OSOBOWOŚĆ A SPÓJNOŚĆ ZACHOWANIA
SYTUACJONIZM
.
tradycja
behavioryzmu:
rola
izolowanych bodźców i ich konfiguracji
w
wyzwalaniu zachowania;
rola
ubiegłych doświadczeń
- znaczenie uczenia się
(rola styczności bodźców z innymi bodźcami i bodźców z
reakcjami, znaczenie ubiegłych wzmocnień)
tradycja
psychologii społecznej:
rola
złożonych konfiguracji
czynników sytuacyjnych
(sytuacji społecznych);
znaczenie procesów
rozumienia
zdarzeń (nadawania
znaczeń, konstruowania poznawczego sytuacji).
"POTĘGA SYTUACJI": PRZYKŁADY BADAŃ.
Co sytuacja może zrobić z morale człowieka:
badania Milgrama nad posłuszeństem.
Rola "subtelnych" czynników sytuacyjnych:
efektywność
przekazu perswazyjnego
znaczenie czynników kanalizujących (przykład: sprzedaż obligacji
wojennych w USA);
postrzegane
normy grupowe
jako źródło presji
(
konformizm - bad. Ascha);
skuteczność technik
wpływu społecznego
(np. techniki "wstawiania stopy w drzwiach");
Generalne wnioski:
Z jednej strony - obiektywnie
silny wpływ sytuacji
(nawet
"subtelnych" oddziaływań, przy braku poczucia przymusu) .
Z drugiej strony - skłonność ludzi
do niedoceniania wpływu
sytuacji i przeceniania wpływu osobowości
na zachowanie
(por. B. Latane - bad. nad rozproszeniem odpowiedzialności).
Główne założenia
PERSONALIZMU
(podejścia personologicznego):
Człowiek ma
względnie stałe i ogólne właściwości
charakterologiczne
(dyspozycje osobowościowe), które
przejawiają się w szerokim spectrum sytuacji.
Dlatego też, można przewidywać zachowanie jednostki na
podstawie wiedzy o tym,
(a) jak się
zachowywała w przeszłości
,
(b) jakie jest
natężenie jej cech ustalone na
podstawie pomiarów osobowości
(np. wyników
kwestionariuszy, metod projekcyjnych).
Główne pytanie: Czy ludzkie zachowanie cechuje się
wystarczającym stopniem spójności
, by można było
mówić o istnieniu dyspozycji osobowościowych?
Czy
dyspozycje osobowościowe
, czy też
czynniki
sytuacyjne
wyjaśniają znaczną część wariancji w
zachowaniu?
Na podstawie czego jesteśmy w stanie przewidzieć zachowanie:
-
wiedzy o SYTUACJI i uruchamianych przez nią
procesach
? (np. o poziomie stymulacji; stopniu trudności
zadań; oczekiwaniach społecznych - presji grupowej; o
aktualnie zmieniającej się z sytuacji na sytuację dominującej
motywacji i stanie emocjonalnym)
-
wiedzy o OSOBIE
? (jej uzdolnieniach, cechach charakteru,
przekonaniach, obrazie własnej osoby)
POJĘCIE
SPÓJNOŚCI ZACHOWANIA
(CONSISTENCY)
-
Stabilność zachowania
, spójność w czasie
(stability, consistency over time);
-
Międzysytuacyjna spójność zachowania
(cross-
situational consistency);
-
Zgodność zachowania z postawą
[normą,
wartością]; (attitude-behavior consistency)
Spójność poznawcza
(cognitive consistency).
KRYTYKA ZAŁOŻENIA O SPÓJNOŚCI ZACHOWANIA:
- Stanowisko W. Mischela.
- Wyniki badań nad związkiem postaw z zachowaniem.
Analizy W. Mischela i D. Petersona.
PRZYKłADY Z BADAŃ
Badania Newcomba (1929) nas wskaźnikami
ekstrawersji
u
młodzieży trudnej.
Badania Harthorne'a i Maya (1920) nad
uczciwością
.
Inne badania (Searsa nad zależnością emocjonalną).
1. średnia korelacja między różnymi behavioralnymi
wskaźnikami cechy osobowości (takiej jak uczciwość,
impulsywność, zależność emocjonalna) -
w zakresie
między .10 a .20
.
2. Korelacje między kwestionariuszami osobowości służącymi
pomiarowi danej cechy a zachowaniem (wskaźnikiem tej
cechy)
rzadko przekracza wielkość .20, a prawie nigdy .30
.
WNIOSKI Z ANALIZ I BADAŃ WŁASNYCH
MISCHELA
1.
Specyficzność
reagowania.
2.
Ograniczona przewidywalność
zachowania z
pomiaru cech.
3. Pewne właściwości osobowości (np. zdolność
do odraczania gratyfikacji - wskaźnik siły ego) -
bardzo
zależne od zmiennych sytuacyjnych
(np. widoczności nagród).
NAIWNY DYSPOZYCJONIZM
Pojęcie naiwnego dyspozycjonizmu.
Przykłady z badań:
- kategoria
cechy osobowości
- spontanicznie używana przez
ludzi do opisu innych (np. Park, 1989; Ostrom, 1975);
- podstawowy błąd atrybucyjny
: Wnioskowanie o
dyspozycjach z zachowań uwarunkowanych sytuacyjnie (np.
zachowań, wynikających z roli podjętej pod wpływem presji);
- przecenianie możliwości przewidywania
zachowania innych
ludzi (zarówno wewnątrz pewnego kontekstu sytuacyjnego,
jak i pomiędzy kontekstami, por. badanie Taylor & Crocker,
1986);
-
nadmierna pewność własnych sądów o dyspozycjach
innych
ludzi (na podstawie ograniczonej wiedzy o tej osobie) - tzw.
iluzja wywiadu, por. Hunter & Hunter, 1984).
DLACZEGO PRZECENIAMY PERSONALNĄ
SPÓJNOŚĆ ZACHOWANIA, czyli,
skąd się bierze naiwny dyspozycjonizm
?
Kulturowo ugruntowana koncepcja osoby
(jako bytu
sprawczego i społecznie przewidywalnego):
- jednostka odpowiedzialna za własne czyny (prawo
moralność, religia).
- tendencja do traktowania spójności (stałości) jako
wartości
pozytywnej
Człowiek jako figura na tle
. Rola:
- czynników percepcyjnych (hipoteza F.
Heidera: :"person
engulfs the field"),
- asymetrii perspektyw aktora i obserwatora - dostęp do
innych danych (hipoteza R. Nisbetta).
Łatwy dostęp do określonych narzędzi językowych i
schematów poznawczych
:
- "język cech"
- ukryte teorie osobowości
- stereotypy społeczne ("cechowe" teorie przedstawicieli
różnych grup i kategorii)
Zniekształcenia w rodzaju "danych" o osobie:
- tendencja do silnego efektu pierwszeństwa przy
tworzeniu sądów o ludziach
- dostęp do zachowań innych - w ograniczonym
zakresie sytuacji
- dostosowywanie się innych ludzi do naszych
oczekiwań
- często - podstawą wiedzy o innych jest nie to, jak się
zachowują, ale to, co o sobie mówią
PRÓBY ROZWIĄZANIA PROBLEMU
NIEZADOWALAJĄCEJ SPÓJNOŚCI ZACHOWAŃ
Spojność zachowania a
nomotetyczne vs. idiograficzne
podejście do osobowości: podejście Bema i Allena
(spójność dla pewnych cech, w pewnych sytuacjach).
- Personalna spójność zachowania jako
meta-cecha
osobowości
: Pragmatycy i pryncypialiści M. Snydera.
-
Czynnik metodologiczny
: Predykcja pojedynczego
zachowania czy też wzorca zachowań(miara
zagregowana) – S. Epstein.