Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
1
Wykład 2.
Postacie zaburzeń jedzenia:
kryteria diagnostyczne
anorexia nervosa i bulimia nervosa
(DSM-IV; ICD-10).
W Stanach Zjednoczonych
10 mln kobiet i 1 mln męŜczyzn choruje na zaburzenia jedzenia: anoreksję i bulimię.
Około 25 mln osób lub więcej cierpi na kompulsywne objadanie się (BED) (Crowther
et al., 1992; Fairburn et al., 1993; Gordon, 1990; Hoek, 1995; Shisslak et al., 1995).
Zaburzenia jedzenia
86% pacjentów choruje przed ukończeniem 20 r.Ŝ.
10% pacjentów choruje przed ukończeniem 10 r.Ŝ. lub wcześniej
33% pacjentów choruje przed ukończeniem 11-15 r.Ŝ.
43% pacjentów choruje przed ukończeniem 16-20 r.Ŝ. (ANAD,2008)
Czas utrzymywania się objawów
77% choruje od 1-15 lat
30% choruje od 1-5 lat
31% choruje od 6-10 lat
16% choruje od 11-15 lat
Około 6% powaŜnie chorujących pacjentów umiera
Tylko 50% osób chorujących doświadcza wyleczenia (ANAD,2008)
Anorexia nervosa
( jadłowstręt psychiczny)
Termin
anorexia
wywodzi się z języka greckiego poprzez połączenie słów:
an –
pozbawienie, brak oraz
orexis
– apetyt. Ogólnie oznacza on brak łaknienia
lub awersję do pokarmu
Pierwszego opisu klasycznych objawów jadłowstrętu psychicznego dokonał angielski lekarz
William Morton, który w 1714 roku w dziele „Treatise of Consumptions” opisał przypadek
dwudziestoletniej dziewczyny, którą leczył w 1686 roku. Morton myślał, Ŝe była to „odmiana
gruźlicy bez gorączki i duszności, którą za to charakteryzowała utrata apetytu, zanik
miesiączki, zaparcia, nadmierna aktywność, wyniszczenie i brak troski o stan zdrowia” (za:
Józefik, 1999, str. 19).
Kim jest osoba cierpiąca na anorexia nervosa, biorąc pod uwagę doświadczane przez
nią objawy?
Jest to osoba, która nie jest w stanie utrzymać cięŜaru ciała na lub powyŜej granicy wagi
minimalnej dla wieku i wzrostu (np. utrata wagi poniŜej 85% wagi oczekiwanej lub brak
przyrostu wagi w okresie wzrostu prowadzący do utrzymania cięŜaru ciała poniŜej 85% wagi
naleŜnej);
Jest to osoba, która doświadcza intensywnego lęku przed przybraniem na wadze i otyłością
mimo utrzymującej się rzeczywistej niedowagi; narzucająca sobie niski próg wagowy;
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
2
Jest to osoba mająca zaburzenia sposobu doświadczania własnego ciała – doświadcza siebie
jako osoby otyłej przy istniejącej, rzeczywistej niedowadze; osoba nie jest w stanie wpływać
na cięŜar i kształt ciała na podstawie własnej oceny lub zaprzecza znaczeniu niskiej wagi
ciała:
zaburzenie obrazu własnego ciała ma u osób cierpiących na anoreksję wymiar bardziej
afektywny niŜ poznawczy (Ruszkowska, 1991; Rabe-Jabłońska, Dunajska 1997).
Anorektyczki mogą zdawać sobie sprawę, Ŝe są wychudzone, a jednak odczuwać siebie jako
wciąŜ za grube.
w obszarze obrazu własnego ciała występuje u pacjentek rozbieŜność między uczuciami i
myśleniem.
U kobiet występuje nieobecność przynajmniej trzech kolejnych cykli menstruacyjnych,
natomiast u męŜczyzn utrata popędu seksualnego.
wyróŜnia się dwa podtypy anoreksji psychicznej:
ograniczający – podczas epizodu anoreksji nie występuje systematyczne objadanie się lub
zabiegi oczyszczające takie jak prowokowanie wymiotów itp.
objadająco-przeczyszczający
u pacjentek z anoreksją psychiczną typu ograniczającego, obserwuje się obsesyjną
samokontrolę w Ŝyciu codziennym, takŜe w innych aspektach niŜ kontrola ilości spoŜywanego
jedzenia.
trudności w Ŝyciu społecznym i mogą izolować się od rówieśników (Carson, Butcher ,Mineka,
2003).
pacjentki u których stwierdza się typ bulimiczno-przeczyszczający obserwuje się mniej
ograniczeń i zahamowań,
wiele z nich ma problemy z kontrolą impulsów w dziedzinach innych niŜ jedzenie, takich jak
np. naduŜywanie szkodliwych substancji (Gleaves, Eberenz, 1993; Walsh, Garner, 1997).
Przeprowadzono badania poświęcone analizie wydarzeń, trudności i innych zdarzeń Ŝyciowych
mających miejsce bezpośrednio przed ujawnieniem się zaburzenia jedzenia. Badania
przeprowadzone przez Strobel (1984, za Serpel, Trop 2003) wykazały, Ŝe pacjentki z
anoreksją typu bulimiczno-przeczyszczającego doświadczały stałego, wysokiego poziomu
stresu w ciągu 18 miesięcy przed pojawieniem się zaburzeń jedzenia.
w przypadku pacjentek z restrykcyjnym typem anoreksji, na 18 miesięcy poprzedzających
pojawienie się anoreksji, poziom stresu podnosił się.
zachorowanie na anoreksję typu restrykcyjnego moŜe być powiązane ze
wzrostem poziomu stresu, natomiast typ bulimiczno-przeczyszczający moŜe z
kolei mieć związek z chronicznym, wysokim poziomem stresu. Taka zaleŜność
znajdowałaby takŜe odzwierciedlenie w rezultatach innych badań (Schmidt et al.,
1998
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
3
Epidemiologia
najczęściej chorują kobiety, ale męŜczyźni takŜe cierpią na anorexię;
najczęściej chorują kobiety, głównie dziewczęta w okresie dojrzewania (pomiędzy 12 a 18
rokiem Ŝycia)
0,5 – 1% populacji młodzieŜy cierpi na anorexia nervosa;
chłopcy stanowią 5 – 10% osób cierpiących na jadłowstręt psychiczny;
rozpowszechnienie anorexia nervosa u osób dorosłych wynosi 0,2 – 0,8%;
Przebieg schorzenia jest przewlekły z tendencją do nawrotów. Badania nad przebiegiem
anoreksji psychicznej wykazały, Ŝe trwałe wyleczenie bez nawrotów spotyka się u około 15%
chorych.
Około 44 % osiąga masę z pogranicza normy, a miesiączka ma charakter nieregularny.
Stan zdrowia 1 chorych nie poprawia się.
11-18 % choroba kończy się zgonem. Przyczyną śmierci bywa samobójstwo, nagła
niewydolność krąŜenia i zaburzenie elektrolitowe.
W innych badaniach, które śledziły rozwój choroby pacjentów przez ponad 10 lat, stopień
śmiertelności wynosi 10% i więcej (Jablow, 1993).
Rokowania są zazwyczaj gorsze dla osób z anoreksją o typie bulimiczno-przeczyszczającym,
gdyŜ ta postać choroby jest zazwyczaj dłuŜsza w leczeniu oraz związana z gorszymi
prognozami na wyleczenie (Herzog, Schellberg, Deter, 1997).
anorexia nervosa jest takŜe rozpoznawana u małych dzieci, nawet u niemowląt, ale brak
jednoznacznych doniesień dotyczących częstości występowania anorexia nervosa u dzieci;
W ostatnich latach moŜna znaleźć coraz więcej doniesień na temat dzieci między 8 a 13 r.Ŝ.
chorujących na jadłowstręt psychiczny i liczba ta zdaje się rosnąć. Ponadto w tym okresie
rozwojowym częściej chorują chłopcy niŜ dziewczęta, co zmienia się diametralnie w wieku
dojrzewania (Bryant-Waugh, 1993).
grupę zwiększonego ryzyka zachorowania na anorexia nervosa stanowią osoby, których
kariera zawodowa związana jest z utrzymaniem szczupłej sylwetki i kontrolą wagi ciała. Na
przykład tancerki i tancerze; modelki i sportowcy. Nadmierna koncentracja na własnym ciele i
nadmierne sprawdzanie wagi ciała stanowi powaŜny czynnik ryzyka dla powstawania i
utrzymywania się anorexii.
Rokowania
Wyzdrowienie występuje u 40-77% pacjentów cierpiących, na anorexię. Za kryterium
wyzdrowienia zazwyczaj uznaje się utrzymywanie wagi w granicach 15% poniŜej przeciętnej
dla wieku i regularne miesiączkowanie.
Osoby z anoreksją jawią się jako pełne poświęcenia dla innych (zdolny do wyrzeczeń,
uczynny, troskliwy) i pracowite (sumienny, pracowity, wytrwały, dokładny). Wszystkie cechy
specyficzne, które wybierają anorektyczki są jednoznacznie pozytywne. Patrząc na nie, moŜna
podejrzewać, Ŝe są podyktowane przez superego( Radoszewska, Karpińska, 2000)
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
4
Funkcjonowanie emocjonalno- społeczne
osoby chorujące na anoreksję mają trudności w kontaktach z rówieśnikami.
Doświadczają zaleŜności emocjonalnej od rodziców przejawiającej się między innymi w
nasilonej potrzebie uzyskiwania akceptacji z ich strony.
Anorektyczki charakteryzuje takŜe trudność w akceptowaniu siebie, a zwłaszcza swojego
wyglądu oraz poczucie niskiej wartości (Józefik, 1999).
Funkcjonowanie poznawcze
perfekcjonizm.
sztywność,
solidność,
obowiązkowość
wysokie ambicje
nasilona potrzeba sukcesu (Józefik, 1988).
Bulimia nervosa
( śarłoczność psychiczna)
Kim jest osoba cierpiąca na bulimia nervosa, biorąc pod uwagę doświadczane przez nią
objawy?
To osoba, która nie jest w stanie zapanować nad powtarzającymi się epizodami objadania
się, które charakteryzuje:
jedzenie w krótkim czasie (np. w 2 godziny) ilości jedzenia, która dla większości osób jest
zdecydowanie za duŜa, aby moŜna ją było zjeść w tym czasie i podobnych okolicznościach;
przyjmowane przez osobę pokarmy mają wartość kaloryczną, która moŜe nawet
kilkunastokrotnie przekraczać energetyczne zapotrzebowanie dobowe, osoba chora zjada
niekiedy naraz 30 – 40 tysięcy kalorii, zapotrzebowanie dobowe wynosi około 2,5 – 3 tysięcy
kalorii..
W kryteriach ICD-10 (ICD-10, 1992) wskazuje się dodatkowo na stale utrzymujące się u
osób chorych na bulimię zaabsorbowanie jedzeniem, niepowstrzymane pragnienie jedzenia
bądź teŜ odczuwanie poczucia przymusu jedzenia.
poczucie braku kontroli nad jedzeniem w trakcie epizodu np. poczucie, Ŝe nie moŜna przestać
jeść lub zapanować nad ilością i sposobem jedzenia, napadom jedzenia towarzyszy poczucie
bezradności, a czasami myśli i próby samobójcze ;
Osoba zapobiega przyrostowi wagi ciała poprzez stosowanie nieprawidłowych zachowań
kompensacyjnych takich jak: prowokowanie wymiotów, naduŜywanie środków
przeczyszczających i odwadniających, stosowanie leków obniŜających łaknienie, poszczenie,
intensywne ćwiczenia fizyczne;
To osoba, która doświadcza napadów jedzenia i opisanych zachowań kompensacyjnych co
najmniej 2 razy na tydzień przez 3 miesiące;
Samoocena osoby wyznaczona jest głównie przez kształt i wagę ciała. Innymi słowy,
doświadczanie siebie przez pryzmat oceny własnej sylwetki.
Samoocenianie siebie jako osoby otyłej – niezaleŜnie od realnej wagi oraz strach przed
przytyciem.
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
5
U pacjentek z bulimią psychiczną na skutek nadmiernej koncentracji na wadze i kształcie
własnego ciała, samoocena uzaleŜniona jest od wyglądu i masy ciała.
bulimiczka najczęściej ocenia się jako osobę otyłą, bez względu na to ile waŜy. Atrakcyjność
fizyczna staje się dla bulimiczek często wyznacznikiem własnej wartości (Namysłowska,
Paszkiewicz, Siewierska, 2000).
Wysokie znaczenie, jakie osoby chore na bulimię przypisują wyglądowi własnego ciała moŜe
doprowadzić do tzw. błędnego koła bulimicznego. Niesatysfakcjonujące przeŜywanie obrazu
własnego ciała wywołuje niską samoocenę, której towarzyszy niepokój, lęk i depresja.
Poprawa nastroju ma nastąpić na skutek stosowania strategii prowadzących do obniŜenia
wagi i poprawy wyglądu własnego ciała, takich jak głodówki, zachowania kompensacyjne, czy
intensywne ćwiczenia fizyczne.
Jednak skutkują one często wtórnymi zmianami psychicznymi
i somatycznymi, np. poprzez spadek cukru we krwi rośnie poziom lęku i napięcia.
Wtedy bulimiczka nie mogąc poradzić sobie z negatywnymi emocjami doświadcza napadu
objadania się.
Epidemiologia:
najczęściej chorują kobiety;
bulimia występuje często u kobiet,które wcześniej stosowały bez większego powodzenia
diety odchudzające;
napady bulimii zwykle zaczynają się między 15 a 24 rokiem Ŝycia;
rozpowszechnienie bulimia nervosa u osób dorosłych wynosi od 0,7 do 1,3%;
Funkcjonowanie emocjonalno- społeczne
Osoby z bulimią psychiczną wykazano, Ŝe w większości wymiarów funkcjonowania
społecznego nie róŜnią się one od osób chorych na anoreksję (Mizes. 1994 za Józefik, 1999).
Wykazano jednakŜe występowanie dodatkowych cech takich jak chwiejność emocjonalna i
impulsywność. Bulimiczki charakteryzuje takŜe wysoki niepokój oraz skłonność do depresji
(Bryant-Waugh, 1988, za Józefik, 1999).
Cechy specyficzne osób z bulimią to cechy zdradzające trudności w róŜnych sferach Ŝycia.
Osoba z bulimią jest zmienna, porywcza, leniwa, skomplikowana, z dystansem. Zmienność
moŜe być trudnością w utrzymaniu relacji, podtrzymaniu opinii i postaw, porywczość to
trudność w utrzymaniu na wodzy negatywnych emocji, lenistwo to trudność w motywacji do
pracy, skomplikowanie jest trudnością w zrozumieniu i określeniu siebie, a dystans moŜe
wyraŜać trudność w nawiązywaniu relacji. Jednocześnie jednak specyficzną cecha osoby z
bulimia jest inteligencja, która oznacza pewną łatwość – np. łatwość w zrozumieniu trudnych
rzeczy( Radoszewska, Karpińska, 2000)
W przypadku stresorów pojawiających się w okresie dzieciństwa, wiele badań wykazało, Ŝe
kobiety z zaburzeniami jedzenia relacjonują przeŜycie traumy w dzieciństwie o wiele częściej
niŜ kobiety zdrowe. To odnosi się zarówno do traumatycznych wydarzeń w okresie
dzieciństwa, takich jak wykorzystanie seksualne (Welsh & Fairburn za Serpel, Trop 2003), jak
i innych cech otoczenia takich jak brak okazywania uczuć ze strony rodziców, nadmierna
kontrola (Schmidt et al., 1993 za Serpel, Trop 2003).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
6
Osoby chorujące na zaburzenia jedzenia typu bulimicznego (w tym anoreksję typu
bulimiczno-przeczyszczającego) wykazują najwyŜszy poziom urazów doznanych w
dzieciństwie.
Funkcjonowanie poznawcze
perfekcjonizm.
sztywność,
solidność,
obowiązkowość
wysokie ambicje
nasilona potrzeba sukcesu (Józefik, 1988).
Epidemiologia:
częstotliwość bulimii w populacji nastolatek i młodych kobiet wynosi
od 1 do 2%;
wskazuje się na niską zachorowalność chłopców na bulimia nervosa;
Epidemiologia:
bulimia u dzieci występuje niezwykle rzadko
grupę zwiększonego ryzyka zachorowania na bulimia nervosa stanowią osoby, których kariera
zawodowa związana jest z utrzymaniem szczupłej sylwetki i kontrolą wagi ciała
Rokowania
Wskaźniki poprawy w przypadku bulimii wahają się od 30 do 60%. DuŜa poprawa oznacza
umiejętność kontroli jedzenia przy braku epizodów objadania się i wymiotów. Średnia
poprawa jest obserwowana w przypadku czasami występujących epizodów utraty kontroli nad
jedzeniem.
Z doświadczeń klinicznych wynika, Ŝe występują nawroty choroby, gdy psychoterapia nie jest
dłuŜej kontynuowana. Pozytywne wskaźniki somatyczne nie są wskazaniem dla
zakończenia psychoterapii. W toku psychoterapii pacjenci poszukują innych, bardziej
adekwatnych sposobów radzenia sobie z własnymi problemami i ograniczeniami.
W Polsce leczeniem anoreksji zajmują się poradnie zdrowia psychicznego dla dzieci i
dorosłych, ambulatoryjne ośrodki psychoterapeutyczne, oddziały psychiatryczne dla dzieci i
młodzieŜy, oddziały leczenia nerwic dla dorosłych oraz prywatne gabinety psychiatryczne i
psychoterapeutyczne.
pacjentki z anoreksją jak i bulimią psychiczną odznaczają się niską samooceną, która
przejawia się często w tzw. reakcji pozorowanej, ujawniającej się m. in. w samopisach. W
przypadku opisywania siebie, pacjentki mają tendencje do pozornego tylko idealizowania
siebie, przy jednoczesnym dewaluowaniu rodzeństwa (Iniewicz i in. 2002). W rzeczywistości
jednak prawdopodobnie w przypadku pacjentek z zaburzeniami jedzenia, porównywanie z
rodzeństwem wpływa na deprecjonowanie własnej osoby. Związane jest to takŜe z faktem, iŜ
osoby te cechują bardzo wysokie wymagania wobec siebie