Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
1
Wykład 8.
Otyłość w psychologii klinicznej
•
Otyłość jest zaburzeniem somatycznym, którego objawem jest tusza, nadmiar ciała osoby. W
praktyce klinicznej najczęściej spotykamy pacjentów z tzw. otyłością prostą (pierwotną). U
ponad 90% dzieci i młodzieŜy otyłej rozpoznaje się tę postać zaburzenia. (Woynarowska,
Wrocławska; 1995).
•
Wśród przyczyn powstawania otyłości prostej wymienia się predyspozycje genetyczne,
czynniki środowiskowe oraz właściwości psychiczne dziecka. (Jonides,2002). Wyklucza się
udział czynników organicznych, chorobowych, które leŜą u podłoŜa otyłości wtórnej.
•
W psychiatrycznej klasyfikacji zaburzeń DSM-IV otyłość nie jest wymieniana, chociaŜ
niektórzy badacze postulują uwzględnianie tego zaburzenia (ze względu na częstość jego
występowania oraz obiektywne i subiektywne przesłanki do leczenia. (Kreitler, Chemeriński,
1990).
•
Otyłość jest złoŜonym, objawiającym się na wielu wymiarach, problemem o wieloczynnikowej
etiologii ( WHO, 2000)
•
Otyłość jest uwaŜana za współczesną chorobę cywilizacyjną, historia zmagań człowieka z jej
występowaniem sięga początków ludzkości: Hipokrates poświęcił jej wiele uwagi w swoich
dziełach i jako pierwszy stwierdził, Ŝe otyli ludzie Ŝyją krócej niŜ szczupli.
Początek badań naukowych nad problematyką otyłości wiąŜe się z powstałymi w XVII wieku
pracami lekarza Santorio Santorio ( Bray, 2002).
•
Santorio „ ojciec badań nad otyłością” poszukiwał ilościowych metod pomiaru, pozwalających
na sformułowanie weryfikowalnej diagnozy somatycznego funkcjonowania osoby.
•
w 1602 roku, Santorio przedstawił krytykę ówczesnych poglądów medycznych.
•
stan organizmu zdeterminowany jest między innymi przez jego wagę, kształt, połoŜenie( oraz
inne) a nie jak nauczał Galen (ok. 130-ok. 200) - tylko od czterech podstawowych jakości:
ciepła, zimna, wilgotności i suchości.
Badania: metabolizm własnego ciała, ogromną wagą, której szalką był duŜy fotel.
•
Pierwsze monografie dotyczące otyłości pojawiają się w XVIII w. Thomas Short (1772) i
Malcolm Flemyng (1760) otwierają długą listę autorów, publikujących prace dotyczące
otyłości.
•
Praca Flemynga jest uwaŜana za pierwsze, wszechstronne opracowanie dotyczące otyłości.
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
2
•
W 1863 ukazuje się najbardziej znany „ List o tuszy” ( Letter on Corpulence) Williama
Bantinga. Stanowi pierwszy poradnik dotyczący stosowania diety, jako metody leczenia
otyłości.
•
W. Banting
1797 – 1878
Banting pisał…
•
Dla lepszego zobrazowania zagadnienia przyjmę, Ŝe pewne elementy codziennej diety
przynoszące korzyści w młodości są w wieku późniejszym szkodliwe; przykładem fasola, którą
karmi się konie, choć paszą dla nich naturalną jest siano i kukurydza. Takie odstępstwo od
normalności moŜe być przydatne czasami, w pewnych niezwykłych sytuacjach, ale stosowane
na co dzień przynosi szkody. Korzystając z tego porównania wymienię takie produkty w
ludzkim poŜywieniu. Produkty, których zalecano mi się wystrzegać z całą stanowczością, to
pieczywo, cukier, piwo i ziemniaki; były one dotychczas głównym i, jak sądziłem, zupełnie
niewinnym elementem mojego jadłospisu, przez wiele lat konsumowanym bez ograniczeń
przy kaŜdej okazji. Zgodnie z tym, co powiedział mój znakomity doradca, zawierają one
skrobię i sacharozę, które mają tendencję do tworzenia tłuszczu i których w ogóle naleŜałoby
unikać... Mogę dziś z całą stanowczością powiedzieć, Ŝe ILOŚĆ przyjmowanego poŜywienia
moŜna spokojnie pozostawić do uznania apetytowi, poniewaŜ JAKOŚĆ tego, co jemy,
zmniejsza i leczy otyłość.
Za: http://www.dobradieta.pl/banting.php
•
Otyłość najczęściej definiuje się jako patologiczne zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej ( por.
Bryl, Hoffmann, Miczke, Pupek – Misialik,2006).
•
Jest traktowana jako choroba somatyczna, której objawem jest tusza – nadmiar ciała osoby.
Uwarunkowania psychiczne stanowią jedną z determinant powstawania i utrzymywania się
zaburzenia (Haggerty, 1999; Ford-Martin,2001).
Kryteria diagnozy
•
Otyłość definiuje się jako patologiczne zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej, doprowadzające
do upośledzenia czynności organizmu człowieka, a ostatecznie będące odpowiedzialne za
zwiększenie ryzyka pojawienia się innych chorób i utraty Ŝycia ( Tatoń, 2006).
•
Nadwagą określa się zwiększenie masy ciała 110 – 120% masy naleŜnej, czyli odpowiedniej
do wzrostu i wieku osoby. Natomiast o otyłości mówi się wówczas, gdy ilość tkanki
tłuszczowej przekracza u kobiet 30%, a u męŜczyzn 25% masy ciała
•
Jednym z najczęściej spotykanych w piśmiennictwie medycznym i w literaturze informacyjnej
wskaźników jest wskaźnik masy ciała - BMI.
•
BMI oddaje relację pomiędzy masą ciała a wzrostem.
•
Osoby z BMI powyŜej 25 mają nadwagę, natomiast
osoby z BMI powyŜej 30 są oceniane jako osoby otyłe.
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
3
•
BMI (Body Mass Index) czyli Wskaźnik Masy Ciała charakteryzuje relację pomiędzy masą ciała
a wzrostem. Obliczając BMI moŜemy określić ilość tkanki tłuszczowej w organizmie.
Klasyfikacja zaburzeń masy ciała
•
Badacze europejscy są zdania, Ŝe BMI w przedziale 85.–95.upowaŜnia do rozpoznania
nadwagi, a powyŜej 95. – otyłości (Flodmark , Lissau , Moreno,2004
•
W polskich badaniach przesiewowych wykorzystuje się siatki centylowe, wg których nadwagę
stwierdza się przy BMI wynoszącym 90–97 centyli, a otyłość przy BMI powyŜej 97.centyla,
odniesionego do wieku i płci ( Palczewska, Niedźwiecka,1999).
•
Otyłość stanowi problem będący udziałem osoby niezaleŜnie od jej płci, wieku oraz koloru
skóry. Otyłość jest zaburzeniem, którego występowanie wpływa na jakość somatycznego,
społecznego i psychicznego funkcjonowania osoby.
•
Otyłość stanowi problem będący udziałem ludzi na całym świecie. ( Bjorntorp, 2002). Dotyczy
osób zamieszkujących kraje wysoko rozwinięte oraz państwa o niskim i średnim dochodzie
narodowym brutto .
•
Dane statystyczne pochodzące z Europy Zachodniej dowodzą, Ŝe w ostatnim dwudziestoleciu
doszło do istotnego zwiększenia częstości występowania otyłości ( Buksińska – Lisik, Lisik,
Zalewska, 2004 ).
•
Badania POL-MONICA przeprowadzone w Polsce kolejno w latach 1984, 1988, 1993 i 2001
nie wykazują istotnej tendencji wzrostowej, ale pozwalają na określenie, Ŝe nadmierną masę
ciała stwierdza się u 72 % męŜczyzn i 60 % kobiet. 28 % dorosłych Polaków doświadcza
otyłości ( Dennis, Pająk, Pardo,2000).
•
Z badań przeprowadzonych przez TNS OBOP w 2006 roku wynika iŜ w Polsce problem
otyłości dotyka coraz częściej męŜczyzn niŜ kobiety. W grupie wiekowej od 15 do 49 lat na
nadwagę cierpi 10 % więcej osób płci męskiej ( Mateusiak, 2006 ).
Epidemia???
•
Co piąte dziecko w Europie ma problem w utrzymaniu prawidłowej wagi ciała.
•
Badania młodych Europejczyków w wieku 4 – 18 lat ujawniły, Ŝe 16 – 22% ma nadwagę i
otyłość.
•
Otyłość stwierdza się u 4- 6% dzieci i młodzieŜy mieszkających w Europie.
•
Co roku, u kolejnych czterystu tysięcy dziewcząt i chłopców obserwuje się wystąpienie
nadwagi lub otyłości ( Bryl, Hoffmann, Miczke, Pupek – Musialik, 2006).
•
Zgodnie z Health Survey for England (2004) jeden na dwóch brytyjskich chłopców (24 %) i
jedna na dwie brytyjskie dziewczęta (26 %) w wieku od jedenastu do piętnastu lat ma
problemy z otyłością.
•
Oszacowano iŜ liczba ta od 1995 roku wzrosła aŜ o 10 % i tendencja wzrostowa będzie nadal
się utrzymywać.
•
Wśród młodszej grupy wiekowej, 16 % chłopców oraz 11 % dziewczynek w wieku od dwóch
do dziesięciu lat zostało zaklasyfikowanych do grupy osób otyłych ( ASO, 2006 ).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
4
•
KaŜdy kilogram zmagazynowanej tkanki tłuszczowej to ok. 7000 kcal, które pozwalają
przetrwać 3-4 dni głodzenia (człowiek zuŜywa dziennie ok. 2000 kcal).
•
osoby szczupłe mają 7-10 kg zapasów tłuszczu, co pozwala na przeŜycie kilku tygodni przy
minimalnych dziennych racjach Ŝywnościowych.
•
Większość ludzi zaczyna tyć, gdy nie ograniczają ilości spoŜywanych produktów, a nie
wykonują wysiłków fizycznych, pozwalających na zuŜycie zjedzonych kalorii.
•
Otyłość częściej występuje u dzieci wychowywanych w mieście aniŜeli na wsi (Lange i in.,
2001).
•
Przeprowadzone w Polsce badania wykazały, Ŝe wśród uczniów szkół podstawowych i
ponadpodstawowych nadwaga występuje u około 6%, a otyłość – u około 4% dzieci (
Błońska, 2005 ).
•
W krajach rozwijających się największą grupę "wagową" stanowią osoby z nadwagą
(wskaźnik masy ciała 25-30), przy czym nadwaga występuje u większego odsetka męŜczyzn
niŜ kobiet.
•
Odsetek ludzi z otyłością (wskaźnik masy > 30) róŜni się w poszczególnych krajach i w tym
przedziale "wagowym" dominują kobiety.
•
Otyłość jest częstym i narastającym zjawiskiem w krajach byłego bloku wschodniego,
•
"enklawy" częstej otyłości w krajach Zachodu –Malta i Włochy.
NajniŜszy odsetek ludzi otyłych mają Japonia, Chiny, Australia i Nowa Zelandia.
•
Wśród krajów europejskich zwraca uwagę Szwecja i mały procent ludzi otyłych w Goteborgu.
Psychologia kliniczna
•
W psychologii klinicznej badacze koncentrują się na psychicznych , indywidualnych
uwarunkowaniach powstawania i utrzymywania się otyłości. Nie zostały wyodrębnione ogólnie
przyjęte kryteria diagnostyczne otyłości.
•
Otyłość stanowi zaburzenie ze względu na problem jaki stanowi dla osoby, to jest gdy
negatywnie wpływa na jakość jej funkcjonowania psychicznego, interpersonalnego lub
somatycznego (Radoszewska, 2003).
Behawioryzm
•
Behawioryści określają otyłość jako „brak równowagi pomiędzy energią pobieraną przez
jednostkę (jedzeniem) a energią przez nią zuŜywaną (aktywnością)” (Israel, 1990, s.820).
•
Za główne determinanty powstawania zaburzenia uwaŜa się czynniki biologiczne (głównie
genetyczne) oraz czynniki środowiskowe (Israel, Zimand, 1989).
Teorie poznawcze
•
W nurcie poznawczym otyłość jest traktowana jako rezultat niepowodzenia w działaniu
mechanizmów kontroli jednostki (por. Israel, 1990; Kreitler, Chemerinski 1988).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
5
Psychoanaliza
•
W nurcie psychoanalitycznym otyłość nie jest traktowana jako oddzielne zaburzenie (Kreitler,
Chemerinski, 1988). Otyłość jest objawem, w związku z tym nie jest definiowana. Stanowi
niespecyficzny objaw występujący w zespole innych symptomów w róŜnych zaburzeniach.
Psychoanalitycy zajmujący się mechanizmami warunkującymi powstawanie otyłości, zwracają
uwagę na:
•
rolę czynników konstytucjonalnych, będących rezultatem dziedziczenia (co nie jest
przedmiotem bezpośrednich rozwaŜań w tym nurcie),
•
rolę mechanizmów niesatysfakcjonującej gratyfikacji potrzeb instynktualnych, warunkujących
powstanie otyłości,
•
rolę mechanizmów nieskutecznej obrony przed naporem róŜnych potrzeb instynktualnych
warunkujących powstanie otyłości (Eildelberg, 1968, s.277).
Ujęcie psychosomatyczne
•
W modelu psychosomatycznym, otyłość moŜna uznać za somatyczne odzwierciedlenie
niepowodzenia w funkcjonowaniu mechanizmów psychicznych jednostki.
•
T.Robbins i D.Fray (1980) wysunęli hipotezę istnienia „fałszywego głodu”, który stanowiłby
wyuczoną reakcję na stres. Dlatego teŜ, osoba postrzegająca zagroŜenie myli
niebezpieczeństwo z głodem i oddaje się jedzeniu. W efekcie tego jedzenia tyje.
•
C.P.Herman i J.Polivy (1980) uznają jedzenie za drogę uniknięcia zagroŜenia. Jedzenie
redukuje natęŜenie głodu (który jest przejawem stanu emocjonalnego napięcia) i w ten
sposób tworzy się nowy wzorzec zachowania.
•
H.B. Andrews i S.Jones otyłość jest efektem nieadekwatnego interpretowania przez rodziców
płaczu dziecka. Rodzice uznają płacz dziecka, będący rezultatem przeŜywanych emocji, za
płacz z głodu (Andrews, Jones, 1990). W konsekwencji dziecko znajdujące się w sytuacji
dyskomfortu emocjonalnego poszukuje jedzenia, jako gratyfikatora swoich potrzeb. Dziecko
nie uczy się nadawania adekwatnego znaczenia swoim potrzebom.
•
W psychologii klinicznej otyłość jest traktowana jako zaburzenie, z uwagi na problem jaki
stanowi ona dla osoby.
•
Otyłość staje się problemem klinicznym gdy wpływa negatywnie na jakość funkcjonowania
psychicznego, interpersonalnego lub somatycznego osoby.
•
otyłość jest wyrazem, problemu psychicznego: określone treści doświadczania siebie nie są
ustrukturowane na poziomie psychicznym, nie są dostępne autorefleksji.
•
nadmierne jedzenie pełni określone funkcje w Ŝyciu psychicznym osoby otyłej. UmoŜliwia
redukcję napięcia emocjonalnego, poczucia winy, stanowi substytut doświadczanych
przykrości i braków, kompensuje doświadczane poraŜki ( Radoszewska,2000).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
6
•
nadmierne jedzenie jest wyrazem specyficznych trudności w emocjonalnym doświadczaniu
siebie przez osobę otyłą.
•
niektóre treści emocjonalnego doświadczania siebie, nie ulegają przetworzeniu na poziomie
psychicznym. Efektem tego niepowodzenia są określone zachowania doprowadzające do
powstania somatycznego symptomu – otyłości.
K
K
t
t
o
o
t
t
o
o
j
j
e
e
s
s
t
t
o
o
t
t
y
y
ł
ł
y
y
?
?
•
Psychologowie kliniczni pracujący w nurcie behawioralnym i poznawczym, lekarze uznają za
otyłą osobę, której odchylenie od normy wagowej wynosi: dla dzieci 10-20%, dla dorosłych
20-30%
•
Psychologowie społeczni charakteryzują jednostkę otyłą jako taką, której inni przypisali
atrybut otyłości. Zewnętrzne (będące udziałem innych) spostrzeganie osoby jako otyłej
warunkuje przypisanie jej tego atrybutu.
•
w ujęciu psychologii klinicznej kryterium występowania określonej właściwości jest
subiektywne jej doświadczanie przez czlowieka (np. lęku, niskiej wartości itp.)
•
otyłą jest taka osoba, która doświadcza siebie jako otyłej, innymi słowy — która ma poczucie
otyłości
•
Wydaje się, Ŝe jednostka, która czuje się otyłą, moŜe brać pod uwagę róŜne aspekty swojej
toŜsamości i uznać, Ŝe jest otyła, pomimo braku nadwagi oraz odmiennego spostrzegania
przez innych. Skrajnym tego przykładem są pacjentki z
anorexia nervosa.
•
Hilda Bruch w jednej ze swoich prac (1957), proponowała wprowadzenie terminu wagi
preferowanej (preffered weight).
•
Waga preferowana, to waga umoŜliwiająca komfortowe i satysfakcjonujące doświadczanie
siebie. Innymi słowy, właściwości somatyczne osoby determinują jej psychiczne doznawanie
siebie.
•
Zdaniem H. Bruch normy antropometryczne nie dostarczają wiedzy dotyczącej
indywidualnego przeŜywania przez człowieka jego wagi. Określona ilość kilogramów masy
ciała nie stanowi zindywidualizowanej, bezpośredniej determinanty poczucia komfortu i
satysfakcji.
*
Psychologowie kliniczni wskazują na znaczenie nadmiernego jedzenia dla psychicznego
funkcjonowania osoby. Stunkard (1959), wyodrębnił dwa wzorce, nieprawidłowych
zachowań jedzeniowych: nocne zaburzenie jedzenia ( night eating syndrome) i objadanie się
( binge eating disorder).UwaŜał, Ŝe stanowią one reakcję na stres, będący udziałem osoby.
Otyłość a zaburzenia jedzenia
•
Otyłość i zaburzenia jedzenia są traktowane jako odrębne problemy. Otyłość jest uwaŜana za
symptom somatyczny, natomiast zaburzenia jedzenia mają charakter psychiczny.
•
W ujęciu tradycyjnym otyłość stanowi zaburzenie będące obiektem dociekań lekarzy,
biologów i specjalistów od Ŝywienia. Zaburzeniami jedzenia zajmują się psychiatrzy i
psychologowie.
•
Od około pięćdziesięciu lat, w literaturze dotyczącej praktyki klinicznej opisywane są dwie
grupy pacjentów. Pierwszą stanowią nadmiernie objadające się osoby otyłe, drugą
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
7
doświadczający napadów jedzenia, nie uruchamiający zachowań kompensacyjnych ( de
Zwaan, 2001)
•
Otyłość stanowi takŜe czynnik ryzyka dla rozwoju zaburzeń jedzenia. Wskazuje się na
istnienie związku pomiędzy otyłością w okresie dzieciństwa i otyłością rodziców a
powstawaniem i utrzymywaniem się bulimii. Koncentracja rodziców na problemie wagi i diety
moŜe uwraŜliwiać dziecko na przeŜywanie własnego wyglądu ( Fairnburn , 2006).
N
N
a
a
d
d
m
m
i
i
e
e
r
r
n
n
e
e
j
j
e
e
d
d
z
z
e
e
n
n
i
i
e
e
,
,
t
t
u
u
s
s
z
z
a
a
i
i
b
b
y
y
c
c
i
i
e
e
o
o
t
t
y
y
ł
ł
y
y
p
p
e
e
ł
ł
n
n
i
i
ą
ą
w
w
a
a
Ŝ
Ŝ
n
n
e
e
f
f
u
u
n
n
k
k
c
c
j
j
e
e
w
w
Ŝ
Ŝ
y
y
c
c
i
i
u
u
p
p
s
s
y
y
c
c
h
h
i
i
c
c
z
z
n
n
y
y
m
m
o
o
s
s
o
o
b
b
y
y
•
Redukuje napięcie emocjonalne, związane z róŜnego rodzaju cierpieniem, frustracją,
poczuciem winy, przynosząc choćby chwilowe ukojenie.
•
MoŜe dawać jednostce poczucie komfortu i bezpieczeństwa, poprzez odwracanie uwagi od
bodźca o przykrym charakterze lub od trudnej sytuacji (Jablow, 1993; Radoszewska, 1998;
Radoszewska, 1998b).
•
Stanowi substytut doświadczanych braków: satysfakcjonującej relacji, wsparcia
emocjonalnego, zainteresowania, miłości i akceptacji ze strony rodziców, czy rówieśników.
•
Potrafi kompensować doświadczane niepowodzenia i poraŜki (Radoszewska, 1998).
•
Koncentracja na jedzeniu moŜe odwracać uwagę od przykrych, bolesnych przeŜyć. Jedzenie
jest równieŜ prostym sposobem na zabicie nudy (Radoszewska, 1997).
•
Jedzenie moŜe stanowić podstawowy zakres funkcjonowania pozwalający osobie na
doświadczenie poczucia kontroli w odniesieniu do siebie oraz w stosunku do innych
(Radoszewska, 1998b).
•
Poprzez nadmierne jedzenie osoba ma moŜliwość dostarczyć sobie gratyfikacji róŜnego
rodzaju potrzeb. Gdy jednostka z róŜnych powodów pozbawiona jest moŜliwości, czy
umiejętności radzenia sobie z trudnościami w inny sposób, sięga po łatwo dostępne jedzenie.
•
Tusza oraz bycie otyłym stanowią waŜny aspekt funkcjonowania osoby otyłej, zarówno w
negatywnym, jak i pozytywnym z perspektywy funkcjonowania osoby wymiarze.
•
Koncentracja na jedzeniu moŜe odwracać uwagę od przykrych, bolesnych przeŜyć. Jedzenie
jest równieŜ prostym sposobem na zabicie nudy (Radoszewska, 1997).
•
Jedzenie moŜe stanowić podstawowy zakres funkcjonowania pozwalający osobie na
doświadczenie poczucia kontroli w odniesieniu do siebie oraz w stosunku do innych
(Radoszewska, 1998b).
•
Poprzez nadmierne jedzenie osoba ma moŜliwość dostarczyć sobie gratyfikacji róŜnego
rodzaju potrzeb. Gdy jednostka z róŜnych powodów pozbawiona jest moŜliwości, czy
umiejętności radzenia sobie z trudnościami w inny sposób, sięga po łatwo dostępne jedzenie.
•
Tusza oraz bycie otyłym stanowią waŜny aspekt funkcjonowania osoby otyłej, zarówno w
negatywnym, jak i pozytywnym z perspektywy funkcjonowania osoby wymiarze.
•
Gdy osoba koncentruje się na somatycznym objawie, odwraca swoją uwagę od innych
problemów i chroni się przed konfrontacją z nimi. Podobną funkcję pełni otyłość dla systemu
rodzinnego, maskując konflikty i trudności wewnątrz niego (Jablow, 1993; Radoszewska,
1998b).
Joanna Radoszewska
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
8
•
Bycie otyłym moŜe stanowić wymówkę i wyjaśnienie dla roŜnych trudności.
•
W pewnym sensie zwalnia osobę od odpowiedzialności za poraŜki, a przynajmniej pozwala
sobie je wytłumaczyć. Stanowi więc swego rodzaju narzędzie racjonalizacji oraz pozwala
uniknąć konfrontacji z innymi przyczynami własnych niepowodzeń (Radoszewska, 1997;
2001).
•
Tusza moŜe mieć znaczenie dla róŜnicowania pomiędzy „ja” a „nie-ja”, dawać osobie
moŜliwość doświadczenia własnych granic (Radoszewska, 1998).
•
Dewaluacja siebie z jednej moŜe strony być efektem internalizacji opinii środowiska na temat
osoby otyłej. MoŜe takŜe sięgać głębiej, to znaczy wiązać się np. z wczesnym odrzuceniem
(nieakceptacją) ze strony rodziców i stanowić przyczynę lub jedną z przyczyn wystąpienia
objawu.
•
Uruchamiane wobec siebie negatywne emocje oraz sposób spostrzegania wpływają na
aktywność jednostki oraz jej funkcjonowanie społeczne. Mogą wiązać się z brakiem wiary we
własne moŜliwości, poczuciem winy, wstydu, pasywnością, depresją (Radoszewska, 1998b;
Friedman, Brownell, 2002). W konsekwencji osoba moŜe mieć tendencję do izolowania się,
unikania towarzystwa innych oraz róŜnego rodzaju aktywności, w których antycypuje
niepowodzenie.