Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
1
Wykład 11.
Zaburzenia jedzenia u dzieci.
Część II.
Zaburzenia karmienia:
•
Zaburzenia karmienia wynikające z braku homeostazy (Disorders of Homeostasis)
•
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi dziecko – matka (Disorders of
Attachment)
•
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji (Disorders of Separation)
•
Zaburzenia karmienia/jedzenia będące efektem doświadczenia przeŜyć traumatycznych
(Posttraumatic feeding / eating disorders)
(por. Chatoor, 1998, 1999, 2000, 2001).
Zaburzenia karmienia jako przejaw zaburzenia więzi.
•
Charakteryzuje się brakiem emocjonalnej wymiany, brakiem więzi pomiędzy matką a
dzieckiem
•
Początek zaburzenia między drugim a ósmym miesiącem Ŝycia dziecka.
•
U niemowlęcia występuje powaŜne/chroniczne niedoŜywienie.
•
Niemowlę przejawia opóźnienie w rozwoju poznawczym, motorycznym, społeczno-
emocjonalnym.
•
Występujące u matki zaburzenia psychiczne uniemoŜliwiają zapewnienie odpowiedniej opieki
dziecku.
•
Brak kontaktu, ubogi kontakt rodzic – dziecko podczas karmienia.
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (1)
•
Dziecko:
•
MoŜe być wcześniakiem, doświadczać choroby wymagającej przedłuŜonej hospitalizacji i
separacji od matki
•
Choroba organiczna
•
Matka/rodzice:
•
Doświadcza traumy dotyczącej Ŝycia i stanu zdrowia dziecka
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (2)
•
Dziecko:
•
Pasywne, słabo reagujące na bodźce z otoczenia
•
Słabe bodźce wywołują u dziecka stan pobudzenia, nadwraŜliwe
•
Matka/rodzice:
•
Brak dopasowania, rozumienia dziecka
•
Poczucie nieprzewidywalności zachowania dziecka
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (3)
•
Dziecko:
•
ObniŜone napięcie mięśniowe
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
2
•
Opóźnienie w rozwoju psychomotorycznym
•
Opóźnienie w rozwoju mowy
•
powaŜne / chroniczne niedoŜywienie.
•
Matka/rodzice:
•
Niepokój dotyczący poziomu rozwoju dziecka/zaprzeczanie /wycofanie
•
Chroniczna depresja/zaburzenie osobowości/
•
uzaleŜnienie od alkoholu / narkotyków
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (4)
•
Dziecko:
•
Smutne, wycofane lub nadmiernie czujne
•
Matka/rodzice:
•
Wycofana, depresyjna, wroga
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (5)
•
Dziecko
•
Unika kontaktu wzrokowego
•
Nie wokalizuje; nie śmieje się; nie przytula się
•
Matka/rodzice:
•
Nie utrzymuje fizycznej bliskości z dzieckiem; nie odpowiada na komunikaty i potrzeby
dziecka
•
Spostrzega dziecko przez pryzmat własnych przypisanych dziecku potrzeb
Zaburzenia karmienia wynikające z zaburzenia więzi (6)
•
Dziecko
•
Pluje i wymiotuje; ulewa jedzenie; nie patrzy na matkę w toku karmienia
(por.Attie, Brooks – Gunn 1995; Chatoor,1998).
•
Matka/rodzice:
•
Nie poszukuje kontaktu wzrokowego w toku karmienia; nie przytula; nie mówi do dziecka; nie
zna potrzeb Ŝywieniowych dziecka; zapomina o karmieniu
•
Pozostawia dziecko samotne z butelką
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji
•
Anorexia wczesnodziecięca (infantile anorexia)
•
jest uwaŜana za przejaw niepowodzenia w przebiegu procesu separacji – indywiduacji.
•
moŜe wyraŜać się w trudności lub niemoŜności dokonania emocjonalnej separacji od matki
oraz w trudności w określeniu siebie.
•
Sytuacja karmienia staje się polem walki pomiędzy matką a dzieckiem, które walczy o
utrzymanie kontroli i autonomii.
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji(1)
•
Dziecko:
•
Trwała odmowa jedzenia utrzymująca się u dziecka ponad miesiąc.
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
3
•
Matka/rodzice:
•
Stała koncentracja rodziców na problemach dziecka związanych z karmieniem.
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji(2)
•
Dziecko:
•
Pierwsze odmowy jedzenia występują zwykle w czasie zmiany sposobu karmienia dziecka: na
karmienie łyŜeczką i samodzielne jedzenie pomiędzy 6 m.Ŝ. a 3 r.Ŝ.
•
Matka/rodzice:
•
W sytuacji karmienia dziecka występują rozmowy, zabawy utrudniające koncentrację na
jedzeniu. Namawianie dziecka Ŝeby zjadło więcej; częste karmienie w nocy; proponowanie
róŜnych rodzajów jedzenia; wyraŜanie smutku i frustracji i / lub karmienie „na siłę”.
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji(3)
•
Dziecko:
•
PowaŜne i / lub chroniczne niedoŜywienie .
•
Opóźnienie rozwoju dotyczy wyłącznie funkcjonowania motorycznego/ czasami rozwoju mowy
•
Matka/rodzice:
•
Spostrzega dziecko jako osobliwe;
wymagające uwagi; o obniŜonym apetycie; trudne i uparte w toku karmienia odrzucające
wysiłki rodziców dotyczące karmienia
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji (4)
•
W trakcie interakcji matka – dziecko podczas karmienia ujawnia się intensywny konflikt
wyraŜający się w odmowie jedzenia przez dziecko i negatywnymi uczuciami / uwagami
rodzica dotyczącymi odmowy jedzenia przez dziecko.
•
Rozmowy i zakłócenia wprowadzane przez rodzica w trakcie interakcji mają słuŜyć uniknięciu
otwartego konfliktu. (por.Chatoor,1998, 2000).
•
Anoreksja najczęściej występuje u dziewcząt między 14 a 18 rokiem Ŝycia. (Attie, Brooks-
Gunn, 1995 ). Około 5 % osób zgłoszonych do leczenia z powodu anoreksji stanowią dzieci
w wieku od 9 do 11 lat .(Steiner,1998; Jacobi,2001).
Lask i Bryant – Waugh (1992) kryteria anorexia nervosa rozpoczynającej się w
okresie dzieciństwa, przed okresem dorastania.
•
1. nadmierną koncentrację na wadze i kształcie ciała, połączona z pragnieniem bycia
szczuplejszym;
•
2. poczucie dziecka, Ŝe jego ciało jest większe niŜ w rzeczywistości;
•
3. niską samoocena przejawiająca się w często doświadczanych problemach
interpersonalnych i perfekcyjnych działaniach;
•
4. częste występowanie depresji.
•
Anoreksja dziecięca moŜe przejawiać się takŜe: unikaniem jedzenia, utratą wagi lub brakiem
oczekiwanego przyrostu na wadze, które nie mogą być wyjaśniane występowaniem
somatycznej lub psychicznej choroby, nadmierną koncentracją na ilości spoŜywanego
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
4
jedzenia, lękiem przed otyłością, prowokowaniem wymiotów, intensywnym
gimnastykowaniem się, naduŜywaniem środków przeczyszczających.
•
W przypadku dzieci chorujących na anoreksję, jej objawy są najczęściej mniej wyraziste niŜ u
dorosłych.
•
Spadek wagi moŜe przebiegać w krótszym czasie i nie musi być on tak drastyczny
•
Anoreksję stwierdza się przy obniŜeniu masy ciała do 75% wagi prawidłowej, jednak u
dziecka, wystarczający jest spadek do 85% i brak przyrostu na wadze w okresie wzrostu (sam
wzrost często zostaje znacznie spowolniony, bądź wręcz zahamowany) (Bryant-Waugh,
2000).
Anoreksja w okresie preadolescencji
•
dzieci cierpiących na anorexia nervosa kształtuje się w granicach 0,5-1% populacji, a
stosunek chorych dziewczynek do chłopców wynosi 10:1 (Silber, 2005).
•
zaburzenia odŜywiania, takie jak anoreksja, są duŜo częstsze wśród dziewczynek.
•
najczęściej u mieszkańców krajów zachodnich rasy białej
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji: „NIEJADKI”
•
”bycie niejadkiem” jest zaburzeniem najmniej precyzyjnie określonym
•
wymaga szczegółowego róŜnicowania od wczesnodziecięcej anorexii.
•
niektórzy badacze uwaŜają, Ŝe jest atypową, niepełnoobjawową postacią
wczesnodziecięcej anorexii.
Niejadek
•
Przez co najmniej miesiąc dziecko je tylko wybrane pokarmy lub bardzo małe ilości
wszystkich rodzajów poŜywienia.
•
U dziecka nie stwierdza się stanu niedoŜywienia.
•
Rodzice na zmianę bagatelizują problemy związane z karmieniem i przesadnie koncentrują
się na nich.
Zaburzenia karmienia wynikające z trudności w procesie separacji: „NIEJADKI”
•
Dziecko:
•
Przez co najmniej miesiąc u dziecka występuje wybiórcze jedzenie wszystkich rodzajów
jedzenia lub jedzenie tylko wybranych.
•
Brak niedoŜywienia u dziecka. (por.Benoit,1993; Chatoor,1998)
•
Matka/rodzice:
•
Brak stałej koncentracji rodziców na problemach dziecka związanych z karmieniem
(wahania od małej do bardzo duŜej).
Niejadki
•
W łagodnej postaci dziecko moŜe mieć preferencje co do grup lub formy (np. płyny, papki)
poŜywienia, posiłki są z reguły małe, często wiąŜą się ze zmaganiami rodzica i niejadka,
dziecko nie jest niedoŜywione.
•
W ekstremalnej postaci dziecko odmawia spoŜywania kilku grup poŜywienia, moŜe mieć silne
preferencje co do formy podawanych posiłków, moŜliwa jest takŜe całkowita odmowa
jedzenia.
•
Istnieje ryzyko problemów zdrowotnych tj. niedoŜywienie, większa podatność na infekcje,
jednak choroba rzadko zaburza rozwój dziecka (Budd, Kedesdy, 2003).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
5
•
Odmowa jedzenia jest najczęściej diagnozowana u dzieci między 12 a 24 miesiącem Ŝycia, ale
moŜe pojawić się w kaŜdym wieku (Benoit, 1993).
•
iŜ matki niejadków, które nie ukończyły jeszcze pierwszego roku Ŝycia opisują swoje dzieci
jako: łatwo irytujące się, spięte oraz draŜliwe. W porównaniu do matek dzieci zdrowych
częściej doświadczają one negatywnych emocji w sytuacji karmienia.
•
Rodzice odmawiających jedzenia czterolatków, częściej niŜ rodzice dzieci zdrowych zgłaszają
problemy związane z zachowaniem swoich dzieci. RównieŜ opisują je jako łatwo irytujące się,
ale takŜe nieśmiałe (Budd, Kedesdy, 2003) .
Zaburzenia karmienia/jedzenia wynikające z przeŜyć traumatycznych
•
Odmowa jedzenia jest rezultatem traumatycznego doświadczenia, związanego z jamą ustną,
gardłem; przełykiem: zadławieniem; podduszeniem; wymiotowaniem; refluksem; karmieniem
„na siłę”.
•
Pourazowe zaburzenie karmienia moŜe być udziałem dziecka w kaŜdym wieku.
Pourazowe zaburzenie karmienia okresu wczesnodziecięcego – kryteria diagnostyczne:
•
Dziecko odmawia jedzenia po wydarzeniu (wydarzeniach) urazowym związanym z jamą
ustną, gardłem lub przełykiem: zadławieniu, podduszeniu, wymiotowaniu, refluksie, ssaniu ,
karmieniu „na siłę”.
•
Wydarzenie to (wydarzenia) wywołuje negatywne przeŜycia i emocje.
•
Dziecko doświadcza negatywnych emocji w sytuacji oczekiwania na jedzenie, na przykład
kiedy jest sadzane do karmienia, widzi butelkę lub naczynia z jedzeniem.
•
Dziecko opiera się karmieniu i staje się coraz bardziej nieszczęśliwe, kiedy jest namawiane
do jedzenia.
Zaburzenia karmienia/jedzenia wynikające z przeŜyć traumatycznych
(1)
•
Dziecko:
•
Dziecko doświadcza negatywnych emocji w sytuacji oczekiwania na jedzenie np. kiedy jest
sadzane do karmienia; kiedy widzi butelkę lub naczynia z jedzeniem;
•
Matka/rodzice:
•
Niepokój/ lęk dotyczący stanu zdrowia dziecka
•
Niepokój dotyczący konsekwencji niejedzenia dziecka
Zaburzenia karmienia/jedzenia wynikające z przeŜyć traumatycznych(2)
•
Dziecko:
•
przeŜycie intensywnych, negatywnych emocji
•
Dziecko opiera się karmieniu i staje się coraz bardziej nieszczęśliwe kiedy jest namawiane do
jedzenia.
(por. Benoit,1993; Chatoor, 2001).
•
Matka/rodzice:
•
Przebieg i utrzymywanie się zaburzenia w znacznej mierze zaleŜy od właściwości
psychicznego funkcjonowania dziecka, obecnych przed urazem.
•
Istotną determinantę stanowi sposób w jaki uraz dziecka przeŜyją jego rodzice i jak sobie z
nim poradzą
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
6
Psychiczne uwarunkowania odmowy jedzenia u małych dzieci
•
Zdaniem Chatoor (2000)
anorexia nervosa
występująca zarówno w niemowlęctwie,
dzieciństwie jak i w okresie dorastania jest zaburzeniem rozwoju, którego geneza ma
związek z nieprawidłowym przebiegiem fazy separacji i indywiduacji.
•
Konsekwencją patologii tego okresu jest odmowa jedzenia, będąca jedynym przejawem
doświadczanej potrzeby autonomii i kontroli
•
Matka uruchamia treści dotyczące własnych fantazji i oczekiwań w odniesieniu do dziecka.
•
Dziecko zaczyna doświadczać siebie nie takim, jakie jest, ale jakim chciałaby widzieć je
matka.
•
Problemy matki wpływają takŜe na zdolność dziecka w odróŜnianiu doświadczenia
somatycznego (głodu) od emocjonalnego (przeŜyć)(Attie, Brooks-Gunn, 1995).
•
Intensywny konflikt przeŜywany przez niemowlę w trakcie karmienia wzmaga doświadczanie
głodu. Dziecko jednocześnie doznaje głodu i intensywnych emocji, moŜe zatem nauczyć się
kojarzyć intensywne emocje z karmieniem.
•
Doświadczane przez nie intensywne emocje mogą maskować doznania głodu i sytości
(Chatoor, 2000).
•
Dziecko cierpiące na anoreksję „karmi się” przeŜywanymi, wynikającymi z konfliktu
emocjami.( Radoszewska, 2002).
•
Podobnie jak anoreksja doświadczana przez osoby w wieku dojrzewania, symptomy
jadłowstrętu będące udziałem dzieci pozostają w związku z: nierozwiązanymi konfliktami
rodzinnymi, nieadekwatnymi granicami w relacji rodzic – dziecko, nadmierną kontrolą rodzica,
trudnościami w komunikowaniu się, występowaniem zaburzeń psychicznych u bliskich.
•
Zaburzenia, relacji matka – dziecko, uniemoŜliwiające dziecku doświadczenie emocjonalnej
wymiany, często stanowią jedną z najbardziej podstawowych przyczyn zaburzeń jedzenia.
Specyficzne cechy osobowego wyposaŜenia matek, takie jak zaburzenia afektywne, poczucie
samotności i wyobcowania utrudniają kontakt z dzieckiem i uniemoŜliwiają zapewnienie mu
wystarczająco dobrej opieki (Attie i Brooks-Gunn, 1995; Chatoor, 1998, Radoszewska, 2005).
•
matki mają trudności w wyraŜaniu pozytywnych emocji podczas interakcji ze swoimi dziećmi
odmawiającymi jedzenia.
•
czują bezradność, smutek, rozpacz, złość, frustrację lub zobojętnienie emocjonalne (Ammaniti
i inni, 2004), a odczucia te zostają odzwierciedlone w zachowaniu dziecka (odmowa jedzenia,
płacz, negatywizm, upór) (Chatoor, 1989).
•
matki częściej uŜywają negatywnych wokalizacji (krytyka, groźby) skierowanych do swego
dziecka (Benoit, 1993).
•
Objadanie u dzieci
Kryteria diagnostyczne
zespołu kompulsywnego objadania
u dzieci
A. Występują powtarzające się epizody - napadów jedzenia. Epizod charakteryzuje się:
1. Poszukiwaniem jedzenia, przy braku doświadczania głodu ( np. po sutym posiłku).
2. Poczuciem braku kontroli nad jedzeniem w trakcie trwania epizodu ( Kiedy zaczynam jeść, nie
mogę przestać).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
7
B. Napady jedzenia współwystępują z jednym lub więcej, wymienionych poniŜej:
•
Poszukiwaniem jedzenia w odpowiedzi na negatywne przeŜycia ( smutku, znudzenia,
zmęczenia)
•
Poszukiwaniem jedzenia jako nagrody
•
KradzieŜą i ukrywaniem jedzenia
C. Objawy utrzymują się ponad trzy miesiące
D. Jedzenie nie pozostaje w związku ze stosowaniem nieodpowiednich zachowań
kompensacyjnych ( przeczyszczaniem, poszczeniem, intensywnymi ćwiczeniami fizycznymi) i
nie stanowi objawu anoreksji i/ lub bulimii psychicznej (
Marcus,Kalarchian, 2003, s.555)
•
Chłopcy częściej od dziewcząt przyznają się do epizodów objadania - 33% vs. 7%
•
Chłopcy częściej od dziewcząt przyznają się do powtarzających się epizodów objadania – 19
% - 6 %
•
Dziewczynki częściej od chłopców wstydzą się objadania, boją się, Ŝe objadanie stanie się
bezwiednym nawykiem, mają depresję i oskarŜają siebie po napadzie jedzenia
Uwarunkowania ryzyka dla BED
u dzieci i młodzieŜy
•
Dieta
•
Nacisk na posiadanie szczupłej sylwetki
•
Przecenianie znaczenia wyglądu zewnętrznego
•
Niezadowolenie z ciała
•
Symptomy depresji
•
Emocjonalne objadanie się
7. Waga ciała
8. Niska samoocena
9. Brak społecznego wsparcia
10. Powielanie nieprawidłowych zachowań jedzeniowych
( Stice, Presnell, Spangler,2002)
„Sekretne jedzenie” 18,1 %
•
Głód
•
Niezadowolenie z ciała
•
BMI
•
Otyłość rodzica ( Stice, Agras, Hammer,1999)
Objadanie się u dziecka
•
Dieta ograniczająca jedzenie u matki
•
Pragnienie szczupłej sylwetki
•
BMI dziecka