1 

 

O

ŚRODKI ŻYCIA LITERACKIEGO I

 

ARTYSTYCZNEGO

.

 

T

EATR

.

 

K

ABARETY 

(„Z

IELONY 

B

ALONIK

”). 

M. Podraza-Kwiatkowska, Literatura Młodej Polski, Warszawa 1997, str. 19-24.  
 

Instytucje zrzeszające literatów 



  Kasa im. Mianowskiego (od 1881, Warszawa) – udziela pomocy materialnej  



 

Warszawska  Kasa  Przezorności  i Pomocy  dla  Literatów  i Dziennikarzy,  zwana  Kasą  Literacką  – 
czerpała  fundusze  ze  składek  członkowskich,  z odczytów  i balów,  z darów  prywatnych,  subwencji 
warszawskich  wydawców;  służyła  nie  tylko  pomocą  finansową,  organizowaniem  pobytu 
w uzdrowiskach  itp.  stanowiła  również  ośrodek  życia  kulturalnego  (dzięki  odczytom  i wieczorom) 
a nawet reprezentację wobec zagranicy 



 

Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy Polskich (1909) 



  Akademia Literatury (1917/1918) – jej założenia: sprawa czystości i piękności języka; sprawa roz-

szerzania kultury literackiej na warstwy szerokie inteligencji i ludu; sprawa instancji i obrony twór-
czości  wolnej,  czyli  pomoc  dla  pisarzy  (wg  Projekt  Akademii  Literatury  Polskiej,  St.  Żeromski, 
1918) 



 

Krakowski Związek Literacki 



 

Związek Naukowo-Literacki we Lwowie 



  organizacje studenckie: lwowska  Czytelnia Akademicka  z Kółkami: Literackim i Filozoficznym 

urządzały odczyty i dyskusje 

 
Kawiarnie 



  miejsce mniej oficjalnych spotkań 



  Warszawa: kawiarnie Lourse, Semadeni, Udziałowa 



 

Lwów: kawiarnia Schneidera, winiarnia Hoffmanów, restauracja Naftuły Töpfera 

 
Cyganeria 



 

Kraków 



  utworzona samorzutnie w roku 1898, wokół Stanisława Przybyszewskiego i jego żony Dagny Juel 



 

Przybyszewski stał się nieoficjalnym przywódcą artystów 



 

tryb życia St. P. do jakiego przyzwyczaił się będąc w skandynawsko-berlińskiej bohemie Pod Czar-
nym Prosiakiem w Berlinie  zachowanie prowokująco odmienne od przeciętnego mieszczanina fi-
listra 



  artystyczno-alkoholowe  biesiady,  rytuały  zabawowe,  nocne  powroty  ulicami  Krakowa  („idziemy, 

a bydełko sobie śpi i chrapie”), lekceważący stosunek do pieniędzy, stabilizacji i uporządkowanego 
życia  bunt przeciw normom uniformizującego się społeczeństwa 



  cyganeria  uczęszczała  do  kawiarni  Schmidta,  „Paonu”  Turlińskiego,  „Bodegi”  i „Cukierni  Lwow-

skiej” Jana Apolinarego Michalika 

 
Kabarety 



 

„Zielony Balonik” tzw. „Jama Michalikowa” powstał z inicjatywy Jana Augusta Kisielewskiego 
w roku 1905 (istnieje do 1912) w cukierni Michalika, sławny dzięki Tadeuszowi Boy-Żeleńskiemu 
(autor słynnych Słówek) 



 

współpracowali i uczęszczali tam plastycy (Karol Frycz, Kazimierz Sichulski, Jan Stanisławowski), 
dziennikarze  i literaci  (Witold  Noskowski,  Stanisław  Sierosławski,  Rudolf  Starzewski,  Edward 
Leszczyński, Tadeusz Boy-Żeleński), ludzie teatru (Teofil Trzciński, Juliusz Osterwa, Leon Schil-
ler) 



 

ogromnym powodzeniem cieszył się teatr kukiełkowy „Szopka”, który działał w „Zielonym Baloni-
ku” 



 

moda  na  kabarety  powoduje,  że  powstają  w innych  miastach  (Warszawa)    Arnold  Szyfman 
w 1908/1909 założył w restauracji „Stępka” kabaret „Momus” 



 

założone podczas i wojny światowej kabarety przekształcały się w rodzaj teatrzyków, np. „Miraż”, 
„Sfinks”, „Czarny Kot”, „Qui pro quo” (1919) 

2 

 

Prywatne domy 



  dom  Przybyszewskich  w Krakowie  stanowił  jedną  ze  stacji  w kawiarnianych  obchodach  krakow-

skiej cyganerii (słynne „chrzciny Iwi”) 



 

w innych domach spotkania miały charakter spokojniejszy i poważniejszy 



 w Krakowie w salonie 

Elizy Pareńskiej lub u Ignacostwa Sewerów-Maciejowskich) 



 

Lwów: niedzielne zebrania literatów w mieszkaniu poety Stanisława Barącza, a także w domu Mary-
li  Wolskiej  na  Zaświeciu  (bywali  tam:  Edward  Porębowicz,  Ostap  Ortwin,  Leopold  Staff,  Antoni 
Mueller,  Józef  Ruffer)  +  Medyka  należąca  do  rodziny  Pawlikowskich 



  filią  był  dom  Pawlikow-

skich we Lwowie, tzw. „Trzeci Maj” oraz zakopiański dom na Kozińcu „Pod Jedlami” 



  Warszawa: poważne zebrania towarzyskie u Karola Benniego i Deotymy (Jadwigi Łuszczewskiej), 

a także u Zuzanny i Władysława Rabskich  

 
Teatr 



 

możliwość zapoznania się z dramatem młodopolskim i europejskim 



 

t. warszawskie dawały okazję do oglądania zagranicznych aktorów, a nawet całych trup teatralnych  



 

nowoczesny gmach teatralny Kraków (1893) i Lwów (1900)  



  dyrektorem został Tadeusz Pawlikowski (teatr krakowski lata 1893-1899, teatr lwowski 1900-1906, 

ponownie  krakowski  1913  aż  do  swojej  śm.  w roku  1915  r.).  Pawlikowski  miał  przygotowanie  do 
objęcia funkcji dyr., ponieważ zapoznał się z pracą najważniejszych teatrów na Zachodzie (teatr Me-
iningen, tzw. Scena Szekspirowska w Monachium oraz Théâtre Libre Antoine’a w Paryżu) 



 

T. P. zmodernizował: sposób gry aktorskiej, zrywając z dotychczas panującym systemem „gwiazd”, 
organizując spektakle na zasadzie zespołowości 



 

T. P. wprowadził na scenę utwory: Lucjana Rydla, Jana Augusta Kisielewskiego, Jana Kasprowi-
cza, Stanisława Przybyszewskiego, Gabrieli Zapolskiej, Jerzego Żuławskiego, Leopolda Staffa, Sta-
nisława Wyspiańskiego i in.  



  St.  Wyspiański:  współpracował  z teatrem  krakowskim  jako  artysta-malarz-scenograf,  projektując 

m.in.  inscenizację  do  własnych  utworów  (Bolesław  Śmiały),  inscenizując  Dziady  (1901),  teatralna 
analiza Hamleta (1905). Jego pomysły sceniczne przerastały ówczesną mentalność ludzi teatru. Sta-
rał się o dyrekcję teatru krakowskiego, ale się wycofał  (koncepcja teatru-świątyni okazała się zbyt 
kontrowersyjna).  



  indywidualna  scenografia  przyciągała  innych  malarzy:  Karol  Frycz,  Józef  Mehoffer,  Franciszek 

Siedlecki 



 

Józef  Kotarbiński  –  dyr.  teatru  krakowskiego  (1899-1905),  włączył  do  repertuaru  „niesceniczne” 
dramaty romantyczne, po nim dyr. został Ludwik Solski 



  teatry  warszawskie:  Letni,  Teatr  Nowości,  Rozmaitości    wystawiały  od  1899  r.  sztuki 

z repertuaru krakowskiego, m.in. dramaty St. Przybyszewskiego 



  cenzura przeprowadzała selekcję, Wesele w 1902 r. grano w prywatnych mieszkaniach 



  Teatr Polski, zbudowany z inicjatywy Arnolda Szyfmana  



  1913,  W-wa:  wystawa  teatralna,  na  której  oglądano  makiety  wykonane  przez  reformatora  europej-

skiego teatru, Gordona Craiga (znajomość z Leonem Schillerem, organizatorem wystawy) 



 

działały też teatry w:  Poznaniu, Łodzi, Wilnie, a w czasie wojny Teatr Polski w Kijowie (Stani-
sława  Wysocka,  wybitna  aktorka,  prowadziła  (1915-1918)  eksperymentalny  teatr  „Studia” 
w Kijowie)  



  imprezy objazdowe, teatry amatorskie, teatry dla ludu itp. 



  1907 – powstaje Związek Teatrów i Chórów Włościańskich w Galicji  

 
 

oprac. Sylwia Byra