Operator_maszyn_i_urzadzen_odlewniczych_812[03].O1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Normalizacja w rysunku technicznym

4.1.1. Materiał nauczania
4.1.2. Pytania sprawdzające
4.1.3. Ćwiczenia
4.1.4. Sprawdzian postępów

13
13
14

4.2. Szkicowanie i rysowanie linii, okręgów, elips i łuków

4.2.1. Materiał nauczania
4.2.2. Pytania sprawdzające
4.2.3. Ćwiczenia
4.2.4. Sprawdzian postępów

15
20
20
22

4.3. Rzutowanie aksonometryczne i prostokątne

4.3.1. Materiał nauczania
4.3.2. Pytania sprawdzające
4.3.3. Ćwiczenia
4.3.4. Sprawdzian postępów

23
26
27
28

4.4. Widoki, przekroje i kłady

4.4.1. Materiał nauczania
4.4.2. Pytania sprawdzające
4.4.3. Ćwiczenia
4.4.4. Sprawdzian postępów

29
34
34
35

4.5. Wymiarowanie przedmiotów na rysunkach

4.5.1. Materiał nauczania
4.5.2. Pytania sprawdzające
4.5.3. Ćwiczenia
4.5.4. Sprawdzian postępów

36
39
39
40

4.6. Zapis wymiarów tolerowanych, pasowań i tolerancji. Oznaczanie stanu

powierzchni

4.6.1. Materiał nauczania
4.6.2. Pytania sprawdzające
4.6.3. Ćwiczenia
4.6.4. Sprawdzian postępów

41
49
49
50

4.7. Dokumentacja technologiczna i konstrukcyjna

4.7.1. Materiał nauczania
4.7.2. Pytania sprawdzające
4.7.3. Ćwiczenia
4.7.4. Sprawdzian postępów

51
56
57
58

4.8. Rysunki surowego odlewu i form odlewniczych

4.8.1. Materiał nauczania
4.8.2. Pytania sprawdzające
4.8.3. Ćwiczenia
4.8.4. Sprawdzian postępów

59
61
61
62

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o posługiwaniu się

dokumentacją techniczną. W poradniku znajdziesz:
–

wymagania wstępne określające umiejętności, jakie powinieneś posiadać, abyś mógł bez
problemów rozpocząć pracę poradnikiem,

–

cele kształcenia czyli wykaz umiejętności, jakie opanujesz w wyniku kształcenia
w ramach tej jednostki modułowej,

–

materiał nauczania, czyli wiadomości teoretyczne konieczne do opanowania treści
jednostki modułowej,

–

zestaw pytań sprawdzających, abyś mógł sprawdzić czy opanowałeś juŜ materiał
nauczania,

–

wiczenia zawierające polecenia, sposób wykonania oraz wyposaŜenie stanowiska pracy,

które pozwolą Ci ukształtować określone umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów pozwalający sprawdzić Twój poziom wiedzy po wykonaniu
ć

wiczeń,

–

sprawdzian osiągnięć opracowany w postaci testu, który umoŜliwi Ci sprawdzenie
Twoich wiadomości i umiejętności opanowanych podczas realizacji programu danej
jednostki modułowej,

–

literaturę  związaną  z  programem  jednostki  modułowej  umoŜliwiającą  pogłębienie  Twej
wiedzy z zakresu programu tej jednostki.
Materiał  nauczania  został  podzielony  na  osiem  części.  W  pierwszej  części  zawarte

zostały  podstawowe  informacje  na  temat  normalizacji  w  rysunku  technicznym.  Szkicowanie
i  rysowanie  linii,  okręgów,  elips  i  łuków  zostało  opisane  w  rozdziale  drugim  poradnika.
W  rozdziale  trzecim  znajdziesz  informacje  poświecone  rzutowaniu  aksonometrycznemu
i  prostokątnemu.  Widoki,  przekroje  i  kłady  są  tematem  rozdziału  czwartego.  Piąty  rozdział
poświęcony  został  wymiarowaniu  przedmiotów  na  rysunkach.  Zapis  wymiarów
tolerowanych, pasowań i tolerancji został opisany w rozdziale szóstym.
Podstawowe  informacje  na  temat  dokumentacji  technologicznej  i  konstrukcyjnej  zawarto
w rozdziale siódmym.  W rozdziale ósmym znajdziesz informacje poświecone wykonywaniu
rysunków surowego odlewu i form odlewniczych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Normalizacja w rysunku technicznym

4.1.1. Materiał nauczania

Tworzenie i uŜytkowanie wyrobów (urządzeń, maszyn) wymaga specyficznej

dokumentacji  technicznej  składającej  się  z  dwóch  rodzajów  dokumentacji:  dokumentacji
konstrukcyjnej i dokumentacji technologicznej.  Zarówno w dokumentacji  konstrukcyjnej jak
i  dokumentacji  technologicznej  spotykamy  rysunki  techniczne.  Rysunek  techniczny  jest
specjalnym  rodzajem  rysunku  wykonywanego  według  ustalonych  zasad  i  przepisów.
Dzięki  zwięzłemu  i  przejrzystemu  wyraŜaniu  kształtów  i  wymiarów  odwzorowywanego
przedmiotu  rysunek  techniczny  dokładnie  wskazuje,  jak  ma  wyglądać  przedmiot
po  wykonaniu,  oraz  informuje,  jak  naleŜy  przygotować  się  do  jego  wykonania.  Wszystkie
rysunki  techniczne  muszą  spełniać  szereg  wymagań  gwarantujących  ich  przydatność
w  technice.  Podstawowy  wymóg  to  jednoznaczność  graficznego  zapisu  zapewniająca
jednoznaczny  odczyt.  W  rysunku  technicznym  posługujemy  się  liniami  róŜnego  rodzaju
i  grubości,  znakami  graficznymi,  ujednoliconymi  metodami  przedstawiania  obiektów.
Rysunek  powinien  być  wykonany  starannie,  przejrzyście,  bez  poprawek,  z  uŜyciem
właściwych  linii  oraz  właściwego  kroju  pisma.  Rysunek  techniczny  jest  zapisem,  którym
posługuje się wielu ludzi nie tylko w obrębie jednego zakładu pracy czy szkoły, ale uŜywa się
go  na  terenie  całego  kraju  czy  w  skali  międzynarodowej.  Z  tego  powodu  reguły  i zasady
rysowania  zostały  ujednolicone  i  ujęte  w  normach.  Obecnie  niemal  wszystkie  elementy
rysunku,  rozmiary  arkuszy,  rodzaje  linii,  opisy  rysunków  podlegają  ogólnopaństwowym
przepisom  nazywanym  Polskimi  Normami  (PN),  opracowanymi  przez  Polski  Komitet
Normalizacyjny  (PKN).  Zagadnienia  terminologiczne  związane  z  rysunkami  technicznymi
reguluje Polska Norma PN-ISO 10209-1.

W normie PN-ISO 10209-1 zdefiniowano następujące pojęcia podstawowe dotyczące

rysunków:

−

rysunek techniczny jest informacją podaną na nośniku informacji, przedstawioną
graficznie zgodnie z przyjętymi zasadami i zazwyczaj w podziałce,

−

szkic jest rysunkiem wykonanym na ogół odręcznie i niekoniecznie w podziałce,

−

schemat to rysunek, w którym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji
części składowych układu i ich współzaleŜność.

Norma PN-ISO 10209-1 opisuje równieŜ rodzaje rysunków. WyróŜnia ona między innymi:

−

rysunek powykonawczy - stosowany do zapisów szczegółów konstrukcji po jej
zakończeniu,

−

rysunek złoŜeniowy - przedstawiający wzajemne usytuowanie i/lub kształt zespołu na
wyŜszym poziomie strukturalnym zestawianych części,

−

rysunek elementu - przedstawiający pojedynczy element składowy, zawierający
wszystkie informacje wymagane do określenia tego elementu,

−

rysunek zestawu elementów - przedstawiający wymiary, sposób wyróŜniania (rodzaj
elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierający dane dotyczące wykonania zestawu
elementów danego rodzaju,

−

rysunek szczegółu - przedstawiający na ogół w powiększeniu część konstrukcji (element)
i zawierający specyficzne informacje dotyczące kształtu i konstrukcji albo montaŜu
i połączeń,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

rysunek szkicowy, rysunek wstępny - rysunek słuŜący za podstawę do wyboru
końcowego rozwiązania i/lub do dyskusji między zainteresowanymi stronami,

−

rysunek złoŜeniowy ogólny - przedstawiający wszystkie zespoły i części całego wyrobu,

−

rysunek połączenia - podający informację potrzebną do złoŜenia i dopasowania dwu
części, odnoszącą się, np. do ich wymiarów, ograniczenia kształtu, wymagań
dotyczących eksploatacji i prób,

−

wykaz części - kompletna lista pozycji tworzących zespół (lub podzespół) albo
poszczególnych części przedstawionych na rysunku,

−

rysunek części - przedstawiający pojedynczą część (która nie moŜe być dalej rozłoŜona)
i zawierający wszystkie informacje niezbędne do określenia tej części,

−

rysunek podzespołu - rysunek złoŜeniowy na niŜszym poziomie strukturalnym,
przedstawiający tylko ograniczoną liczbę dróg lub części.

Znormalizowanymi elementami rysunku technicznego określonymi przez Polskie Normy

są równieŜ: formaty arkuszy, na których wykonuje się rysunki techniczne, tabliczki
rysunkowe, podziałki w jakich odwzorowujemy rzeczywisty przedmiot na rysunku, linie
rysunkowe oraz pismo rysunkowe.

Formaty arkuszy rysunkowych

Wielkość rysowanego przedmiotu decyduje o doborze formatu arkusza rysunkowego.

Formaty  arkuszy  przeznaczonych  do  wykonania  rysunków  technicznych  są  znormalizowane
(PN-EN ISO 5457:2002). Prostokątny kształt arkusza rysunkowego został tak dobrany, Ŝeby
kaŜdy arkusz dwa razy większy lub dwa razy mniejszy był podobny do pierwotnego, to jest,
aby  stosunek  boku  dłuŜszego  do  krótszego  był  zawsze  taki  sam.  Jako  format  zasadniczy
przyjęto  arkusz  o  wymiarach  297  x  210  mm  i  oznaczono  go  symbolem  A4.  Inne  formaty
(zwane podstawowymi) są wielokrotnością formatu zasadniczego, tzn. są 2, 4, 8 lub 16 razy
większe od A4 i oznaczone symbolami A3, A2, A1, A0.

Tabela 1. Wymiary formatów rysunkowych

Rys. 1. Formaty rysunkowe [5, s. 18]

Format

Wymiary arkusza (mm)

841 x 1189

594 x 841

420 x 594

297 x 420

210 x 297

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podziałki rysunkowe

JeŜeli przedmiotu nie moŜna przedstawić na rysunku w rzeczywistej wielkości z powodu

jego  zbyt  duŜych  lub  bardzo  małych  wymiarów,  to  posługujemy  się  rysunkiem
w  odpowiedniej  podziałce.  Stosunek  liczbowy  wymiarów  liniowych  przedstawionych  na
rysunku  do  odpowiednich  rzeczywistych  wymiarów  liniowych  przedmiotu  nazywa  się
podziałką rysunkową. Podziałki rysunkowe mogą być:

−

zwiększające - 2:1; 5:1; 10:1; 20:1; 50:1; 100:1,

−

naturalna - 1:1,

−

zmniejszające - 1:2; 1:5; 1:10; 1:20.

Pismo rysunkowe

PoniewaŜ rysunek techniczny zawiera nie tylko informacje graficzne, ale takŜe jego opis

celem uzyskania przejrzystości tych opisów wprowadzono znormalizowane elementy pisma
jak: wysokość, grubość, pochylenie. Zgodnie z PN-EN ISO 3098-0:2002 „Dokumentacja
techniczna wyrobu – Pismo”,

znormalizowana wysokość h pisma wynosi: 1,8; 2,5; 3,5; 5; 7;

10; 14; 20 mm. Grubość linii pisma d wynosi:

−

dla pisma rodzaju A ~ 0.07 h (tabela 2),

−

dla pisma rodzaju B ~ 0.01 h (tabela 3).

Na przykład, gdy wysokość pisma wynosi 20 mm to grubość linii rodzaju A wynosi 1,4 mm,
rodzaju B 2 mm. Szerokość g dla róŜnych liter i cyfr jest zaleŜna od rodzaju litery lub cyfry
oraz od rodzaju pisma. Pismo uŜyte na rysunkach moŜe być pismem pochyłym (α = 75°)
i pismem prostym (rys. 4).

Rys. 4. Konstrukcja pisma prostego i pochyłego: h - wysokość pisma (wysokość liter wielkich i cyfr),

c - wysokość liter małych, d - grubość linii pisma, b - minimalna podziałka wierszy (wysokość siatki
pomocniczej), g - szerokość liter, a - odstęp między literami, e - minimalny odstęp między wyrazami i
liczbami, f- przewyŜszenie liter i cyfr [1, s.93]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 2. Charakterystyczne wielkości pisma rodzaju A

Wielkości charakterystyczne

Nazwa

Oznaczenie

Wymiary, mm

Wysokość pisma

(wysokość liter wielkich i cyfr)

Wysokość liter małych

(14/14) h

(10/14) h

14d

10d

2,5

1,8

3,5

2,5

5,0

3,5

7,0

5,0

10,0

7,0

14,0

10,0

20,0

14,0

Odstęp między literami
i cyframi

Minimalna podziałka wierszy
(wysokość siatki pomocniczej)

Minimalny odstęp między wy-
razami i liczbami

(2/14) h

(22/14) h

(6/14) h

22d

0,35

4,0

1,1

0,5

5,5

1,5

0,7

8,0

2,1

1,0

11,0

3,0

1,4

16,0

4,2

2,0

22,0

6,0

2,8

31,0

8,4

Grubość linii pisma

(1/14) h

—

0,18

0,25

0,35

0,5

0,7

1,0

1,4

Tabela 3. Charakterystyczne wielkości pisma rodzaju B

Wielkości charakterystyczne

Nazwa

Oznaczenie

Wymiary, mm

Wysokość pisma (wysokość
liter wielkich i cyfr)

Wysokość liter małych

(10/10) h

(7/10) h

10d

1,8

1,3

2,5

1,8

3,5

2,5

5,0

3,5

7,0

5,0

10,0

7,0

14,0

10,0

20,0

14,0

Odstęp między literami i cy-
frami

Minimalna podziałka wierszy
(wysokość siatki pomocniczej)

Minimalny odstęp między
wyrazami i liczbami

(2/10) h

17/10) h

(6/10) h

17d

0,35

3,1

1,1

0,5

4,3

1,5

0,7

6,0

2,1

1,0

8,5

3,0

1,4

12,0

4,2

2,0

17,0

6,0

2,8

24,0

8,4

4,0

34,0

12,0

Grubość linii pisma

(1/10) h

—

0,18

0,25

0,35

0,5

0,7

1,0

1,4

2,0

Na formatach A4 zaleca się stosowanie następujących wysokości pisma h:
–

w napisach głównych h = 5,

–

w napisach pomocniczych h = 3,5,

–

w wymiarowaniu h = 2,5.

Linie rysunkowe

NajwaŜniejszymi elementami graficznymi kaŜdego rysunku są linie, które ten rysunek

tworzą.  W  zaleŜności  od  zastosowania  rozróŜniamy  następujące  rodzaje  linii  rysunkowych:
ciągłe,  kreskowe,  z  długą  kreską  i  kropką,  z  długą  kreską  i  dwoma  kropkami.  Rysunki
techniczne wykonuje się za pomocą linii o znormalizowanych grubościach: 0,13; 0,18; 0,25;
0,35;  0,5;  0,7;  1,4;  2  mm.  Grubość  linii  ma  w  rysunku  bardzo  duŜe  znaczenie,  naleŜy  ją
dobierać  w  zaleŜności  od  wielkości  rysowanego  przedmiotu  i  stopnia  złoŜoności  jego
budowy, zagęszczenie linii, przeznaczenia i podziałki rysunku. Wybrana grupa grubości linii
(grubych  i  cienkich)  powinna  być  jednakowa  dla  wszystkich  rysunków  wykonanych  na
jednym arkuszu. Np. jeŜeli grubość linii grubej wynosi 0,5 mm, to linia cienka powinna mieć
grubość 0,25 mm lub jeŜeli linia gruba ma grubość 0,7 mm to linia cienka 0,35 mm.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 4. Grupy grubości linii rysunkowych

Grupy grubości linii rysunkowych

Odmiana

grubości

cienka

0,18

0,25

0,35

0,5

0,7

gruba

0,35

0,5

0,7

1,0

1,4

bardzo gruba

0,7

1,0

1,4

2,0

Tabela 5. Rodzaje i zastosowanie linii rysunkowych

Lp.

Rodzaj linii

(nazwa)

Odmiana

grubości

Linia - budowa

Podstawowe zastosowanie

w rysunku technicznym

maszynowym

cienka

- linie wymiarowe,
- pomocnicze linie wymiarowe,
- linie odniesienia,
- linie kreskowania przekrojów,

gruba

- widoczne zarysy i krawędzie
przekrojów,
- linie przekrojów,
- zarysy kładów przesuniętych,
- obramowanie rysunków

cienka

odręczna

- zakończenia lub przerwania
  urwanego widoku, przekroju,
- linia oddzielająca widok od
  przekroju,

ciągła

cienka

zygzakowata

- jak linia cienka odręczna

cienka

- zarysy i krawędzie niewidoczne

kreskowa

gruba

- oznaczenie dopuszczalnych
obszarów obróbki cieplnej

cienka

- linie środkowe i symetrii,
- koła i linie podziałowe,

z długą

kreską

i kropką

gruba

- ograniczenie obszarów obróbki
powierzchniowej,
- połoŜenie płaszczyzn przekrojów

z długą

kreską

i dwiema

kropkami

cienka

- zarys pierwotny przed
   kształtowaniem,
- skrajne połoŜenie części
   ruchomych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki rysunek nazywamy rysunkiem technicznym?

Jaki rysunek nazywamy szkicem?

Do rysowania jakich elementów uŜywamy linii ciągłej grubej?

Do rysowania jakich elementów uŜywamy linii ciągłej cienkiej?

Jakie są wymiary arkusza podstawowego A4?

Jakie informacje zawarte są w tabliczce rysunkowej?

Jaki rodzaj pisma stosujemy do opisania rysunku technicznego?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wypisz litery alfabetu łacińskiego pismem technicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wpisać alfabet łaciński,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Polskie Normy,

−

ołówki,

−

papier milimetrowy,

−

gumka.

Ćwiczenie 2

Masz do dyspozycji obcięty arkusz A4. Narysuj ramkę rysunku. Zaprojektuj tabliczkę

rysunkową i narysuj ją w formatce. Następnie posługując się pismem technicznym wpisz dane
w tabliczkę rysunkową.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z dokumentacją zadania i instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wykreślić ramkę formatu A4 na papierze,

narysować tabliczkę rysunkową,

opisać pismem technicznym tabliczkę rysunkową,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Szkicowanie i rysowanie linii, okręgów, elips i łuków

4.2.1.

Materiał nauczania

Szkic jest przedstawieniem przedmiotu, wykonanym odręcznie i stanowi podstawę do

wykonania rysunku. Podstawowe cechy szkicu:

−

szkic wykonuje się odręcznie,

−

grubości szkicowanych linii nie są istotne,

−

nie obowiązuje stosowanie podziałki, ale powinny być zachowane proporcje
odwzorowanego przedmiotu,

−

odwzorowywany przedmiot musi być dokładnie zwymiarowany bez konieczności
zachowywania zasad dotyczących wymiarowania,

−

szkic powinien być przejrzysty i czytelny.
Płaskie przedmioty o jednakowej grubości przedstawia się na szkicu w sposób taki, jak

gdyby  leŜały  na  płaszczyźnie  rysunku.  Zarysy  krawędzi  szkicowanych  przedmiotów  są
przewaŜnie odcinkami prostych, przecinających  się pod róŜnymi kątami lub łukami kół oraz
innych  krzywych.  Najprostszym  przypadkiem  szkicowania  jest  odwzorowanie  rysunkowe
przedmiotu w jego rzeczywistych wymiarach. Nie zawsze jest to moŜliwe, dlatego zazwyczaj
przedmiot  zbyt  duŜy  szkicuje  się  w  proporcjonalnym  zmniejszeniu,  a  zbyt  mały
–  w  proporcjonalnym  zwiększeniu  względem  odpowiednich  wymiarów  naturalnych.
Szkic  powinien  być  wykonany  tak,  Ŝeby  moŜna  było  na  jego  podstawie  wyobrazić  sobie
odwzorowywany przedmiot i poprawnie sporządzić jego rysunek wykonawczy oraz jak to się
często  zdarza  –  uŜyć  go  bezpośrednio  jako  rysunku  wykonawczego.  Szkic  musi  zawierać
wszystkie  informacje  niezbędne  do  wykonania  przedmiotu.  Do  szkicowania  zalicza  się
następujące czynności:

−

dokonanie analizy szkicowanego przedmiotu,

−

wykonanie szkicu,

−

opisanie wykonanego szkicu,

−

sprawdzenie szkicu.

Rys. 5. Etapy szkicowania [1, s. 20]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szkicowanie stanowi podstawę do wykonania rysunku i jest to swojego rodzaju

opracowanie wstępne. Szkic staje się rysunkiem, jeŜeli odwzorowuje przedmiot w określonej
podziałce z uwzględnieniem wszystkich zasad zawartych w normach dotyczących rysunku
technicznego. Podstawowe cechy rysunku:

−

rysunki wykonuje się w znormalizowanej podziałce przy uŜyciu przyborów kreślarskich,

−

na rysunku obowiązują znormalizowane grubości linii,

−

na rysunku obowiązuje rzutowanie prostokątne,

−

rzut główny musi przedstawiać przedmiot w połoŜeniu uŜytkowym,

−

na rysunku obowiązuje zgodne z normą wymiarowanie.

Przedmioty odwzorowywane na rysunku technicznym mają bardzo często złoŜone

kształty,  składające  się  jednak  najczęściej  z  linii  prostych,  okręgów,  łuków,  owali  oraz
róŜnorodnych  kombinacji  tych  elementów.  Umiejętność  wykreślania  prostych  konstrukcji
geometrycznych, takich jak np. podział odcinka, kąta, i okręgu na równe części, konstrukcja
prostej  stycznej  do  okręgu  jest  niezbędnym  warunkiem  do  wykonywania  rysunku
technicznego.

Podział dowolnego odcinka na 2, 4, 8 itd. równych części dokonuje się tzw. metodą

połowienia.  Odcinek  prostej  AB  dzieli  się  na  2  równe  części.  Ramię  cyrkla  ustawia  się
w punkcie A i promieniem większym niŜ połowa odcinka zatacza łuk. Następnie ramię cyrkla
przenosi  się  do  punktu  B  i  nie  zmieniając  długości  promienia,  zatacza  łuk  do  przecięcia
z poprzednim łukiem. Otrzymane punkty C i D łączy się linia prostą. Powstały w przecięciu
z  odcinkiem  AB  punkt  E  jest  środkiem  odcinka  AB.  Prostą  odcinka  CD  nazywamy
symetralną odcinka AB. JeŜeli odcinek AB naleŜy podzielić na 4 równe części, powtarza się
te same czynności, co uprzednio dla jednej i drugiej połowy.

Rys. 6. Podział odcinka na dwie równe części [3, s. 34]

Dowolny kąt dzieli się na połowy w następujący sposób: z wierzchołka O zatacza się łuk

dowolnym promieniem r do przecięcia z ramionami kąta w punktach A i B. Z otrzymanych
punktów A i B zakreśla się kolejno łuki promieniem r większym niŜ połowa odległości
między tymi punktami, do przecięcia się ze sobą w punkcie C. Otrzymany punkt przecięcia C
łączy się z wierzchołkiem O. Prosta poprowadzona przez punkty O i C dzieli kąt na połowy,
jest to tzw. dwusieczna kąta.

Rys. 7. Podział kąta na dwie równe części: a) ostrego, b) rozwartego [3, s.36]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

JeŜeli przez punkt A leŜący na okręgu mamy poprowadzić styczną do okręgu, to naleŜy

wykonać  następujące  czynności:  punkt  A  łączy  się  ze  środkiem  okręgu  promieniem  OA
i z punktu A wystawia prostą prostopadłą do promienia OA. Wyznaczona prosta jest szukaną
styczną.  JeŜeli  styczną  do  okręgu  naleŜy  poprowadzić  z  punktu  A  leŜącego  poza  okręgiem,
punkt A łączy się ze środkiem O okręgu. Na odcinku OA, jak na średnicy, rysuje się okrąg do
przecięcia się z danym okręgiem w punktach Ci D. Po połączeniu punktów przecięcia C i D
z  punktem  A  otrzymuje  się  dwie  proste  styczne  do  danego  okręgu,  bo  kąty  ACO  i  ADO  są
proste, jako kąty wpisane, oparte na średnicy.

Rys. 11. Styczna do okręgu przechodzącego przez punkt na nim leŜący oraz przez punkt zewnętrzny [1, s.47]

Styczną do dwóch okręgów o promieniu R i r prowadzi się następująco: z punktu O

promieniem R - r rysuje się okrąg, następnie z punktu O

kreśli w znany sposób styczną O

do tego okręgu. Odcinek OA przedłuŜa się do przecięcia z okręgiem o promieniu R w punkcie
B. Przez punkt B kreśli się prostą równoległą do O

A. Prosta przechodząca przez punkty

B  i  C  jest  Ŝądaną  styczną  (zewnętrzną).  Do  danych  dwóch  okręgów  o  promieniach  R  i r
moŜna teŜ poprowadzić styczną wewnętrzną. Z punktu O promieniem R + r kreśli się okrąg,
a  z  punktu  O

- styczną O

A. Promień O A poprowadzony przez punkt styczności przecina

okrąg o promieniu R w punkcie B. Przez punkt B kreśli się prostą równoległą do O

A. Prosta

przechodząca przez punkty B i C jest Ŝądaną styczną.

Rys. 12. Styczne do dwóch okręgów: a) z zewnątrz, b) wewnątrz [1, s. 47]

Dwie proste prostopadłe moŜna połączyć łukiem o załoŜonym promieniu r

. Połączenie

polega na wyznaczeniu dwóch punktów styczności A i B łuku z prostymi oraz punktu C
będącego środkiem tego łuku .

Rys. 13. Łączenie linii prostopadłych łukiem [3, s.40]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dwie proste przecinające się pod katem ostrym moŜna połączyć łukiem o promieniu r
stycznym do nich.

Rys. 14. Łączenie łukiem linii ukośnych [3, s.40]

Dwie proste równoległe moŜna połączyć łukiem stycznym o promieniu

, gdzie a jest

odległo

dzy prostymi.

Rys.15. Łączenie prostych równoległych łukiem [3, s. 41]

Aby poł

czy

okr

gi łukiem wkl

słym o okre

lonym promieniu

nale

y z punktu C

i C

wykre

łuki o promieniu

oraz

do przeci

cia si

, a nast

pnie wykre

proste przechodz

ce przez punkt przeci

cia i punkty C

i C

oraz poł

czy

punkty przeci

cia

łukiem o promieniu

. Podobnie ł

czymy okr

gi łukiem wypukłym, tym razem jednak

promienie odejmuje si

Rys. 16. Kreślenie łuku okręgu stycznego do dwóch okręgów [1, s. 48]

Owal to krzywa płaska zamkni

ta, składaj

ca si

z czterech łuków okr

gu,

symetrycznych wzgl

dem dwu osi owalu: du

ej i małej. Ka

de dwa łuki owalu le

Ŝą

naprzeciw siebie s

sobie równe. Konstruowanie owalu, gdy dane s

obie osie wykonuje si

w nast

puj

cy sposób: po narysowaniu dwóch wzajemnie do siebie prostopadłych osi AB

i CD, przecinaj

cych si

w punkcie O, promieniem OA zakre

la si

łuk do przeci

cia si

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z przedłuŜeniem osi OC w punkcie E. Punkt A łączy się prostą z punktem C, po czym pro-
mieniem CE = OE - OC rysuje łuk do przecięcia z prostą AC w punkcie F. Następnie kreśli
się

symetralną

odcinka

AF,

która

przetnie

oś

punkcie

i przedłuŜenie osi CD w punkcie O

. Punkty O

i O

są szukanymi środkami łuków okręgów

o promieniach r i R. Drugą połowę owalu wykonujemy analogicznie do pierwszej.

Rys. 17. Kreślenie owalu [1, s. 49]

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na czym polega szkicowanie?

Jaka jest róŜnica pomiędzy szkicem a rysunkiem?

W jaki sposób dokonuje się podziału okręgu na cztery równe części?

W jaki sposób rysuje się styczne do okręgu?

W jaki sposób łączy się okręgi łukami?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj szkic przedmiotu przedstawionego na rysunku.

Rysunek do ćwiczenia 1 [3, s. 43]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z dokumentacją zadania i instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

dobrać odpowiedni format arkusza rysunkowego,

dobrać przybory kreślarskie,

naszkicować przedmiot przedstawiony na rysunku,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

–

arkusz papieru,

–

przybory kreślarskie,

–

gumka,

–

ołówki.

Ćwiczenie 2

Wykonaj szkic przedmiotu przedstawionego na rysunku.

Rysunek do ćwiczenia 2 [1, s. 52]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

zapoznać się z dokumentacją zadania i instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

dobrać odpowiedni format arkusza rysunkowego,

dobrać przybory kreślarskie,

naszkicować przedmiot przedstawiony na rysunku,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

–

arkusz papieru,

–

przybory kreślarskie,

–

gumka,

–

ołówki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Izometria

Dimetria
prostokątna

Dimetria
ukośna

4.3. Rzutowanie aksonometryczne i prostokątne

4.3.1.

Materiał nauczania

Rzutem nazywamy rysunkowe odwzorowanie przedmiotu lub bryły geometrycznej na

płaszczyźnie rzutów, zwanej rzutnią, którą jest płaszczyzna rysunku. Istnieją dwie metody
rzutowania:

−

rzutowanie aksonometryczne,

−

rzutowanie prostokątne.

Rzut i rzutowanie w rysunku technicznym opisuje norma PN-EN ISO 5456, w której
zdefiniowano następujące pojęcia:

−

rzut - to graficzne przedstawienie przedmiotu, wykonanego według ustalonego sposobu
rzutowania zgodnie z zasadami opisanymi w PN,

−

rzutowanie - to czynność wykonywana według określonych zasad prowadząca do
otrzymania dwuwymiarowego obrazu przedmiotu trójwymiarowego,

−

rzut aksonometryczny - to poglądowe przedstawienie przedmiotu na jednej płaszczyźnie,
dające trójwymiarowe wyobraŜenie rysowanego obiektu.

Aksonometrią nazywamy rzutowanie modelu na jedną rzutnię. W rysunku technicznym

znajdują  zastosowanie  trzy  rodzaje  aksonometrii  -  dimetria  ukośna,  dimetria  prostokątna
i  izometria.  Poszczególne  rzuty  róŜnią  się  między  sobą  sposobem  ustawienia  przedmiotu
względem  rzutni,  co  wiąŜe  się  ze  zmianą  długości  niektórych  krawędzi.  Rysunki
aksonometryczne  stosowane  są  do  kreślenia  rysunków  poglądowych.  Rzadko  wykorzystuje
się  je  jako  rysunki  wykonawcze,  gdyŜ  przedstawienie  wymiarów  jest  tu  trudne  i  nie  zawsze
moŜliwe.

Rys. 18. PołoŜenie osi współrzędnych X, Y, Z oraz zmiana wymiarów w aksonometriach: a) izometrii,

b) dimetrii prostokątnej c) dimetrii ukośnej [3, s. 56]

W rzutach aksonometrycznych główne krawędzie przedmiotu - długość, wysokość

i  szerokość  -  rysuje  się  równolegle  do  osi  aksonometrycznych  i  stosuje  się  obowiązujące  na
nich  skrócenia  aksonometryczne.  Z  trzech  rodzajów  rzutów  najłatwiejsze  do  rysowania  są
rzuty ukośne (dimetria ukośna). Krawędzie przedmiotu równoległe do osi Z (wysokości) i Y
(szerokości) rysuje się bez skróceń, czyli w rzeczywistych wymiarach. Natomiast krawędzie
równoległe  do  osi  (głębokości)  skraca  się  o  połowę  i  rysuje  je  nachylone  pod  kątem  45°  do
pozostałych osi (poziomej i pionowej).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz model bryły. Narysuj ten model w rzucie aksonometrycznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z dokumentacją zadania i instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

zmierzyć wymiary modelu,

dobrać format arkusza rysunkowego,

posługując

się

przyborami

kreślarskimi

narysować

przedmiot

rzucie

aksonometrycznym,

narysować i wypełnić tabliczkę rysunkową,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

modele brył,

−

narzędzia pomiarowe,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki,

−

gumka.

Ćwiczenie 2

Otrzymasz model bryły. Narysuj ten model za pomocą rzutowania prostokątnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z dokumentacją zadania i instrukcją wykonania ćwiczenia,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

zmierzyć wymiary modelu,

dobrać format arkusza rysunkowego,

posługując się przyborami kreślarskimi narysować przedmiot w rzucie prostokątnym,

narysować i wypełnić tabliczkę rysunkową,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

modele brył,

−

narzędzia pomiarowe,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki, gumka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Widoki, przekroje i kłady

4.4.1.

Materiał nauczania

Widoki są to rzuty odwzorowujące przedmioty widziane z zewnątrz, przekroje natomiast

odzwierciedlają wewnętrzną budowę przedmiotu. Kład to zarys figury utworzonej przez
przecięcie przedmiotu tylko jedną płaszczyzną przekroju. Zasady tworzenia przekrojów
i kładów opisuje Polska Norma PN-ISO 128 - 44:2006 Rysunek techniczny - Zasady ogólne
przedstawiania - Część 44: Przekroje i kłady na rysunkach technicznych maszynowych.

W zaleŜności od potrzeb i kształtów rysowanych przedmiotów rozróŜniamy następujące

rodzaje widoków:

−

podstawowy - jest to rzut główny przedmiotu w rzutowaniu prostokątnym na rzutnię
podstawową,

−

kompletny - odzwierciedla całą powierzchnię przedmiotu,

−

częściowy - odzwierciedla tylko fragment przedmiotu. Po stronie urwania naleŜy go
ograniczyć linią falistą,

−

pomocniczy - słuŜy do odzwierciedlenia tych płaszczyzn przedmiotu, które nie są
równoległe do rzutni. Widok ten jest oznaczony strzałką opisaną duŜą literą, prostopadle
skierowaną do powierzchni, która zostanie przedstawiona w formie widoku,

−

cząstkowy - słuŜy do odzwierciedlenia szczegółów przedmiotów, powinien być
wykonany linią ciągłą grubą i połączony z widokiem głównym linią osiową,

−

cząstkowy w zwiększonej podziałce - jest rzutem obrazującym drobne szczegóły
przedmiotu, których w normalnej podziałce nie moŜemy dokładnie przedstawić ani
zwymiarować, widok ten naleŜy oznaczyć, a na rysunku w zwiększonej podziałce naleŜy
wpisać wartość tej podziałki,

−

widok rozwinięty - jest rzutem przedmiotu wygiętego przedstawionego przed zagięciem
lub rzutem rozwiniętego przedmiotu walcowego lub stoŜkowego,

−

półwidok i ćwierćwidok - jest rzutem obrazującym tylko połowę lub jedną czwartą
przedmiotu.

Rys. 26. Przykład widoków: a) podstawowego, b) kompletnego, c) częściowego, d) pomocniczego,

e) cząstkowego [3, s. 92]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przekroje rysunkowe stosuje się w celu dokładnego przedstawienia na rysunkach

technicznych  wewnętrznych  zarysów  przedmiotów.  Przekrój  powstaje  przez  przecięcie
przedmiotu  wyobraŜalną  płaszczyzną  i  odrzuceniu  przedniej  część  przeciętego  przedmiotu,
drugą  część  rysuje  się  w  rzucie  prostokątnym  z  widocznym  juŜ  wewnętrznym
ukształtowaniem.  Miejsce,  w  którym  dokonano  przekroju  oznaczamy  równoległymi  liniami
ciągłymi cienkimi rysowanymi pod kątem 45º.

Rys. 31. Zasada powstawania przekrojów [3, s. 95]

PołoŜenie płaszczyzny przekroju oznacza się w rzucie dwiema krótkimi grubymi

kreskami  nieprzecinającymi  zarysu  przedmiotu  oraz  strzałkami  wskazującymi  kierunek
rzutowania  przekroju,  umieszczonymi  w  odległości  2  -  3  mm  od  zewnętrznych  końców
kresek.  Płaszczyznę  przekroju  oznacza  się  dwiema  jednakowymi  wielkimi  literami,  które
pisze się obok strzałek, a nad rzutem przekroju powtarza się te litery, rozdzielając je poziomą
kreską.  Rzut  przekroju  kreskujemy.  Pochylenie  linii  powinno  wynosi  45°  do  linii  zarysu
przedmiotu.  Odległość  kresek  wynosi  od  0,5  mm  dla  małych  przekrojów  do  5  mm  dla
przekrojów  duŜych  przedmiotów.  W  przekrojach  dwóch  (lub  większej  liczby)  części
stykających się ze sobą - przylegających do siebie - kreskowanie powinno róŜnić się kierun-
kiem  lub  podziałką

NaleŜy pamiętać, Ŝe ten sposób kreskowania dotyczy przedmiotów

wykonanych ze stali, Ŝeliwa, metali kolorowych, inne materiały mają inne znormalizowane
oznaczenia.

Liczba przekrojów przedmiotu powinna być ograniczona do liczby niezbędnej do

jednoznacznego  określenia  jego  konstrukcji.  ZaleŜy  ona  od  trafnego  wyboru  płaszczyzn
przecięcia.  Płaszczyzny  te  mogą  bowiem  przebiegać  pionowo,  poziomo  lub  ukośnie  wzdłuŜ
lub  w  poprzek  przedmiotu,  mogą  przecinać  go  całkowicie,  po  linii  prostej  lub  łamanej.
ZaleŜnie  od  tego,  jaką  część  przedmiotu  płaszczyzna  przekroju  obejmuje,  przekroje  bywają:
całkowite i cząstkowe oraz półprzekroje i ćwierćprzekroje.
ZaleŜnie od liczby płaszczyzn tworzących przekrój rozróŜnia się przekroje: proste, gdy uŜyto
jednej płaszczyzny, złoŜone, gdy płaszczyzn jest więcej (przekroje: łamany i stopniowy).

Przekrój całkowity powstaje w wyniku przecięcia przedmiotu umowną płaszczyzną

przechodzącą przez cały przedmiot. PoniewaŜ na rysunku ślad płaszczyzny cięcia stanowi
linię prostą przekrój taki nazywamy przekrojem prostym.

W przedmiotach niewymagających rysunkowego odwzorowania w postaci całkowitego

przekroju, by pokazać istotne szczegóły, stosuje się przekroje cząstkowe. Linię obrysu
przekroju cząstkowego rysuje się linią cienką falistą lub cienką zygzakową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w płaszczyznach równoległych do rzutni. Miejsca przecinania się płaszczyzn przekroju
oznaczamy krótkimi cienkimi liniami grubymi.

JeŜeli przekrój przedmiotu wykonuje się dwiema lub więcej płaszczyznami, których

lady tworzą linię łamaną o kątach rozwartych, to przekrój naleŜy sprowadzić do jednej

płaszczyzny rzutów. Taki przekrój nazywa się przekrojem złoŜonym łamanym.

Rys. 34. Przykład przekroju złoŜonego: a) stopniowego, b) łamanego [1, s. 109]

Bardzo często na jednym rzucie rysuje się przedmiot w półwidoku i półprzekroju. NaleŜy

wtedy pamiętać, Ŝe przy poziomym połoŜeniu osi symetrii półwidok rysujemy nad osią,
a półprzekrój pod osią, natomiast przy pionowym połoŜeniu osi symetrii półwidok rysuje się
z lewej strony osi, a półprzekrój z prawej. Linią odgraniczającą półwidok od półprzekroju jest
cienka linia punktowa osi symetrii. Wszystkie krawędzie naleŜy rysować linią grubą. Przekrój
połówkowy stosujemy, gdy na jednym rzucie, ze względu na prostotę budowy przedmiotu,
chcemy pokazać zarówno jego widok zewnętrzny jak i wewnętrzny.

Rys. 35. Przykład przekroju połówkowego [3, s. 101]

Jeśli płaszczyzna przekroju przechodzi wzdłuŜ ścian, Ŝeber i ramion kół, to wówczas te

elementy rysuje się zawsze w widoku, czyli w taki sposób jak gdyby leŜały one tuŜ za
płaszczyzną przekroju. Nie wykonuje równieŜ przekrojów wzdłuŜnych przez nity, kołki,
ś

ruby, wkręty, wałki, kliny i zawleczki oraz ogniwa łańcuchów - rysuje się je zawsze

w widoku. Na rysunkach złoŜeniowych równieŜ nakrętki i podkładki naleŜy rysować
w widoku.

Rys. 36. Przykłady rysunkowe elementów, których nie kreskujemy na przekrojach [1, s. 105]

A-A

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Polska Norma określa kład jako zarys figury geometrycznej powstałej w wyniku

przecięcia przedmiotu tylko jedną płaszczyzną przekroju, z pominięciem zarysów i krawędzi
leŜących za tą płaszczyzną. Kład jest przekrojem poprzecznym o zmniejszonej liczbie
szczegółów geometrycznych. Polska Norma wyróŜnia dwa rodzaje kładów: miejscowy
i przesunięty.

Rys. 37. Przykłady kładów: a) przesunięty, b) miejscowy [3, s. 105]

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co nazywamy widokiem?

Jakie znasz rodzaje widoków?

W jakim celu stosujemy przekroje na rysunku technicznym?

Jakie znasz rodzaje przekrojów?

W jakich przypadkach stosuje się przekroje łamane i stopniowe?

Kiedy stosuje się przekroje i widoki cząstkowe?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz model tulei. Narysuj ten model w wybranym przez Ciebie przekroju zgodnie

z instrukcją wykonania ćwiczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z treścią zadania (tekst przewodni do wykonania ćwiczenia),

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wykonać pomiary modelu,

dobrać format arkusza rysunkowego,

posługując się przyborami kreślarskimi narysować przedmiot w przekroju,

narysować i wypełnić tabliczkę rysunkową,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

modele brył,

−

narzędzia pomiarowe,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki,

−

gumka.

Ćwiczenie 2

Otrzymasz model płytki z wykonanymi otworami. Narysuj płytkę w przekroju

stopniowym zgodnie z instrukcją wykonania ćwiczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z treścią zadania (tekst przewodni do wykonania ćwiczenia),

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wykonać pomiary modelu,

dobrać format arkusza rysunkowego,

posługując się przyborami kreślarskimi narysować przedmiot w przekroju stopniowym,

narysować i wypełnić tabliczkę rysunkową,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

modele brył,

−

narzędzia pomiarowe,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki, gumka.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić rodzaje widoków?

wymienić rodzaje przekrojów?

narysować widok cząstkowy?

narysować model w przekroju prostym?

narysować model w przekroju złoŜonym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Wymiarowanie przedmiotów na rysunkach

4.5.1.

Materiał nauczania

Wymiarowanie, czyli podawanie wymiarów na rysunkach technicznych jest objęte

normą:  PN-ISO 129:1996 „Rysunek techniczny - Wymiarowanie - Zasady ogólne - Definicje
-  Metody  wykonania  i  oznaczenia  specjalne”.  Wymiar  rysunkowy  to  wielkość  liniowa  lub
kątowa  wyraŜona  w  określonych  jednostkach  miary,  której  formę  graficzną  stanowi  zespół
linii,  znaków  i  liczb.  Wymiar  przedstawiamy  za  pomocą:  linii  wymiarowej,  ograniczonej
znakami  ograniczenia  linii  wymiarowych,  pomocniczych  linii  wymiarowych,  liczby
wymiarowej oraz często znaków wymiarowych.

Rys. 38. Elementy wymiaru rysunkowego: 1 – linia wymiarowa, 2- znak ograniczający wymiar, 3 – liczba

wymiarowa, 4 – pomocnicza linia wymiarowa, 5 – znak wymiarowy, 6 – oznaczenie początku linii
wymiarowej, 7 – linia odniesienia [3, s. 124]

Linie wymiarowe i linie pomocnicze rysowane są linią cienką ciągłą. Linię wymiarową

prowadzi się równolegle do wymiarowanego odcinka prostoliniowego. Przy wymiarowaniu
kąta linią wymiarową jest łuk okręgu, zatoczonego z wierzchołka tego kąta. Liniami
wymiarowymi

nie

powinny

być

linie

zarysu,

pomocnicze

linie

wymiarowe

i  osie  symetrii  oraz  ich  przedłuŜenia.  Linie  wymiarowe  nie  powinny  się  przecinać
z  wyjątkiem  linii  wymiarowych  średnic  okręgów  współśrodkowych.  W  przypadku
wymiarowania  średnicy  okręgu  dopuszcza  się  urywanie  linii  wymiarowych  w  odległości
2 ÷10 mm poza środkiem okręgu lub osią symetrii.

Rys. 39. Przykłady połoŜenia linii wymiarowych [1, s. 76]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odstęp między równoległymi liniami wymiarowymi powinien być jednakowy i nie

mniejszy  niŜ  7  mm,  a  odstęp  między  linią  wymiarową  a  linią  zarysu  -  nie  mniejszy  niŜ
10  mm.  Linie  wymiarowe  moŜna  umieszczać  w  obrębie  zarysu  przedmiotu,  jeŜeli  nie
zaciemnia  to  rysunku.  Pomocnicze  linie  wymiarowe  prowadzi  się  prostopadle  do  kierunku
odpowiadających  im  wymiarów.  Pomocnicze  linie  wymiarowe  mogą  równieŜ  przechodzić
przez  tzw.  teoretyczne  krawędzie  przedmiotu,  jeŜeli  rzeczywiste  krawędzie  dotyczą
powierzchni zbieŜnych i są zaokrąglone. Przy wymiarowaniu długości luku okręgu opartego
na kącie nie większym niŜ 90° pomocnicze linie wymiarowe są prostopadłe do cięciwy łuku.
Przy  wymiarowaniu  długości  łuku  opartego  na  kącie  większym  od  90°  pomocnicze  linie
wymiarowe  prowadzi  się  promieniowo.  NaleŜy  unikać  wzajemnego  przecinania  się  linii
zarówno  wymiarowych,  jak  i  pomocniczych  oraz  prowadzenia  ich  równolegle  do  linii
kreskowania  przekroju.  Znakami  ograniczenia  linii  wymiarowych  mogą  być  groty,  ukośne
kreski  i  oznaczenia  początków  linii  wymiarowych.  W  przypadku  braku  miejsca  na  groty  na
końcach linii wymiarowej linię tę przedłuŜa się, a groty rysuje na zewnątrz wymiarowanego
elementu.  W  rysunku  technicznym  najczęściej  wykorzystywanym  jest  grot  zamknięty
zaczerniony oraz w uzupełnieniu przy małych wymiarach ukośne kreski.

Rys. 40. Przykłady zakończeń linii wymiarowych

Liczby wymiarowe wyraŜają długości wymiarów w milimetrach z pominięciem przy

liczbie skrótu mm. Wartości kątów podaje się w stopniach, minutach i sekundach kątowych.
Liczby  wymiarowe  występujące  na  jednym  arkuszu  rysunkowym  naleŜy  pisać  cyframi
o jednakowej wysokości i umieszczać nad liniami wymiarowymi w odległości 0,5 ÷ 1,5 mm
od  linii  w  pobliŜu  jej  środka.  Odstępstwem  od  tego  jest  wpisywanie  liczby  wymiarowej  na
przedłuŜeniu  linii  wymiarowej  lub  odnośniku.  Zasadę  tą  stosujemy,  gdy  liczba  wymiarowa
nie  mieści  się  pomiędzy  pomocniczymi  liniami  wymiarowymi.  Liczby  wymiarowe  nie
powinny być przecięte Ŝadnymi liniami. W przypadkach koniecznych w miejscu mieszczenia
liczby  wymiarowej  naleŜy  przerwać  linie  rysunkowe  zarysu,  osie  symetrii  czy  linie
kreskowania.  Przy  liczbach  wymiarowych  stosuje  się  takŜe  znaki  wymiarowe
np.:  Ø  –  średnica,  R  –  promień  X  –  grubość  przedmiotu.  Znaki  wymiarowe  pisze  się  przed
liczbami  wymiarowymi  z  wyjątkiem  znaku  długości  łuku,  który  powinien  być  umieszczony
nad liczbą wymiarową.

Rys. 41. Przykłady rozmieszczania linii i liczb wymiarowych [1, s. 78]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 45. Przykłady wymiarowania stoŜków [3, s. 136]

Rys. 46. Przykłady wymiarowania ścięć [3, s. 139]

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są podstawowe zasady wymiarowania?

Jak brzmi zasada niepowtarzania wymiarów?

Jakie wymiary zalicza się do grupy wymiarów oczywistych?

Jaki symbol umieszczony przy liczbie wymiarowej wskazuje: średnicę, przedmiot
kwadratowy, promień, kulę?

Jaka zasada obowiązuje przy umieszczaniu liczb wymiarowych?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz rysunek techniczny części maszynowej. Zwymiaruj rysunek zgodnie

z zasadami wymiarowania i instrukcją wykonania ćwiczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z treścią zadania (tekst przewodni do wykonania ćwiczenia),

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

posługując się przyborami kreślarskimi zwymiarować rysunek,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek części maszynowej,

−

narzędzia pomiarowe,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki,

−

gumka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Otrzymasz rysunek techniczny części maszynowej. Sprawdź poprawność naniesionych

wymiarów na rysunku i wskaŜ ewentualne błędy oraz nanieś wymiary zgodnie z zasadami
wymiarowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

wskazać błędnie naniesione wymiary,

dokonać korekty błędnie naniesionych wymiarów,

uporządkować wyszukane błędy,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek części maszynowej,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki,

−

gumka.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować zasady wymiarowania?

zinterpretować symbole umieszczone przy liczbach wymiarowych?

zwymiarować powierzchnie walcowe zgodnie z zasadami
wymiarowania?

zwymiarować powierzchnie kuliste zgodnie z zasadami wymiarowania?

zwymiarować łuki i promienie zgodnie z zasadami wymiarowania?

zwymiarować stoŜki i ścięcia zgodnie z zasadami wymiarowania?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Zapis wymiarów tolerowanych, pasowań i tolerancji.

Oznaczanie stanu powierzchni

4.6.1.

Materiał nauczania

Na rysunkach technicznych, prócz wymiarowania powinny być zawarte informacje

niezbędne do wykonywania wszystkich wymagań narzuconych przez konstruktora.
Do informacji tych zaliczamy:

−

tolerancje kształtu,

−

tolerancje połoŜenia,

−

tolerancje wymiarów liniowych,

−

pasowania wymiarów,

−

oznaczenia stanu powierzchni,

−

informacje o obróbce cieplnej elementu,

−

oznaczenia powłok nałoŜonych na powierzchnię,

−

oznaczenia spoin w przypadku rysunku wykonawczego elementów spawanych.

Tolerancje kształtu i połoŜenia

Oznaczenie graficzne tolerancji kształtu i połoŜenia stanowią:

−

ramka tolerancji,

−

znak tolerancji,

−

wartość liczbowa tolerancji,

−

literowe oznaczenie elementu odniesienia (tylko w przypadku tolerancji połoŜenia
i tolerancji złoŜonych).

Tolerowanie kształtu podaje się na rysunkach umownie w postaci ramki prostokątnej,

wykonanej  linią  ciągłą  cienką,  podzielonej  na  dwa  pola.  W  pierwszym  polu  umieszcza  się
znak  (symbol)  rodzaju  tolerancji,  w  drugim  -  wartość  liczbową  odchyłki  wyraŜoną
w  milimetrach.  Ramkę  tolerancji  łączy  się  z  elementem  tolerowanym  (linią  konturową  lub
linią  pomocniczą)  za  pomocą  linii  odniesienia  zakończonej  strzałką.  Linia  odniesienia  jest
doprowadzana  do  elementu  tolerowanego  zawsze  pod  kątem  prostym.  Linia  odniesienia  jest
przedłuŜeniem  jednego  z  boków  ramki  lub  moŜe  być  doprowadzona  do  środka  jednego
z boków (lewego lub prawego) ramki.

Rys. 47. Przykładowy zapis tolerancji

Rys. 48. Sposoby rysowania linii łączącej ramkę tolerancji z zarysem części [3, s. 133]

0,1 A

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Współosiowości

i współśrodkowości

Symetrii

Przecinania się osi

Pozycji punktu

Tolerancja bicia

promieniowego i osiowego

Tolerancję połoŜenia oznacza się identycznie jak w przypadku tolerowania kształtu przez

podanie w ramce znaku tolerancji i jej wartości liczbowej. Stosuje się natomiast kilka
sposobów łączenia ramki z elementami tolerowanymi:

−

gdy  elementy  są  wzajemnie  tolerowane  i  traktuje  się  je  jako  równorzędne,  ramkę  łączy
się  liniami  odniesienia  zakończonymi  strzałkami  z  obydwoma  elementami;  gdy
elementami  tolerowanymi  są  osie  lub  płaszczyzny  symetrii,  linie  odniesienia  są
przedłuŜeniem linii wymiarowych,

−

gdy  jeden  z  elementów  tolerowanych  jest  elementem  odniesienia,  linię  odniesienia
dochodzącą  do  tego  elementu  zakańcza  się  zaczernionym  trójkątem,  którego  podstawa
leŜy  na  konturze  tego  elementu  lub  na  odpowiedniej  linii  pomocniczej;  zaczerniony
trójkąt moŜe zastąpić jedną ze strzałek wymiarowych,

−

gdy ramki nie moŜna połączyć w sposób prosty z elementem tolerowanym, jeden
z elementów tolerowanych oznacza się duŜą literą obwiedzioną kwadratową ramką.

Ramkę litery łączy się z elementem tolerowanym krótką linią zakończoną strzałką

w  przypadku  elementów  wzajemnie  tolerowanych,  trójkątem  zaczernionym  lub  pustym
w  przypadku  elementu  odniesienia.  Taką  samą  literę  wpisuje  się  w  dodatkowe,  trzecie  pole
ramki  podstawowej  (za  rodzajem  tolerowania  i  wartością  tolerancji).  JeŜeli  dwa  elementy
przedmiotu tworzą wspólny element odniesienia, to kaŜdy z tych elementów naleŜy oznaczyć
oddzielnie  wielką  literą,  a  w  trzecim  polu  ramki  tolerancji  wpisać  te  litery  oddzielając  je
poziomą kreską.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tolerancje i pasowania wymiarów

Wykonanie przedmiotu ściśle według Ŝądanych wymiarów podanych na rysunku jest

prawie  niemoŜliwe.  Konstruktor  przewiduje,  jakie  mogą  być  największe  dopuszczalne
odchyłki  wymiarów,  aby  przedmiot  spełniał  swoje  zadanie.  WaŜne  wymiary  na  rysunkach
wykonawczych powinny zawierać wymiar nominalny oraz dopuszczalne odchyłki wymiarów.
Ustalenie  odchyłek  i  wpisywanie  ich  na  rysunkach  nazywa  się  tolerowaniem  wymiarów.
Wymiar, który ma podaną granicę górną i dolną, nazywa się wymiarem tolerowanym.

Przy tolerowaniu swobodnym wymiarów wartości odchyłek są dobierane przez

konstruktora, zwykle w głąb materiału. W rysunkach technicznych podaje się odchyłki za
wymiarem nominalnym, pisząc je cyframi o wysokości równej liczbie wymiarowej. Górną
odchyłkę naleŜy pisać u góry, dolną u dołu poprzedzone znakiem + lub

−

, odchyłkę graniczną

równą zeru podaje się bez znaku + lub

−

. JeŜeli odchyłki górna i dolna mają równe wartości

bezwzględne i róŜnią się tylko znakiem, to za wymiarem nominalnym pisze się wartość
bezwzględną odchyłek poprzedzoną znakiem ±

Rys. 49. Sposoby wpisywania odchyłek [1, s. 133]

Przy tolerowaniu normalnym w projektowaniu oraz w budowie maszyn i urządzeń

obowiązuje  stosowanie  znormalizowanych  wymiarów  nominalnych:  średnic  wałków,
otworów  oraz  wymiarów  długościowych.  Właściwy  dobór  wartości  odchyłek  związany
z  doborem  odpowiedniej  tolerancji  wymiaru  ma  bezpośrednie  znaczenie  dla  pracy
i współpracy poszczególnych części maszyny oraz stwarza moŜliwość pełnej ich zamienności.
Układ  tolerancji  normalnych  został  opracowany  przez  Polski  Komitet  Normalizacyjny
i  określa  go  Polska  Norma.  W  układzie  tolerancji  normalnych  przyjęto  połoŜenia  pól
tolerancji względem wymiaru nominalnego, które oznacza się dla otworów – duŜymi literami
alfabetu łacińskiego, dla wałków – małymi literami alfabetu łacińskiego.
Tolerowanie normalne wymiaru moŜe być:
–

symbolowe,

–

liczbowe,

–

mieszane.

Tolerowanie symbolowe obejmuje oznaczenie składające się z:

–

wymiaru nominalnego,

–

symbolu literowego połoŜenia pola tolerancji,

–

symbolu cyfrowego klasy dokładności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oznaczanie stanu powierzchni

Stan powierzchni przedmiotu określa się przede wszystkim przez oznaczenie jej

chropowatości.  W  przypadkach  szczególnych  -  dodatkowo  oznacza  się  kierunkowość
struktury  oraz  falistość  powierzchni.  Chropowatość  powierzchni  oznacza  się  znakiem
ogólnym  w  postaci  dwóch  nierównych  ramion  tworzących  kąt  60°.  Znak  rysuje  się  liniami
cienkimi, a wierzchołek znaku (kąta) umieszcza się na rozpatrywanej powierzchni przedmiotu
lub na odpowiedniej linii odniesienia.

Rys. 52. Oznaczenia chropowatości: a) znak ogólny chropowatości (h - wysokość pisma na rysunku), b) pełne

oznaczenie chropowatości powierzchni: 1 – znak chropowatości, 2 - półka znaku, 3 – wartość liczbowa
parametru R

, 4 – informacja o sposobie obróbki, 5 - odcinek elementarny (o ile jest inny niŜ podany

w PN), 6 - oznaczenie graficzne kierunkowości struktury powierzchni, 7 – parametr chropowatości inny
niŜ R

) [1, s.144]

Tabela 8. Oznaczenia chropowatości powierzchni zaleŜnie od sposobu wytwarzania [1, s.144]

Lp.

Znak

chropowatości

Zastosowanie

Sam znak moŜe być stosowany tylko w zbiorczych oznaczeniach chro-
powatości

Chropowatość powierzchni określona wartością liczbową a parametru
chropowatości (R

) moŜe być uzyskana przez zdjęcie lub bez zdjęcia

warstwy materiału

Chropowatość powierzchni określona wartością liczbową a parametru
chropowatości (R

) powinna być uzyskana przez zdjęcie warstwy

materiału

Chropowatość powierzchni określona wartością liczbową a parametru
chropowatości (R

) powinna być uzyskana bez zdjęcia warstwy materiału

Chropowatość powierzchni bez wartości liczbowej a parametru
chropowatości (R

) powinna być zachowana z poprzedniego procesu

technologicznego lub w przypadku przedmiotów wykonanych z
materiałów hutniczych o określonym profilu i wymiarach

JeŜeli określona chropowatość ma być uzyskana przez zdjęcie warstwy materiału, to znak

ogólny zamyka się kreską, a gdy powinna uzyskana bez usuwania materiału - w znak ogólny
wpisuje się okrąg. Sposób obróbki (np. szlifowanie, polerowanie), wymagany do uzyskania
określonej chropowatości powierzchni, podaje się słownie nad półką znaku chropowatości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Chropowatość powierzchni określa się za pomocą parametru R

zwanego średnią

arytmetyczną odchylenia profilu od linii średniej. Wartość liczbową w mikrometrach
parametru R

wpisuje się nad znakiem w rozwidleniu ramion kąta. Uprzywilejowane wartości

liczbowe parametru R

według PN są następujące: 400; 200; 100; 50; 25; 12,5; 6,3; 1,60;

0,80; 0,40; 0,20; 0,100; 0,050; 0,025; 0,012

Znak chropowatości wstawia się tak, aby moŜna było go odczytać patrząc z dołu lub

z prawej strony rysunku.
Na rysunku przedmiotu znak chropowatości powierzchni naleŜy umieszczać:

−

na liniach zarysu,

−

na pomocniczych liniach wymiarowych,

−

nad półkami linii odniesienia,

−

na liniach wymiarowych lub ich przedłuŜeniach,

−

w przerwie pomocniczych linii wymiarowych w miejscu umieszczenia znaku.

Rys. 53. Przykłady umieszczania znaków chropowatości [1, s.146]

Zbiorcze oznaczenia chropowatości róŜnych powierzchni stosowane są, gdy:

−

chropowatość wszystkich powierzchni przedmiotu jest jednakowa; oznaczenie
chropowatości podawane jest tylko raz, w górnym prawym rogu rysunku,

−

przewaŜająca  liczba  powierzchni  przedmiotu  ma  taką  samą  chropowatość;  oznaczenie
chropowatości  tych  powierzchni  umieszcza  się  w  prawym  górnym  rogu  rysunku  przed
znakiem ogólnym ujętym w nawiasy; znak ogólny ujęty w nawiasy informuje, Ŝe oprócz
chropowatości  określonej  znakiem  zbiorczym  (przed  nawiasem)  istnieją  jeszcze
powierzchnie,  których  chropowatość  jest  inna  niŜ  zbiorcza  podana  bezpośrednio  na
rysunku.

Wysokość zbiorczych znaków chropowatości powinna być 1,4 - 2 razy większa niŜ oznaczeń
indywidualnych pozostałych powierzchni.

Rys. 54. Zbiorcze oznaczenia chropowatości powierzchni [1, s.145]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kierunkowość struktury powierzchni

Kierunkowość

struktury

powierzchni

jest

cechą

powierzchni

wynikającą

z zastosowanego sposobu obróbki powierzchni a polegającą na tym, Ŝe przewaŜająca część
nierówności tej powierzchni układa się w określonym kierunku. Przykładowe oznaczenie
struktury powierzchni wymienione zostały w tabeli poniŜej.

Tabela 9. Oznaczenia kierunkowości struktury powierzchni [1, s.149]

Symbol graficzny

Interpretacja

Przykład oznaczenia

Nierówności powierzchni
równoległe do widoku płaszczyzny
rzutowania, do której stosuje się
symbol

Nierówności powierzchni
prostopadłe do widoku płaszczyzny
rzutowania, do której stosuje się
symbol

Nierówności powierzchni
skrzyŜowane w dwóch ukośnych
kierunkach do widoku płaszczyzny
rzutowania, do której stosuje się
symbol

Nierówności powierzchni
wielokierunkowe

Nierówności powierzchni,
w przybliŜeniu współśrodkowe
względem środka powierzchni,
do której stosuje się symbol

Nierówności powierzchni,
w przybliŜeniu promieniowe
względem środka powierzchni,
do której stosuje się symbol

Nierówności powierzchni
szczególne, bez określonego
kierunku lub punktowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oznaczanie obróbki cieplno-chemicznej i galwanicznej

JeŜeli przedmiot ma być poddany obróbce cieplnej, to na rysunku podaje się wymagania

dotyczące  jego  własności  mechanicznych.  Na  przykład,  gdy  istotna  jest  twardość  materiału
podaje się wymagania (HRC, HV, HB) wynikające z prób twardości. JeŜeli obróbce cieplnej
ma  być  poddany  cały  przedmiot,  to  oznaczenie  tej  obróbki  podaje  się  nad  tabliczką
rysunkową. W przypadku, gdy tylko część powierzchni przedmiotu ma być poddana obróbce
cieplnej,  to  kontury  tych  powierzchni  oznacza  się  grubą  linią  punktową  w  odległości  nie
mniejszej  niŜ  0.8  mm  od  konturu.  Opis  obróbki  cieplnej  bądź  czynności  technologicznych
powinien być podany nad linią odniesienia doprowadzoną do grubej linii punktowej.

Rys. 55. Przykłady zapisu: a) obróbki cieplnej nad tabliczką rysunkową, b) informacji w wymaganiach

technicznych o powłoce nałoŜonej na powierzchnię przedmiotu [3, s.148]

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jaki sposób umieszczamy na rysunkach znaki chropowatości?

Z czego składa się graficzne oznaczenie tolerancji kształtu?

Jakie znasz rodzaje tolerancji połoŜenia?

Jakie są trzy sposoby tolerowania wymiarów?

W jaki sposób oznacza się obróbkę cieplno-chemiczna na rysunkach?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz rysunek wykonawczy części. Zapoznaj się z rysunkiem i udziel odpowiedzi

na następujące pytania: Jakie tolerancje kształtu i połoŜenia oznaczone są na rysunku? Jakie
chropowatości powierzchni oznaczono na rysunku? Czy są wymiary tolerowane? Czy
powinna być wykonana obróbka cieplno-chemiczna?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

odpowiedzieć na pytania podane w treści zadania,

uporządkować odpowiedzi,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek wykonawczy,

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

Ćwiczenie 2

Otrzymasz rysunek techniczny części maszynowej. Nanieś znaki chropowatości

powierzchni, tolerancji kształtu i połoŜenia oraz wymiarów tolerowanych zgodnie z zasadami
i instrukcją wykonania ćwiczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z treścią zadania (tekst przewodni do wykonania ćwiczenia),

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

posługując się przyborami kreślarskimi oznaczyć chropowatości powierzchni, tolerancji
kształtu i połoŜenia oraz wymiarów tolerowanych,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek części maszynowej,

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

przybory kreślarskie,

−

ołówki,

−

gumka.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

odczytać i oznaczyć wymiary tolerowane?

odczytać i oznaczyć tolerancje kształtu?

odczytać i oznaczyć tolerancje połoŜenia?

odczytać i oznaczyć chropowatości powierzchni?

odczytać i oznaczyć obróbkę cieplno-chemiczną?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Dokumentacja technologiczna i konstrukcyjna

4.7.1.

Materiał nauczania

Tworzenie i uŜytkowanie wyrobów (urządzeń, maszyn) wymaga specyficznej

dokumentacji technicznej składającej się z dwóch rodzajów dokumentacji: dokumentacji
konstrukcyjnej i dokumentacji technologicznej. W skład kaŜdej z tych dokumentacji wchodzą
róŜnego rodzaju dokumenty i rysunki, których zestawienie zawiera poniŜszy schemat.

Rys. 56. Schemat dokumentacji wyrobu maszynowego

W dokumentacji konstrukcyjnej zawarte są między innymi:

–

podstawowe dane do projektowania, np. moc urządzenia, zakres prędkości obrotowych,
rozstaw osi, wymiary gabarytowe, jakie ruchy wykonuje urządzenie itp.,

–

szkice róŜnych rozwiązań i wariantów konstrukcji urządzenia,

–

obliczenia mechaniczne i wytrzymałościowe urządzenia,

–

rysunki schematyczne: kinematyczne, montaŜu, połączeń – zwykle rysowane za pomocą
symboli graficznych i w róŜnych stopniach uproszczeń rysunkowych,

–

rysunki złoŜeniowe i wykonawcze przedstawiające całe zespoły urządzenia lub
pojedyncze elementy,

–

dokumentacja techniczno – ruchowa, która jest zbiorem dokumentów dotyczących zasad
eksploatacji: smarowania, czyszczenia, przeglądów, remontów.

−

załoŜenia konstrukcyjne,

−

warianty rozwiązań, szkice,

−

obliczenia sprawdzające,

−

warunki analizy wykreślnej, rozkłady sił
i łańcuchy sił,

−

schematy strukturalne i kinematyczne,

−

schematy montaŜowe, połączeń,

−

rysunki złoŜeniowe całości wyrobów,
z podanymi warunkami technicznymi,

−

rysunki złoŜeniowe zespołów głównych
i zespołów rzędów niŜszych, wykazy
części,

−

rysunki wykonawcze części,

−

warunki techniczne odbioru
i dokumentacja techniczno – ruchowa
DTR,

−

rysunek ofertowy wyrobu.

−

karty technologiczne,

−

instrukcja obróbki,

−

instrukcje uzbrojenia (ustawienia)
narzędzi i przyrządów w obrabiarce,

−

instrukcje obróbki cieplnej,

−

instrukcje obróbki powierzchni, np.
galwanicznej,

−

instrukcje kontroli (opracowane na
podstawie rysunku konstrukcyjnego),

−

instrukcje montaŜu,

−

karty kalkulacyjne,

−

spis pomocy warsztatowych
(przyrządów i uchwytów, narzędzi
i sprawdzianów).

Dokumentacja techniczna wyrobu

Dokumentacja konstrukcyjna

Dokumentacja technologiczna

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dokumentacje

technologiczną

stanowią

dokumenty

związane

procesem

technologicznym elementów maszyn i urządzeń. Do podstawowych dokumentów naleŜy karta
technologiczna oraz instrukcja obróbki.

Karta technologiczna jest dokumentem opisującym proces technologiczny obróbki lub

montaŜu, poczynając od materiału wyjściowego do gotowego wyrobu i zawiera:
–

nazwę części,

–

rodzaj i stan materiału wyjściowego,

–

ilość wykonywanych sztuk,

–

zestawienie wszystkich operacji w kolejności ich wykonania,

–

symbole oprzyrządowania,

–

parametry czasowe.

Rysunki wykonawcze

Rysunki wykonawcze są to rysunki poszczególnych części danego mechanizmu. Przy

projektowaniu  nowego  urządzenia  lub  maszyny  rysunki  wykonawcze  opracowuje  się  na
podstawie  zatwierdzonego  rysunku  złoŜeniowego.  Rysunek  wykonawczy  musi  być
szczegółowo opracowany pod względem rysunkowym, wymiarowym oraz technologicznym,
gdyŜ  jest  on  podstawą  do  bezpośredniego  wykonania  danej  części  w  warsztacie,  jej  kontroli
i odbioru.

Rysunek wykonawczy zawiera tabliczkę rysunkową umieszczoną w prawym dolnym

rogu arkusza. Tabliczka rysunku wykonawczego zawiera dane dotyczące części
przedstawionej na rysunku, podziałkę rysunku, nazwę firmy oraz nazwiska kreślarza.

Rys. 57. Rysunek wykonawczy koła zębatego [1, s.275]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na rysunku wykonawczym, prócz wymiarowania muszą być zawarte informacje, które

pozwolą na dotrzymanie podczas ich wykonywania wszystkich wymagań narzuconych przez
konstruktora danego elementu. Do informacji tych zaliczamy:

−

oznaczenia stanu powierzchni,

−

tolerancje kształtu,

−

tolerancje połoŜenia,

−

tolerancje wymiarów liniowych,

−

pasowania wymiarów,

−

informacje o obróbce cieplnej elementu,

−

oznaczenia powłok nałoŜonych na powierzchnię,

−

oznaczenia spoin w przypadku rysunku wykonawczego elementów spawanych.

Rysunki złoŜeniowe

Rysunek złoŜeniowy przedstawia złoŜenie poszczególnych części mechanizmu, maszyny

lub urządzenia oraz ich wzajemne usytuowanie. Rysunki złoŜeniowe mogą przedstawiać całą
maszynę lub urządzenie oraz poszczególne zespoły.

Na kaŜdym rysunku złoŜeniowym musi być umieszczona w prawym dolnym rogu

arkusza tabliczka rysunkowa o szerokości nieprzekraczającej 180 mm. Tabliczka ta składa się
z tabliczki  podstawowej  (zaznaczonej  linią  grubą)  z  dodatkowych  rubryk  z  wykazem  części
umieszczonych nad tabliczką podstawową. Wszystkie części wchodzące w skład mechanizmu
przedstawionego  na  rysunku  złoŜeniowym  muszę  być  ponumerowane  zgodnie  z wykazem
części.  Numer  części  podkreśla  się  linią  grubą,  łącząc  ją  cienką  linią  odniesieniową
z  odpowiednią  częścią  na  rysunku  złoŜeniowym.  Cyfry  numerów  części  powinny  być
1,5 - 3 razy wyŜsze od cyfr wymiarowych oraz rozmieszczone w pionowych kolumnach lub
poziomych rzędach wokół rysunku. Kolejność numeracji części moŜe być wykonana na dwa
sposoby:  pierwszy,  polega  na  numerowaniu  części  według  ich  wielkości  i  waŜności,
rozpoczynając od części odlewanych i kończąc na elementach znormalizowanych, jak śruby,
nakrętki  itp.  Drugi  system  polega  na  kolejnym  numerowaniu  części  bez  względu  na  ich
znaczenie  i  wielkość.  Ułatwia  on  odszukanie  danej  części  na  rysunku  złoŜeniowym,
szczególnie, gdy jest ich wiele.

Rysunek złoŜeniowy moŜe zawierać pewne wymiary będące charakterystycznymi

wymiarami  dla  danej  maszyny  czy  urządzenia  lub  teŜ  określające  Ŝądane  i  konieczne
wzajemne połoŜenie części po zmontowaniu. Na rysunkach złoŜeniowych całych maszyn lub
urządzeń  moŜna  podać  ich  wymiary  zewnętrzne  oraz  niektóre  wymiary  charakterystyczne.
Na  rysunkach  złoŜeniowych  zespołów  moŜna  podać  wymiary  mające  bezpośredni  związek
i wpływ na wymiary w innych zespołach (np. połoŜenie osi).

Na rysunku złoŜeniowym części ruchowych danego mechanizmu moŜna przedstawić ich

połoŜenie krańcowe, rysując je linią cienką dwupunktową. Na rysunkach złoŜeniowych często
podaje się uwagi dotyczące operacji, takich jak malowanie, czernienie itp., które mają być
wykonane po całkowitym zmontowaniu danego zespołu. Uwagi te wpisuje się w prawej
dolnej części arkusza obok tabliczki lub nad tabliczką rysunkową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunki montaŜowe

Rysunki montaŜowe przedstawiające obrazowo wzajemne połoŜenie poszczególnych

części oraz sposób ich montaŜu w przyrządach wyjaśniają i uzupełniają stronę opisową
instrukcji montaŜowych. Sposób wykonywania rysunków montaŜowych jest całkowicie
uzaleŜniony od wielkości i rodzaju produkcji oraz kwalifikacji pracowników montaŜowych.

W produkcji jednostkowej i małoseryjnej nie opracowuje się specjalnych rysunków

montaŜowych,  lecz  zastępuje  je  rysunkami  złoŜeniowymi  z  dodatkowymi  uwagami,  które
dotyczą  kolejności  i  sposobu  montaŜu  waŜniejszych  oraz  bardziej  skomplikowanych
elementów.  W  produkcji  wielkoseryjnej  i  masowej  opracowuje  się  szczegółowo  plany  oraz
instrukcje montaŜowe z odpowiednimi rysunkami montaŜowymi. KaŜdy rysunek montaŜowy
obejmuje  tylko  te  części,  które  naleŜy  zmontować  w  danej  operacji  montaŜowej.  Rysunek
montaŜowy  do  danej  operacji  montaŜowej  moŜe  być  umieszczony  w  instrukcji  w  postaci
szkicu odręcznego lub wykonanego za pomocą cyrkla i liniału, albo teŜ jako osobny rysunek
montaŜowy.  Rysunki  montaŜowe  rysowane  na  kartach  instrukcyjnych  montaŜu  mogą  być
uzupełnione  rysunkami  przyrządów  i  uchwytów  uŜywanych  w  danej  operacji.  Przyrządy
i  uchwyty  rysuje  się  liniami  cienkimi  w  sposób  uproszczony,  podając  w  zarysie
charakterystyczny kształt i połoŜenie podczas pracy.

Wszystkie części na rysunku montaŜowym muszą być zaopatrzone w odpowiednie

numery  połączone  liniami  odniesionymi  z  odpowiednią  częścią.  Numer  części  na  rysunku
montaŜowym  powinien  odpowiadać  numerowi  magazynowemu  danej  części  i  z  zasady
pokrywać  się  z  numerem  rysunku  części  według  rysunku  złoŜeniowego.  Osobny  rysunek
montaŜowy załączony do instrukcji montaŜowej, jak wszystkie rysunki, powinien mieć numer
zamieszczony w odpowiedniej tabliczce rysunkowej.

Rysunki montaŜowe są z zasady rysunkami bezwymiarowymi, mogą one jednak zawierać

pewne wymiary, które ustalają wzajemne połoŜenie części w toku montaŜu.

Rys. 59. Przykład rysunku montaŜowego [8]

1) łoŜysko rolkowe równolegle typu

otwartego

2) wałek wyjściowy z kołem

napędowym mechanizmu
róŜnicowego

3) koło 1 biegu
4) synchronizator podwójny 1 biegu
5) synchronizator 1/2 biegu i koła biegu

wstecznego

6) synchronizator podwójny 2 biegu
7) koło 2 biegu
8) koło 3 biegu
9) synchronizator podwójny 3 biegu
10) synchronizator 3/4 biegu
11) synchronizator pojedynczy, koła

4 biegu

12) łoŜysko kulkowe (obustronnie

zamknięte)

13) pierścień osadczy
14) synchronizator pojedynczy, koła

5 biegu

15) podkładka

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz rysunek złoŜeniowy zespołu. Zapoznaj się z rysunkiem i udziel odpowiedzi na

następujące pytania: Jak nazywa się zespół przedstawiony na rysunku? W jakiej podziałce
został narysowany? Z ilu składa się elementów? Jakie są wymiary gabarytowe zespołu
przedstawionego na rysunku?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

odpowiedzieć na pytania podane w treści zadania,

uporządkować zapisane pomysły,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek złoŜeniowy,

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

Ćwiczenie 2

Otrzymasz rysunek wykonawczy części. Zapoznaj się z rysunkiem i udziel odpowiedzi

na następujące pytania: Jak nazywa się część przedstawiona na rysunku? W jakiej podziałce
została narysowana? Z jakiego materiału powinna być wykonana? Jakie są wymiary
gabarytowe części przedstawionej na rysunku?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

odpowiedzieć na pytania podane w treści zadania,

uporządkować zapisane pomysły,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek wykonawczy,

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Rysunki surowego odlewu i form odlewniczych

4.8.1. Materiał nauczania

Uruchomienie produkcji odlewu poprzedza opracowanie odpowiedniej dokumentacji

technologicznej. Skład i sposób przygotowywania dokumentacji powinien zaleŜeć głównie od
wielkości produkcji, kształtu i wymaganej dokładności odlewu. W skład dokumentacji
technicznej odlewu wchodzi:

−

rysunek konstrukcyjny przedmiotu,

−

rysunek koncepcyjny rozwiązania technologicznego odlewania,

−

rysunek surowego odlewu,

−

rysunki konstrukcyjne modeli i rdzennic,

−

rysunek formy odlewniczej,

−

rysunki oprzyrządowania specjalnego.

Rysunek konstrukcyjny przedmiotu jest podstawą do opracowania dokumentacji

technologicznej odlewnia. Na jego podstawie przeprowadza się analizę technologiczności
odlewu, koszty wykonania itp.

Rysunek koncepcyjny rozwiązania technologicznego odlewania wykonuje się w zasadzie

tylko  dla  odlewów  o  skomplikowanych  kształtach.  Jest  to  szkic  określający  sposób
wykonania  odlewu,  na  którym  podaje  się  powierzchnię  podziału,  liczbę  i  kształt  rdzeni,
budowę  formy,  miejsce  doprowadzenia  ciekłego  metalu,  kształt  i  liczbę  nadlewów,
przelewów  itp.  Najczęściej  szkice  te  wykonuje  się  kolorowymi  ołówkami,  bezpośrednio  na
odbitce rysunku konstrukcyjnego z podaniem zmian kształtu odlewu, naddatków na obróbkę,
pochyleń  odlewniczych  wynikających  z  określonej  płaszczyzny  podziału  itp.  W  niektórych
przypadkach  rysunek  koncepcyjny  obejmuje  wykonanie  na  oddzielnych  arkuszach
zestawienia modeli itp.

Rysunek surowego odlewu stanowi powtórzenie rysunku konstrukcyjnego przedmiotu po

naniesieniu  wszelkich  zmian  wynikających  z  analizy  technologiczności  konstrukcji  oraz
z przyjętej technologii odlewania, a więc: pochyleń i zbieŜności odlewniczych, naddatków na
obróbkę  skrawaniem,  naddatków  technologicznych  itp.  Rysunek  surowego  odlewu  stanowi
podstawę  opracowania  kolejnych  składników  dokumentacji  oraz  odbioru  odlewów  pod
względem  wymiarów,  kształtu  oraz  wymagań  specjalnych.  Na  rysunku  surowego  odlewu
powinny być podane:

−

dane rozpoznawcze,

−

materiał odlewu,

−

miara skurczowa,

−

klasa dokładności odlewu,

−

powierzchnia podziału formy odlewniczej,

−

podstawy obróbkowe,

−

naddatki na obróbkę,

−

naddatki technologiczne,

−

pochylenia ścian i zbieŜności,

−

układ wlewowy,

−

dopuszczalne odchyłki wymiarowe dla tych powierzchni nie obrabianych, dla których
odchyłki te odbiegają od normy,

−

dane dotyczące specjalnych wymagań, np. odnośnie gładkości, twardości niektórych
powierzchni itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

surowego odlewu lub rysunek koncepcyjny sposobu odlewania oraz rysunek modelu.
Na rysunku formy odlewniczej powinny być podane:

−

dane rozpoznawcze,

−

materiał  odlewu,  miara  skurczowa,  klasa  dokładności  odlewu,  kształt  oraz  wymiary
formy  i  rdzeni,  budowa  formy  i  rdzeni,  zbrojenie,  sposób  łączenia  i  mocowania  rdzeni,
odpowietrzenie,  ochładzalniki,  sposób  i  kolejność  montaŜu  rdzeni  w  formie,  sposób
składania formy,

−

rodzaj materiału, z którego ma być wykonana forma i rdzenie oraz stopień zagęszczenia
masy w formie,

−

układ wlewowy,

−

rodzaj i wymiary skrzynek formierskich,

−

sposób kontroli wymiarowej formy.

Rysunki

oprzyrządowania

specjalnego

obejmują

rysunki

wykonawcze

płyt

podformowych, obciąŜników do form, kształtowych podstawek do suszenia rdzeni,
przyrządów do szlifowania i sklejania rdzeni, sprawdzianów, specjalnych skrzynek
formierskich itp.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie rysunki wchodzą w skład dokumentacji technicznej odlewu?

Na jakiej podstawie opracowuje się dokumentacje technologiczną odlewania?

Jaki dane powinien zawierać rysunek surowego odlewu?

Jaki dane powinien zawierać rysunek formy odlewniczej?

Co przedstawiają rysunki oprzyrządowania specjalnego?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Otrzymasz rysunek surowego odlewu. Zapoznaj się z rysunkiem i udziel odpowiedzi na

następujące pytania: Jak nazywa się część odlewana przedstawiona na rysunku? Z jakiego
materiału będzie odlana? Jaka jest klasa dokładności odlewu? W którym miejscu przebiega
powierzchnia podziału formy odlewniczej? Jakie są pochylenia ścian i zbieŜności?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

odpowiedzieć na pytania zawarte w treści zadania,

uporządkować zapisane odpowiedzi,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek surowego odlewu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

Ćwiczenie 2

Otrzymasz rysunek formy odlewniczej. Zapoznaj się z rysunkiem i udziel odpowiedzi na

następujące pytania: Z jakiego materiału będzie wykonana forma? Jakie są wymiary skrzynek
formierskich? Jakie są wymiary rdzeni formierskich? WskaŜ sposób i kolejność montaŜu
rdzeni w formie oraz sposób składania formy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w grupie,

zapoznać się z rysunkiem,

dokonać analizy rysunku,

odpowiedzieć na pytania zawarte w treści zadania,

uporządkować zapisane odpowiedzi,

zaprezentować efekty pracy grupy na forum grupy,

brać udział w podsumowaniu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja do wykonania ćwiczenia zawierająca dokumentację zadania,

−

rysunek formy odlewniczej,

−

Polskie Normy,

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować dokumentację technologiczną odlewnia?

odczytać informacje zawarte na rysunku surowego odlewu?

odczytać informacje zawarte na rysunku formy odlewniczej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj dokładnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Odpowiedzi udzielaj wyłącznie na karcie odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań.

Do kaŜdego zadania podane są cztery odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Zaznacz prawidłową według Ciebie odpowiedź wstawiając literę X w odpowiednim
miejscu na karcie odpowiedzi.

W przypadku pomyłki zaznacz błędną odpowiedź kółkiem, a następnie literą X zaznacz
odpowiedź prawidłową.

Za kaŜde poprawne rozwiązanie zadania otrzymujesz jeden punkt.

10.

Za udzielenie błędnej odpowiedzi, jej brak lub zakreślenie więcej niŜ jednej odpowiedzi -
otrzymujesz zero punktów.

11.

UwaŜnie czytaj treść zadań i proponowane warianty odpowiedzi.

12.

Nie odpowiadaj bez zastanowienia; jeśli któreś z zadań sprawi Ci trudność – przejdź do
następnego. Do zadań, na które nie udzieliłeś odpowiedzi moŜesz wrócić później.

13.

Pamiętaj, Ŝe odpowiedzi masz udzielać samodzielnie.

14.

Na rozwiązanie testu masz 40 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Format rysunkowy A4 posiada wymiary
a)

210 x 297mm.

180 x 277 mm.

420 x 330 mm.

210 x 277 mm.

Szkic jest częścią dokumentacji
a)

technologicznej.

konstrukcyjnej.

techniczno - ruchowej.

technicznej.

Rysunek techniczny jest to

informacja podana na nośniku informacji, przedstawiona graficznie zgodnie
z przyjętymi zasadami i zazwyczaj w podziałce.

rysunek wykonany na ogół odręcznie i niekoniecznie w podziałce.

rysunek, w którym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji części
składowych układu i ich współzaleŜność.

schemat elektryczny.

Do rysowania kreskowania przekrojów na rysunku technicznym stosuje się linię
a)

grubą ciągłą.

cienką kreskową.

cienką ciągłą.

grubą kreskową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat, jest to rysunek w którym
a)

przedstawiono wzajemne usytuowanie i kształt zespołu na wyŜszym poziomie
strukturalnym zestawianych części.

przedstawiono wszystkie zespoły i części całego urządzenia elektrycznego.

zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji części składowych układu
i ich współzaleŜność.

zawarto wszystkie informacje wymagane do określenia budowy urządzenia
elektrycznego.

Rzut aksonometryczny jest to
a)

poglądowe przedstawienie przedmiotu na jednej płaszczyźnie, dające trójwymiarowe
wyobraŜenie rysowanego obiektu.

graficzne przedstawienie przedmiotu, wykonanego według ustalonego sposobu
rzutowania.

rzutowanie na trzy rzutnie.

rzutowanie na cztery rzutnie.

Widoki są to
a)

rzuty odwzorowujące przedmioty widziane z zewnątrz.

rysunki odzwierciedlające wewnętrzną budowę przedmiotu.

rzuty przedmiotu na trzy rzutnie.

powiększenia szczegółów rysunku narysowane w podziałce.

Rysunek przedstawia
a)

półprzekrój,

przekrój cząstkowy.

przekrój złoŜony.

półwidok.

Rysunek przedstawia przekrój
a)

wygięty.

rozwinięty.

łukowy.

kołowy.

10.

Formę graficzną wymiaru rysunkowego stanowi zespół
a)

linii, znaków i liczb.

linii i liczb.

znaków i liczb.

linii i znaków.

11.

Zasada pomijania wymiarów oczywistych polega na

grupowaniu wymiarów dotyczących tego samego szczegółu konstrukcyjnego
przedmiotu.

nie podawaniu tego samego wymiaru przedmiotu więcej niŜ jeden raz, bez
względu na liczbę rzutów.

nie podawaniu wymiarów takich jak kąt 0

lub 90

oraz podziałki elementów

równomiernie rozmieszczonych na okręgu.

pomijaniu jednego z wymiarów przyjętego jako wypadkowy w łańcuchu
wymiarowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.

Rysunki wykonawcze są to
a)

rysunki zespołów mechanicznych.

rysunki operacji technologicznych.

osobne rysunki poszczególnych części danego mechanizmu.

rysunki urządzeń elektrycznych.

13.

Rysunek złoŜeniowy przedstawia

złoŜenie poszczególnych części mechanizmu, maszyny lub urządzenia oraz ich
wzajemne usytuowanie.

szczegółowo opracowany pod względem rysunkowym, wymiarowym oraz
technologicznym rysunek części lub zespołu.

oznaczenia stanu powierzchni, tolerancje kształtu i połoŜenia, pasowania itp.

szkic mechanizmu lub urządzenia elektrycznego.

14.

Symbol chropowatości informuje, Ŝe chropowatość powierzchni powinna być
uzyskana
a)

bez zdjęcia warstwy materiału,

przez zdjęcie lub bez zdjęcia warstwy materiału.

przez zdjęcie warstwy materiału,

dowolnym sposobem.

15.

Rysunek przedstawia tolerancję
a)

prostopadłości.

równoległości.

symetrii.

współosiowości.

16.

Rysunek przedstawia tolerowanie wymiarów
a)

mieszane.

liczbowe.

symbolowe.

literowe.

17.

WskaŜ prawidłowy rzut poziomy bryły przedstawionej na rysunku

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ............................................................................................................................

Posługiwanie się dokumentacją techniczną

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedzi

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Buksiński T., Szpecht A., Rysunek techniczny. WSiP, Warszawa 1998

Dobrzański T.: Rysunek techniczny maszynowy.

WNT, Warszawa 2005

Lewandowski T.: Rysunek techniczny dla mechaników. WSiP, Warszawa 2003

Paprocki K.: Rysunek techniczny. WSiP, Warszawa 1999

Waszkiewiczowie E. i S.: Rysunek zawodowy. WSiP, Warszawa 1999

PN-ISO 10209-1:1994 Dokumentacja techniczna wyrobu – Terminologia – Terminy
dotyczące rysunków technicznych: ogólne i rodzaje rysunków

PN-EN ISO 5457:2002 Dokumentacja techniczna wyrobu – Wymiary i układ arkuszy
rysunkowych

Normę PN-EN ISO 7200 Dokumentacja techniczna wyrobu – Pola danych
w tabliczkach rysunkowych i dokumentacyjnych

PN-EN ISO 3098 – Dokumentacja techniczna wyrobu – Pismo – Część 0: Zasady ogólne

10.

PN-EN ISO 5456–1:2002 Rysunek techniczny – Metody rzutowania – Część 1:
Postanowienia ogólne

11.

PN-EN ISO 5456–2:2002 Rysunek techniczny – Metody rzutowania – Część 2:
Przedstawianie prostokątne

12.

PN-EN ISO 5456–3:2002 Rysunek techniczny – Metody rzutowania – Część 3:
Przedstawianie aksonometryczne

13.

PN-EN ISO 5456–4:2006 Rysunek techniczny – Metody rzutowania – Część 4:
Rzutowanie środkowe

14.

PN-EN ISO 129:1996 Rysunek techniczny – Wymiarowanie – Zasady ogólne
– Definicje – Metody wykonania i oznaczenia specjalne

15.

PN-ISO 128-44:2006 Rysunek techniczny - Zasady ogólne przedstawiania – Część 44:
Przekroje i kłady na rysunkach technicznych maszynowych

16.

www.czajek3.republika.pl

17.