OD JA DO ZACHOWANIA: DŁUGODYSTANSOWE 

DĄŻENIA A CELE DZIAŁAŃ

 Cele działań różnią się na wielu wymiarach:

 
(1)  stopień

 trudności

 (wyzwanie)

 
(2) 

treść

 (osiąganie nagród vs. unikanie strat; nabywanie 

nowych umiejętności vs. jak najlepsze wykorzystanie 

umiejętności wcześniej nabytych)

 
(3)  cele 

odległe

 vs. cele 

krótkodystansowe

 
(4)  cele 

szerokie

 vs. cele 

wąskie

 
(5)  cele mogą tworzyć 

struktury hierarchiczne

: cele 

doraźne (np. "opalić się") mogą służyć celom bardziej 

odległym (np. "zrobić dobre wrażenie na pierwszej 

randce"), a te z kolei - ważnym dążeniom życiowym (np. 

"mieć stałego partnera", "założyć rodzinę"). 

 
(6)  

stopień uświadomienia

 (cele w pełni artykułowane vs. 

cele wzbudzane przedświadomie - J. Bargh)

 

 

Ważniejsze ustalenia empiryczne:

(np. Locke & Latham, 

1990

; Locke i in., 1981; Bandura & 

Schunk; 1981) 

 
 
Generalnie rzecz biorąc, cele 

„ambitne”

 (challenging) 

pobudzają do bardziej intensywnych działań i podnoszą 

poziom wykonania zadań. 

 
 
Cele bardziej 

specyficzne 

(kiedy kryterium osiągnięcia celu 

jest jasno sprecyzowane) - motywują do lepszych wyników, 

niż cele mniej specyficzne (np. "postarać się jak najlepiej").

 
 
Cele 

proksymalne

 (bliskie) silniej motywują niż cele 

dystalne. Dlatego też zadanie odległe - podzielone na 

odcinki (cele pośrednie) - jest lepiej wykonywane, niż 

zadanie nie podzielone na takie odcinki. 

 

 

Jednak: jeżeli ludzie okazują w punkcie wyjścia duże 

zainteresowanie

 daną aktywnością (motywacja 

wewnętrzna wysoka)  -  ustanawianie celów odległych 
może lepiej podtrzymywać to zainteresowanie niż 
ustanawianie celów krótkoterminowych. 

 
 

Moderatory efektów ustanawiania celów:

 

 
Wymagające (challenging) cele nie zawsze podnoszą 

motywację do działania. Ważne moderatory: 

 

 

(1)    

Złożoność zadania

. 

 

W zadaniach 

prostych

 - ustanowienie celu zwiększa 

wysiłek i podnosi wykowanie. W zadaniach 

złożonych

 - 

niekiedy efekty paradoksalne (pogorszenie wykonania).

 

Silnie motywujący cel może zakłócać procesy "chłodnej" 
analizy wymogów zadania, niezbędne do osiągnięcia sukcesu. 

 

(2)  

Informacja zwrotna

  (feedback)

Wymagające cele pobudzają motywację (i podnoszą 

poziom wykonania) o tyle, o ile ludzie uzyskują 

informację zwrotną o cząstkowych wynikach

 swoich 

działań. 

Stwierdzono w licznych badaniach, że jeżeli takiej informacji 
zwrotnej nie ma, samo ustanawianie ambitnych celów nie 
modyfikuje wykonania. 

 

 

 

Koncepcja projektów osobistych Little’a.

Projekt osobisty  - seria działań zmierzających do 

osiągnięcia celu (od „zrobienia zakupów” do 

„odzyskania niepodległości”)

Metoda badania - idiograficzna 

- faza generowania projektów osobistych

 . 

Badani proszeni są o podanie wszystkich 

ważnych dla nich celów lub zadań, które chcą 

zrealizować), np. takich jak:
Pójść z kimś do kina
Zrozumieć swojego chłopaka
Zrzucić zbędne kilogramy
Zostać psychologiem itp. 

 

 

- faza samooceny projektów osobistych.

  

Badani proszeni są o ocenę własnych 
projektów pod różnymi względami, takimi jak:
Znaczenie (ważny czy nieważny)
Stopień trudności
Stopień przyjemności towarzyszący jego 
realizacji
Postępy w realizacji
Poziom stresu związany z jego realizacją
Pozytywne lub negatywne skutki
Stopień, w jakim jego realizacja wspomaga 
lub 

zakłóca realizację innych projektów 

itp.

 

 

Niektóre ustalenia:

Generalne 

zadowolenie z życia

 – wysoki 

poziom kontroli nad realizacją projektów, 

znaczne postępy w realizacji, niski stres.

Wysoki poziom 

neurotyzmu 

- stres, 

trudności, negatywne skutki, brak kontroli i 

postępów;

Wysoki poziom 

sumienności

 – przyjemność, 

poczucie panowania, znaczne postępy. 

Generalnie – dążenia tworzą złożoną sieć 

wzajemnie ze sobą powiązanych 

konstruktów. 

 

 

FUNKCJE CELÓW DYSTALNYCH (DĄŻEŃ):

Wybór

 celów proksymalnych

Wytrwałość

 w realizacji celów proksymalnych

Subiektywne 

znaczenie

 ich realizacji

Fantazjowanie i planowanie
Zadowolenie

 z życia

 
 

TREŚĆ DĄŻEŃ (CELÓW DYSTALNYCH) A ADAPTACJA

 

(Emmons, 1996)

Dążenia dotyczące 

bliskości

 (intimacy strivings)

Dążenia do 

władzy i osiągnięć

Motywacja 

wewnętrzna

 vs. motywacja 

zewnętrzna

         (intrinsic vs. extrinsic motivation)

Dążenia „ku” vs. dążenia „od”

 (approach vs. 

avoidance 

          goals) 

 

 

FORMALNE CECHY CELÓW A ADAPTACJA

Poziom 

specyfikacji

 celów (Emmons, 1996)

Punktowy vs. przedziałowy

 charakter celów 

        (Wieczorkowska, 1992)
 

INTEGRACJA DĄŻEŃ: Kongruencja i koherencja

 

(Sheldon & Kasser, 1994)

 

Kongruencja

 – to stopień autonomii dążeń: Tym większa,

- im bardziej dążenia jednostki są dla niej osobiście 

interesujące, 

  

ważne i wartościowe

, i 

- im mniej postrzeganej presji

 na ich realizację  ze strony sił 

interpersonalnych (innych osób) bądź intrapersonalnych (np. 

popędów).

Koherencja

 – 

wertykalna

 (stopień, w jakim cele 

proksymalne służą celom dystalnym), oraz 

horyzontalna

 

(stopień, w jakim zaangażowanie w realizację danego celu 

wspomaga realizację innego celu na zbliżonym poziomie 

specyfikacji). 

 

 

PROCESY PODMIOTOWEJ KONTROLI

 

1. ROLA ORIENTACJI NA DZIAŁANIE (KONTROLĘ)

 

Siła woli a orientacja na działanie: koncepcja 

Rubikonu psychologicznego (H. Heckhausen). 
Teorie P. Gollwitzera i J. Kuhla.

 
Fazy aktywności:

Faza przeddecyzyjna
Faza przeddziałaniowa
Faza działania
Faza podziałaniowa

 

 

Stan deliberacyjny a stan implementacyjny

. 

Przejście z fazy deliberacji do implementacji intencji 

a:

zmiany specyficzne

 (afektywne i poznawcze 

faworyzowanie wybranej opcji, wyłączanie 
alternatywnych kierunków działania)

 

zmiany niespecyficzne

 (iluzja kontroli, wzrost 

samooceny,  

przyrost nierealistycznego optymizmu)
 

Czemu służy stan implementacyjny

 (orientacji na 

działanie)?
Podjęcie działania
Podtrzymanie aktywności
Zakończenie aktywności

 

 

2. INNE PROCESY SŁUŻĄCE PODTRZYMANIU ORIENTACJI NA 

KONTROLĘ: 

 

Procesy 

identyfikacji własnego działania

 (Vallacher & Wegner, 

1987). 

 

Każde nasze działanie może być identyfikowane (kategoryzowane) 

na wiele sposobów i na wielu poziomach (od konkretnego – ruchów 

- do bardzo abstrakcyjnego - celów). 

 

Konsekwencje wysokiego poziomu identyfikacji działania

:

- zachowanie płynne i zintegrowane

   - znaczna odporność na zewnętrzne zakłócenia
   - poczucie panowania i dobry nastrój

 

Konsekwencje niskiego poziomu identyfikacji działania:

                   

- niski stopień organizacji działania 

          - duża podatność na dystrakcję
          - brak poczucia panowania
          - negatynwe emocje (lęk, rozdrażnienie)

 
Konkluzja: 

Wysoki poziom identyfikacji własnego działania sprzyja 

podtrzymaniu orientacji na kontrolę

. 

 

 

Zaangażowanie umysłu (mindfulness) a "bezmyślność” 

(mindlessness)

 - koncepcja E. Langer (1989). 

Procesy naprzemienne. 
 
Zaangażowanie umysłu – w sytuacjach 

nowych, 

wymagających twórczej adaptacji.

 W tym stanie 

psychologicznym:

-     wzrost wrażliwości percepcyjnej na zróżnicowanie i 

nietypowość   obiektów,

-     zastanawianie się, 
-     dokonywanie nowych rozróżnień pojęciowych. 

-  
Bezmyślność (stan zredukowanej aktywności poznawczej) – 

dominuje przy wykonywaniu 

dobrze znanych, rutynowych 

czynności

. W tym stanie psychologicznym. W tym stanie 

psychologicznym:

-    zredukowanie świadomej, kontrolowanej aktywności 

poznawczej, 

-    niedostrzeganie zdarzeń nietypowych
-   automatyczne stosowanie wcześniej nabytych kategorii         

poznawczych i programów czynności

 Konkluzja: 

zaangażowanie myślowe sprzyja utrzymaniu 

orientacji na działanie i rozwiązywaniu zadań osobistych. 

 

 

3. NASTĘPSTWA DEPRYWACJA KONTROLI

 

Pozytywne następstwa deprywacji kontroli

: (Brehm, 

Pittman, Taylor)

  
-         

procesy reaktancji:

 

zagrożenie wolności wyboru podnosi atrakcyjność 
zakazanej opcji, zwiększa skłonność do podejmowania 
działań zagrożonych eliminacją, i wzbudza wrogość wobec 
źródła ograniczenia wolności

   
-         

pobudzenie motywacji do kontroli:

 

wzrost wysiłku poznawczego, przestawienie się z 
heurystycznych na systematyczne strategie pobierania i 
przetwarzania informacji.

  
-         Wzbudzenie procesów 

adaptacji poznawczej do 

zagrożenia:

  próba zrozumienia sytuacji (m.in. analiza przyczyn utraty 

kontroli), odbudowa zaufania do siebie, wypróbowywanie 
strategii kontrolujących. 

 

 

Negatywne następstwa deprywacji kontroli:

 
 

wyuczona bezradność

 (Seligman):  

wystąpienie deficytu poznawczego, motywacyjnego, i 

afektywnego;

 

orientacja na stan

 (Kuhl): 

wystąpienie tzw. zdegenerowanej intencji + ruminacje (nie 

możemy „odkleić się” od negatywnych doświadczeń): 

utrudnienie wejścia w orientację na działanie.

 

wyczerpanie poznawcze

 (Kofta & Sędek):

deficyt twórczej aktywności zadaniowej (np. generowanie 

hipotez) + ograniczenie dostępnych zasobów poznawczych 

– utrudnienie realizacji bardziej złożonych czynności i 

operacji umysłowych.

  

Od czego może zależeć wystąpienie pozytywnych lub 

negatywnych skutków deprywacji kontroli?

-         czas trwania deprywacji 
-         czy występuje poczucie beznadziejności wysiłków?
-         Czynniki osobowościowe (np. stabilne przekonania na 

temat natury ludzkiej inteligencji, por. Dweck). 

 

 

KONCEPCJA CAROL DWECK (1990)

 
 

CELE A KONTROLA DZIAŁANIA

: Przekonania o naturze 

inteligencji, rodzaj celów, a zachowanie w sytuacjach 

edukacyjnych 

  
Dwa style reagowania na trudności (np. niepowodzenia) u 

dzieci szkolnych:

 

styl bezradny

 (helpless style): W reakcji na trudności:

- negatywne samooceny ("Nie jestem w tym dobry", "To mój 

błąd");

- doznawanie nudy, niepokoju, awersji wobec zadania.
- traktowanie trudności jako porażek - wskaźników braku 

zdolności; trudności jako źródło negatywnych prognoz na 

przyszłość;

 

styl zaradny

 (mastery-oriented style): W reakcji na 

trudności:

- pozytywne samooceny ("Zrobiłem to przedtem, zrobię to znowu”
- doznawanie pobudzenia, zainteresowanie zadaniem (pobudzenie 

motywacji wewnętrznej)

- traktowanie trudności jako wyzwania - czasowego kłopotu, który 

jest doskonałą okazją do nauczenia się czegoś

 

 

PRZESŁANKI: różna koncepcja inteligencji i 

różne cele 

 
 
bezradni - widzą inteligencję jako 

niezmienny byt

 

(entity beliefs)

 
zaradni - widzą inteligencję jako 

coś co  podlega 

rozwojowi

 (incremental beliefs)

 
 
 
Dla osoby bezradnej - celem jest spełnienie określonego 

standardu wykonania

 (performance goals)

 
dla osoby zaradnej - celem jest 

rozwój

 własnych 

kompetencji - zdolności, umiejętności (learning goals) 

 

 

    

Charakter celów edukacyjnych

                         

                  Spełnić określone

Nauczyć się

 

wymiary różnic

   kryterium wykonania czegoś nowego

----------------------------------------------------------------
Ogólny pogląd na     Są czymś 

Są czymś co

naturę zdolności     niezmiennnym,można rozwijać,

                  danym raz

podnosić na wyższy

                  na zawsze

poziom

 
Typ reakcji na       Orientacja

Orientacja

trudności w nauce    bezradnościowa

zaradnościowa

 

sposób trakto-    zagrożenie

wyzwanie

wania trudności

 

wytrwałość

   mała          duża

 

emocje

   lęk, napięcie ciekawość, ożywienie

 

atrybucja

   do braku zdolności

do braku wysiłku

trudności

 

rodzaj

   motywacja

motywacja

motywacji

   zewnętrzna

wewnętrzna