Psychologia zaburzeń, rozdz. 3: 

Przyczyny zaburzeń psychicznych i poglądy na psychologię 

zaburzeń (str. 162-194)

Carson, Butcher i Mineka, S. (2005). Psychologia zaburzeń, vol. 1

by Student Anonim

PRZYCZYNY PSYCHOSPOŁECZNE

Wczesne doświadczenia:
-pozytywne – pomagają mierzyć się z wyzwaniami
-negatywne – zwiększają podatność na zaburzenia
Zwykle przyczyny podatności na zaburzenia występują w interakcjach.

NASZE WIDZENIE ŚWIATA I SIEBIE

Schematy  jako   ukryte   założenia   na   temat   świata   i   siebie,   które   wynikają   z 

doświadczenia, mają wpływ na przetwarzanie informacji (np. percepcja), wypełnianie luk w 
niepełnych informacjach, interpretację zdarzeń. Schematy umożliwiają zaangażowanie się w 
działanie poprzez sterowanie przetwarzaniem informacji. 

asymilacja  –   dostosowanie   informacji   do   schematu;   stąd   zniekształcenia   percepcji 

rzeczywistości

akomodacja  –   dostosowanie   schematu   do   napływającej   informacji   –   proces   trudny, 

szczególnie   gdy   dotyczy   ważnych   schematów.   Może   powodować   poczucie 
zagrożenia. Podstawowy cel terapii poznawczej i poznawczo – behawioralnej.

Schematy na temat innych: ról społecznych, wydarzeń.

Schematy Ja: kim jestem, moje wartości, poczucie tożsamości.

Zmienność schematów a rozwój osobisty

Wczesne   doświadczenia   >   tworzenie   struktur   poznawczych   >   sukces   w   działaniu   i 
zdobywanie dalszych doświadczeń > dalszy rozwój struktur poznawczych. 

Brak   odpowiednio   ukształtowanych   reguł,   zasad  organizacji   poznawczej   powoduje 

trudności w rozwiązywaniu problemów i uczeniu się.

Przewidywalność i możliwość kontroli

Doświadczanie w dzieciństwie zdarzeń nieprzewidywalnych i niekontrolowanych > rozwój 
schematów  > oczekiwanie  takich zdarzeń  w  przyszłości i  ocena aktualnych  zdarzeń  jako 
niekontrolowalne   >   wysoki   poziom   lęku,   małe   poczucie   bezpieczeństwa,   zagrożenie 
zaburzeniami

Niektóre   niekontrolowalne,   przerażające   doświadczenia   uniemożliwiają   rozwój 

spójnego schematu Ja (np. dysocjacyjne zaburzenie osobowości na skutek wykorzystywania 
seksualnego w dzieciństwie).

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 1 z 8

WCZESNA DEPRYWACJA LUB URAZ

Pozbawienie dziecka potrzebnych warunków rozwoju, od pożywienia po uwagę i miłość. 
Różne podejścia: 

-fiksacja na oralnej fazie rozwoju (Freud)

-brak podstawowego zaufania (Erikson)
-zatrzymanie zdolności do wymiany czułości i bliskości (Sullivan)
-opóźnienie zdobycie umiejętności na skutek braku wsparcia (Skinder)
-tworzenie zaburzonych schematów Ja i świata (Beck)

Instytucjonalizacja (domy dziecka itp.)

-deprywacja emocjonalna, społeczna, intelektualna.
-instytucjonalizacja we wczesnym dzieciństwie i niemowlęctwie bardziej szkodliwa niż w 

późniejszym dzieciństwie.

Czynniki   ochronne  dzieci   przebywających   w   instytucjach   (zapewniają   wyższe 

poczucie własnej wartości i skuteczności): 
-zabranie dziecka do harmonijnej rodziny 
-pozytywne doświadczenia szkolne, np. sukcesy akademickie, sportowe, przyjaźń
-udane małżeństwo w dorosłości

Deprywacja i wykorzystywanie w domu

-zaniedbanie: fizyczne, pozbawienie miłości i uwagi, zainteresowania, brak szacunku dla 

uczuć i praw dziecka. Maltretowanie, wykorzystywanie 

-odrzucanie bierne lub aktywne, w sposób jawnie lub skrycie okrutny 

Skutki deprywacji i odrzucenia: 

-w niemowlęctwie zaniedbywanie może mieć poważniejsze skutki niż wykorzystywanie
-zespół porażki rozwoju – poważne zaburzenie rozwoju; może osłabić zdrowie dziecka, a 

nawet zagrozić jego życiu; występują problemy z zachowaniem, opóźnienie rozwoju, nawet 
depresja, problemy z jedzeniem; szczególnie w biednych rodzinach, niska waga urodzeniowa.

Skutki maltretowania i nadużyć:

-zbytnia agresywność werbalna i fizyczna
-trudności w rozwoju lingwistycznym
-trudności w funkcjonowaniu emocjonalnym i społecznym
-depresja, lęki i zaburzenia osobowości (także w dorosłości)
-gorsze kontakty z rówieśnikami, ryzyko odrzucenia i unikania
-nietypowe   wzorce   przywiązania,   zdezorganizowane   i   zniekształcone;   chaotyczne, 

dziwaczne zachowanie wobec opiekuna. Wzorce mogą zostać przeniesione na relacje w życiu 
dorosłym (Bowlby). Unikanie kontaktów i niemożność zdobycia pozytywnych doświadczeń w 
bliskim związku. Przypisywanie innym wrogich intencji, z czego wynika agresja.

-odrzucanie lub maltretowanie własnych dzieci (30%)
-samookaleczanie i zachowania samobójcze 
-niższy i.i. (iloraz inteligencji) oraz słabsze umiejętności czytania
-zaburzenia fizjologiczne

Czynniki ochronne:

-zmiana środowiska na zdrowe

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 2 z 8

-dobra relacja w dzieciństwie z osobą dorosłą
-wyższy i.i.
-pozytywne doświadczenia w szkole
-atrakcyjność fizyczna

Inne urazy dziecięce 

uraz psychiczny – nieprzyjemne doświadczenia o szkodliwych skutkach psychologicznych; 

mogą powodować reakcje lęku, stresu na jakiś bodziec w dorosłości.

Separacja od rodziców przez pewien okres lub na zawsze

W okresie 2.-5. r.ż. ma skutki:
-krótkoterminowe  (ostre): głęboka rozpacz, separowanie się od rodziców po ponownym 

spotkaniu; może powstać unikowy styl przywiązania 

-długoterminowe: wzmożona podatność na czynniki stresowe w dorosłości, ryzyko depresji
Czynnik ochronny: bezpieczna relacja z przynajmniej 1 dorosłym (np. drugi rodzic).

NIEADEKWATNE STYLE RODZICIELSKIE

Relacja   dwustronna   rodzic   –   dziecko   jako   źródło   behawioralnych   tendencji 

nabywanych przez dziecko, np. dziecko „trudne” wywołuje irytację i krytycyzm opiekunów, 
co wpływa zwrotnie na dziecko.

Psychopatologia rodziców

Rodzice z różnymi formami psychopatologii wychowują dzieci z wyższym ryzykiem 

trudności rozwojowych.
-uwarunkowania genetyczne
-trudności   spełniania   obowiązków   rodzicielskich,   np.   matki   cierpiące   na  depresję 

(obojętność,   trudność   z   wdrażaniem   dziecka   do   dyscypliny).   Takie   dzieci   są   bardziej 
nieszczęśliwe,   pełne   napięć;   ryzyko   niesatysfakcjonujących   relacji   społecznych.   Dzieci 
alkoholików częściej wagarują, nadużywają substancji chemicznych, wcześniej kończą szkołę; 
wyższy poziom lęku, depresja, niższe poczucie własnej wartości. Dzieci ojców alkoholików: 
zaburzenia zachowania, przestępczość, zespół zaburzeń uwagi.

Czynniki   ochronne:   dobra   relacja   z   jednym   z   rodziców,   zdolności   intelektualne, 

zdolność do proszenia innych o pomoc.

4 style rodzicielskie: ciepło x kontrola

dyscyplina  –   stworzenie   odpowiedniej   struktury   i   przewodnictwo,   wyznaczenie   granic; 

umożliwia   zdrowy   rozwój   zgodny   z   dojrzałością   dziecka,   dziecko   zdobywa 
poczucie kontroli i potrafi dokonywać wyborów

-rodzicielstwo   autorytatywne  –   styl   najlepszy;   okazywanie   ciepła   i   wytyczanie   granic 

swobody. Dzieci są pełne energii, przyjazne; rozwój kompetencji w kontaktach z innymi i 
środowiskiem, pozytywne skutki dla dalszego rozwoju 

-rodzicielstwo autorytarne – nieokazywanie ciepła i duża kontrola; dzieci są konfliktowe, 

podenerwowane,   zmienne   w   nastrojach;   słabsze   wyniki   w   rozwoju,   szczególnie   chłopcy 
gorzej   funkcjonują   społecznie   i   poznawczo.   Jeśli   dyscyplinowanie   wiąże   się   z   karami 
fizycznymi, dzieci zachowują się bardziej agresywnie. 

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 3 z 8

-rodzicielstwo   przyzwalająco-pobłażające  –   okazywanie   ciepła   i   brak   kontroli;   dzieci 

rozpieszczone, samolubne, nierozważne; roszczeniowe podejście do świata; antyspołeczne, 
agresywne,   chętnie   wchodzą   w   relacje   interpersonalne,   aby   wykorzystywać   ludzi, 
zdezorientowane w obliczu trudności

-rodzicielstwo   zaniedbująco-obojętne  –   nieokazywanie   ciepła   i   brak   kontroli,   brak 

zaangażowania;   zakłócenie   więzi   w   okresie   dzieciństwa,   zmienność   nastrojów,   niska 
samoocena,   problemy   z   zachowaniem   w   późniejszym   dzieciństwie,   w   relacjach   z 
rówieśnikami, w szkole.

Jeśli  dzieci są z grupy ryzyka  (np. okolica z wysoką przestępczością, niski status 

socjoekonomiczny   i   wykształcenie),  dyscyplinowanie   stanowi   czynnik   ochronny  (wyższe 
wyniki w badaniu funkcjonowania poznawczego).

Nieadekwatna, irracjonalna i gniewna komunikacja

Zniechęca dziecko do zadawania pytań, nie zdobywa ono potrzebnych informacji.
-rodzice zbyt zajęci
-nie biorą pod uwagę punktu widzenia dziecka (konflikt pokoleń)
-rodzic zakłóca, odrzuca, ignoruje zamierzoną intencję dziecka
-dziecko   uczestniczy   w   konfliktach   dorosłych   >   emocjonalne   problemy,   zestresowanie, 

przerażenie gniewem rodziców 

MAŁŻEŃSKA NIEZGODA I ROZWÓD

Małżeńska niezgoda

Frustracja,   brak   satysfakcji,   rozczarowanie,   krytyka,   zrzędzenie   są   szkodliwe   dla 

dorosłych i dzieci.

Czynniki   ochronne:   wsparcie   rówieśników,   jedno   z   rodziców   ciepłe,   chwalące, 

aprobujące, nieodrzucające. 

Skutki: zaniedbanie, skutki życia z rodzicem cierpiącym na zaburzenia psychiczne, 

autorytarne lub zaniedbująco-obojętne rodzicielstwo, nadużycia, psychologicznie szkodliwe 
otoczenie, w dorosłości trudności z nawiązaniem i utrzymaniem bliskich związków.

Rodziny niepełne 

Skutki   rozwodu  dla   rodziców:   problemy  psychiczne,   choroby  somatyczne,   śmierć, 

samobójstwa, nawet zabójstwa.

Skutki rozwodu dla dzieci: zależne od społecznej aprobaty dla rozwodu. Z jednej 

strony powoduje poczucie braku bezpieczeństwa, odrzucenia, konflikt lojalności, co może 
prowadzić do problemów z przystosowaniem. Częstsza przestępczość wśród nastolatków z 
rozbitych rodzin. 
Skutki odległe w czasie: słabsze osiągnięcia w nauce, niższe dochody, mniejsza satysfakcja z 
życia, większe prawdopodobieństwo korzystania z opieki społecznej, posiadania nieślubnych 
dzieci, rozpadu własnego małżeństwa
Z drugiej strony większość dzieci dobrze się przystosowuje po rozwodzie (większa akceptacja 
społeczna rozwodu w ostatnich latach). Skutki rozwodu mogą być lepsze niż pozostawanie w 
skłóconej rodzinie. 

Ponowne   małżeństwo   rodzica.   Brak   różnic   w   rozwoju,   okres   przystosowania   do 

nowego małżonka może być dłuższy niż przystosowania do rozwodu. Dzieci (szczególnie 
bardzo małe) żyjące z przybranym rodzicem są bardziej narażone na nadużycia fizyczne, 
śmierć. 

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 4 z 8

ZABURZONE RELACJE Z RÓWIEŚNIKAMI

Nabierają   znaczenia   w   okresie   przedszkolnym   (rozwój   empatii,   poznawanie   reguł 

społecznych); korzyści płynące ze zdrowych kontaktów z rówieśnikami są ogromne, działają 
jak czynniki ochronne (patrz wyżej).

Źródła popularności a odrzucenie

 

Przyczyny   popularności:   przyjazne   nastawienie   i   wychodzenie   naprzeciw 

rówieśnikom, atrakcyjność fizyczna, inteligencja itp. Pozycja dziecka w grupie jest raczej 
stała   (samospełniające   się   proroctwo;   inne   dzieci   przypisują   „wyrzutkom”   pewne   cechy 
wewnętrzne odpowiedzialne za nieprzystosowawcze zachowania, mają wobec nich pewne 
oczekiwania).

Dzieci odrzucane:

-agresywne,   roszczeniowe

 

   (ok.   50%):   dezorganizują   działanie   grupy,   zwracają   na   siebie 

uwagę, często są obiektem agresji, skłonne do obrażania się, przypisywania innym wrogich 
intencji (samospełniające się proroctwo), bardziej skłonne do karania niż nagradzania. 

Skutki długoterminowe: wcześniejsze zakończenie edukacji, ryzyko przestępczości, kontakty 
z innymi „wyrzutkami”,
-wycofujące   się,   nazbyt   uległe   i   nieasertywne

 

 :   często   narzucają   same   sobie   izolację, 

pozbawiają się możliwości uczenia się i zdobywania doświadczenia w interakcjach z innymi. 
Skutki   długoterminowe:   niskie   poczucie   własnej   wartości   i   pewności   siebie,   samotność, 
depresja; kłopoty z rówieśnikami mogą być pierwszym sygnałem ujawniania się genetycznych 
predyspozycji.

PERSPEKTYWA SPOŁECZNO-KULTUROWA

Indywidualny rozwój jako odzwierciedlenie wpływu większej społeczności i małych grup 
(np. rodziny). Badania związku między warunkami społeczno-kulturowymi a specyficznymi 
zaburzeniami psychicznymi. 

WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNO-KULTUROWYCH W RÓŻNYCH KULTURACH

Brak możliwości przeprowadzenia kontrolowanych eksperymentów nad wpływem np. 

ubóstwa, dyskryminacji, analfabetyzmu.

Badania międzykulturowe: wiele zaburzeń ma charakter uniwersalny, pojawia się w 

większości kultur, występują pewne różnice w objawach.

Wpływ czynników społeczno – kulturowych na rozwój zaburzeń i ich doświadczanie

Wpływają na rodzaj zaburzenia, formy jakie przyjmuje i przebieg, np. więcej objawów 

fizycznych u pacjentów ze schizofrenią paranoidalną we Włoszech; radzenie sobie ze stresem 
w społeczeństwach Zachodu (często depresja) i w Chinach (zmęczenie, osłabienie); objawy 
depresji u ludzi Zachodu (poczucie winy), których nie ma w innych społecznościach.

Kultura oraz nadmierna i niedostateczna kontrola zachowań

Dzieci   z   kultur   nietolerancyjnych   wobec   niedostatecznej   kontroli   mają   więcej 

problemów z nadmierną kontrolą niż dzieci z kultur bardziej tolerancyjnych (np. badanie 
dzieci tajskich i amerykańskich, jamajskich i amerykańskich).

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 5 z 8

Potrzeba dalszych studiów międzykulturowych.

Wpływy społeczno-kulturowe w naszym społeczeństwie

CZYNNIKI SPOŁECZNO-KULTUROWE

Ludzie   przyswajają   sobie   wzorce   kulturowe   w   różnym   stopniu,   w   zależności   od 
temperamentu,   uczenia   się   poprzez   warunkowanie.   Czynniki,   które   mogą   prowadzić   do 
zaburzeń,   np.   niska   pozycja   społeczno-ekonomiczna,   role   społeczne,   zmiany   społeczne, 
niepewność.

ŚRODOWISKO SPOŁECZNO-KULTUROWE

Grupa   społeczna  pielęgnuje   i   przekazuje   swoim   członkom   wzorce   kulturowe,   co 

upodabnia ich do siebie. Im bardziej rygorystyczna i jednolita edukacja, tym podobniejsi są 
do siebie członkowie grupy. 

Społeczeństwa   Zachodu   są   bardziej   zróżnicowane,   dopuszcza   się   wiele   różnych 

przekonań i wartości. 

Podgrupy pielęgnują normy głównie poprzez role społeczne, które uczą przyjmować; 

np. role męskie i kobiece mają duży wpływ na kształtowanie osobowości, pomimo że obecnie 
w   naszej   kulturze   bardziej   pożądany   jest   typ   androgyniczny   (połączenie   cech   męskich   i 
kobiecych). 

Może   dojść   do  zatrzymania   naturalnego   rozwoju   osobowości,   jeśli   role,   które 

przyjmuje osoba są w konflikcie, niewygodne, gdy osoba nie może zdobyć satysfakcjonującej 
pozycji w grupie. Przyjęcie zadań związanych z rolą ma znaczenie dla zdrowia psychicznego; 
niewystarczająca   „męskość”   wiąże   się   z   dysfunkcyjnym   zachowaniem,   podatnością   na 
zaburzenia u obu płci (niska samoocena, wyuczona bezradność). Stąd depresje i lęki częściej 
występują u kobiet. 

PATOGENNE WPŁYWY SPOŁECZNE

Niski status społeczno-ekonomiczny i bezrobocie

Im   niższy   status   tym   częstsze   zaburzenia   zachowania:   antyspołeczne   zaburzenie 

osobowości 3 razy częściej, depresja o 50% częściej. Przyczyny:
-osoby z zaburzeniami trafiają do niższych grup społecznych i nie są w stanie odzyskać 

uprzedniej pozycji, ich dzieci wychowują się w biedniejszym środowisku

-przyczyny   biologiczne:   większe   ryzyko   prenatalnych   komplikacji,   niskiej   wagi 

urodzeniowej w biednym środowisku

-osoby ubogie mają małe szanse na uzyskanie odpowiedniej pomocy psychologicznej, gdy 

zaczynają się ich problemy psychiczne

-ubożsi są narażeni na większe stresy niż osoby średnio lub bardzo zamożne, mniej zasobów, 

aby sobie poradzić z problemami

Dzieci z uboższych grup mają więcej problemów niż ich bogatsi rówieśnicy:
-związek biedy z i.i.

 

   (do 5 r.ż.) może być spowodowany słabszym zdrowiem, niską wagą 

urodzeniową,   ryzykiem   prenatalnego   narażenia   na   narkotyki,   zatruciem   ołowiem,   uboższą 
stymulacją poznawczą

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 6 z 8

-częstsze zachowanie agresywne w szkole
Czynniki ochronne: wysoki i.i., przystosowawcze funkcjonowanie szkole, domu, w grupie 
rówieśników. 

Bezrobocie ma negatywne skutki dla samej osoby, jej małżonka/i, dzieci:
-wzmożona podatność na zachowania zaburzone
-chroniczny niepokój
-obniżenie poczucia własnej wartości, problemy emocjonalne
-demoralizacja
-depresja
-problemy małżeńskie
-zaburzenia somatyczne
-przemoc w rodzinie
-depresja, wyższy poziom lęku i wrogość żon bezrobotnych mężczyzn
-dzieci: nadużycia, problemy psychiczne, przestępczość
-bezrobotne matki są bardziej karzące

Zaburzenia wynikające z roli społecznej

Np. żołnierze: poczucie winy z powodu zabijania, problemy emocjonalne w wyniku 

strasznych przeżyć na polu walki.

Uprzedzenia i dyskryminacja rasowa, płciowa i kulturowa 

Powodują ograniczenia w dostępie do edukacji, miejsc pracy, konflikty, itp. U osób 

dyskryminowanych występują częściej pewne zaburzenia.

Dyskryminacja   kobiet   >   problemy   emocjonalne,   depresja,   zaburzenia   lękowe 

wynikające  ze   stereotypu  kobiety uległej,   zależnej   >  obecne  zmiany ról   kobiecych,   duże 
wobec nich wymagania (dom, dzieci praca) powodują  większy stres  kobiet; jednocześnie 
praca poza domem jest czynnikiem ochronnym dla kobiet.

Zmiany społeczne i niepewność

 

Stres życia we współczesnym świecie: szybkie zmiany w różnych aspektach życia, 

nowe wymagania, presja czasu, nowe problemy cywilizacyjne, zanieczyszczenie środowiska, 
wyczerpywanie zasobów naturalnych, przestępczość, narkotyki...

PROBLEMY NIEROZWIĄZANE

SYSTEMY TEORETYCZNE A PRZYCZYNY ZABURZEŃ

Korzyści płynące z posiadania określonego poglądu na naturę i leczenie zaburzeń: 

Konsekwentne ukierunkowanie praktyki terapeutycznej i badań naukowych.
Wady  –   wyłączenie   odmiennych   podejść,   pomijanie   innych,   równie   ważnych   i 

użytecznych   punktów   widzenia.   Żadna   z   teorii   nie   obejmuje   wszystkich   zaburzeń;   są   2 
główne kierunki:
a)poszerzanie i modyfikacja dotychczasowych założeń i zakresu teorii
b)konserwatyzm

PZ_Carson_R3 (str. 162-194)

Strona 7 z 8

Podejście eklektyczne

Czerpanie z różnych teorii, orientacji, wybór w zależności od problemu najlepszej 

teorii. Podejście skuteczne w praktyce, ale niekonsekwentne i niespójne teoretycznie.

Unifikujące podejście biopsychospołeczne

Uznanie   wpływów   biologicznych,   psychospołecznych   i   społeczno-kulturowych   na 

rozwój   zaburzeń;   każda   osoba   ma   niepowtarzalną,   indywidualną   kombinację   przyczyn 
zaburzenia, chociaż objawy są podobne. Podejście prowadzi do zrozumienia, przewidywanie 
raczej trudne.

Carson, Butcher i Mineka, Psychologia zaburzeń, rozdz. 3 (str. 162-194)

Strona 8 z 8