
2n-2
ALKENY C
n
H
2n
CYKLOALKANY
C
n
H
2n
6
NOMENKLATURA WĘGLOWODORÓW NIENASYCONYCH
2. Atomy węgla numeruje się w ten sposób, aby atom węgla przy wiązaniu
wielokrotnym miał najniższy lokant
1. Wyznacza się najdłuższy łańcuch zawierający wiązanie wielokrotne i do
rdzenia nazwy alkanu o takiej samej liczbie atomów węgla dodaje się
końcówkę
– EN
dla alkenów lub
– IN/YN
dla alkinów
;
ALK
AN
ALK
EN
ALK
IN
CH
3
CH
3
CH
2
=CH
2
H – C
≡C – H
ET
AN
ET
EN
ET
YN
CH
3
CH
2
CH
2
=CHCH
3
CH
3
CH
2
C
≡CCH
2
CH
2
CH
3
1 2 3
2 1
2
-
PENT
EN
1 2 3
4 3 2 1
3
-
HEKS
YN
CH
3
CH
2
CCH
2
CH=CHCH
3
CH
3
CH
3
5,5-DIMETYLO
-2-
HEPT
EN
a nie 3-penten
a nie 4-heksyn
a nie 3,3-dimetylo-5-hepten
NOMENKLATURA WĘGLOWODORÓW NIENASYCONYCH
3. Jeżeli w cząsteczce jest obecnych więcej niż jedno wiązanie
wielokrotne, to atomy węgla numeruje się w ten sposób, aby suma
lokantów była jak najniższa, a atom węgla przy wiązaniu podwójnym
miał najniższy z możliwych lokant
H–C
≡C
–
CH
2
CH
2
CH=CH
2
1
-HEKS
EN
-5-YN
3,3-DIMETYLO
-1-
HEKS
EN
-5-YN
CHCCH
2
C
CH
3
CH
3
CH
CH
2
INNE
H–C
≡C
–
CH
2
CH
2
CH
2
OH
5
-HEKS
YN
-1-OL
Cl
CH
2
CH
2
CH=CH
2
4-CHLORO-
1
-BUT
EN
CHCCH
2
C
OH
CH
CH
2
1-
HEKS
EN
-5-YN
-3-OL
NOMENKLATURA WĘGLOWODORÓW NIENASYCONYCH
R – C
≡ C –
H
alkin
terminalny
wodór acetylenowy
PODSTAWNIKI
wyprowadzone z alkenów – końcówka
–enyl
wyprowadzone z alkinów – końcówka
–ynyl
CH
3
CH=CHCH
2
–
2-BUT
ENYL
CH
2
=CHCH
2
–
2-PROP
ENYL
CH
2
=CH–
ET
ENYL
zwycz.
ALLIL
zwycz.
WINYL
H–C
≡ C –
ET
YNYL
H–C
≡CCH
2
–
2-PROP
YNYL
7
IZOMERIA GEOMETRYCZNA ALKENÓW
H
CH
3
C
C
CH
3
H
CH
3
CH
3
C
C
H
H
ALKEN
zahamowany swobodny obrót
wokół wiązania –C = C–
1. Ustala się starszeństwo podstawników przy każdym atomie węgla
wiązania podwójnego
2. Jeżeli starsze podstawniki znajdują się po tej samej stronie wiązania
podwójnego, to stereoizomer nazywamy – /
Z
/;
jeżeli po obu stronach
wiązania podwójnego – /
E
/
I > Br > Cl > F > n-C
6
H
13
- > CH
3
CH
2
- > CH
3
- > D > H > :
E
Z
Niem.
zusammen
Niem.
entgegen
CH
3
-
>
H
IZOMERIA GEOMETRYCZNA ALKENÓW
H
CH
3
CH
2
C
C
CHCH
3
H
CH
3
/E/
-
2-METYLO-3-HEKSEN
CH
2
CH
3
Cl
C
C
CH
3
H
/Z/
-1-CHLORO-2-METYLO
-
2-BUTEN
CH
3
CH
3
CH
2
C
C
CHCH
3
CH
3
CH
3
/E/
-
2,3,4-TRIMETYLO-3-HEKSEN
I
>
Cl
CH
3
<
Br
Br
I
C
C
CH
3
Cl
CH
3
CH
2
-
>
H
(CH
3
)
2
CH-
>
H
/Z/
-2-BROMO-1-CHLORO-1-IODO-1-PROPEN
ALKENY C
n
H
2n
1. TRWAŁOŚĆ ALKENÓW
H
CH
3
C
C
CH
3
H
CH
3
CH
3
C
C
H
H
/E/
/Z/
KATALIZATOR
76%
24%
CH
3
CH
3
C
C
H
H
H
2
/Pd
CH
3
CH
2
CH
2
CH
3
∆
H
E
= -116 kJ/mol
∆
H
Z
= -120 kJ/mol
H
CH
3
C
C
CH
3
H
H
2
/Pd
/E/
STABILNIEJSZY NIŻ
/Z/
8
ALKENY C
n
H
2n
1. TRWAŁOŚĆ ALKENÓW
CH
3
CH
2
CH
2
CH
3
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
H
2
C CH
2
H
CH
3
C
C
CH
3
H
H
2
+
∆
H
E
= -27.6 kcal/mol
CH
3
CH
2
CH CH
2
H
2
+
∆
H
°= -30.3 kcal/mol
H
2
+
CH
3
CH
3
C
C
H
H
∆
H
Z
= -28.6 kcal/mol
ALKENY C
n
H
2n
2. OTRZYMYWANIE ALKENÓW
ELIMINACJA CZĄSTECZKI HALOGENOWODORU Z HALOGENKÓW ALKILOWYCH
DEHYDRATACJA ALKOHOLI
REAKTYWNOŚĆ ALKOHOLI
3° > 2° > 1°
+
KX
+
H
2
O
KOH
ALKOHOL
C
H
C
X
C
C
X: I > Br > Cl
3° > 2° > 1°
REAKTYWNOŚĆ HALOGENKU
Al
2
O
3
lub
KWAS
C
H
C
OH
C
C
+
H
2
O
ALKENY C
n
H
2n
2. OTRZYMYWANIE ALKENÓW
ELIMINACJA HALOGENU Z VICYNALNEGO DIHALOGENKU ALKILU
UWODORNIENIE ALKINÓW
+
Zn
X
2
C
X
C
X
C
C
+
Zn
H
2
/KATALIZATOR LINDLARA
C
R
C
R
R
R
C
C
H
H
K lub Na / NH
3
R
R
C
C
H
H
/E/
/Z/
9
ALKENY C
n
H
2n
3. REAKCJE ALKENÓW
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
C
C
+
X Y
C
X
C
Y
π
σ
2×σ
wiązania rozpadające się
wiązania tworzące się
C
C
ELEKTROFILE:
CZĄSTKI NAŁADOWANE DODATNIO, np. H
+
CZĄSTKI NEUTRALNE, np. Br
2
KWASY LEWISA, np. BF
3
, AlCl
3
KATIONY METALI, np. Ag
+
, Hg
+2
, Pt
+2
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
MECHANIZM A
E
C
C
H X
wolno
C C
H
+
C
C
H
+
KARBOKATION
szybko
X
H
C
C
X
HALOGENOALKAN
ADDYCJA
ELEKTROFILOWA
A
E
REGUŁA MARKOWNIKOWA
CH
3
H
3
C C
CH
3
Br
SZYBKO
Br
-
Proton przyłącza się tak, aby powstał
bardziej stabilny
karbokation
STABILNOŚĆ KARBOKATIONÓW
3° > 2° > 1° > CH
3
+
2-BROMO-2-METYLOPROPAN
CH
3
H
2
C C
CH
3
CH
3
H
2
C CH
CH
3
CH
3
H
3
C C
CH
3
H
+
10
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
STAN
PRZEJŚCIOWY DLA
KARBOKATIONU
1
°
STAN
PRZEJŚCIOWY DLA
KARBOKATIONU
2
°
CH
3
CH=CH
2
CH
3
CH
2
CH
2
+
Br
-
Br
-
CH
3
CH
2
CH
2
Br
CH
3
CHCH
3
Br
H
+
CH
3
CHCH
3
+
2
°
1
°
REAKCJE KARBOKATIONÓW
CH
3
H
2
C CHCH
CH
3
H
+
+
(CH
3
)
2
C CH CH
3
H
H
3
C
C
H
3
C
CH
2
CH
3
H
3
C
CH
H
3
C
CHCH
3
Nu
INu, np. ROH
H
3
C
CH
H
3
C
CHCH
3
CH
2
CH CH(CH
3
)
2
1,2-PRZESUNIĘCIE
CH
2
CH CH(CH
3
)
2
DIMERYZACJA
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
ADDYCJA WODORU DO ALKENU
A
E
syn
H
2
/KATALIZATOR
cis-
1,2-dimetylocykloheksan
H H
H
2
C CH
2
CH
3
H
3
C
H H
KAT.
CH
3
H
3
C
H
H
Ni
11
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
ADDYCJA BROMU DO ALKENU
A
E
anti
Br Br
wolno
Br
Br
szybko
Br
Br
+
δ
−
δ
trans
-1,2-dibromocyklopentan
Br
-
Br
Br
Br
Br
2
CCl
4
ADDYCJA ELEKTROFILOWA A
E
ADDYCJA
BOROWODORU
DO ALKENU – HYDROBOROWANIE ALKENÓW
R
H
BH
2
+
δ
−
δ
R
H
BH
2
R
H
B
H
2
O
2
/ OH
-
R
H
OH
OKSYRTĘCIOWANIE ALKENÓW
R
+
H
2
O
+ Hg(CH
3
COO
-
)
2
R
HO
Hg(CH
3
COO)
THF
R
HO
H
NaBH
4
OH
-
tzw.
ANTYMARKOWNIKOW
UTLENIANIE ALKENÓW
OH
-
HO
OH
KMnO
4
O
O
Mn
O
O
-
K
+
H
2
O
HO
OH
OsO
4
O
O
Os
O
O
NaHSO
3
CCl
4
H
2
O
OH
-
HO
OH
O
R C
O
O OH
12
UTLENIANIE ALKENÓW
OZONOLIZA ALKENÓW
CH
O O
CH
O
CH
2
CH
3
CH
3
O
3
-80
o
C
CH
3
CH
CHCH
2
CH
3
Zn, H
2
O
CH
3
C
O
H
CH
3
CH
2
C
O
H
+
1. O
3
2. Zn,H
2
O
CH
3
CH
CHCH
3
CH
3
C
O
H
CH
3
C
O
H
+
1. O
3
2. Zn,H
2
O
CCH
2
CH
2
CH
2
CH
2
C
O
H
O
H
REAKCJE RODNIKOWE ALKENÓW
ADDYCJA RODNIKOWA HBr DO ALKENÓW
R CH CH
2
HBr
ROOR
R CH
2
CH
2
Br
MECHANIZM
1. Inicjacja reakcji rodnikowej
R – O – O – R 2 R – O
•
h
ν
2. Propagacja reakcji rodnikowej
R – O
•
+
H – Br
RO
H
+
•
Br
Br
H
2
C CHCH
2
CH
3
H
2
C
CHCH
2
CH
3
Br
H
2
C
CHCH
2
CH
3
Br
1
°
2
°
1
° < 2
°
ADDYCJA RODNIKOWA HBr DO ALKENÓW
2. Propagacja reakcji rodnikowej
CH
3
CH
2
CH CH
2
Br
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
Br
H Br
+ Br
itd.
13
REASUMUJĄC
CH
3
CH
2
CH CH
2
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
Br
CH
3
CH
2
CH CH
2
Br
CH
3
CH
2
CH CH
3
CH
3
CH
2
CH CH
3
Br
A
E
H
+
Br
-
A
R
ROOR Br
•
HBr
KARBOKATION 2
°
KARBORODNIK 2
°
ZG
OD
NIE
NIE
ZGO
DNI
E
POLIMERYZACJA ALKENÓW
POLIMERYZACJA – proces polegający na łączeniu małych cząsteczek, tzw.
monomerów, w duże cząsteczki - polimery
MECHANIZM
1. Rozkład katalizatora, np. nadtlenku benzoilu
2. Przyłączenie rodnika benzoiloksylowego do alkenu
C
O
O
O
O
C
h
ν
C
O
O
O
O
C
+
RO
RO
H
2
C CH
2
+
H
2
C CH
2
OR
POLIMERYZACJA ALKENÓW
MECHANIZM
3. Reakcja przedłużania łańcucha
n – krotnie
4. Zakończenie łańcucha
RO
CH
2
CH
2
H
2
C CH
2
RO
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
RO
/CH
2
CH
2
/
n-1
CH
2
CH
2
H
2
C CH
2
RO
/CH
2
CH
2
/
n
CH
2
CH
2
R
R
+
R R
14
REASUMUJĄC
H
2
/Pt, Ni lub Pd
H
H
AE syn
HX
(X = I, Br, Cl, F)
AE zgodnie z reg. Markownikowa
X
H
X
2
(X = I, Br, Cl, F)
AE anti
X
X
zgodnie z reg. Markownikowa
AE anti
HO
X
X
2
/H
2
O
(X = I, Br, Cl, F)
zgodnie z reg. Markownikowa
H
+
/H
2
O
AE anti
HO
H
zgodnie z reg. Markownikowa
REASUMUJĄC
1.RCO
3
H/CCl
4
2. H
+
/H
2
O
utlenianie anti
HO
OH
O
O
ozonoliza
1.O
3
2. Zn/H
2
O
HO
OH
1. KMnO
4
2. OH
-
1. OsO
4
2. NaHSO
3
LUB
utlenianie syn