Dzieje kultury książki  - zagadnienia do egzaminu 

 
W odniesieniu do każdej epoki i kręgu kulturowego należy znać podstawowe dane chronologiczno-
przestrzenne i umieć ogólnie je scharakteryzować! 
 
 
 

STAROŻYTNOŚĆ 

 
 
 

1.  Geneza i rozwój pisma, jego funkcje.  

 
 
Geneza i rozwój pisma: 
- formowanie się pisma – III/IV tysiąclecie p.n.e. 
- rysunki naskalne 
- pismo obrazowe (piktograficzne) – początkowo realistyczne, potem schematyzowane 
- pismo ideograficzne – przedmioty + pojęcia 
- pisma fonetyczne – powiązanie znaku z mową, coraz mniejsze jednostki brzmieniowe 
 

* pismo logograficzne (wyrazowe) 

 

* pismo sylabiczne 
*  pismo  alfabetyczne  –  wynalezione  w  II  tysiącleciu  p.n.e.  przez  ludy  semickie  (Azja 
Mniejsza),  przejęte  i  uproszczone  przez  Fenicjan  (22  znaki  spółgłoskowe,  od  prawej  do 
lewej),  przejęte  przez  Greków  (+  samogłoski,  liczby,  od  lewej  do  prawej),  przejęte  przez 
Rzymian (przekształcenie wg własnych potrzeb, VI w. p.n.e. pisma łacińskie). Pismo greckie 
przejęło także Bizancjum (powstanie alfabetów cyrylickich).  

 
Funkcje pisma: 
- komunikacyjna – przekazywanie treści na odległość 
- kulturotwórcza – możliwość wymiany doświadczeń 
- magiczna – pismo jak symbol wyższego wtajemniczenia 
- dekoracyjna (estetyczna) – pismo jako ozdoba (np. runy) 
- syntetyzująca – myśl wyrażona na piśmie jest klarowniejsza 
- ideologiczna – przekazywanie treści ludziom i tych samych poglądach 
 
Charakterystyki dawnych pism (typ, odmiany, czas funkcjonowania, odczytanie) 
E g i p t: 

1.  Hieroglify (od 2900 p.n.e. do ok. IV w. n.e.) 

- pismo monumentalne ryte na materiałach twardych (pomnikach, płytach, grobowcach) 
- do tekstów religijnych, panegirycznych, politycznych 

  2.  Pismo hieratyczne (kapłańskie) – połowa IV tys. p.n.e.  
 

- uproszczona forma hieroglifów na materiale miękkim (papirus) 

 

- stosowane w środowiskach świątynnych (np. do „Ksiąg zmarłych”) 

  3.  Pismo demotyczne (kursywa) – VII w. p.n.e. 
 

- do celów urzędniczych i handlowych 

 

- dostępne dla wyższych urzędników 

 

- typ pisma sylabowego 

  4.  Język egipski zapisywany alfabetem greckim – II w. p.n.e. 
  5.  Pismo koptyjskie (III w. n.e.) 

- język egipski zapisany alfabetem greckim uzupełnionym o znaki demotyczne 
 

      6.   Odkrycie: 

 

 

 

- Jan Champollion, 1822 r., dzięki ekspedycji Bonapartego do Egiptu 
- odczytanie kamienia z Rosetty (obecnie w British Muzeum) – hieroglify, pismo demotyczne, 
alfabet grecki 

 
M e z o p o t a m i a: 

1.  Pismo klinowe (III tys. p.n.e.) 

- skutek upraszczania pisma piktograficznego aż do sylabowego 

      2.  Alfabet o odmianie aramejskiej 
      3.  Odczytanie: 
 

 

- Jerzy Grotefend w 1802 roku 

 
Pismo greckie i łacińskie:  
P i s m o  g r e c k i e: 
 

- pismo (alfabet) przejęte od Fenicjan (dodane samogłoski i liczby) w X w. p.n.e. 
- pierwszym pismem Greków, używanym w dialekcie mykeńskim, było powstałe  
w XIV w. p.n.e. pismo linearne B, wywodzące się od najprawdopodobniej 
przedgreckiego pisma linearnego A.  

 

- pismo linearne A – pismo używane w starożytnej Krecie 
- pismo linearne B – uproszczona odmiana wykorzystywana do celów administracyjnych 

 
P i s m o  ł a c i ń s k i e: (VII w. p.n.e.) 
Według  niektórych  naukowców  początki  łaciny  sięgają  języka  etruskiego.  Rzymianie  przystosowali 
niektóre litery alfabetu greckiego do dźwięków z własnej mowy i tak wyłoniło się pismo łacińskie. 
 

- najstarszy typ: archaiczne pismo potoczne 

 

- pismo monumentalne (kapitała) 

 

- pismo kursywne – pospieszne, mniej staranne, do codziennego użytku 

 

- kanon pisma dwuliniowego: majuskuły i minuskuły 
- pismo kodeksowe (uncjała) – kompromis pomiędzy pisaniem monumentalnym a potocznym 
- półuncjała – minuskułowa kursywa 

 
 

 

2.  Materiały  piśmienne  Antyku  i  Średniowiecza  -  ich  właściwości,  sposoby  wytwarzania: 

papirus,  pergamin.  Narzędzia  pisarskie  –  ich  dostosowywanie  do  rodzaju  materiału. 
Tabliczki woskowe. 

 
 

P a p i r u s: Papirus znany był w starożytnym Egipcie już od III tysiąclecia p.n.e. Najstarsze 
zachowane zabytki piśmiennictwa na papirusie pochodzą z ok. 2400 p.n.e. Prawdopodobnie już wtedy 
był powszechnie używany również jako nośnik tekstu. Około VII w. p.n.e. papirus dotarł do Grecji, 
zaś około III w. p.n.e. pojawił się w Rzymie. 

Upowszechnienie papirusu nastąpiło w epoce hellenistycznej. Głównym ośrodkiem produkcji 
papirusu była od III w. p.n.e. Aleksandria, skąd rozprowadzano go do innych krajów 
śródziemnomorskich. Był podstawowym materiałem w tworzeniu książek i dokumentów (w 
postaci zwojów). W późnej starożytności papirus stopniowo był wypierany przez pergamin, bardziej 
odpowiedni do nowej postaci książki, jaką był kodeks. Niemniej nie zaprzestano produkcji papirusu. 
W wieku VII, po podboju Egiptu przez Arabów, produkowano papirus i eksportowano go do krajów 
południowej Europy (Italia oraz Galia), gdzie wykorzystywany był w kancelariach longobardzkiej i 
merowińskiej. 

Produkcja papirusu w Egipcie trwała do X wieku. W Europie najdłużej, bo do połowy XI wieku, 
stosowano papirus przy sporządzaniu dokumentów w kancelarii papieskiej. 

 

P e r g a m i n: materiał pisarski wyrabiany ze skór zwierzęcych. Wytwarzanie pergaminu 
zwano pergaminnictwem. Pergamin wyparł rozpowszechniony wcześniej papirus stosowany 
w starożytności i był głównym materiałem pisarskim w Europie i na Bliskim Wschodzie przez cały 
okres średniowiecza, po czym został skutecznie wyparty przez papier. Używano go również jako 
materiału pokryciowego do opraw książek. 

Pergamin wyrabiano ze skór wielu różnych, ale najczęściej młodych zwierząt. Głównie 
wykorzystywano skóry cielęce oraz owcze i kozie. Była to skóra wyprawiona (pozbawiona sierści, 
oskrobana i dokładnie wypłukana), ale nie garbowana (czyli tzw. golizna), która mogła być następnie 
poddana szeregowi innych operacji, jak np.: powtórne namaczanie, nasączanie substancjami 
roślinnymi, szlifowanie, wcieranie różnych substancji czy nawet farbowanie. W efekcie otrzymywano 
płaty wyrobu stosunkowo elastycznego i miękkiego oraz dość jasnego. 

Pergamin jest jakościowo lepszy od papirusu. Jego największe zalety to możliwość 
pokrywania pismem obu powierzchni oraz wytrzymałość, która umożliwiła 
zastąpienie zwoju współczesną postacią książki, czyli kodeksem. Dopiero pergamin umożliwił 
stosowanie daleko bardziej zaawansowanych zdobień, a w szczególności rozbudowanych iluminacji i 
malowania prawdziwych, pełnych szczegółów miniatur, gdyż farba czy tusz nie rozlewały się tak 
bardzo jak na papirusie. Ważną zaletą pergaminu była również możliwość jego produkcji w 
dowolnym kraju z miejscowych surowców. 

Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej to już XX wiek p.n.e., jednak 
najstarsze znane dziś wyroby o cechach pergaminu (odnalezione w Mezopotamii, w Dura Europos) 
datowane są na III-II wiek p.n.e. Rozwój materiałów pisarskich został najprawdopodobniej 
wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi największymi bibliotekami –
aleksandryjską i pergamońską. 

 

T a b l i c z k i  w o s k o w e: były wytworem kultury starożytnego Bliskiego Wschodu. Używano ich 
już w XV w. p.n.e., a być może nawet wcześniej. W okresie późniejszym były bardzo popularne w 

 

Grecji i Cesarstwie rzymskim. Powszechnie używano ich w administracji, skarbowości i 
sądownictwie, spisywano na nich rachunki i różnego rodzaju rejestry. Służyły także do 
korespondencji (po zamazaniu warstwy wosku umieszczano na tej samej tabliczce odpowiedź 
zwrotną), jako osobiste notatniki, w szkołach – do nauki pisania i liczenia, a także do zapisu utworów 
literackich.  

Tabliczki woskowe były popularnym, powszechnie stosowanym materiałem pisarskim w 
starożytności i średniowieczu. Obok dokumentów –podstawowej formy dokumentowania działalności 
w kancelarii w XIII w., a zwłaszcza w XIV w., gromadzono również notatki mające na celu zapisanie 
załatwianych spraw finansowych, sądowych i administracyjnych. Nie posiadały one jednak 
samodzielnego waloru prawnego, jaki miał dokument. Pergamin był materiałem pisarskim bardzo 
drogim. Znane jest posługiwanie się w tym celu tabliczkami woskowymi na których treść takich 
zapisów można było zmienić w miarę ich dezaktualizowania się. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Książka  i  biblioteka  w  cywilizacjach  Starożytnego  Wschodu.  Funkcje,  formy  i  typy  książek: 
morfologia  książki  w  formie  tabliczek,    książki  zwojowej.  Teksty  piśmiennicze  utrwalane  w  tych 
postaciach  książki.  Księgi  zmarłych  w  starożytnym  Egipcie.  Słynne  biblioteki  (Assurbanipala, 
władców Egiptu)  
 

 

Książka i biblioteka w kulturach antycznej Grecji i Rzymu.  
Słowo  żywe  a  tekst  pisany.  Zasięg  społeczny  kultury  pisma.  Książka  zwojowa  grecka  i  łacińska: 
forma  (rodzaje  pism  i  ich  chronologia,  układ  tekstu,  książka ilustrowana), treści i funkcje.  Przejście 
od zwoju do kodeksu: czas, przyczyny, skutki.  
 
Biblioteki:  typy i chronologia ich powstawania (biblioteki  przy świątyniach, biblioteki władców i 
panujących, szkół, prywatne, rzymskie biblioteki publiczne). Biblioteka Muzeum Aleksandryjskiego – 
rola  dla  nauki  i  kultury.  Biblioteka  Pergamońska.  Biblioteki  wczesnochrześcijańskie.  Architektura 
bibliotek antycznych. 
 
Książka w kulturze Bizancjum (IV – XV w.) 
Ogólna  charakterystyka  dziejów,  kultury  i  nauki  Bizancjum.  Cechy  treściowe  i  formalne  książki 
bizantyjskiej. Sztuka iluminatorska i introligatorska. Biblioteki (królewska, patriarchatu, klasztorne).  
 
Średniowieczna kultura książki Islamu. 
 
Kultura książki europejskiego Średniowiecza.  
Periodyzacja  Średniowiecza.  Rola  Kościoła  i  zakonów  dla  kultury  książki  (benedyktyni,  cystersi, 
zakony  żebracze).  Morfologia  kodeksowej  rękopiśmiennej  książki  Średniowiecza.  Ewolucja  pisma 
łacińskiego  w  Średniowieczu.  Zdobnictwo  książki  rękopiśmiennej  (terminologia,  elementy 
artystycznego wystroju książki, przemiany stylowe). Typy książek średniowiecznych (ze względu na 
treść  i  przeznaczenie,  m.in.  kodeksy  biblijne,  różne  rodzaje  ksiąg  liturgicznych,  encyklopedie). 
Oprawy  (elementy  oprawy  książki,  techniki,  style  artystyczne,  typy:  oprawa  mnisza,  sakwowa, 
płaszczowa, nacinana). Słynne kodeksy rękopiśmienne (umieć schrakteryzować wybrany zabytek, np. 
Book of Kells, Psałterz Floriański) 
 
Warunki  produkcji  książki  w  Średniowieczu:  od  skryptoriów  klasztornych  do  zawodowego 
wytwarzania ksiąg rękopiśmiennych. Stacjonariusze i system pecji.  
 
Pergamin  i  pergamennictwo.  Papier  czerpany:  właściwości,  sposoby  wytwarzania,  znaki  wodne  i 
ich wartość  źródłowa.  
 
Typy i rodzaje bibliotek we wczesnym i dojrzałym Średniowieczu: ich rozmiary, profil, katalogi, 
systemy  porządkowania  i  ustawiania  zbiorów.    Architektura  i  wyposażenie  bibliotek  w 
Średniowieczu.  
 
Biblioteki  w  Europie  (w  tym  także  Polsce):  władców,  kapitulne,  klasztorne,  uniwersyteckie  (tu: 
Sorbona, początki Biblioteki Jagiellońskiej).  
 
Postawy bibliofilskie: Richard de Bury i jego Philobiblion.  
 
Stopień  alfabetyzacji  mieszkańców  średniowiecznej  Europy.  Formy  kontaktu  z  pismem  i  tekstem 
pisanym. Specyfika czytania i czytelnictwa w Średniowieczu. 
 
Centra kultury książki w Średniowieczu i ich zmiany w przestrzeni i czasie (np. klasztor Vivarium, 
Monte Cassino, kultura książki Irlandii).   
 
Kultura książki w epoce Renesansu 
 Wynalazek  druku  i  jego  konsekwencje  dla  kultury  i  życia  społecznego:  przesłanki  i  przyczyny; Jan 
Gutenberg  i  wytwory  jego  warsztatu  (drobne  druki,  Biblia  42-wierszowa,  Psałterz  Moguncki);   
Morfologia inkunabułu i starego druku; 
Początki i rozprzestrzenianie się  sztuki drukarskiej i pierwsi drukarze w krajach europejskich XV  – 
XVI  w.:  niemieckiego  obszaru  językowego  (Johann  Mentelin,  Albrecht  Pfister,  Anton  Koberger, 

 

Johannes Oporin, Johannes Froben), Włochy (Mikołaj Jenson, Erhardt Ratdolt, Manucjusze), Francja 
(Jean Dupré, Badius, Estiennowie, Robert Grandjon), Hiszpania (Stanisław Polak), Anglia (William 
Caxton),  Czechy  (Mikulas  Bakalař),  Polska  (Kraków:  Kaspar  Straube,  Szwajpolt  Fiol,  Jan  Haller, 
Hieronim Wietor, Florian Ungler, Łazarz Andrysowicz, Jan Januszowski, Szarfenbergerowie, Maciej 
Wirzbięta;  Malbork,  Gdańsk,  Poznań,  Toruń,  Wilno,  Lwów);  drukarstwo  śląskie  (Kaspar  Elyan, 
Andrzej Winkler). 
 Drukarstwo różnowiercze: ariańskie, protestanckie. Książka cyrylicka.   
 
Biblioteki i bibliofilstwo: 
Ogólna sytuacja bibliotek: przemiany profilu i rozmiarów księgozbiorów, architektura bibliotek, nowe 
typy  i  funkcje  bibliotek  (rola  bibliotek  miejskich  w  krajach  protestanckich,  kościelnych  w  służbie 
kontrreformacji  –  jezuicka  bibliotheca  militans,  nadworne  –  biblioteka  Zygmunta  Augusta). 
Bibliotheca  Vaticana.  Medyceusze  i  ich  biblioteki.  Bibliofile  renesansowi:  Jean  Grolier,  Willibald 
Pirckheimer, Thomas Rehdiger, polscy biskupi jako bibliofile. 
 
Wiek XVII 
Przodujące ośrodki i firmy wydawniczo-drukarskie: Niderlandy (Elsevierowie), Francja (Imprimerie 
Royale),  Anglia  (drukarnie  Londynu,  Oxfordu  i  Cambridge),  Watykan  (drukarnia  Kongregacji 
Propagandy Wiary);  
Polska:  Kraków  (Piotrkowczykowie,  druk.  Cezarych,  Akademii  Krakowskiej),  Warszawa,  Gdańsk 
(drukarnia J. Heweliusza); drukarnie zakonne, drukarnie różnowiercze. 
Narodziny  i  rozwój  prasy:  gazety  pisane,  awiza,  Neue  Zeitungen;  początki  prasy  w  Polsce 
(„Merkuriusz Polski”).  
Biblioteki:  pierwsze  koncepcje  teoretyczne  bibliotekarskie  (G.  Naudé,  G.W.  Leibniz,  J.Hottinger). 
Próby szerszego udostępniania bibliotek: Ambrosiana w Mediolanie; Angelica w Rzymie, Mazarina w 
Paryżu.  Biblioteki  nadworne:  Wolfenbűttel,  biblioteka  Krystyny  Szwedzkiej,  Jana  III  Sobieskiego. 
Biblioteki  miejskie  (m.in.  Bibliotheca  Senatus  Gedanensis),  uniwersyteckie,  szkolne.  Biblioteki 
prywatne i bibliofilstwo. 
 
WIEK XVIII 
Przemiany  w  organizacji  ruchu  wydawniczego  (zawodowy  wydawca;  zawodowy  pisarz);  Estetyka 
książki  rokokowej  i  klasycystycznej.  Oświeceniowy  repertuar  wydawniczy.  Drukarze  i  wydawcy 
Oświecenia:  P.S.  Fournier,  Didotowie,  G.  Bodoni,  J.  Baskerville,  J.G.  Breitkopf,  J.F.Unger,  J.  F. 
Cotta,  J.T.  Trattner.  Drukarstwo  w  Rosji.  Ruch  wydawniczy  i  drukarstwo  w  Polsce:  drukarnie 
zakonne  i  mieszczańskie;  W.  Mitzler  de  Koloff,  M.  Gröll,  P.  Dufour.  Księgarstwo  –  nowe  formy 
działania. Biblioteki: programy na rzecz bibliotek publicznych (m.in. Society for Promoting Christian 
Knowledge).  Rola  Komisji  Edukacji  Narodowej  dla  książki  i  bibliotek  szkolnych.  Biblioteki 
nadworne  (m.in.  Stanisława  Augusta).  Biblioteki  naukowe:  British  Museum,  Biblioteka  Załuskich. 
Biblioteki uniwersyteckie (m.in. Getynga, Kraków, Wilno). Biblioteki prywatne w różnych warstwach 
społecznych.  Stowarzyszenia  czytelnicze.  Czytelnie  i  wypożyczalnie  dochodowe.  Przemiany  w 
kulturze czytelniczej epoki Oświecenia. 
 
Historia książki XIX i XX w. 
 
Wpływ  polityki,  przemian  społecznych,  ekonomicznych,  kulturalnych  na  życie  książki.  Postęp 
techniczny  w  drukarstwie  (wynalazki  prasy  pospiesznej,  maszyny  rotacyjne;  usprawnienia  w 
odlewaniu  czcionek,  skład  mechaniczny  -  linotyp,  monotyp;  stereotypia).  Przemiany  w  produkcji 
papieru.  Techniki  reprodukcji  obrazu.  Ruch  na  rzecz  książki  pięknej  i  artystycznej  (W.  Morris,  S. 
Wyspiański).  Cechy  wydawnicze  wybranych  typów  książki  XIX  w.:  literackiej,  dziecięcej, 
popularnej.  Techniki  graficzne  stosowane  w  książce  XIX  w.,  ilustracja,  oprawa.    Przemiany  firm 
wydawniczych: od firmy wydawniczej do koncernu multimedialnego. Słynne firmy wydawnicze (np. 
Hachette,  Larousse,  Gallimard,  Oxford  University  Press,  Cambridge  University  Press,    Springer 
Verlag, Bertelsmann,).   

 

Repertuar wydawniczy  i jego przemiany: książka literacka, naukowa, dziecięca, popularna i ludowa. 
Książka kieszonkowa.  
Prasa  i  czasopisma:  powstanie  agencji    prasowych;  rola  i  status  dziennikarza,  rodzaje  czasopism 
(prasa  codzienna,  magazyny  ilustrowane,  tabloidy,  „żółta  prasa”);  czasopisma  naukowe.  Sytuacja 
prasy i czasopiśmiennictwa w Polsce w XIX i XX w. 
Polityka książki – pojęcie, poziomy; rola UNESCO dla światowej kultury książki. Książka etniczna.  
Handel książką,  nowe formy działania – kluby książki.. 
Rozwój działalności bibliograficznej i informacyjnej: bibliografie narodowe, narodziny dokumentacji 
i informacji naukowej (P. Otlet i H. Lafontaine, rola Instytutu Bibliograficznego w Brukseli). 
Przemiany  w  bibliotekarstwie  i  procesach  bibliotecznych  (m.in.  gromadzenie,  wymiana, 
katalogowanie  i  katalogi  drukowane,  instrukcje  katalogowania,  systemy  rzeczowego  opracowania 
zbiorów (M. Dewey i klasyfikacja dziesiętna, katalog przedmiotowy). 
 Tendencje w działalności bibliotek w XX w. 
 
Typologia bibliotek i charakterystyka wybranych ich rodzajów:   
Biblioteki  narodowe:  British  Museum  Library,  Bibliothèque  nationale,  biblioteki  narodowe  Włoch 
(Rzym, Florencja) i Niemiec (Berlin, Lipsk, Frankfurt/M), Library of Congress. Powstanie i ewolucja 
polskiej Biblioteki Narodowej.   
Biblioteki fundacyjne: Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich i jej losy w XIX i XX w. 
Uniwersyteckie – Jagiellońska, Uniwersytecka w Warszawie,  Uniwersytetu Lwowskiego,  
Biblioteki oświatowe/publiczne: rola towarzystw oświatowych w Polsce pod zaborami (Towarzystwo 
Oświaty  Ludowej,  Towarzystwo  Czytelń  Ludowych,  Towarzystwo  Szkoły  Ludowej,  Warszawskie 
Towarzystwo Dobroczynności). Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy 
Wypożyczalnie dochodowe.  
Zawód  bibliotekarza  i  jego  przemiany  –  wybitne  postaci  (Marin  Schrettinger,  Antonio  Panizzi, 
Leopold Delisle, Karl Dziatzko; przedstawiciele polskiego bibliotekarstwa – m.in. Gotfryd Groddeck, 
Joachim Lelewel, Karol Estreicher,).  
Architektura  i  wyposażenie  bibliotek  XIX  w.(Leopoldo  Della  Santa,  realizacje  Henri  Labrouste’a), 
przemiany w XX w.  
Czytelnictwo. Sytuacja książki w Polsce w okresie międzywojennym i w PRL. 
Różne obiegi książki; rola cenzury.