OSOBOWOŚĆ A POZNAWCZE
KONSTRUOWANIE WŁASNEJ PRZYSZŁOŚCI I
PRZESZŁOŚCI
Konstruowanie może dotyczyć
tego co dzieje się tu i teraz
własnej przyszłości
własnej przeszłości
konstruowanie poznawcze
rzadko kiedy - wysoce świadome i refleksyjne
na ogół
spontaniczne
, bez wysiłku poznawczego
(np. wnioskowanie o cechach charakteru z
zachowania, Newman & Uleman, 1989).
Ważną rolę w konstruowaniu zdarzeń odgrywają
ogólne przekonania o naturze
rzeczywistości
, np. że:
świat jest sprawiedliwy bądź niesprawiedliwy
(Lerner, 1980; Doliński, 1993)
wrogi nam bądź przyjazny (Epstein, 1998)
zdolności człowieka można rozwijać, bądź
przeciwnie,
zdolności są czymś niezmiennym (Dweck,
1996).
KONSTRUOWANIE WŁASNEJ PRZYSZŁOŚCI
Proaktywne
konstruowanie własnej przyszłości
polega na samodzielnym generowaniu przez
człowieka dalekosiężnych zamierzeń służących
jego rozwojowi i samorealizacji.
Efekty:
- powstanie
możliwych Ja
(Markus i Cross, 1990)
- formowanie się
zadań życiowych
(Cantor i
Zirkel, 1990) - wytwarzanie długodystansowych
celów
(dążeń) osobistych związanych z
możliwymi Ja i zadaniami oraz
planów
ich
realizacji (Emmons, 1996; Mądrzycki, 1996).
Źródła:
osobiste doświadczenie
(np. znajomość
swoich preferencji i upodobań)
wiedza kulturowa
, wiedza „z drugiej ręki”
(znajomość rozpowszechnionych
ideologii,
oczekiwań rodziców,
wzorców osobowych,
dostępnych ról
społecznych)
Konstruowanie proaktywne przyczynia się w
istotnym stopniu do
rozwoju osobowości
.
Prowadzi do:
• ustanowienia ważnych
wewnętrznych
standardów
(powstawanie silnych i
stabilnych motywacji)
• przyrostu
autonomii
osobowości
• wzrostu wewnętrznej
koherencji
naszego
działania (odległe cele przesłanką wyboru:
celów bieżących budowania programów
aktywności spójnej oceny jej przebiegu
efektów).
Procesy, służące konstruowaniu własnej przyszłości:
Generowanie oczekiwań
(Bandura; 1977;
Oettingen, 1996)
Wyobrażanie
sobie przyszłości
(Taylor & Pham, 1996)
Samoutrudnianie
(Berglas & Jones, 1978)
Defensywny pesymizm
(Cantor & Norem, 1989)
Nierealistyczny optymizm
(Weinstein, 1980)
Autonarracje
(Hermans, 2000; Trzebiński, 1997)
KONSTRUOWANIE WŁASNEJ PRZESZŁOŚCI
Ubiegłe doświadczenie podlega
poznawczemu konstruowaniu
(przepracowaniu), czyli porządkowaniu,
uspójnianiu, przewartościowaniu,
dopasowywaniu do przyjętych poglądów
na swój temat.
Źródło: psychoanalityczna idea
mechanizmów obronnych ego -
nieświadomie stosowanych strategii
poznawczych służących takiemu
interpretowaniu zagrażających
doświadczeń, by stały się one do przyjęcia
dla człowieka.
Przyklady współcześnie badanych procesów
:
procesy
uzasadniania
i usprawiedliwania swojego
postępowania (Aronson, 1997).
Teoria dysonansu poznawczego. Post-decyzyjna zmiana
postaw (proces nieświadomy).
nieświadome
modyfikowanie zapisu pamięciowego
naszych doświadczeń (rewriting memory)
-
"wymazywanie" z pamięci niewygodnych faktów
-
wypełnianie luk we wspomnieniach
- bezwiedne dopasowywaniu zapisu przeszłych
doświadczeń do pożądanych cech obrazu siebie
• - A. Greenwald (1980) – pojęcie „totalitarnego
ego”
Atrybucje przyczynowe
- procesy wyjaśniania przyczyn
wydarzeń (Weiner, 1990).
Skłonność do atrybucji nasila się, gdy zdarzenie ma
charakter nieoczekiwany bądź osobiście zagrażający.
Funkcja: Atrybucje są "buforem" neutralizującym negatywne
emocje, przywracającym wiarę w siebie i poczucie kontroli
nad zdarzeniami.
• Pesymistyczny vs. optymistyczny styl eksplanacyjny
(Peterson & Seligman, 1984)
• Atrybucje charakterologiczne vs. behavioralne
(Janoff-Bullman, 1979)
• Egotyzm atrybucyjny (Gilbert, 1995)
• Obronna atrybucja odpowiedzialności (Doliński, 1993)
• Atrybucje służące kontroli (Taylor, 1983).
Porównania społeczne
(Wills, 1981; Taylor, 1983)
porównania
w dół
, czyli porównania z osobami, które
znalazły się w podobnej do nas, trudnej sytuacji, ale
ich
położenie jest znacznie gorsze por. też Doliński,
1993).
Funkcja: poprawa samopoczucia
porównania
w górę
, a więc porównania z osobami
podobnymi do niego, ale mającymi większe niż on
osiągnięcia w ważnej dla niego dziedzinie.
Funkcja: pobudzenie motywacji do działania,
poznanie skutecznych programów
Myślenie kontrfaktyczne
- myślenie "co by było gdyby"
(counterfactual thinking; Gavanski i Wells, 1989;
Roese, 1994).
(1) Reakcja na zdarzenia nieoczekiwane i pobudzające
emocjonalnie
(2) Myślenie kontrfaktyczne a atrybucje przyczynowe:
poziom deliberacji i konkretność.
gdybanie
w górę
(„mogło być lepiej”) – służy
budowaniu programów działań.
gdybanie
w dół
(„mogło być gorzej”) – służy pocieszeniu
się, rozładowaniu napięcia.
Myślenie kontrfaktyczne nie zawsze przynosi
pożytki
adaptacyjne (Davis i in., 1995).
Autonarracje
jako środek „przepracowania” doświadczenia
(Pennebaker).