1 

 
 

PROGRAM OREGOŃSKI 

 
 
 
 

dr Barbara Bokus 
dr Barbara Sawa 
Wydział Psychologii UW 
Warszawa 
 
 

OREGOŃSKI PROGRAM REHABILITACJI 

 

CZĘŚĆ pt. "JĘZYK" 

 
 

O wersji polskiej OREGOŃSKIEGO PROGRAMU REHABILITACJI  
(Uwagi dotyczące części pt. "JĘZYK") 
 
To,  co  w  praktyce  terapeutycznej  staje  się  coraz  bardziej  uciążliwe,  to  brak 

odpowiednich  programów  usprawniania  i  ćwiczenia  aktywności  językowej  małego 
dziecka.  Z  tym  większym  zainteresowaniem  powitać  należy  Oregoński  Program 
Rehabilitacji,  gdzie  ćwiczenia  umiejętności  posługiwania  się  językiem  przez  dziecko 
niewidome  lub  niedowidzące  (w  wieku  od  0  do  6  lat)  umieszczono  obok  ćwiczeń 
usprawniających  inne  funkcje  poznawcze,  rozwijających  społeczną  aktywność  i 
samodzielność dziecka, usprawniających dużą i małą motorykę u dzieci.  

Prezentowana  wersja  polska  części  pt.  "JĘZYK"  Oregońskiego  Programu 

Rehabilitacji tym różni się od wersji oryginalnej, że w ćwiczeniach rozwijających mowę 
dziecka  odwołujemy  się  do  różnych  sposobów  poznawania  i  kontroli  otoczenia  przez 
dziecko: 

- w roli podmiotu spostrzegającego,  
- w roli sprawcy działania,  
- w roli uczestnika interakcji społecznych. 
Rozwijamy  także  umiejętności  niewerbalnego,  niewerbalno-werbalnego  i 

werbalnego  komunikowania  się  dziecka  z  otoczeniem  społecznym,  i  to  zarówno  w 
interakcjach  dziecko-dorosły,  jak  i w toku interakcji dziecko-dziecko czy dziecko-grupa 
dzieci.  

U 

podstaw 

przeprowadzonej 

modyfikacji 

Oregońskiego 

programu 

Rehabilitacyjnego  należało  wykorzystanie  -  w  stopniu  większym  niż  to  pierwotnie 
uczyniono  -  po  pierwsze: wiedzy o organizacji funkcjonalnej mózgu, po drugie: wiedzy 
na temat nabywania języka jako systemu znaczeń.  

Wiedza ta jest źródłem konkretnych wskazówek terapeutycznych.  
1/.  W  ćwiczeniach  należy  zwracać  uwagę  na  wykorzystywanie  multimodalności 

komórek  nerwowych  małego  dziecka,  co  umożliwia  uczenie  się  i  nabywanie  informacji 
przez  dziecko.  Szczególnie  u  dzieci  niewidomych  istnieje  potrzeba  używania  wielu 
kanałów  zmysłowych  (słuchowego, kinestetyczno-ruchowego, węchowego, smakowego) 
dla  uzyskania  maksymalnej  ilości  informacji  (o  różnorodnym  charakterze)  w  procesie 

poznawania  przez  dziecko  otoczenia,  by  mogło  ono  w  nim  uczestniczyć  także  w  roli 
sprawcy działania.  

Z  nazwami  przedmiotów  i  czynności  należy  zapoznawać  dziecko  w  tym  samym 

czasie, kiedy spostrzega ono, poznaje (dotykiem, słuchowo...) przedmioty lub uczestniczy 
w nazywanych czynnościach, czy to w roli aktywnego sprawcy, czy odbiorcy działania.  

2/.  W  procesie  terapii  konieczne  jest  przede  wszystkim  uczenie  dziecka  reguł 

wymiany  dialogowej.  Chodzi  także  o  to,  by  w  toku  ćwiczeń  językowych  nie 
koncentrować  się  zbytnio  na  umiejętności  naśladowania  przez  dziecko  dźwięków 
otoczenia, ale - co jest szczególnie ważne - pobudzać intencję dziecka do przekazywania 
informacji (rozwijanie funkcji komunikacyjnej języka dziecka). Dziecko powinno zacząć 
traktować siebie jako źródło informacji a nie tylko poszukiwać informacji w otoczeniu.  

Słuszne  wskazania  dotyczące  wygaszania  tendencji  echolalicznych  u  dzieci 

niewidomych  lub  słabowidzących  mogą  okazać  się  bardziej  skuteczne,  jeśli  w  praktyce 
uwzględnimy  funkcję  semantyczną  i  komunikacyjną  języka  a  nie  tylko  tzw.  funkcję 
naśladowczą  (konieczne  jest  organizowanie  takich  sytuacji,  w których dziecko mogłoby 
wystąpić  w  roli  kompetentnego  nadawcy  informacji  przekazywanych  werbalnie  i/lub 
niewerbalnie).  

Dokonane  zmiany  w  zestawach  ćwiczeń  Oregońskiego  Programu  Rehabilitacji 

wiązały się także ze zwiększeniem  

po pierwsze: 
roli zachowań niewerbalnych jako równie ważnych 
(a wcześniej w ontogenezie się pojawiających) 
w procesie porozumiewania się dziecka z otoczeniem 
społecznym,  
po drugie: 
zakresu sytuacji społecznych, w których owo  
porozumiewanie się dziecka z innymi następuje.  
1/.  Zanim  dziecko  zaczyna  formułować  wypowiedzi  słowne  (i  komunikować  w 

nich  swoje  potrzeby,  stany,  spostrzeżenia  i  wyobrażenia)  dysponuje  bogatymi 
możliwościami  komunikowania  się  niewerbalnego,  które  należy  ciągle  pobudzać. 
Niewerbalne komunikaty w sposób istotny wspomagają dalej rozwój wymiany werbalnej 
(nie  należy  tu  zapominać  o  modyfikującym  ich  wpływie  na  zachowanie  matki). 
Wypowiedzi  słowne  dziecka  należy  zatem  traktować  jako  część  większej  całości 
interakcji dziecko-otoczenie.  

2/. W oryginalnej wersji Oregońskiego Programu Ćwiczeń Językowych (podobnie 

zresztą,  jak  w  innych  programach  usprawniania  psychomotorycznego  funkcjonowania 
dziecka)  nie  znajdujemy  propozycji  interakcji  dziecka  z  innymi  niż  dorośli osobami. W 
naszych  sugestiach  terapeutycznych  uwzględniamy  ważne  w  procesie  rozwoju 
poznawczo-językowego  dziecka  sytuacje  werbalno-niewerbalnych  interakcji  dziecka  z 
innymi  dziećmi.  Sytuacje  te  wzbogacają  doświadczenie  dziecka  w  komunikowaniu 
informacji różnym odbiorcom.  

Opracowując  wersję  polską  Oregońskiego  Zestawu  Ćwiczeń  Językowych 

konsekwentnie stosowałyśmy  

po pierwsze: zasadę stopniowania trudności w pracy z dzieckiem,  
po drugie: zasadę dbałości o zabawowy charakter ćwiczeń terapeutycznych. 
1/.  Cechą  charakterystyczną  Oregońskiego  Programu  Rehabilitacji  (i  innych 

programów  tego  typu)  jest  stawianie  dziecku  określonych  zadań  a  zatem  organizowane 
sytuacje  terapeutyczne  mają  charakter  sytuacji  uczenia  się.  Powinny  więc  obowiązywać 
podstawowe zasady uwzględniane w kierowanym przez dorosłego procesie uczenia.  

                                                       3 

Wiele  z  przykładów  ćwiczeń  Oregońskiego  Programu  Rehabilitacji  wymagało 

rozbudowania  z  podaniem  ich  łatwiejszej  i  trudniejszej  wersji,  co  pozwoli  na  większą 
elastyczność  w  pracy  z  dziećmi  z  prostym  opóźnieniem  rozwoju  mowy.  Zwiększy  to 
także szansę uzyskania sukcesu przez każde z tych dzieci (we wstępnym okresie terapii). 
Wzrośnie zatem - tak istotna w procesie rehabilitacji - motywacja zadaniowa dzieci.  

2/. Wprowadzone ćwiczenia terapeutyczne powinny być związane - wszędzie tam, 

gdzie  jest  to  możliwe  -  z  przebiegiem  dotychczasowej  aktywności  dziecka  i  powinny 
dostarczać  wzmocnień  do  kontynuowania  tej  aktywności  (bezpośrednia  użyteczność 
ć

wiczeń  terapeutycznych  dla  dziecka  jako  sprawcy  działania  na  przedmiotach). 

Ć

wiczenia usprawniające funkcjonowanie językowe dziecka należy traktować jako część 

składową  spontanicznych  i  kontrolowanych  interakcji  rodzic-dziecko  (dorosły-dziecko). 
Dbałość o ich zabawowy charakter powinna być dla terapeuty tak ważna, jak odpowiedni 
dobór treści w procesie uczenia.  

Oregoński  program  ćwiczeń  językowych  wymagał  adaptacji  do  warunków 

polskich. Konieczne zatem stało się wyeliminowanie przykładów ćwiczeń przeniesionych 
bezpośrednio  z  języka angielskiego a nieodpowiednich w świetle danych o nabywaniu i 
użyciu przez dziecko języka polskiego. Zastąpiono je ćwiczeniami opartymi na materiale 
pochodzącym z doświadczenia językowego dzieci polskich.  

Główne  zestawy  ćwiczeń  -  I,  II,  III,  IV,  V,  VI  (a  także  poszczególne  ćwiczenia 

przeznaczone dla dzieci najmłodszych) poprzedzono uwagami i wskazaniami (mniej lub 
bardziej  szczegółowymi),  respektowanie  których  zapewnić  może  większą  skuteczność 
podejmowanych działań terapeutycznych.  

 
 
Warszawa, dnia 30 lipca 1984 r.          Barbara Bokus 
                                         Barbara Sawa 
 
 
 

JĘZYK I 

 

Wiek 0-1 

 

Uwagi i wskazania ogólne  
 
1/.  Głównym  celem  proponowanych  ćwiczeń  jest  rozwijanie  ogólnej  wrażliwości 

dziecka  na  bodźce  płynące  z  otoczenia,  szczególnie  bodźce  słuchowe  ale  nie  tylko 
słuchowe.  Ową  wrażliwość  należy  rozwijać  również  w  odniesieniu  do  bodźców 
dotykowych, 

cieplnych, 

węchowych, 

smakowych.... 

Umożliwi 

to 

dziecku 

słabowidzącemu lub niewidomemu gromadzenie różnych doświadczeń, poznanie różnych 
bodźców  docierających  do  niego  z  otoczenia.  Ważne  jest  to  tym  bardziej,  że  w 
późniejszych  etapach  terapii  wykorzystuje  się  kompensującą  rolę  informacji  o  różnej 
modelności względem bodźców wzrokowych.  

2/. Wzbogacaj doświadczenia dziecka umożliwiając mu różne formy eksplorowania 

otoczenia.  Dbaj  szczególnie  o  doświadczenia  związane  z  działaniem  dziecka  na 
przedmiotach,  z  wytwarzaniem  dźwięków  przez  samo  dziecko.  Zwiększy  to  poczucie 
rodzącej się u dziecka podmiotowości i co najważniejsze - zapewni lepsze odpoznawanie 
tych  dźwięków.  Staną  się  też  one  dla  dziecka  bardziej  bezpieczne,  co  w  tym  wieku  ma 
szczególne znaczenie w procesie poznawania przez dziecko świata.  

3/.  Obserwuj  uważnie  aktywność  dziecka,  wsłuchuj  się  w  strumień  wydawanych 

przez  nie  dźwięków.  Podtrzymuj  próby  nawiązywania  przez  dziecko  kontaktu 
werbalnego. Możesz to osiągnąć poprzez naśladowanie głosu dziecka i wyrażanie (np. za 
pomocą  żywej,  wyrazistej  mimiki)  akceptacji  i  radości  ze  wszelkich  form  takiego 
kontaktu.  

 
 

JĘZYK 1 

 

Wiek 0-1 

 

REAGUJE  NA  SZEROKI  ZAKRES  BODŹCÓW  DŹWIĘKOWYCH  (GŁOS, 

DZWONEK, BĘBNIENIE)  

 
Wzbogacaj doświadczenia słuchowe dziecka. Obserwuj uważnie reakcje dziecka na 

różne bodźce słuchowe. 

 
1.  Śpiewaj  niemowlęciu  lub  mów  wiersze,  rymowanki.  Dostarczaj  dziecku 

możliwie  różnorodnych  wrażeń  słuchowych.  W  tym  celu  podczas  śpiewu,  rozmowy  z 
dzieckiem  zmieniaj  barwę  głosu,  wysokość  tonu.  Istotniejszy  jest  ton  głosu  niż 
wypowiedziane  przez  ciebie  słowa.  Zmieniaj  natężenie,  barwę  i  wysokość  głosu  w 
zależności od typu sytuacji kontaktu z dzieckiem (kołysanie - cicho, karmienie - głośniej, 
kąpiel - radośnie...).  

2. Daj dziecku posłuchać dźwięków wydawanych przez różne przedmioty (zegarek, 

dzwonek)  -  cicho,  głośniej,  szybciej,  wolno.  Unikaj  kilku  dźwięków  równocześnie 
docierających  do  dziecka.  Siła  dźwięków  powinna  być  regulowana  w  zależności  od 
obserwowanych  reakcji  dziecka.  Unikaj  zbyt  gwałtownego  przechodzenia  do  bardziej 
głośnych dźwięków.  

3.  Od  czasu  do  czasu  przywiąż  dzwoneczek  do  pantofelka  (z  dzianiny)  dziecka. 

Zgniataj  papier  koło  uszka  dziecka,  co  jakiś  czas  zamieniając  miejsce  zgniatania:  raz  z 
lewej,  drugi  raz  z  prawej  strony.  Daj  dziecku  lekką  grzechotkę  lub  miękkie  piszczące 
zabawki.  

4.  Używaj  zabawek-zwierząt  piszczących,  pozytywek,  pudełek  z  wyskakującą 

zabawką (jeżeli dziecko nie boi się ich), czyli wszystkich tych zabawek, które wytwarzają 
bodźce  akustyczne.  Później  będą  te  bodźce  kojarzone  przez  dziecko  z  określonym 
przedmiotem.  

5. Od czasu do czasu włączaj radio lub gramofon. Stałe ich wyłączanie nie będzie 

rzeczą rozsądną, ponieważ dziecko będzie miało tendencję do ignorowania ich.  

6. Nadmuchaj balon. Przysuń z lekka do policzka lub brzuszka niemowlęcia. Mów 

wtedy  do  dziecka.  Korzystne  jest  wymawianie  spółgłosek  wargowych  "p",  "b",  "m", 
powodujące przenoszenie drgań przez powłokę balonika na usta czy policzek dziecka.  

 
 

JĘZYK 2 

 

Wiek 0-1 

 

ZMIENIA  POZYCJĘ  CIAŁA  W  REAKCJI  NA  DŹWIĘK  (ZWRACA  GŁOWĘ, 

PORUSZA RĘKĄ, NOGĄ)  

                                                       5 

 
Celem  proponowanych  w  tym  zadaniu  ćwiczeń  jest  kształtowanie  umiejętności 

lokalizacji  źródła  dźwięku.  W  związku  z  tym  konieczna  jest  bardziej  dokładna 
obserwacja sygnałów reagowania przez dziecko na słyszane dźwięki. Poniższe ćwiczenie 
cierpliwie powtarzaj aż do uzyskania pożądanego efektu (np. odwrócenie główki dziecka 
w kierunku źródła dźwięku).  

 
1.  Dzwoń  dzwoneczkiem,  mów  do  niemowlęcia,  klaszcz  w  dłonie  lub  stukaj  o 

przedmioty,  gwiżdż  (gwizdkiem),  naciskaj  zabawki  piszczące.  Wprowadzaj  różnorodne 
dźwięki.  Częstokroć  zmieniaj  je,  by  stanowiły  dla  dziecka  novum  i  przyciągały  jego 
uwagę.  

2. Zacznij od generowania tych dźwięków w odległości 30-45 cm od dziecka. Jeżeli 

dziecko  zwraca  uwagę  na  dźwięki  bliskie,  zwiększaj odległość dzielące źródło dźwięku 
od dziecka. Przemieszczaj źródło dźwięku w kierunku od i do dziecka.  

3.  Każdorazowo,  gdy  się  zbliżasz  do  dziecka,  mów  do  niego.  Po  podejściu  do 

dziecka nawiąż z nim kontakt bezpośredni. Przewróć dziecko na inny bok, pogłaszcz je 
lub unieś.  

4. Umieść grzechotki w łóżeczku (albo w kojcu) na tyle nisko, aby dziecko mogło 

od czasu do czasu trącać je nogami i w ten sposób wytwarzać dźwięki. Kiedy już dziecko 
pozna dźwięk danej grzechotki, stopniowo zwiększaj odległość dzielącą ją od dziecka. W 
ten sposób wytwarzanie przez dziecko dźwięków stanie się jego działaniem celowym.  

5.  Zmieniaj  umieszczanie  przedmiotów  wydających  dźwięki  w  pobliżu  dziecka. 

Umieszczaj  je  przy  główce,  przy  nóżkach,  przy  rączkach,  z  prawej  i  z  lewej  strony 
dziecka.  W  różnych  miejscach  wokół  dziecka  powinny  być  umieszczane  różne 
przedmioty wydające inaczej brzmiące dźwięki - piszczące,chrupiące, syczące.  

6.  Użyj  arkusza  białej  bibuły  wielkości  dziecka  lub  większego.  Połóż  na  bibule 

dziecko,  brzuszkiem  do  niej  i  pociągnij  paznokciami  po  obrzeżach  bibuły.  Pomóż 
dziecku  podrapać  ją,  jeżeli  nie  robi  tego  samo,  bez  pomocy.  Dziecko  będzie  mogło 
również wydobywać dźwięki uderzając rączkami i nóżkami o bibułę.  

 
 

JĘZYK 3 

 

Wiek 0-1 

 

RÓŻNYM  PŁACZEM  SYGNALIZUJE  RÓŻNE  POTRZEBY,  NIEWYGODY 

(GŁÓD, ZMĘCZENIE, MOKRE PIELUSZKI)  

 
1.  Przysłuchuj  się  płaczowi  dziecka.  Jest  to  bowiem  ważna  dla  dziecka  forma 

komunikowania  się.  Jeżeli  płacz  jest  podobny  do  płaczu  z  powodu  głodu  (głośniejszy  i 
ostry,  przerywany  odruchami  ssania),  nakarm  dziecko.  Jeżeli  jest  podobny  do  krzyku  z 
bólu (głośny i ostry, przerywany kwileniem), spróbuj wykryć tego przyczynę.  

2.  Wsłuchaj  się  w  krzyk  i  spróbuj  zwerbalizować  dziecku,  co  ono  komunikuje, 

kiedy zaspokajasz jego potrzeby, zmieniasz na lepsze jego sytuację.  

3.  Połóż  dziecko  na  kolanach  matki.  Poproś  inną  osobę  dorosłą,  by  usiadła  w 

pobliżu.  Ułóż  dziecko  na  kolanach  innej  osoby.  Matka  siedzi  nadal  w  pobliżu  i  mówi 
uspokajająco  do  dziecka.  Osoba,  która  dotąd  trzymało  dziecko,  zwraca  dziecko  matce. 
Dziecko jest uspokojone.  

 

 

JĘZYK 4+ 

 

Wiek 0-1 

 

ZWRACA GŁOWĘ W KIERUNKU GŁOSU  
 
Celem proponowanych ćwiczeń i organizowanych sytuacji zadaniowych jest dalsze 

kształtowanie  umiejętności  lokalizowania  przez  dziecko  źródła  dźwięku.  Dążymy  do 
wytworzenia  różnorodnych  połączeń  między  wrażeniami  słuchowymi  a  reakcjami 
ruchowymi dziecka w sytuacjach pozytywnego kontaktu emocjonalnego dziecko-dorosły.  

 
1. Połóż dziecko blisko siebie: w łóżeczku lub na kolanach. Mów (lub niech to robi 

ktoś inny) do dziecka przyjemnym głosem. Jeżeli dziecko nie zwraca głowy w kierunku 
mówiącego, delikatnie zwróć ją w tym kierunku, skąd dobiega głos.  

2.  Upewnij  się,  czy  dziecko  nie  jest  zaabsorbowane  inną  (innymi)  czynnością 

(czynnościami) w trakcie wykonywania z nim czynności określonej w punkcie 1.  

3. Uśmiechnij się do dziecka, uściskaj je, pochwal (werbalnie), jeżeli zwróci głowę.  
4.  W  przypadku  dziecka  niewidomego  zbliż  twarz  do  niego  na  tyle,  by  mogło 

sięgnąć rączką. Weź rączki dziecka i umieść je na swoich policzkach, kiedy mówisz do 
niego.  

5.  Nie  włączaj  radia  (ani  innych  urządzeń  odtwarzających)  zbyt  głośno,  ponieważ 

będzie to stwarzało zbyt duży kontrast z ciszą.  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 5 

 

Wiek 0-1 

 

GAWORZY  
 
W  tym  zestawie  ćwiczeń  zwracamy  uwagę  na  gaworzenie  dziecka.  Stymulujemy 

powtarzającą  się  werbalną  aktywność  dziecka  poprzez  naśladowanie  tego,  co  dziecko 
mówi.  

 
1. Trzymaj i przytulaj dziecko po karmieniu i przewijaniu. Mów do niego miękkim 

głosem. Nadaj głosowi przyjemną barwę, zmieniaj intonację wypowiedzi. Uśmiechnij się 
i pogłaszcz dziecko, jeżeli wydaje podobne dźwięki.  

2. Delikatnie podmuchaj na szyję niemowlęcia. Powtórz po dziecku wydane przez 

nie dźwięki.  

3.  Rozmawiaj  z  niemowlęciem.  Powiedz  mu,  że  jest  śliczne,  ładne  albo  duże. 

Powiedz dziecku, co robisz.  

4. Zrób przerwę, aby niemowlę mogło - w odpowiedzi - trochę pogaworzyć.  
 
 

JĘZYK 6 

 

                                                       7 

Wiek 0-1 

 

POWTARZA WŁASNY GŁOS  
 
Celem  ćwiczeń  jest  dalszy  rozwój  aktywności  werbalnej  dziecka  i  uważna 

obserwacja  jego  werbalno-niewerbalnych  zachowań  w  sytuacji  odtwarzania  uprzednio 
nagranego głosu tego dziecka lub głosu innego niemowlęcia.  

 
1. Pochyl się nisko nad twarzą dziecka i powtórz dźwięki, jakie ono wydaje.   
2.  Powtórz  dźwięk  parokrotnie.  Kiedy  dziecko  ponownie  powtarza  ten  dźwięk, 

uśmiechnij się do niego, uściśnij lub z lekka poklep.  

3. Nagraj próby mówienia tego samego i innego niemowlęcia. Odtwórz nagranie w 

czasie  zabawy  z  dzieckiem.  Pamiętaj  o  tym,  żeby  odtwarzać  mówienie  dzieci  w 
podobnych sytuacjach, w jakich dokonywano nagrań.  

4. Nagraj próby mówienia twojego dziecka. Włącz odtwarzanie nagranego głosu i 

obserwuj reakcje dziecka. Powtórz te dźwięki, które artykułuje dziecko.  

 
 

JĘZYK 7 

 

Wiek 0-1 

 

UŚMIECHA SIĘ I ŚMIEJE  
 
Celem  ćwiczeń  jest  wzmacnianie  kontaktu  emocjonalnego  na  tle  wymiany 

uśmiechu z dzieckiem.  

 
1.  Uśmiechaj  się,  kiedy  mówisz  do  dziecka,trzymając  lub  kładąc  je  w  odległości 

około 30 cm od siebie (od twarzy). Niech dziecko słyszy śmiech twój i innych osób.  

2.  Połaskocz  dziecko  delikatnie  w  okolicy  ust,  kiedy  z  nim  rozmawiasz  i 

uśmiechasz się do niego.  

3.  Dotknij  delikatnie  ustami  brzuszka  niemowlęcia  i  podmuchaj  lekko  na  jego 

skórę.  

4. Weź dziecko na ręce i z lekka obracaj je, kiedy się śmiejesz.  
5.  Poszukaj  miejsc  do  połaskotania  dziecka.  W  czasie  kąpieli  połaskocz 

wewnętrzną  część  dłoni  dziecka  lub  połaskocz  dziecko  pod  bródką  za  pomocą  gąbki 
(myjki płóciennej).  

6. Kiedy dziecko się śmieje lub uśmiecha, odpowiedz tym samym.  
7.  Dziecku  niewidomemu  pomóż  w  ten  sposób,  że  połóż  jego  rączki  na  swojej 

twarzy i uśmiechnij się. Kiedy dziecko leży ci na kolanach, a ty się śmiejesz, umieść jego 
rączki na swojej krtani i klatce piersiowej; w ten sposób dziecko może zarówno słyszeć 
ś

miech, jak i czuć dotykiem.  

 
 

JĘZYK 8 

 

Wiek 0-1 

 

POWTARZA DŹWIĘK PO INNYCH  

 
Wszelkie  dźwięki  wprowadzane  przez  dorosłego  powinny  być  kojarzone  z 

dotychczasową  czynnością  dziecka  lub  z  przedmiotami  wspólnej  zabawy  (szczególnie 
chodzi tu o dźwięki nowe, które będzie dziecko dopiero poznawało).  

 
1.  Najpierw  wybieraj  dźwięki,  które  dziecko  wydało  spontanicznie  w  czasie 

zabawy. Powtórz te dźwięki. Jeżeli dziecko potrafi je powtórzyć, zacznij skłaniać dziecko 
do naśladowania dźwięków, których ono nie artykułuje w sposób spontaniczny.  

2. Wypowiadaj różne dźwięki w obecności dziecka. Artykułuj każdy po kilkakroć; 

daj  dziecku  trochę  czasu  na  powtórzenie  ich.  Na  początku  każdy  dźwięk  zbliżony  do 
własnego, a artykułowany przez dziecko powtarzaj parokrotnie.  

3.  Artykułuj  dźwięki  towarzyszące  zabawie  lub  podstawowym  czynnościom 

ruchowym ("tup, tup, tup; kop, kop, kop"; "buch, buch, buch").  

4. Uśmiechnij się i uczyń z tych czynności coś, co dziecko ucieszy. Unoś dziecko 

lekko do góry, przytulaj, kołysz w trakcie wykonywania takich ćwiczeń.  

5. Po częstokroć przemawiaj do dziecka, aby zachęcić je do naśladowania.  
 
 

JĘZYK 9 

 

Wiek 0-1 

 

POWTARZA  TĘ  SAMĄ  SYLABĘ  2-3  RAZY  (PA-PA-PA;    MA-MA-MA;  BA-

BA-BA; TA-TA-TA)  

 
1. Stale powtarzaj dźwięki - na głos. Później - cicho, na ucho.  
2. Powtarzaj dźwięki towarzyszące zabawie, np. stanowiące naśladowanie zabawki 

(pi-pi-pi; dzyń-dzyń-dzyń; tu-tu-tu).  

3.  Pochwal  dziecko,  jeżeli  powtarza  dźwięki,  i  ponownie  wypowiedz  te  same 

dźwięki.  

4.  Zacznij  najpierw  od  PA-MA-BA.  Jeżeli  dziecko  paple,  jeszcze  raz  powtórz  te 

dźwięki.  

5.  Wypowiadaj  te  głoski  w  czasie  kąpieli  dziecka,  karmienia  czy  przytulania  do 

siebie.  Zachęcaj  dziecko  do  naśladowania.  W  różnych  sytuacjach  używaj  różnych 
(odmiennych) dźwięków, aby tym samym sytuacjom towarzyszyły dźwięki podobne.  

 
 

JĘZYK 10+ 

 

Wiek 0-1 

 

UŻYWA  GESTÓW  (MACHA  RĄCZKĄ  "PA-PA"  LUB  PRZECZĄCO  KRĘCI 

GŁOWĄ NA "NIE")  

 
Interpretując  wypowiedzi  dziecka  bierz  pod  uwagę  kontekst  sytuacyjny  i  akty 

niewerbalnej komunikacji, poprzez które dziecko także przekazuje informacje.  

 
1.  Ucz  dziecko  naśladowania  twoich  gestów.  Pokaż  dziecku,  co  ma  zrobić 

pomagając  mu  pomachać  ręką  na  pożegnanie,  zaklaskać  w  dłonie.  Zmniejszaj  zakres 

                                                       9 

pomocy  w  miarę,  jak  dziecko  czyni  postępy.  Pochwal  je  za  każde  samodzielne 
naśladownictwo.  

2. Powiedz: "nie-nie", kręcąc głową i równocześnie z lekka kręcąc głową dziecka.  
3. Zachęć dziecko do naśladowania gestów wykonanych przez ciebie jako wzór dla 

dziecka.  Zadawaj  pytania,  na  które  dziecko  może  odpowiedzieć  twierdząco  lub 
przecząco,  kręcąc  głową  na  "nie"  i  kiwając  na  "tak".  Kiedy  ty  odpowiadasz  ruchem 
głowy, umieść ręce dziecka na swojej głowie.  

4. Zachęć dziecko do używania prostych gestów. Zapytaj dziecko, czy chce wstać. 

Jeżeli dziecko wyciąga do ciebie ręce lub wykonuje choćby najmniejszy ruch rękoma w 
odpowiedzi, weź je z łóżeczka.  

5.  Zaproponuj  dziecku  jakieś  przedmioty,  trzymając  je  z  dala  od  niego.  Pomóż 

dziecku  odpowiedzieć  przez  ruch  głową  (na  "tak"  lub  "nie")  lub  sięganie  ręką  po 
przedmiot. Pomagaj dziecku, by mogło ono sięgnąć po przedmioty pozostające w pewnej 
odległości od niego (matka jako "przedłużenie" ręki dziecka).  

6.  Dziecko  niewidome  będzie  potrzebowało  wspólnego  wykonywania  tych 

czynności  od  początku.  Ograniczaj  pomoc  manualną  w  doskonaleniu  u  dziecka 
umiejętności  wykonywania  gestów,  gdy  tylko  dziecko  może  wykonywać  te  gesty 
samodzielnie.  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 11 

 

Wiek 0-1 

 

REAGUJE  NA  PROSTE  POLECENIA  SŁOWNE,  KTÓRYM  TOWARZYSZĄ 

GESTY  LUB  WSKAZÓWKI  MANUALNE  ("PODAJ  MI  RĄCZKI",  WYCIĄGNIJ 
RĘCE W KIERUNKU RĄCZEK DZIECKA LUB DOTKNIJ ICH)  

 
Staraj  się  wchodzić  w  integrację  z  dzieckiem  czyniąc  zrozumiałymi  własne 

komunikaty i staraj się zrozumieć komunikaty dziecka, by ono czuło, że jego zachowanie 
się jest nie tylko odbierane ale i rozumiane przez otoczenie.  

 
1.  Zwróć  się  do  dziecka  po  imieniu  i  wydaj  proste  polecenie.  Pokaż  dziecku,  jak 

zareagować na takie proste polecenie, wykonując z jego udziałem całą czynność. Pochwal 
dziecko, jeżeli potrafi wykonać czynność, o którą je prosiłeś.  

2. Oto niektóre polecenia wykonania czynności; towarzyszą im gesty: 
"Podaj mi rączki" - wyciągnij ręce i dotknij nimi rąk dziecka;  
"Otwórz buzię". Dotknij łyżeczką warg dziecka;  
"Unieś nóżkę". Z lekka pociągnij dziecko za nogę.  
3.  Zachęć  dziecko  do  reagowania  na  polecenia,  używając  znanego  dziecku 

podkładu muzycznego. Zaśpiewaj wydawane polecenia, posługując się np. znaną melodią 
wierszyków dziecięcych.  

 
 

JĘZYK 12 

 

Wiek 0-1 

 

PRZYNAJMNIEJ NA CHWILĘ PRZERYWA CZYNNOŚĆ, KIEDY SIĘ POWIE 

DO NIEGO "NIE"  

 
Stwarzaj  dziecku  możliwości  poznania  tego,  co  robią  inni,  gdy  mówi  się  do  nich 

"nie". Celem ćwiczeń powinno być stwarzanie możliwości poznania przez dziecko danej 
sytuacji,  zrozumienia  jej  i  dopiero  wtedy  stwarzanie  dziecku  możliwości  uczestniczenia 
w takiej sytuacji. Aktywność dziecka ma wtedy określone znaczenie.  

 
1.  Powiedz  do  dziecka  "nie",  jeżeli  robi  coś,  czego  nie  powinno  robić.  Unikaj 

używania tego słowa w błahych sprawach.  

2.  Wypowiedz  słowo  "nie"  z  naciskiem,  emocjonalnie.  Podkreśl  to  wyrazem 

twarzy. Powstrzymaj dziecko od wykonania czynności fizycznie.  

3. Wypowiadaj słowo "nie" tylko raz przed interwencją fizyczną.  
4. Okaż dziecku, że jesteś zadowolony, że dziecko zaprzestało robienia tego, czego 

zabroniłeś, mówiąc do niego "nie". "Dobry chłopczyk. Dobra dziewczynka."  

5.  Dziecko  niewidome  powinno  mieć  możliwość  dotykania  wszystkiego,  aż  do 

chwili, gdy pozna to. Usuń z zasięgu dziecka cenne tłukące się rzeczy. Pomóż dziecku w 
zbadaniu  za  pomocą  dotyku  i  gromadzenia  danych  o  jakiejś  tłukącej  się  rzeczy. 
Następnie,  po  wyjaśnieniach,  wprowadź  na  "czarną  listę"  rzeczy,  których  nie  wolno 
dotykać  (aby  nie  uszkodzić).  Lista  ta  nie  powinna  zawierać  więcej  niż  jedną,  dwie 
pozycje.  

 
 

JĘZYK 13+ 

 

Wiek 0-1 

 

POPROSZONE, ODDAJE PRZEDMIOT  
 
Stwarzaj  dziecku  sytuacje,  w  których  dochodzi  do  wymiany  przedmiotów  w 

zabawie  -  otrzymywanie  przedmiotów  od  kogoś  i  dawanie  przedmiotów  komuś. 
Wprowadzaj  towarzyszące  wymianie  przedmiotów  proste  polecenie.  "Daj",  "Proszę,  daj 
mi to". Obserwuj reakcje dzieci.  

 
1. Daj dziecku jakiś przedmiot i pozwól mu pobawić się nim; następnie powiedz: 

"Proszę mi to dać". Jeżeli dziecko nie chce się z tą rzeczą rozstać, weź delikatnie dziecko 
za rączkę i poprowadź ją (z zabawką) do swojej drugiej ręki. Powiedz: "Dziękuję". Jeżeli 
dziecko samo oddaje trzymany przedmiot, powiedz: "Dziękuję" i pochwal.  

2. Daj dziecku jakiś przedmiot i pozwól mu pobawić się nim; następnie powiedz: 

"Proszę,  daj  mi  to."  Podsuń  torebkę  (woreczek)  lub  jakiś  ładny  pojemnik,  aby  dziecko 
łatwiej mogło oddać przedmiot, wrzucając go do pojemnika.  

3.  W  prostych  słowach  wyjaśnij,  dlaczego  dziecko  musi  oddać  ci  ten  przedmiot. 

"Nożyczki mogą cię skaleczyć".  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 14 

                                                       11 

 

Wiek 0-1 

 

ODPOWIADA NA PROSTE PYTANIA GESTAMI (NIEWERBALNIE). OSOBA 

DOROSŁA  PYTA:  "CZY  CHCESZ  SIĘ  KĄPAĆ?",  DZIECKO  PODSKAKUJE  W 
MIEJSCU  

 
1.  Pokaż  dziecku  swoje  własne  reakcje  gestami  (klaskanie  w  dłonie,  skakanie)  na 

pytania innych osób o to, czy chce ci się jeść, iść gdzieś, posłuchać muzyki.  

2.  Jeżeli  dziecko  reaguje  gestami  na  zadane  mu  pytanie,  spróbuj  zinterpretować 

jego zachowanie werbalnie. Powiedz: "Chcesz się kąpać?" lub "Nie chcesz się kąpać?".  

3.  Daj  dziecku  trochę  czasu  na  odpowiedź  po  zapytaniu  go:  "Czy  chcesz  wyjść  z 

łóżeczka?", "Czy chcesz do łóżka?", "Czy chcesz spać?". Jeżeli dziecko nie odpowiada, 
wykonaj to ćwiczenie wspólnie z dzieckiem.  

4.  Zapytaj:  "Czy  chcesz  ...?",  proponując  dziecku  coś  do  jedzenia  lub  zabawkę. 

Zaczekaj chwilę, aż dziecko zareaguje na pytanie wyciągnięciem ręki lub ruchem głowy. 
Pochwal dziecko za właściwe odpowiedzi.  

 
 

JĘZYK 15 

 

Wiek 0-1 

 

ŁĄCZY W CAŁOŚĆ DWIE RÓŻNE SYLABY W ZABAWIE WOKALNEJ  
 
1.  Wsłuchuj  się  w  próby  artykułowania  głosek  czynione  przez  dziecko.  Kiedy 

dziecko tworzy kombinacje różnych sylab, pamiętaj o tym, by zachęcić je do tego jeszcze 
bardziej,  np.  Przez  powtarzanie  tych  sylab  natychmiast  po  wypowiedzeniu  ich  przez 
dziecko, przez pochwałę ustną czy w innej formie.  

2.  Wypowiadaj  połączenia  dwóch  różnych  sylab  przy  dziecku.  Zacznij  od 

kilkakrotnego powtórzenia tych samych dwóch sylab (la-li, ma-mo). Zachęcaj dziecko do 
powtarzania ich. Wyraź swoje poparcie (w postaci pochwał, uścisków, poczęstunków) dla 
czynionych przez dziecko prób. Kiedy już dziecko nabywa wprawy, zmieniaj pary sylab 
powtarzane w zabawie wokalnej.  

3. Na początku wyrażaj pochwały za zbliżone wypowiadanie naśladowanych sylab i 

ich połączeń. Z biegiem czasu jednak żądaj większej dokładności.  

4.  Pamiętaj  o  tym,  by  łączyć  opisane  wyżej  czynności  z  czynnościami 

zabawowymi,  jak  na  przykład  z  zabawami  ruchowymi,  z  użyciem  zabawek 
wytwarzających różne dźwięki itp.  

 
 

JĘZYK 16 

 

Wiek 0-1 

 

NAŚLADUJE KONSTRUKCJE INTONACYJNE GŁOSU INNYCH OSÓB  
 
1. Opowiedz prostą historyjkę, modelując i zmieniając głos.  
2.  Urządź  zabawę  w  "Rób  to,  co  ja".  Osoba  dorosła  powinna  mówić  coś  szeptem 

lub mruczeć. Zachęć dziecko do naśladowania.  

3. Urządź zabawę typu "W chowanego", kładąc nacisk na wymowę nazwy zabawy - 

"ciuciubabka", "berek".  

4.  Powiedz:  "Ojej!",  wymawiając  pierwszą  sylabę  na  niższym  tonie.  Zachęć 

dziecko  do  naśladowania.  Użyj  tego  wykrzyknika,  gdy  dziecko  rozlało  trochę  jedzenia 
lub gdy stało się coś innego, niezbyt poważnego.  

5.  Posłuż  się  zabawką,  której  działanie  polega  na  tym,  że  z  pudełka  wyskakuje 

jakaś  figurka;  zrób  zdziwioną  minę,  kiedy  się  pudełko  otworzy.  Zachęć  dziecko  do 
naśladowania.  

6. Użyj nagrań popularnych i krótkich wierszyków dziecięcych. Powtarzaj je wraz z 

dzieckiem, z nieco przesadnym zwracaniem uwagi na intonacje.  

 
 

JĘZYK 17 

 

Wiek 0-1 

 

W SPOSÓB WŁAŚCIWY UŻYWA POJEDYNCZYCH SŁÓW ("DAJ", "PIĆ")  
 
1.  Spróbuj  zauważyć,  kiedy  dziecko  wymawia  pojedyncze  znaczące  słowa  w 

sposób  choć  trochę  zbliżony  do  prawidłowej  wymowy.  Sprawdź  przez  powtórzenie 
słowa, czy właściwie je odczytałeś. Obserwuj reakcję dziecka.  

2. Kiedy dziecko wygląda na spragnione, weź do rąk szklankę soku. W przypadku 

dziecka niewidomego na chwilę zbliż szklankę do nosa dziecka, by mogło ono rozpoznać 
napój po zapachu. Powiedz do dziecka: "Sok". Zachęć je do wypowiedzenia słowa choć 
trochę  przypominającego  "sok".  Trochę  zwlekając  z  daniem  dziecku  picia,  spróbuj 
nakłonić je do powtórzenia tego wyrazu po tobie.  

3.  Wymień  z  nazwy  najczęściej  spotykane  rzeczy  w  otoczeniu  dziecka.  Podawaj 

nazwę  przedmiotu  lub  czynności  w  tym  samym  czasie,  kiedy  dziecko  poznaje  ten 
przedmiot  (np.  dotykiem)  lub  uczestniczy  w  tej  czynności.  Powszechnie  występujące 
czynności, jak na przykład "kąpać się", "jeździć (na rowerku)" określaj stale.  

4.  Pozwól  dziecku  niewidomemu  potrzymać  w  dłoniach  i  zbadać  dotykowo 

przedmioty, których nazwy powinno poznać.  

 
 

JĘZYK 18 

 

Wiek 0-1 

 

WYMAWIA PIĘĆ LUB WIĘCEJ SYLAB W ODPOWIEDZI NA MOWĘ INNEJ 

OSOBY  

 
1.  Rozmawiaj  z  dzieckiem  o  czynnościach,  które  wykonujesz  na  co  dzień, 

określając ich nazwy, jak również nazwy przedmiotów, rodzajów potraw, ubrań. Określaj 
czynności  wykonywane  przez  siebie  i  przez  dziecko,  przez  inną  osobę  dorosłą  i  przez 
inne dziecko.  

2a.  Weź  do  ręki  zabawki  przedstawiające  przedmioty  z  otoczenia  dziecka 

(przedmioty  znane  dziecku).  Poproś,  by  dziecko  pokazywało  wybrane  zabawki  i 
odpowiadające  im  przedmioty  w  otoczeniu.  Jeżeli  to  możliwe  (i  dziecko  radzi  sobie  z 

                                                       13 

tym zadaniem) włącz książkę z obrazkami.  

2b.  Weź  książkę  z  obrazkami.  Zwróć  dziecku  uwagę  na  występujące  w  jego 

otoczeniu przedmioty, których ilustracje ogląda w książce. Poproś dziecko, by pokazało 
ci obrazek i wskazało odpowiednie przedmioty w otoczeniu.  

3.  Poproś  dziecko,  by  powiedziało  ci,  co  się zdarzyło wtedy, gdy ono wychodziło 

na spacer. Zadawaj również inne pytania, na które dziecko musi odpowiedzieć więcej niż 
tylko "tak" lub "nie".  

4. Okaż dziecku zadowolenie z czynionych przez nie prób artykułowania więcej niż 

tych kilka (5) sylab.  

5. Urządź zabawę z dzieckiem, polegającą na powtarzaniu dźwięków po dziecku.  
6.  Unikaj  sytuacji  przeciążenia  dziecka  nadmiernym  oddziaływaniem  gramofonu, 

radia,  telewizji  i  innych  form  nagrywanej  mowy.  Dzieci  niewidome  mogą  powtarzać 
zasłyszane  wyrażenia  w  sposób  bezsensowny  zamiast  uczestniczyć  w  nawiązywaniu 
komunikacji językowej z inną osobą.  

 
 
 
 

JĘZYK II 

 

Wiek 1-2 

 

Uwagi i wskazania ogólne 
1/.  Kontynuowanie  ćwiczeń  językowych  w  tym  wieku  powinno  być  oparte  na 

zdobytych  wcześniej  (0-1  r.  ż.)  przez  dziecko  doświadczeniach.  W  proponowanych 
ć

wiczeniach  należy  zatem  w  większym  stopniu  wykorzystywać  informacje  czuciowo-

dotykowe,  wrażenia  smakowe,  węchowe  a  nie  tylko  bodźce  słuchowe.  Zbyt  duża 
różnorodność  nowych  bodźców  dźwiękowych  uniemożliwia  poznawczą  kontrolę 
otoczenia  przez  dziecko.  Prowadzi  do  zachowań  lękowych  u  dzieci,  do  wtórnego 
hamowania poznawczej eksploracji otoczenia.  

2/.  Wykonanie  różnych  zadań  na  materiale  wprowadzonym  przez  dorosłego 

powinno  być  poprzedzone  poznaniem  tego  materiału  przez  dziecko  (wcześniejsza 
eksploracja przedmiotu czy grupy przedmiotów).  

3/. Należy zwiększać rolę aktywności niewerbalnej wspomagającej przekazywanie 

informacji poprzez wypowiedzi słowne. Należałoby w większym stopniu wykorzystywać 
gestykulację, żywą mimikę w procesie komunikowania znaczeń dziecku.  

4/. W ćwiczeniach z naśladowaniem głosek przez dziecko należy pamiętać o tym, 

ż

e  dzieci  w  tym  wieku  naśladują  przede  wszystkim  samogłoski,  które  znajdują  się  na 

początku lub na końcu słowa.  

 

 

JĘZYK 19 

 

Wiek 1-2 

 

UŻYWA SŁOWA "WIĘCEJ" ("JESZCZE") W 3 RÓŻNYCH SYTUACJACH  
 
1.  Powiedz:  "więcej",  "jeszcze",  Jeżeli  dziecko  wskazuje,  że  chce  czegoś  więcej. 

Zaniechaj podawania mu wzorów, gdy używa tego wyrazu w sposób właściwy.  

2.  Używaj  ulubionych  zabawek  dziecka:  klocków,  zwierzątek  z  plastyku,  baniek 

mydlanych.  Wręcz  dziecku  niewielką  ich  liczbę.  Jeżeli  dziecko  poprosi  o  więcej,  podaj 
mu więcej zabawek.  

3. Stosuj czynności ruchowe, jak na przykład "jeżdżenie na koniu", "kołysanie się". 

Wstrzymaj te zabawy i zaczekaj, aż dziecko poprosi "jeszcze".  

4.  Zachęcaj  dziecko  do  używania  wyrazu  "więcej"  ("jeszcze")  w  połączeniu  z 

innymi wyrazami, gdy tylko nauczyło się posługiwania nim w sposób izolowany (więcej 
mleka,  pohuśtaj  jeszcze).  Na  początku  podaj  dziecku  wzór  łączenia  wyrazów.  Ćwicz 
wspólnie  z  dzieckiem,  stosowanie  tych  złożonych  konstrukcji.  (Nie  zapominaj  o 
zabawowym charakterze tych ćwiczeń.)  

 
 

JĘZYK 20 

 

Wiek 1-2 

 

NAŚLADUJE WYMOWĘ 3 SAMOGŁOSEK  
 
1.  Zachęć  dziecko  do  naśladowania  następujących  dźwięków  mowy  po  tym,  jak 

pokazałeś mu, jak należy wymawiać te dźwięki: Ewa, oko, auto, ucho.  

2. Powiedz znany dziecku wierszyk, opuszczając jedno słowo. Poproś dziecko, by 

podało to opuszczone słowo ("Koci, koci, łapci, jedziemy do ..."; "W pokoiku na stoliku 
stało  mleczko  i  ...").  Ważna  jest  tu  umiejętność  antycypowania  przez  dziecko  sytuacji 
opisanych w wierszyku.  

3.  Posłuż  się  kukiełkami.  Niech  kukiełki  "artykułują"  różne  samogłoski.  Zachęć 

dziecko  do  powtarzania.  Często  udzielaj  dziecku  pochwał  oraz  nagradzaj  za  poprawne 
wykonanie ćwiczenia.  

4.  Śpiewaj  proste  piosenki  ("Wlazł  kotek  na  płotek").  Zachęcaj  dziecko  do 

samodzielnego śpiewania.  

5.  Nagraj  dźwięki  na  taśmę  magnetofonową.  Powiedz  dziecku,  by  powtarzało 

dźwięki po usłyszeniu ich z magnetofonu.  

 
 

JĘZYK 21 

 

Wiek 1-2 

 

PROSZĄC  O  COŚ,  POSŁUGUJE  SIĘ  SŁOWAMI  RÓWNOWAŻĄCYMI 

ZDANIA ("PIĆ", "WODY")  

 
Uwaga:  
Zaakceptuj każdą próbę, jaką czyni dziecko, by powiedzieć, czego chce. Następnie 

daj  mu  do  zrozumienia,  że  wiesz  o  co  mu  chodzi.  Powtórz  sposób  poprawny 
wypowiedziane  przez  dziecko  słowo.  W  miarę  czynionych  przez  dziecko  postępów, 
możesz oczekiwać większej dokładności.  

 
1. Zapytaj dziecka: "Co ci podać?" ("Czego chcesz?") w czasie posiłku lub zabawy. 

Wymów  właściwe  słowo,  a  następnie  pierwszy  dźwięk  w  celu  zachęcenia  dziecka  do 
dopowiedzenia  reszty  słowa.  Jeżeli  na  przykład  sądzisz,  że  dziecku  chodzi  o  picie, weź 

                                                       15 

kubek mleka, podsuń go dziecku i powiedz: "Pić-Pić-Pić - Pi...ć-Pi ...ć-Pi...".  

2.  Pochwal  dziecko  za  zbliżone  do  poprawnych  wypowiedzi,  które  -  jak  ci  się 

wydaje - są próbami proszenia o coś.  

3.  Kiedy  już  dziecko  przyswoiło  wyraz,  którym  może  się  posługiwać  w  celu 

żą

dania  czegoś,  zachęcaj  je  do  stałego  posługiwania  się  nim.  W  odpowiedzi  poczęstuj 

dziecko ciasteczkiem, sokiem, pohuśtaj je lub daj coś albo wykonaj jakąś czynność, którą 
dany wyraz (zdanie) oznacza.  

 
 

JĘZYK 22 

 

Wiek 1-2 

 

WYKAZUJE ZROZUMIENIE NASTĘPSTWA ZDARZEŃ (IDZIE DO SZAFY Z 

UBRANIAMI  PO  USŁYSZENIU  "IDZIEMY  NA  SPACER  -  CHODŹMY  NA 
SPACER")  

 
1.  Wskazuj  na  konkretne  dźwięki  towarzyszące  codziennym  zajęciom,  aby  w  ten 

sposób  dziecko  nauczyło  się  rozróżniania  ich  i  kojarzenia  pewnych  dźwięków  z 
następującym tuż potem zdarzeniem. Przykładami takich wskazówek akustycznych mogą 
być:  lanie  się  wody  do  wanny  przed  kąpielą,  dzwonek  u  drzwi  zapowiadający  czyjeś 
odwiedziny.  

2.  Powiedz:  "Idziemy  (chodźmy)  na  spacer."  Zaprowadź  dziecko  do  szafy  z 

ubraniami lub do drzwi frontowych, a następnie wyprowadź z domu. Kiedy indziej, gdy 
dziecko bez żadnego przypominania - po usłyszeniu "Idziemy na spacer" - samo idzie do 
szafy lub w kierunku drzwi, pochwal je za to. Powiedz: "Świetnie! Idziesz wziąć swoją 
kurtkę."  

3.  Po  usłyszeniu  dźwięku,  który  coś  oznacza,  wyjaśnij  go  dziecku  i  zareaguj  nań, 

pokazując  w  ten  sposób,  jak  ma  postępować  w  takich  sytuacjach  dziecko.  "Słyszę,  jak 
szczeka Reksio. Chodźmy go wypuścić."  

 
 

JĘZYK 23+ 

 

Wiek 1-2 

 

MÓWI "JUŻ NIE MA (JUŻ NIE MAM)" W 2 ODPOWIEDNICH SYTUACJACH  
 
1. Mówiąc "Już nie ma" używaj specyficznej intonacji i używaj tego wyrażenia w 

różnych (często występujących) sytuacjach, które z pewnością nie jeden raz się powtórzą.  

2. Powiedz: "Już nie ma", kiedy dziecko skończyło jeść (zjadło wszystko). Pozwól 

dziecku sprawdzić, czy talerzyki są puste.  

3.  Wypuść  wodę  z  wanny  lub  włóż  ostatnie  drewno  do  pieca.  Powiedz:  "Już  nie 

ma". Posłuż się innymi przykładami na coś, czego "już nie ma" ("już się skończyło") i co 
nie pojawi się ponownie.  

4.  Nie  używaj  tego  wyrażenia  na  określenie  sytuacji  w  czasie  zabawy  w 

"chowanego",  ponieważ  dziecko  może  być  zdezorientowane,  co  oznacza  "już  (nikogo) 
nie ma", gdy za chwilę pojawia się ta osoba, inne osoby.  

5.  Dziecku  niewidomemu  pomóż  w  zrozumieniu  "już  nie  ma"  za  pomocą 

dotykowego stwierdzenia, że coś jest puste (np. talerz, miseczka, wanienka).  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 24 

 

Wiek 1-2 

 

SŁUCHA PRZEZ 1-2 MINUTY WIERSZA LUB RYMOWANEK  
 
1. Używaj książek z barwnymi ilustracjami, które wiążą się tematycznie z wierszem 

czy  rymowanką.  W  kontakcie  z  dzieckiem  niewidomym  posłuż  się  dzwoneczkiem, 
kawałkiem  futerka  czy  specjalnymi  książkami  o  charakterystycznych  efektach 
akustycznych i zapachowych (jeżeli takimi dysponujesz).  

2.  Czytaj  rymowanki  w  zmiennym,  "huśtawkowym"  rytmie.  Okaż  twoje  własne 

zadowolenie wypływające z czytania wierszy i rymowanek.  

3.  Wspólnie  z  dzieckiem  wykonuj  ruchy,  które  towarzyszą  wielu  rymowankom  i 

wierszykom.  

4. Zob. elementy psychozabawy stanowiące podstawę metody Bon Depart (dobrego 

startu)  -  patrz:  M.  Bogdanowicz:  "Metoda  Bon  Depart  i  próby  jej  zastosowania  w 
przedszkolu", Wychowanie w Przedszkolu, 1965, nr 7/8.  

 
 

JĘZYK 25 

 

Wiek 1-2 

 

STOSUJE  SIĘ  DO  3  RÓŻNYCH  POLECEŃ  DOTYCZĄCYCH  WYKONANIA 

POJEDYNCZEJ  CZYNNOŚCI  ("ZATRZYMAJ  ZABAWKĘ",  "ZAKLASZCZ  W 
DŁONIE", 

"PÓJDŹ 

DO 

KUCHNI") 

POLECENIA 

WYDAWANE 

BEZ 

TOWARZYSZĄCYCH IM GESTÓW  

 
1.  Na  początku  łącz  polecenia  werbalne  z  gestami.  Na  przykład:  z  lekka  uderz  w 

krzesło  i  powiedz  "Usiądź".  Pochwal  dziecko,  jeżeli  się  zastosowało  do  polecenia. 
Stopniowo  ograniczaj  stosowanie  gestów.  Nie  zapominaj  stosować  pochwał  za  udane 
wykonanie polecenia.  

2.  Zacznij  wydawać  polecenia  dotyczące  codziennych  czynności  ("Weź  buciki"). 

Na  początku  możesz  prowadzić  dziecko  do  miejsca,  gdzie  się  znajdują  jego  buciki,  by 
wzięło  je  stamtąd.  Ale  już  po  kilku  dniach  daj  dziecku  trochę  czasu, by samo zaczęło i 
wykonało tę czynność. Pochwal dziecko, jeżeli polecenia wykonało prawidłowo.  

3. Spróbuj urządzić zabawę ze stosowaniem poleceń (toczenie piłki, maszerowanie, 

unoszenie ramion).  

4. Zorganizuj zabawę w wykonywanie poleceń wydawanych przez ciebie ("Usiądź, 

wstań,  podejdź,  daj  mi").  Pokaż  dziecku,  jak  wykonywać  dane  czynności.  Udzielając 
dziecku pomocy jeżeli tylko zachodzi taka potrzeba.  

5.  Wybierz  zestaw  3  poleceń,  wykonywania  których  ma  nauczyć  się  dziecko. 

Powtarzaj te polecenia codziennie zanim wprowadzisz nowe.  

 

                                                       17 

 

JĘZYK 26 

 

Wiek 1-2 

 

DOTYKA  U  SIEBIE  3  CZĘŚCI  CIAŁA  PO  USŁYSZENIU,  O  KTÓRĄ  CZĘŚĆ 

CHODZI  

 
1.  Zawsze  używaj  jednego  poprawnego  określenia  na  każdą  część  ciała  ("brzuch" 

raczej niż "brzusio").  

2.  Zapytaj:  "Gdzie  masz  ...?"  Weź  rączkę  dziecka  i  dotknij  nią  tę  część  ciała. 

Stopniowo  eliminuj  pomoc  manualną  aż  do  momentu,  kiedy  dziecko  -  na  polecenie  - 
dotyka  określonej  części  ciała.  Wprowadzaj  rymowanki  ułatwiające  dziecku 
wykonywanie takich poleceń: "Leci, leci osa do nosa; Leci, leci mucha do ucha; Leci, leci 
sroka  do  oka;    Leci,  leci  pszczoła  do  czoła  ...!".  Każdorazowo  przerabiaj  umiejętność 
określania  jednej  tylko  części  ciała.  Następne  określenia  wprowadzaj  dopiero  wówczas, 
gdy dziecko w zupełności poznało te, których uczyłeś poprzednio.  

3. Wykorzystuj piosenki - rymowanki do uczenia dziecka określeń różnych części 

ciała  (lalki,  tego  dziecka,  innego  dziecka,  osoby  dorosłej).  Stopniowo  wycofuj  się  z 
podpowiadania dziecku tych określeń i obserwuj, jak ono sobie radzi z pokazywaniem i 
nazywaniem (przy uzupełnieniu tekstu piosenki) różnych części swego ciała.  

4.  Pozwól  dziecku  nosić  jakąś  naszywkę  z  którejś  strony  ciała.  Zapytaj:  "Gdzie 

naszywka?".  

5.  Urządzaj  zabawę  w  rodzaju  takiej  oto:  "Jeżeli  ci  jest  dobrze  to  dotknij  palcem 

nosa".  

6. Użyj lustra. Stań obok dziecka. Dotykaj własnych części ciała i poproś dziecko, 

aby  dotknęło  tej  samej  części  swego  ciała.  Po  jakimś  czasie  masz  prawo  oczekiwać  od 
dziecka wykonywania tych ćwiczeń bez twojej pomocy.  

7. Dziecko niewidome będzie musiało przyswoić tę umiejętność (i inne tego typu) 

zanim rozpocznie naukę samodzielnego chodzenia posługując się białą laską.  

 
 

JĘZYK 27 

 

Wiek 1-2 

 

MÓWI 5 RÓŻNYCH WYRAZÓW (NIE, WODA, PIĆ ...)  
 
1. Zachęcaj dziecko do posługiwania się przyswojonymi wyrazami.  
2.  Pokaż,  jak  się  artykułuje  nowe  pojedyncze  wyrazy.  Pochwal  dziecko,  jeśli 

wymówi jakiś pojedynczy wyraz.  

3.  Zareaguj  na  mowę  dziecka  pochwałą  pod  jego  adresem  i  swoją  własną 

odpowiedzią werbalną. Dziecko: "Pić". Dorosły: "Tak, możesz się napić".  

4.  Jeżeli  dziecko  źle  wymawia  jakiś  wyraz,  wymów  ten  wyraz  z  poprawną 

artykulacją. Zachęć dziecko do powtórzenia tego słowa. Nie zapominaj o swoistej mowie 
dziecięcej.  

5.  Na  początku  zaakceptuj  artykulację  zbliżoną  do  poprawnej,  lecz  stopniowo 

stawiaj dziecku większe wymagania w zakresie artykułowania wyrazów.  

6.  Zachęcaj  do  rozszerzania  słownictwa  dziecka  poprzez  stwarzanie  dziecku 

możliwości  nabywania  doświadczeń  związanych  ze  znaczeniem  nowych,  dopiero 
poznanych wyrazów.  

 
 

JĘZYK 28 

 

Wiek 1-2 

 

POPROSZONE,  POTRAFI  WSKAZAĆ  I  PODAĆ  5  KONKRETNYCH 

PRZEDMIOTÓW  

 
1.  Połóż  (ustaw)  jakiś  przedmiot  przed  dzieckiem.  Powiedz:  "Daj  mi  ..."  lub: 

"Dotknij ..." Aby pokazać, jak dziecko ma wykonać tę czynność, połóż jego rękę na tym 
przedmiocie. Postępuj tak dotąd, dopóki dziecko nie zacznie wykonywania czynności - na 
prośbę - bez twojej pomocy.  

2. Wyjmij 2-3 różne przedmioty. Poproś dziecko, aby dało ci lub dotknęło każdego 

z  nich.  (Te  przedmioty  powinny  były  być  wprowadzone  -  pojedynczo  -  w  części 
pierwszej  tego  ćwiczenia).  Pochwal  dziecko  i  nagródź  za  poprawne  wykonanie 
czynności.  

3. Stopniowo zwiększaj liczbę do 5.  
4.  Nagródź  dziecko  za  wskazanie  lub  przekazanie  tobie  przedmiotu.  Pozwól 

dziecku  przez  jakiś  czas  pobawić  się  tym  przedmiotem  lub  przyjrzeć  się  mu  z  bliska. 
Wtedy, gdy dziecko obraca przedmiot w ręku, omów z nim cechy tego przedmiotu: duży, 
mały, gładki, chropowaty, ciepły, zimny.  

5.  Wyrażaj  zgodę  na  to,  aby  dziecko  mogło  spożytkować  tę  umiejętność  przy 

każdej  sposobności.  Poproś  dziecko,  aby  "dało"  ci  lub  "dotknęło"  kilka  przedmiotów, 
napotkanych gdziekolwiek.  

6.  Pójdź  z  dzieckiem  na  spacer.  Powiedz,  "Dotknij  drzewa,  kwiatów  itp." 

Wszystkie poprawne odpowiedzi (reakcje) powinny się spotkać z twoją pochwałą.  

 
 

JĘZYK 29 

 

Wiek 1-2 

 

ZAPYTANE, PODAJE SWOJE IMIĘ (LUB IMIĘ ZDROBNIAŁE)  
 
Zacznij  tę  grupę  ćwiczeń  od  stworzenia  dziecku  możliwości  poznania  (i 

artykułowania)  imion  znanych  dziecku  bliskich  osób  -  "Mama  Jola,  Tata  Alek,  Babcia 
Zosia, Dziadzio Wacek ...".  

 
1.  Posłuż  się  zdjęciem  lub  lustrem.  Poproś,  aby  dziecko  dotknęło  siebie  i  podało 

(swoje) imię.  

2.  Zapytaj  dziecka:  "Jak  masz  na  imię?"  Wskaż  palcem  na  dziecko  lub  delikatnie 

dotknij jego piersi. Powiedz, "Masz na imię ...". Stopniowo eliminuj pomoc, mówiąc imię 
szeptem lub wymawiając początkową głoskę imienia. Dziecko niech dokończy. Pochwal 
dziecko, jeżeli poda własne imię.  

3.  Stale  używaj  imienia  dziecka,  kiedy  wydajesz  mu  polecenia,  zadajesz  pytania, 

jak  również  w  trakcie  rozmów  z  dzieckiem.  Sporadycznie  zwracaj  się  do  dziecka, 

                                                       19 

mówiąc  do  niego  imieniem  zdrobniałym  lub  używając  jakiegoś  określenia 
pieszczotliwego, które przylgnęło do dziecka.  

4.  Ubierając  dziecko  zapytaj:  "Czyja  to  koszulka?"  Zachęć  do  udzielenia 

odpowiedzi,  podając  dziecku  jej  wzór:  "Jasia".  Pytając:  "Czyja  to  zabawka?",  odnoś 
pytanie do ulubionych rzeczy dziecka.  

 
 

JĘZYK 30 

 

Wiek 1-2 

 

DOTYKA  I  OKREŚLA  CZĘŚCI  WŁASNEJ  TWARZY:  UCHO,  NOS,  USTA, 

OKO, POLICZEK  

 
1.  W  rozmowach  w  trakcie  mycia  twarzy  dziecka  wspominaj  również  o  nazwach 

poszczególnych części twarzy ("A teraz umyjemy uszy i za uszami, buzię, policzki").  

2.  Dotykaj  różnych  części  twarzy  dziecka,  zadając  pytanie:  "Co  to?"  Udzielaj 

odpowiedzi tylko wtedy, kiedy ta pomoc jest niezbędna.  

3. Za każdym razem ucz dziecko określenia jednej części twarzy. Pomagaj dziecku 

w  rozpoznawaniu  poszczególnych  części  twarzy  tylko  wtedy,  kiedy  dziecko  twojej 
pomocy faktycznie potrzebuje. Zawsze proś dziecko, by samo nazwało tę identyfikowaną 
część twarzy.  

4.  Stań  z  dzieckiem  przed  lustrem.  Powiedz,  by  dziecko  dotykało  części  twarzy, 

kiedy mówisz o niej. ("Dotknij ucha". "Pociągnij za nos").  

5. Dziecko niewidome na początku będzie potrzebowało twojej pomocy. Weź jego 

palec wskazujący i z lekka uderzaj nim w nos dziecka, mówiąc: "To jest nos". Stopniowo 
zmniejszaj zakres udzielanej dziecku pomocy.  

 
 

JĘZYK 31 

 

Wiek 1-2 

 

ŁĄCZY UŻYCIE SŁÓW I GESTÓW, ŻEBY DAĆ DO ZROZUMIENIA, CZEGO 

CHCE  

 
1.  Jeżeli  dziecko  żąda  czegoś  wskazując  na  to  palcem  lub  czyniąc  inne  gesty, 

postaraj się, aby dziecko wymówiło wyraz, który określa to, czego ono chce. Na przykład 
dziecko  pokazuje  na  kubek.  Osoba  dorosła  mówi:  "Chcesz  się  napić?"  "Powiedz:  pić". 
Zaakceptuj na początku wymowę zbliżoną do poprawnej.  

2.  Podaj  dziecku  pierwszą  głoskę  słowa,  jeżeli  stara  się  gestami  dać  do 

zrozumienia,  o  co  mu  chodzi.  Na  przykład  dziecko  trzyma  ręce  wyciągnięte  ku 
dorosłemu. Osoba dorosła mówi: "Aha, chcesz na rączki do mamy, do ma-my,  ... do ma 
...". Dziecko dopowiada resztę.  

 
 

JĘZYK 32 

 

Wiek 1-2 

 

MÓWI IMIĘ ZWIERZĘCIA W JEGO OBECNOŚCI  
 
1.  Zacznij  od  jednego  znanego  dziecku  zwierzęcia  domowego.  Pomóż  dziecku 

dotknąć i poznać zwierzę. Określaj je imieniem: "Pogłaskajmy Reksia", "To jest bardzo 
miły pies".  

2. Zachęcaj dziecko, by powiedziało: "Reksio jest naszym psem".  
3.  Spróbuj  wypożyczyć  zaprzyjaźnionego  łagodnego  psa,  aby  ułatwić  dziecku 

uogólnienie  pojęcia  "pies".  Powiedz:  "Azor  jest  psem".  Pomóż  dziecku  czuć  się 
bezpiecznie, gdy patrzy na "Azora".  

4.  Powtórz  to  samo  z  innymi  zwierzętami  domowymi,  jednakże  każdorazowo 

wprowadzając tylko jeden ich typ.  

5. Pozwól dziecku dotknąć zwierząt, kiedy to tylko możliwe. W przypadku dzieci 

niewidomych lub słabowidzących podawaj dodatkowy opis słowny zwierząt.  

 
 

JĘZYK 33 

 

Wiek 1-2 

 

ODPOWIADA  NA  PYTANIE:  "CO  TO  JEST?",  "KTO  TO  JEST?",  PODAJĄC 

NAZWĘ PRZEDMIOTU, IMIĘ OSOBY  

 
1.  Posłuż  się  kilkoma  znanymi  dziecku  przedmiotami.  Daj  dziecku  jakąś  rzecz, 

pytając: "Co to jest?" Podaj wzór odpowiedzi. Powiedz, by dziecko powtórzyło. Pochwal, 
jeżeli udzielane odpowiedzi są poprawne.  

2. Przekartkuj książkę zawierającą duże i wyraźne ilustracje. Zapytaj: "Co to jest?", 

"Kto to jest?" w odniesieniu do przedmiotów i osób znanych dziecku.  

3.  Utrwal  u  dziecka  schemat  poprawnej  artykulacji  danego  słowa  powtarzając  po 

dziecku poprawną odpowiedź i chwaląc je za nią.  

4.  W  przypadku  dziecka  niewidomego  unikaj  na  tym  etapie  jego  rozwoju 

stosowania zminiaturyzowanych przedmiotów.  

 
 

JĘZYK 34 

 

Wiek 1-2 

 

NAZYWA  (PO  IMIENIU)  ZNAJOMYCH  LUDZI  LUB  ZNANE  ZWIERZĘTA 

DOMOWE  

 
1. Używaj często imion członków rodziny, aby dziecko mogło wypracować u siebie 

skojarzenia:  osoba  -  imię.  Staraj  się  wyrobić  u  dziecka  umiejętność  rozróżniania  osób 
będących członkami rodziny. ("Daj piłkę Eli", "Podaj łyżkę Tomkowi").  

2.  Poproś  dziecko,  by  wymieniło  imię  znanej  mu  osoby  (imiona  osób)  i  imię 

jednego ulubionego zwierzęcia, gdy te osoby i zwierzęta są obecne w danej chwili. Podaj 
dziecku wzór odpowiedzi i pochwal je za starania.  

3. Poproś, aby członkowie rodziny pytali dziecka o swoje imiona.  
4.  W  przypadku  dziecka  niewidomego  upewnij  się,  czy  słyszany  głos  pomaga 

                                                       21 

dziecku.  Pozwól  mu  na  poznanie  za  pomocą  dotyku  osoby  lub  poznanie  dotykiem 
ulubionego zwierzęcia, imiona których dziecko ma podać.  

 
 

JĘZYK 35 

 

Wiek 1-2 

 

OKREŚLA ZNANE ZABAWKI  
 
1. Pomóż dziecku wziąć do ręki zabawkę. Podaj dziecku wzór określania zabawki i 

poproś je, aby powtórzyło nazwy zabawek w takiej kolejności, w jakiej zabawki leżą w 
pudełku.  

2. Urządź zabawę polegającą na poszukaniu ukrytej zabawki ("Gdzie jest piłka?"). 

Kiedy  dziecko  ją  znajdzie  poproś  o  podanie  jej  nazwy.  Podaj  wzór  prawidłowej 
odpowiedzi i pochwal dziecko za taką odpowiedź.  

3. Powiedz dziecku, by nazwało zabawkę, o którą prosi.  
4. Powiedz dziecku, by nazwało zabawkę, którą się bawi. Podaj wzór odpowiedzi, 

jeżeli zajdzie ku temu potrzeba.  

5.  Nazywaj  wszystkie  nowe  zabawki,  które  dziecko  otrzymuje.  Powiedz,  by 

dziecko  powtórzyło  te  nazwy.  Zawsze  udzielaj  pochwały  za  próby  nazwania  przez 
dziecko przedmiotów - znanych, nowych.  

 
 

JĘZYK 36 

 

Wiek 1-2 

 

PROSI  O  JEDZENIE  WYMIENIAJĄC  JE  Z  NAZWY  (MLEKO,  PLACEK, 

CIASTKO)  

 
1. Używaj nazw produktów żywnościowych, które - jak się spodziewasz - dziecko 

zechce  zjeść  w  czasie  przygotowywania  posiłków  i  układania  ich  na  stole,  talerzyku, 
tacce.  

2. Podaj nazwę produktu: "To jest ...", "Co to jest?", "Tak, to jest ...".  
3. Weź do ręki to, co dziecko chce zjeść. Podaj nazwę tego i poproś, by dziecko ją 

powtórzyło.  

4. Podaj jedzenie w małych porcjach, aby dziecko mogło poprosić o "dokładkę". Na 

początku  podawaj  wzór  nazwy  jedzenia  i  poproś  dziecko,  aby  wypowiedziało  ją. 
Czynność  ta  powinna  być  powtarzana  aż  do  czasu,  gdy  dziecko  potrafi  bez  żadnej 
pomocy poprosić o konkretne jedzenie.  

5. Poproś, aby dziecko wymieniło nazwy różnych owoców i warzyw, które znajdują 

się w sklepie.  

 
 

JĘZYK 37 

 

Wiek 1-2 

 

ZADAJE  PYTANIA  Z  INTONACJĄ  WZNOSZĄCĄ  SIĘ  PRZY  KOŃCU 

WYPOWIEDZI (WYRAZU LUB ZDANIA)  

 
1.  Podaj  dziecku  wzór  pytań  jedno-  lub  dwuwyrazowych,  przesadnie  wznosząc 

intonację przy końcu wyrazu lub całego wyrażenia (zdania). Dotknij jakichś przedmiotów 
i  zapytaj:  "Piłka?".  Poproś  dziecko,  by  powtórzyło  twoje  słowa.  Okaż  dziecku  swoje 
zadowolenie z umiejętności użycia intonacji wznoszącej się w końcu wyrazu lub zdania.  

2. Pokaż dziecku, w jaki sposób prosi się o jakąś rzecz. Poproś je, by powtórzyło z 

taką  samą  intonacją.  Musisz  wymagać  intonacji  przynajmniej  zbliżonej  do  poprawnej. 
Pochwal dziecko za czynione starania.  

3.  Odpowiadaj  na  intonację  pytającą  -  nawet  jeżeli  zostało  wypowiedziane  tylko 

jedno  słowo  -  jak  gdyby  było  to  prawidłowo  zbudowane  zdanie.  Jeżeli  na  przykład 
dziecko  trzyma  w  ręce  (w  rękach)  piłkę  i  mówi:  "Piłka?"  z  intonacją  wznoszącą  się 
odpowiedz: "Tak, to jest piłka".  

 
 

JĘZYK 38 

 

Wiek 1-2 

 

ODPOWIADA  NA  PYTANIA  TYPU  "CZY  ...?"  TWIERDZĄCO  LUB 

PRZECZĄCO  

 
1.  Podaj  wzór  zadawania  pytań  i  udzielania  na  nie  odpowiedzi  twierdzących  lub 

przeczących,  rozmawiając  z  inną  osobą  dorosłą  w  obecności  dziecka.  Zadawaj  pytania, 
dotyczące  znanych  dziecku  osób  i  zdarzeń,  w  środkach  językowych  dziecka.  "(Imię 
dziecka), czy to jest twoja kaczuszka?", (o piszczącej gumowej zabawce - kaczuszce).  

2.  Jeżeli  dziecko  odpowiada  tylko  gestami  lub  mówiąc  coś  w  sposób 

niezrozumiały,zadaj  ponownie  pytanie  i  sam  odpowiedz  na  nie.  Po  raz  trzeci  zadaj  to 
pytanie, spodziewając się usłyszeć odpowiedź dziecka: "Tak" lub "Nie". Odpowiedz sam, 
podając poprawny wzór odpowiedzi, jeżeli dziecko nadal nie odpowiada.  

3.  Zadawaj  dziecku  proste  pytania  dotyczące  codziennych  czynności  i  potrzeb 

dziecka. Podawaj wzory odpowiedzi twierdzących i przeczących.  

4.  Jeżeli  dziecko  we  właściwy  sposób  naśladuje  podawany  przez  ciebie  wzór 

odpowiedzi,  możesz  zaprzestać  takiej  pomocy.  W  ciągu  dnia  zadawaj  dziecku  pytania 
typu: "Czy chcesz placuszka?". Spróbuj uzyskać od dziecka odpowiedź zanim zaczniesz 
przygotowywać dla niego jedzenie.  

5.  Zapytaj  dziecka,  czy  chce  i  co  chce  ono  (wymień  rodzaj  pożywienia)  na  obiad 

czy podwieczorek. Spróbuj uzyskać od dziecka odpowiedzi słowne.  

 
 
 
 

JĘZYK III 

 

Wiek 2-3 

 

Wskazania i uwagi ogólne 
1/.  W  kształtowaniu  artykulacji  u  dzieci  w  tym  wieku  można  już  wykorzystywać 

                                                       23 

informację  dotykową  w  odpowiednim  ułożeniu  narządów  mowy  w  procesie 
wypowiadania danych dźwięków. Ważne jest bowiem nie tylko naśladowanie końcowego 
produktu  artykulacji  ale  także  poznawanie  przez  dziecko  odczuć  kinestetycznych 
związanych ze sposobem artykułowania głosek.  

2/.  Dla  dalszego  rozwoju  wrażliwości  słuchowej  należy  w  tym  wieku  ćwiczyć 

odpoznawanie  i  różnicowanie  przez  dziecko  intonacji,  siły  głosu,  akcentu,  brzmienia 
głosu, tempa i rytmu mówienia. Ćwiczenia te powinny być wzbogacone o demonstracje z 
użyciem instrumentów muzycznych: głośno-cicho, wysoko-nisko, szybko-wolno, itp.  

3/.  Wszystkie  dotychczasowe  ćwiczenia  dotyczyły  interakcji  dziecko  -  dorosły. 

Trzeba  stopniowo  przyzwyczajać  dziecko  do  uczestnictwa  w  grupie.  Całość  ćwiczeń 
językowych w tym wieku powinny uzupełniać niewerbalno-werbalne interakcje dziecka z 
innymi dziećmi.  

 
 

JĘZYK 39 

 

Wiek 2-3 

 

POWTARZA  POŁĄCZENIA  DWU  CYFR  LUB  SŁÓW  W  TEJ  SAMEJ 

KOLEJNOŚCI  

 
1.  Wymów  powoli  dwa  wyrazy  lub  dwie  cyfry,  zmieniając  melodię  głosu.  Poproś 

dziecko, by powtórzyło za tobą owe połączenia.  

2.  Ćwicz  z  dzieckiem  określanie  tożsamości  różnych  (znanych  dziecku)  osób, 

określania  tożsamości  dziecka  także,  wykorzystując  następujące  dwu-członowe 
konstrukcje:  imię/nazwisko,  nazwisko/wiek,  imię/wiek,  miasto/ulica,  ulica/numer  domu 
...  

3. Wprowadzaj wiersze - rymowanki zawierające połączenia dwu cyfr lub słów, np. 

"1, 2 - Janek ma, 3, 4 - smaczne sery". Wymawiaj tylko wyrazy lub tylko cyfry, dziecko 
natomiast ma uzupełnić tekst rymowanki. Naucz dziecko wierszyka: "Kto ty jesteś? Polak 
mały, - Jaki znak twój? Orzeł biały ...".  

4. W czasie spaceru z dzieckiem możesz odliczać: "raz, dwa; raz dwa" albo: "lewa, 

prawa; lewa, prawa" w takt kroków.  

 
 

JĘZYK 40 

 

Wiek 2-3 

 

DOTYKA  I  OKREŚLA  CZĘŚCI  WŁASNYCH  KOŃCZYN:  RĘKA,  NOGA, 

ŁOKIEĆ, KOLANO  

 
1.  W  trakcie  kąpieli  lub  ubierania  (rozbierania)  dotykaj  i  nazywaj  części  kończyn 

dziecka.  Używaj  stale  tych  samych,  poprawnych  nazw  na  określenie  poszczególnych 
części kończyn: ręka, noga, łokieć, kolano... 

2.  Przesuwaj  ręce  dziecka  po  jego  ciele  nazywając  różne  jego  części.  Zachęć 

dziecko do powtarzania po tobie każdej nazwy części ciała.  

3.  Dotknij  jakiejś  części  ciała  dziecka.  Poproś  dziecko,  aby  nazywało  ją.  Zapytaj: 

"Co to jest?" Podaj wzór odpowiedzi i pochwal dziecko za próby odpowiedzi.  

4.  Połóż  rękę  dziecka  na  jakiejś  części  twojego  ciała  i  powiedz  na  przykład:  "To 

jest ręka". Poproś dziecko, by dotknęło swojej ręki i nazwało ją. Nazwij jakąś część ciała 
i poproś dziecko, aby dotknęło tej samej części swego ciała i podało jej nazwę.  

5.  Posłuż  się  łatwymi  do  zapamiętania  piosenkami,  których  tekst  zawiera  nazwy 

części ciała w trakcie wspólnego śpiewania takiej piosenki dziecko dotyka części swojego 
ciała.  

 
 

JĘZYK 41 

 

Wiek 2-3 

 

UŻYWA WYRAZU NA OKREŚLENIE POTRZEBY FIZJOLOGICZNEJ  
 
1.  Wybierz  określony  wyraz,  którego  będziesz  stale  używał  w  odniesieniu  do 

czynności związanych z toaletą dziecka. Podczas zmieniania pieluszek używaj wyrazu na 
określenie tego, co dziecko zrobiło.  

2.  Używaj  konkretnego  wyrazu,  kiedy  dziecko  pokazuje,  że  odczuwa  potrzebę 

fizjologiczną  (ściąganie  spodenek,  "przebieranie"  nóżkami).  Poproś  dziecko,  by 
powtórzyło dany wyraz.  

3.  Kiedy  dziecko  zaczyna  gestami  sygnalizować  odczuwaną  potrzebę,  zapytaj  je: 

"Czy  chcesz  ...?"  Jeżeli  dziecko  odpowiada  "Tak",  powiedz  mu,  żeby  "..."  Pochwal  za 
czynione starania wymówienia właściwego słowa (nie czekaj zbyt długo na odpowiedź).  

4. Dobierz taki wyraz, który będzie oznaczał to samo dla innych osób, które mogą 

nie znać bliżej dziecka. Pomoże to zrozumieć potrzebę fizjologiczną dziecka w sytuacji, 
gdy  w  pobliżu  nie  ma  jego  rodziców.  Postaraj  się  uczulić  wszystkich  domowników, 
opiekunów dziecka i pozostałe osoby, mające z nim styczność, na dany konkretny wyraz.  

 
 

JĘZYK 42x 

 

Wiek 2-3 

 

PODAJE  IMIĘ  ZWIERZĘCIA,  KIEDY  MU  SIĘ  POKAZUJE  ZDJĘCIE  TEGO 

ZWIERZĘCIA  

 
1.  Zanim  zaczniemy  dziecku  przedstawiać  fotografie  zwierząt,  powinno  ono  mieć 

pewien zasób doświadczeń z maksymalnie możliwą liczbą zwierząt. Może w tym pomóc 
chodzenie  do  ZOO  lub  sklepów  ze  zwierzętami,  gdzie  można  ćwiczyć  nazywanie 
autentycznych zwierząt.  

2.  Czytaj  dziecku  opowiadania  o  zwierzętach  i  zachęcaj  je  do  podawania  nazw 

zwierząt  przedstawionych  na  ilustracjach  na  początku  podawaj  dziecku  wzór,  lecz 
również żądaj od dziecka określania tożsamości zwierząt bez podawania takich wzorów. 
Posługuj  się  fotografiami,  jeżeli  są  duże  i  wyraźne.  Jeżeli  natomiast  zdjęcia  są 
nieodpowiednie,  zastąp  je  zabawkowymi  zwierzętami,  które  będą  służyły  za 
"ilustracyjny" komentarz do czytanego opowiadania.  

3.  Używaj  wizerunków  znanych  dziecku  zwierząt.  Ustaw  w  szeregu  trzy  duże 

wyraźne  fotografie  lub  wypchane  zwierzęta  i  poproś  dziecko,  aby  wskazało  nazwane 
przez  ciebie  zwierzę.  Jeżeli  dziecko  potrafi  to  zrobić,  poproś  je,  by  nazwało  -  najpierw 

                                                       25 

jedno,  potem  -  wszystkie  trzy  zwierzęta.  Pochwal  dziecko  za  próby  poprawnych 
odpowiedzi.  

 
x Może nie nadawać się dla dziecka całkowicie niewidomego.  
 
 

JĘZYK 43 

 

Wiek 2-3 

 

NAZYWA CZĘŚCI UBRANIA  
 
1.  Pokaż  dziecku  jego  ubranka.  Podaj  nazwy  poszczególnych  rzeczy  i  poproś 

dziecko o powtórzenie.  

2.  Dotknij  części  garderoby,  którą  dziecko  ma  na  sobie.  Zapytaj,  co to jest. Podaj 

nazwę i poproś, by dziecko powtórzyło.  

3.  Urządzaj  zabawy  lub  śpiewaj  piosenki,  w  których  mówi  się  o  odzieży.  ("Kto 

pierwszy  dotknie  bucika?",  "W  ten  sposób  wkładamy  koszulę",  "Wpadła  gruszka  do 
fartuszka").  

4.  Zachęcaj  dziecko  do  określania  wszystkich  rzeczy,  które  nosi  na  sobie.  Na 

początku  ćwicz  określanie  jedynie  rzeczy  najczęściej  noszonych,  następnie  rozszerzaj 
wykaz  rzeczy  o  takie  części  garderoby,  jak  rękawiczki  lub  szalik.  Pochwal  dziecko  za 
próby określania, nazywania części ubioru.  

 
 

JĘZYK 44+ 

 

Wiek 2-3 

 

WYKAZUJE  ZROZUMIENIE  ZAIMKÓW  OSOBOWYCH,  REAGUJĄC  NA 

WYDAWANIE POLECENIA ("DAJ TO JEJ")  

 
1.  Powiedz  dziecku,  by  podało  jakąś  rzecz  innemu  dziecku,  którego  imię  zostało 

użyte  w  poleceniu.  "Daj  to  Basi".  Zastąp  imię  zaimkiem  osobowym:  "Daj  to  jej". 
(Ćwiczenie prowadzić możesz w diadach, triadach lub w większych grupach dzieci).  

2.  Wybierz  jeden  z  zaimków,  na  przykład  "mnie".  Podawaj  takie  same  zaimki 

wydając  te  same  polecenia,  jak  na  przykład  -  "Podejdź  do  mnie"  do  czasu,  aż  dziecko 
zrozumie  znaczenie  zaimka  "mnie".  Wprowadzaj  następne  zaimki, każdorazowo - tylko 
jeden nowy zaimek i to wtedy, gdy poprzednie zostały już przyswojone.  

3.  Posłuż  się  gestami,  jak  na  przykład  wskazywanie  na  osobę.  Może  to  pomóc 

dziecku w zorientowaniu się, o kogo chodzi. Stopniowo zmniejszaj zakres stosowanych 
gestów. Nie "podpowiadaj" dziecku zbyt często.  

4. Dziecko niewidome może potrzebować większej pomocy w trakcie przyswajania 

tej umiejętności. Podawaj dwojakie formy wydawanych poleceń, jak na przykład: "Daj to 
Basi.  Tak.  Daj  to  jej."  Udziel  dziecku  niewidomemu  dodatkowo  pomocy  manualnej,  z 
lekka popychając je lub pociągając w kierunku "Basi".  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 

 

JĘZYK 45 

 

Wiek 2-3 

 

ŁĄCZY DWA SŁOWA DLA WYRAŻENIA PROŚBY O COŚ ("CHCĘ PIĆ")  
 
1.  Wypowiedzi  złożone  z  jednego  wyrazu  poszerzaj  o jeszcze jedno słowo. Jeżeli 

dziecko  mówi:  "Pić",  prosząc  o  coś  do  picia,  zapytaj:  "Co  chcesz  pić?"  -  "Mleczko? 
Soczek?" i odpowiednio: "Co chcesz jeść?" - "Ciastko? Chlebek?".  

2. Interpretuj wypowiedzi dziecka, lecz nie żądaj, by dziecko powtarzało po tobie. 

Jeżeli  na  przykład  dziecko  mówi:  "mleko,  kubek" i pokazuje na kubek, powiedz: "Aha, 
chcesz, by ci nalać mleka do kubka" lub jeszcze coś innego, czego - jak ci się wydaje - 
chce dziecko.  

3.  Pochwal  dziecko  za  każdą  próbę  dodawania  drugiego  wyrazu  do  wcześniej 

wypowiedzianego wyrazu pierwszego, nawet jeżeli drugi wyraz jest niekompletny.  

 
 

JĘZYK 46 

 

Wiek 2-3 

 

MÓWI, CO W DANEJ CHWILI ROBI (JE CIASTKO, SIEDZI NA NOCNIKU)  
 
1.  Nazywaj  najczęściej  wykonywane  przez  dziecko  czynności.  Po  podaniu  nazwy 

czynności  zapytaj  dziecka,  co  ono  robi.  Zapytaj:  "Co  robisz?"  Jeżeli  trzeba,  jeszcze  raz 
podaj wzór określenia wykonywanej czynności.  

2.  Nie  żądaj  od  dziecka,  by  używało  czasownika  we  właściwej  formie  osobowej. 

Wystarczy, jeżeli poda część zasadniczą, nawet w postaci zniekształconej.  

3. Poproś dziecko, by powiedziało co robi. Podaj wzór odpowiedzi.  
 
 

JĘZYK 47 

 

Wiek 2-3 

 

ODPOWIADA NA PYTANIA TYPU "GDZIE..." ZWROTEM PRZYIMKOWYM 

(W KUBKU, POD STOŁEM)  

 
1.  Powiedz  dziecku,  by  patrzyło  i  słuchało,  jak  wkładasz  jakąś  rzecz  do  czegoś, 

kładziesz  na  czymś  lub  pod  czymś.  Powiedz  do  dziecka:  "Piłka  jest  w  pudełku". 
Następnie  zapytaj:  "Gdzie  jest  piłka?"  Podaj  wzór  odpowiedzi  i  pochwal  dziecko  za 
czynione przez nie starania wykorzystania tego wzoru.  

2. Każ dziecku włożyć coś do pudełka, położyć na pudełku lub pod pudełkiem na 

polecenie. Następnie zapytaj dziecko, gdzie jest ta rzecz.  

3. Gdy dziecko rozumie znaczenie pytań ze słowem pytającym, "gdzie", zrezygnuj 

z podawania mu wzoru odpowiedzi. Podawaj wzór jedynie wtedy, gdy jest to niezbędne.  

4.  Powiedz  dziecku,  by  weszło  do  czegoś,  na  coś  lub  pod  coś.  Następnie  zapytaj, 

gdzie ono jest.  

                                                       27 

5.  Jeżeli  domownicy  wychodzą  z  pokoju  lub  domu  udając  się  do  różnych  miejsc, 

powiedz  dziecku,  dokąd  oni  poszli.  Następnie  zapytaj:  "Gdzie  jest  mamusia?"  Na 
początku  podaj  wzór  odpowiedzi,  skoro  tylko  odpowiedzi  dziecka  są  coraz  bardziej 
samodzielne, wyeliminuj podawanie wzoru.  

6. Umieść w różnych częściach pokoju kilka ulubionych zabawek dziecka. Zapytaj: 

"Gdzie jest ...?" Po poprawnej odpowiedzi pozwól dziecku wziąć tę zabawkę i pobawić 
się nią.  

7.  Podawaj  dziecku  pewne  wskazówki  dźwiękowe,  gdy  jest  to  potrzebne  (wrzuć 

klocek do pojemnika, wlej mleko do szklanki, rzuć bucik na podłogę). Poproś dziecko, by 
powiedziało, gdzie się dana rzecz znajduje.  

8. Stwarzaj dziecku (słabowidzącemu) możliwości poznania przyimków i zwrotów 

przyimkowych  ("na  górze",  "na  dole",  "w",  "nad",  "pod"  ...)  W  sytuacji  oglądania 
obrazków także (duże, wyraźne obrazki).  

 
 

JĘZYK 48 

 

Wiek 2-3 

 

KOJARZY DŹWIĘKI Z INSTRUMENTAMI MUZYCZNYMI  
 
1.  Posłuż  się  trzema  zabawkowymi  instrumentami  muzycznymi  (bębenek, 

dzwoneczki,  tamburyn).  Zagraj  na  bębenku  i  powiedz,  by  dziecko  posłuchało  jego 
dźwięku,  następnie  daj  pograć  dziecku.  Powtórz  to  samo  z  pozostałymi  dwoma 
instrumentami. Wskaż na różnice w dźwiękach.  

2.  Powiedz,  by  dziecko  obróciło  się  plecami  do  ciebie,  kiedy  będziesz  grał  na 

jednym  z  wyżej  wymienionych  instrumentów.  Następnie  poproś  dziecko,  by  odwróciło 
się  ponownie  twarzą  do  ciebie  i  wzięło  do  rąk  instrument,  na  którym  grałeś.  Jeżeli 
odpowiedź  jest  poprawna,  daj  dziecku  pograć  trochę  na  tym  instrumencie.  Jeżeli 
natomiast  odpowiedź  była  błędna,  pokaż  dziecku  instrument,  na  którym  grałeś,  i  zagraj 
jeszcze raz. Powiedz, by dziecko zagrało na instrumencie, który wskazało, i porównajcie 
dźwięki wydawane przez oba instrumenty.  

3.  Powtórz  powyższą  czynność  z  innymi  popularnymi  instrumentami.  Pozwól 

dziecku  grać  zarówno  na  autentycznych,  jak  i  zabawkowych  instrumentach  (fortepian, 
gitara, flet).  

4.  Zwróć  uwagę  dziecka  na  dźwięki  znanych  mu  instrumentów  muzycznych, 

nagrane  na  taśmie  magnetofonowej  lub  na płytach muzycznych; powiedz, by skojarzyło 
słyszany  dźwięk  z  instrumentem  muzycznym.  Ćwicz  z  dzieckiem  rozpoznawanie 
instrumentów  muzycznych  na  podstawie  analizy  dźwięków,  które  do  nas  docierają  (np. 
dźwięki płynące z radia).  

 
 

JĘZYK 49 

 

Wiek 2-3 

 

OKREŚLA  DŹWIĘKI  W  OTOCZENIU,  JEŻELI  POCHODZĄ  ZE  ZNANYCH 

MU ŹRÓDEŁ (SAMOCHÓD, TELEFON, ZWIERZĘ)  

 

1. Kiedy dzwoni telefon, powiedz: "To telefon". Powtórz to samo w odniesieniu np. 

do  dzwonka  u  drzwi,  budzika,  odkurzacza,  samolotu.  Kiedy  usłyszysz  któryś  z  tych 
dźwięków, zapytaj dziecka: "Co to jest?" Jeżeli trzeba, podpowiedz.  

2.  Słysząc  jakiś  dźwięk,  zapytaj  dziecka:  "Co  to?",  "Co  to  jest?",  "Co  słyszysz?". 

Zaprowadź dziecko do źródła tego dźwięku w celu wykrycia, co to był za dźwięk. Nazwij 
przedmiot  lub  zwierzę,  które  wydało  ten  dźwięk.  Zachęć  dziecko  do  naśladowania  tych 
dźwięków.  

3.  Nagraj  na  taśmie  magnetofonowej  znane  dziecku  dźwięki  pochodzące  z 

otoczenia  i  poproś,  by  dziecko  określiło  każdy  z  nich,  (wykorzystując  ćwiczoną 
umiejętność  rozpoznawania  źródła  dźwięków).  Na  wstępie  w  charakterze  podpowiedzi 
możesz  się  posłużyć  fotografią  przedmiotu  lub  zwierzęcia,  należy  jednak  rezygnować  z 
takich wskazówek wtedy, gdy dziecko nabywa wprawy.  

4.  Dziecko  może  bawić  naśladowanie  głosów  zwierząt  lub  manipulowanie  jakimś 

przedmiotem  w  celu  wytworzenia  dźwięków;  w  takich  razach  osoba  dorosła  powinna 
zapytać: "Co to?", "Co słyszysz?", Co tak robi?".  

5. Poproś sąsiada, by włączył klakson swego samochodu. Powiedz: "To samochód 

pana Kowalskiego." Innym razem w takiej sytuacji zapytaj: "Co to?", "Czy to samochód 
pana  Kowalskiego?"  Pozwól  dziecku  nacisnąć  klakson  w  samochodzie.  Pomoże  to 
dziecku  zorientować  się,  jak  brzmi  dźwięk  klaksonu  i  ułatwi  rozpoznawanie  tego 
dźwięku wśród innych.  

6.  Dziecko  niewidome  powinno  mieć  więcej  sposobności  dokładnego  zbadania 

ź

ródeł dźwięku.  

 
 

JĘZYK 50 

 

Wiek 2-3 

 

ŁĄCZY  DWA  WYRAZY  DLA  OKREŚLENIA  STANU  POSIADANIA 

(SAMOCHÓD TATUSIA)  

 
1.  Wybierz  te  przedmioty,  które  dziecko  bez  trudu  zidentyfikuje  jako  należące  do 

niego  lub  innych  członków  rodziny.  Powiedz  do  dziecka:  "Sukienka  mamusi,  buty 
tatusia". Zapytaj: "Czyja to sukienka?", "Czyje to buty?". Zaakceptuj formy zbliżone do 
poprawnych.  Zanim  dziecko  nie  zacznie  odpowiadać  samodzielnie,  podawaj  wzory 
odpowiedzi.  

2.  Poproś,  by  dwie  lub  więcej  osób  z  rodziny  usiadło  obok  dziecka.  Zacznij  od 

nazywania  takich  rzeczy,  jak  "pantofle  mamy",  "buty  ojca".  Po  podaniu  kilku  takich 
określeń  zapytaj  dziecko:  "Co  to  jest?"  lub  "Gdzie  jest  but  tatusia?"  Jeżeli  dziecko  nie 
odpowiada  mimo  podanego  wzoru  odpowiedzi,  powtórz  całe  ćwiczenie  jeszcze  raz. 
Pochwal lub nagrodź dziecko, jeżeli wypowiedziało dwa potrzebne wyrazy.  

3. Rozmawiaj o rzeczach należących do dziecka: "Zabawka Antosia", "Pozytywka 

Antosia", "Buciki Antosia".  

 
 

JĘZYK 51 

 

Wiek 2-3 

 

                                                       29 

DAJE  WIĘCEJ  NIŻ  JEDNĄ  RZECZ  W  ODPOWIEDZI  NA  POLECENIE  Z 

UŻYCIEM RZECZOWNIKA W LICZBIE MNOGIEJ (KLOCKI)  

 
1. Wręcz dziecku kilka rzeczy i dokładnie opisz, co to za rzeczy. Podaj wzór liczby 

mnogiej rzeczownika. Poproś dziecko o powtórzenie. Powiedz, by dziecko dało ci kilka 
rzeczy. Pochwal za poprawną reakcję.  

2. Dobierz kilka zestawów niewielkich przedmiotów. Na przemian proś dziecko o 

piłeczkę/piłeczki,  klocek/klocki,  kubeczek/kubeczki.  Ćwicz  z  dzieckiem  tę  czynność  na 
kilku przykładach. Pochwal dziecko za poprawne reakcje.  

3.  Posłuż  się  zdjęciami  pojedynczej  rzeczy  oraz  grupy  takich  samych  rzeczy. 

Poproś dziecko, by najpierw pokazało ci jeden przedmiot, potem zaś kilka.  

4.  Wykorzystaj  porę  spożycia  posiłków  jako  sposobność  mówienia  o  czymś 

pojedynczym i o czymś, czego jest kilka egzemplarzy. "masz serwetkę, widelec i łyżkę, 
ale na stole leży wiele serwetek, widelców i łyżek".  

 
 

JĘZYK 52 

 

Wiek 2-3 

 

DOTYKA I NAZYWA 10 PRZEDMIOTÓW LUB MIEJSC POZA DOMEM  
 
1.  Weź  dziecko  na  spacer.  Powiedz  mu,  by  oglądało,  słuchało,  poznawało 

węchowo, dotykało kilku przedmiotów. Omów je, wyjaśniając, czym są. Poproś dziecko, 
by powtórzyło ich nazwy.  

2. W czasie kolejnych spacerów spróbuj odnaleźć kilka podobnych przedmiotów i 

poproś, by dziecko dotknęło ich i podało ich nazwy.  

3.  Stwarzaj  dziecku  okazje  do  zapoznawania  się  z  otoczeniem,  z  którym  dziecko 

będzie się stykać najczęściej (trawa, chodnik, schody).  

4.  Spróbuj  urządzić  zabawę  w  zgadywanie.  Usiądźcie  w  jakimś  cichym  miejscu. 

Pokazuj dziecku przedmioty i zadawaj pytania: "Jak myślisz, co to jest?" Pamiętaj o tym, 
by  wszystkie  te  przedmioty  były  znane  dziecku  wcześniej  i  rozpoznawane  przez  nie 
wśród  innych.  Zachęcaj  dziecko  do  posługiwania  się  wszystkimi  zmysłami  w  czasie 
takiej  zabawy.  Dziecko  może  rozpoznawać  przedmioty  za  pomocą  dotyku,  słuchu,  z 
użyciem węchu, smakowo ... . Dzieci słabowidzące wykorzystują także zmysł wzroku w 
takim stopniu, w jakim jest to możliwe.  

 
 

JĘZYK 53 

 

Wiek 2-3 

 

NAŚLADUJE SPÓŁGŁOSKI: P, B, M, H, W, N  
 
1. Usiądź z dzieckiem twarzą w twarz. Wymawiając każdą spółgłoskę artykułuj je 

nieco  przeciągając.  Z  pewną  przesadą  podkreślaj  ruchy  warg.  Zachęć  dziecko  do 
naśladowania. Możesz ułatwić dziecku próby naśladownictwa poprzez wzbogacanie jego 
doświadczeń czuciowych: np. wymawiając "n" dziecko powinno czuć drżenie skrzydełek 
nosa, przy wymawianiu "w" - drżenie warg, wymawiając "b" dziecko powinno przesunąć 

watkę umieszczoną na uniesionej w górę dłoni, itp.  

2.  Posługuj  się  lustrem  dla  kontrolowania  własnej  artykulacji  i  sposobu 

wymawiania  głosek  przez  dziecko.  Nie  szczędź  dziecku  pochwał  za  czynione  próby 
artykulacji spółgłosek.  

3.  Łącz  spółgłoskę  na  głosową  z  samogłoską  dla  utworzenia  wyrazu.  Zachęcaj 

dziecko  do  powtarzania  tego  wyrazu:  ma,  da,  na,  wy.  Wykorzystując  połączenia 
spółgłoska-samogłoska  zachęcaj dziecko do naśladowania głosów różnych zwierząt: np. 
"mu...", "de...".  

4.  Kiedy dziecko nabyło pewnej wprawy, poproś je, aby powtórzyło za tobą kilka 

krótkich  wyrazów,  które  zawierają  dane  spółgłoski w nagłosie i w wygłosie. Spółgłoski 
nagłosowe:  bat,  bęc,  bąk,  pąk,  pod,  na,  nad,  ma,  mama.  Spółgłoski  wygłosowe*:  łup, 
stop, dam, sam, on, sen.  

 
*  Przyp.  tłum.  -  Wydaje  się,  że  należy  zrezygnować  z  przykładów  wygłosowych 

spółgłosek  dźwięcznych  (w  tym  przypadku:  be,  wu), zatracających w języku polskim w 
tej pozycji dźwięczność, aby nie wprowadzać dziecku dodatkowej trudności.  

 
 

JĘZYK 54 

 

Wiek 2-3 

 

OKREŚLA  WIEK  (SŁOWNIE  LUB  PRZEZ  UNIESIENIE  OKREŚLONEJ 

LICZBY PALCÓW)  

 
1. Zademonstruj dziecku, jak ma wyglądać podawanie swego wieku: "Masz 2 lata". 

Unieś do góry swoje palce i policz je. Powiedz, by dziecko cię naśladowało. Stopniowo 
zmniejszaj  zakres  udzielanej  pomocy.  Zachęcaj  je  do  odpowiedzi  w  formie  słownej. 
Pochwal za udane odpowiedzi.  

2. Posłuż się obu rękami: po jednym palcu u każdej ręki - do pokazania, że dziecko 

ma dwa lata. To może się okazać dla dziecka łatwiejsze.  

3.  Naucz  dziecko  pokazywania  na  palcach,  ile  ma  lat,  trzymając  jego  palce  we 

właściwej pozycji.  

4. Wielokrotnie pytaj dziecko o wiek. Nie zapomnij "zaktualizować" dane na temat 

wieku dziecka w dniu urodzin.  

5. Rozmawiaj o wieku innych dzieci, które twoje dziecko zna, i pokazuj, ile mają 

one lat. Określaj ich wiek słownie. Ćwiczenie to wprowadź, gdy twoje dziecko nabyło już 
pewnej wprawy w określaniu swojego wieku.  

 
 

JĘZYK 55 

 

Wiek 2-3 

 

WYKONUJE  PROSTE  POLECENIA  DOTYCZĄCE  DWU  RÓŻNYCH 

CZYNNOŚCI NA TYCH SAMYCH PRZEDMIOTACH ("PODNIEŚ KLOCKI I WŁÓŻ 
JE DO PUDEŁKA Z ZABAWKAMI")  

 
1.  Urządź  zabawę  w  pokazywanie  prostych  rozkazów.  Zacznij  od  jednego 

                                                       31 

polecenia,  następnie  dodawaj  inne.  Jeżeli  dziecko  nie  wykonuje  poleceń  wykonaj  tę 
czynność wspólnie z nim.  

2.  Pomóż  dziecku  zapamiętać  wydane  przez  ciebie  polecenia,  prosząc  dziecko  o 

powtórzenie  ich  -  "O  co  prosiłem?"  Jeżeli  dziecko  podaje  tylko  jedną  część  polecenia, 
powiedz: "O co jeszcze?"  

3.  Spróbuj  ułatwić  i  usprawnić  zapamiętywanie  przez  dziecko  2  poleceń, 

formułując  polecenia  w  taki  sposób:  "Najpierw  wypij  mleko,  potem  wytrzyj  buzię." 
Później pomijaj "najpierw" i "potem", a po prostu wydawaj polecenia. Pochwal i nagródź 
poprawne reakcje dziecka.  

4. Wprowadzaj polecenia dotyczące innych czynności: "Podejdź do drzwi i zamknij 

je", "Wypij mleko i podaj mi kubek", "Weź buciki i podaj mi je", "Weź (podnieś) książkę 
i połóż na stole".  

 
 

JĘZYK 57** 

 

Wiek 2-3 

 

NAZYWA I ROZPOZNAJE KCIUK WŚRÓD PALCÓW OBU RĄK  
 
1.  Nałóż  na  palce  pacynki.  Poruszaj  palcami,  aby  bardziej  zainteresować  dziecko. 

Wskaż dziecku kciuk u swej ręki - prawej, lewej. Poproś dziecko by powtórzyło nazwę 
tego palca "Co to za palec? (Jaki to palec?)". Poszukaj z dzieckiem kciuka wśród palców 
jego prawej, lewej ręki.  

2.  Posłuż  się  obrączkami  (pierścionkami,  małymi  kółkami)  i  poproś,  aby  dziecko 

włożyło obrączkę (kółeczko) na kciuk. Zapytaj: "Na jakim palcu jest obrączka?".  

 
**  Przyp.  tłum.  -  Ćwiczenie  56  nie  ma  żadnego  praktycznego  zastosowania  w 

języku polskim, gdyż dotyczy przyswajania formy czasowników, nie istniejącej w języku 
polskim (formy na - ing).  

 
 

JĘZYK 58 

 

Wiek 2-3 

 

UŻYWA FORM LICZBY MNOGIEJ (KSIĄŻKA, KSIĄŻKI)  
 
1. Zwracaj uwagę dziecka i używaj form liczby mnogiej (rzeczowników) w czasie 

codziennych  zajęć.  Kiedy  na  przykład  pierzesz  bieliznę,  wspomnij  o  skarpetkach, 
spodenkach, koszulkach.  

2.  Unieś  do  góry  jeden  palec,  mówiąc:  "Widzę  jeden  palec",  następnie  unieś  do 

góry  wszystkie  palce  jednej  ręki,  mówiąc:  "Widzę  pięć  palców".  Użyj  całego  szeregu 
różnorodnych przedmiotów, ucząc dziecko form liczby mnogiej.  

3.  Używaj  grupy  przedmiotów  (od  5  wzwyż);  poproś  dziecko,  by  dało  ci  kilka 

przedmiotów i określiło ich formę w liczbie mnogiej. Zapytaj dziecka, co ono ci wręcza.  

4. Posłuchaj uważnie, gdy dziecko o coś cię prosi. Daj mu tylko jedną rzecz, jeżeli 

dziecko użyło formy liczby pojedynczej.  

 

 

JĘZYK 59** 

 

Wiek 2-3 

 

UŻYWA CZASOWNIKA "JEST" W ZDANIACH TWIERDZĄCYCH ("TO JEST 

PIŁKA", "TO JEST NA KRZEŚLE")  

 
1.  Używaj  różnorodnych  przedmiotów  w  różnych  sytuacjach.  Podaj  dziecku  wzór 

zwrotów  typu  "To  jest  piłka",  "To  jest  samochód".  Zadawaj  dziecku  pytania:  "Co  to 
jest?". Nagradzaj poprawne odpowiedzi dziecka.  

2.  Bawiąc  się  z  dzieckiem  objaśniaj  mu  pewne  zjawiska  czy  czynności  używając 

czasownika "jest" na przykład połóż ulubiony przedmiot dziecka na krześle i powiedz "... 
jest na krześle" kładąc nacisk na "jest". Przenieś ten przedmiot na stół i powiedz: "... jest 
na  stole".  Zadawaj  dziecku  pytania  "Gdzie  to  jest?".  Nagradzaj  poprawne  odpowiedzi 
dziecka.  

3.  Słuchaj  uważnie  wypowiedzi  dziecka.  Zwracaj  uwagę  na  poprawne  stosowanie 

przez dziecko wzoru zdań twierdzących z użyciem czasownika "jest".  

 
**  Konsekwentnie  stosując  zasadę  stopniowania  trudności  w  zadaniach 

organizowanych dziecku należało zmienić kolejność ćwiczeń. Powyższe ćwiczenie miało 
numer 62 w wersji oryginalnej OREGOŃSKIEGO PROGRAMU REHABILITACJI.  

 
 

JĘZYK 60** 

 

Wiek 2-3 

 

ZADAJE PYTANIA ZACZYNAJĄCE SIĘ OD "CO" LUB "GDZIE"  
 
1.  Podaj  wzór  formułowania  pytań  z  pytajnikami  "co"  i  "gdzie"  ("Co  to  jest?", 

"Gdzie to jest?") W rozmowie z osobą dorosłą lub ze starszym dzieckiem. Przeprowadzaj 
to ćwiczenie, gdy dziecko zwraca uwagę na to, co się mówi.  

2.  Urządź zabawę, polegającą na rozpoznawaniu przedmiotów znajdujących się w 

pokoju,  identyfikowaniu  głosów  zwierząt  lub  przedmiotów  schowanych  do  worka.  
Zapytaj dziecka: "Co to jest?". Organizuj podobne ćwiczenia na "Gdzie to jest?" Pozwól 
dziecku z kolei zadawać ci pytania. Spróbuj urządzić podobną zabawę w grupie dzieci.  

3.  Zadawaj  dziecku  pytania  typu  "Co  to  jest?",  "Gdzie  to  jest?"  w  odniesieniu  do 

zabawek  lub  części  ciała.  Następnie  powiedz  dziecku,  by  ono  zadawało  pytania  typu 
"co?" i "gdzie?".  

4.  Umieść  przedmioty  w  różnych  częściach  pokoju  i  zapytaj,  gdzie  się  znajdują. 

Pozwól  również  dziecku  ukryć  przedmioty  i  zadawać  podobne  pytania  tobie  i  innym 
dzieciom w zabawie uczestniczącym.  

5.  Zorganizuj  zabawę  grupową,  w  której  ktoś  mówi:  "Znam  coś,  co  jest  bardzo 

duże." Powiedz, by dziecko zapytało: "Co to jest? Co jest duże?" albo powiedz: "Wiem, 
gdzie są paluszki", dziecko wtedy powinno zapytać: "Gdzie są paluszki?".  

 
**  Ćwiczenie  to  miało  numer  59  w  oryginalnej  wersji  PROGRAMU 

OREGOŃSKIEGO.  

                                                       33 

 
 

JĘZYK 61** 

 

Wiek 2-3 

 

KONTROLUJE SIŁĘ GŁOSU (SZEPCZE LUB MÓWI GŁOŚNO)  
 
1. Zmieniaj siłę głosu, aby dziecko mogło zauważyć te zmiany.  
2. Przeczytaj dziecku emocjonujące opowiadanie, używając urozmaiconej ekspresji 

głosu.  Poproś  dziecko,  by  powtórzyło  niektóre  fragmenty  opowiadania,  gdzie  miał 
miejsce szept lub okrzyk.  

3. Szeptem przekazuj "sekrety" dziecku oraz urządź zabawę polegającą na tym, że 

dziecko będzie szeptać do ciebie.  

4. Zaaranżuj sytuację lub pokaż dziecku obrazki, w opowiadaniu których wysokie 

lub niskie tony są odpowiednie. Zapytaj dziecka, który rodzaj głosu ma być użyty. Jeżeli 
zajdzie ku temu potrzeba, podaj dziecku wzór.  

5.  Dzieci  niewidome  czasami  mówią  zbyt  głośno  do  znajdującej  się  obok  osoby. 

Powiedz wtedy do dziecka: "Powiedz jeszcze raz ciszej".  

 
**  Ćwiczenie  to  miało  numer  60  w  oryginalnej  wersji  PROGRAMU 

OREGOŃSKIEGO.  

 
 

JĘZYK 62** 

 

Wiek 2-3 

 

OKREŚLA  ZNANE  ZABAWKI  I  INSTRUMENTY  MUZYCZNE  NA 

PODSTAWIE ICH DŹWIĘKÓW (DZWONECZKI, BĘBEN)  

 
1.  Każdorazowo  wprowadzaj  jeden  instrument.  Wydobądź  z  instrumentu  lub 

zabawki dźwięk (cichy, głośny) i podaj dziecku nazwę źródła tego dźwięku.  

2.  Pozwól  dziecku  wziąć  do  rąk  instrument  (zabawkę)  i  zagrać  na  nim  głośno  i 

cicho.  Powiedz  dziecku,  żeby  trochę  pomanulowało  instrumentem  i  poznało  go  dobrze. 
Nazwij  instrument,  na  którym  dziecko  zagrało  i  powiedz,  by  dziecko  powtórzyło  jego 
nazwę.  

3.  Zachęć  dziecko  do  powtórzenia  nazwy  instrumentu  (zabawki),  który/którą 

dziecko  dopiero  co  wzięło  do  rąk.  Użyj  różnych  instrumentów  lub  zabawek  do 
wytworzenia różnych dźwięków. Zapytaj: "Co to było?"  

4.  Używaj  płyt  i  taśm  z  nagraniami  dźwięków  instrumentów,  które  są  znane 

dziecku. Spróbuj urządzić zabawę grupową w rozpoznawanie i naśladowanie przez dzieci 
głosu instrumentów.  

 
** Ćwiczenie to miało numer 61 w oryginalnej wersji PROGRAMU.  
 
 

JĘZYK 63+ 

 

Wiek 2-3 

 

UŻYWA  ZAIMKÓW  "JA",  "MI",  "MNIE",  "MÓJ",  ZAMIAST  SWOJEGO 

IMIENIA  

 
1. Zadawaj dziecku pytania: "Czyja zabawka?", "Czyje łóżeczko?". Podaj mu wzór 

odpowiedzi do naśladowania.  

2.  Podaj  kilka  przykładów  z  użyciem  nazw  rzeczy,  które  należą  do  ciebie.  "Te 

klucze są moje". "Ten placuszek jest dla mnie".  

3.  Na  przemian  wręczajcie  sobie  rzeczy,  mówiąc:  "Daj  mi  to,  proszę",  "Ja 

potrzebuję tego teraz".  

4. Posłuchaj, jak dziecko mówi i pochwal za poprawne użycie zainków.  
5.  Zadawaj  dziecku  pytania,  które  wymagają  użycia  w  odpowiedzi  zainka  "ja". 

("Czy to ty ułożyłeś piramidkę?". "tak, ja").  

6. Zachęcaj osoby z otoczenia dziecka do częstszego używania tych zaimków.  
7.  Zaimki  te  mogą  nastręczać  szczególnych  trudności  dziecku  niewidomemu  od 

urodzenia.  Zanim  przystąpisz  do  nauczenia  dziecka  tych  zaimków,  musisz  się  upewnić, 
ż

e dziecko ma ugruntowane pojęcie własnej osoby i swego imienia.  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 65** 

 

Wiek 2-3 

 

NAŚLADUJE SPÓŁGŁOSKI: K, G, T, D  
 
1. Podaj wzór wymowy głoski "k": 
a/ Zachęcaj dziecko do wymawiania dwugłosek: ka, ki, ko, ku.  
b/  Podaj  mu  wyrazy  zaczynające  się  od  głoski  "k".  Powiedz,  by  ćwiczyło 

powtarzanie (Kasia, kino, koty, Kuba).  

c/ Podaj wyrazy kończące się na "k". Powiedz, by powtórzyło je (mak, lasek, rok, 

stuk).  

2.  Podaj  wzór  artykulacji  spółgłosek  "g",  "t"  i  "d"  i  w  podobny  sposób  jak  wyżej 

przeprowadzaj ćwiczenie.  

3.  Urządź  zabawę  w  chowanie  i  odnajdywanie  przedmiotów,  których  nazwy 

zawierają jeden z podanych dźwięków.  

4.  Ustaw  przed  dzieckiem  lustro;  podaj  wzór  artykulacji  spółgłosek.  Powiedz,  by 

dziecko  śledziło  swoje  oblicze  w  lustrze  w  czasie  naśladowania  wymawiania  wyżej 
podanych spółgłosek.  

 
** Ćwiczenie 64 wyeliminowano jako zbyt trudne dla dzieci w tym wieku.  
 
 

JĘZYK 66 

 

Wiek 2-3 

 

                                                       35 

ODPOWIADA  NA  PYTANIA  TYPU  "KTO  ...?",  "KIM  ...?"  Z  PODANIEM 

IMIENIA OSOBY (I STOPNIA POKREWIEŃSTWA, JEŻELI TAKIE WYSTĘPUJE)  

 
1.  Podaj  wzór  pytania  i  odpowiedzi  na  pytania  typu  "kto  ...?",  "kim  ...?"  w 

rozmowie z inną osobą dorosłą lub ze starszym dzieckiem, podczas gdy dziecko młodsze 
przysłuchuje się tej rozmowie. ("Kto to jest?", "Kim jest ten pan?" - "Babcia Zosia", "Pan 
Wojtek").  

2.  Zapytaj  dziecka:  "Kto  to  jest?",  "Kim  jest  ta  pani?".  Podaj  dziecku  wzór 

odpowiedzi na te pytania. W odpowiedzi tej musi być zawarte imię osoby, o którą pytano 
("To jest wujek Janek", "To jest pani Krysia ...").  

3. Poproś o uczestniczenie w konwersacji członków rodziny lub posłuż się dużymi 

wyraźnymi  fotografiami  tychże  członków  rodziny.  Zapytaj  dziecko:  "Kto  to  jest?". 
Pomóż  dziecku  odpowiedzieć  na  to  pytanie.  W  odpowiedzi  należy  podać  stopień 
pokrewieństwa  i  imię  osoby,  o  której  mowa.  Stopniowo  zmniejszaj  zakres  pomocy 
udzielanej dziecku. Pochwal dziecko za próby samodzielnych odpowiedzi.  

Uwaga: Określaj stopień pokrewieństwa różnych osób względem dziecka.  
4.  Analizuj  takie  sytuacje  podczas  codziennych  zajęć.  Zadawaj  dziecku  pytania: 

"Kto rysuje?", "Kto pisze?", pochwal za poprawne odpowiedzi.  

 
 

JĘZYK 67** 

 

Wiek 2-3 

 

UŻYWA  FORM  DZIERŻAWCZYCH  RZECZOWNIKÓW  ("SZAL  TATUSIA", 

"MAMUSI CHUSTKA", "PIŁKA JASIA")  

 
1. Wybierz rzeczy, o których dziecko wie, że należą do określonej osoby. Zapytaj 

dziecka:  "Czyj  to  płaszcz?".  Podaj  odpowiedź,  podkreślając  formę  dzierżawczą 
rzeczownika.  Powiedz,  by  dziecko  powtórzyło  odpowiedź.  Pomagaj  dziecku,  jeżeli  nie 
potrafi odpowiadać na pytania samodzielnie.  

2.  Dotykaj  różnych  części  ciała  u  różnych  osób  i  powiedz,  by  dziecko 

identyfikowało je jako należące do kogoś (... nos, ucho, oko).  

3.  Urządź  zabawę  z  udziałem  kilkorga  dzieci.  Wręcz  każdemu  z  nich  po  kilka 

drobiazgów.  Dotknij  przedmiotu  trzymanego  przez  jedno  z  dzieci  oraz  zapytaj 
pozostałych:  "Czyj/a/e  jest  ...?".  Powiedz,  by  dziecko  odpowiedziało  z  użyciem  formy 
dzierżawczej rzeczownika ("... Marysi").  

4.  Posłuż  się  dużymi  wyraźnymi  fotografiami  znajomych  osób  lub  zwierząt. 

Dotknij właściwego obiektu na fotografii i zapytaj: "Czyj to jest ...?", "Czyja to jest ...?", 
"Czyje to jest ...?".  

5.  W  odniesieniu  do  dziecka  niewidomego  używaj  raczej  autentycznych 

przedmiotów i zapraszaj ludzi do udziału w ćwiczeniach niż posługuj się zdjęciami osób 
czy modelami przedmiotów.  

 
**  Stosując  zasadę  stopniowania  trudności  w  zadaniach  organizowanych  dziecku 

należało zmienić kolejność proponowanych ćwiczeń. W oryginalnej wersji PROGRAMU 
OREGOŃSKIEGO powyższe ćwiczenie nosi numer 68 (przyp. red. pol.).  

 
 

JĘZYK 68** 

 

Wiek 2-3 

 

DOTYKA  I  NAZYWA  BARDZIEJ  ZŁOŻONE  CZĘŚCI  KOŃCZYN  U  SIEBIE: 

ŁOKIEĆ,  DŁOŃ  (RĘKA),  RAMIĘ,  PRZEDRAMIĘ;  KOLANO,  STOPA,  UDO, 
ŁYDKA  

 
Umiejętność  prawidłowego  rozpoznawania  i  nazywania  tych  części  ciała  w 

przypadku dziecka niewidomego lub słabowidzącego jest szczególnie istotna ze względu 
na  późniejsze  szkolenie  w  zakresie  orientacji  przestrzennej  i  ćwiczenie  umiejętności 
samodzielnego poruszania się dziecka.  

 
1.  Podczas  kąpieli  i  ubierania  dziecka  dotykaj  i  nazywaj  części  jego  kończyn 

górnych i dolnych. Używaj stałych i dokładnych nazw na określanie części kończyn.  

2.  Przesuwaj  ręce  dziecka  po  jego  ciele,  nazywając  różne  części  ciała  dziecka. 

Zachęcaj dziecko do powtarzania każdej z usłyszanych nazw.  

3.  Dotknij  którejś  części  ciała.  Poproś  dziecko,  aby  nazwało  ją.  Zapytaj:  "Co  to 

jest?". Podaj wzór odpowiedzi. Pochwal dziecko za czynione próby odpowiedzi.  

4. Połóż rękę dziecka na swoim łokciu, kolanie i powiedz: "To jest (mój) łokieć", 

"To  jest  (moje)  kolano".  Poproś  dziecko,  by  dotknęło  i  nazwało  swój  łokieć,  swoje 
kolano. Podaj określoną nazwę części ciała i poproś dziecko, by dotknęło tej części ciała 
u siebie i powtórzyło nazwę.  

5. Posłuż się nieskomplikowanymi piosenkami, które zawierają nazwy części ciała. 

Powiedz  dziecku,  by  dotykało  części  swojego  ciała  w  trakcie  wspólnego  śpiewania 
piosenki.  

 
** W wersji oryginalnej PROGRAMU ćwiczenie to miało numer 67.  
 
 

JĘZYK 70** 

 

Wiek 2-3 

 

DOTYKA  I  NAZYWA  PŁASZCZYZNY  WŁASNEGO  CIAŁA:  CZUBEK 

GŁOWY, PODESZWA STOPY (NOGI), BOKI CIAŁA, PRZÓD I TYŁ CIAŁA  

 
1.  Dotykaj  i  nazywaj  płaszczyzny  ciała  dziecka:  czubek  głowy,  podeszwa  nogi 

(stopy), bok, przód i tył ciała.  

2. Poproś dziecko, by dotykało płaszczyzn własnego ciała w trakcie nazywania ich 

przez  ciebie.  Można  posłużyć  się  piosenkami  dla  nadania  bardziej  zabawowego 
charakteru temu zadaniu.  

3. W jaki sposób można położyć się na podłodze? Poproś dziecko, by pokazywało 

to  razem  z  tobą.  "Połóż  się  bokiem  na  podłodze,  tak  jak  ja".  Jeżeli  zachodzi  potrzeba, 
pomóż w tym dziecku.  

4.  Gdy  dotykasz  ciała  dziecka,  powiedz,  by  określało,  której  części  i  której 

płaszczyzny ciała dotykasz. Pochwal dziecko za prawidłowe odpowiedzi.  

5.  Nauczanie  pojęcia  "bok"  jako  płaszczyzna  ciała  jest  często  niedoceniane  w 

odniesieniu do dzieci niewidomych. Ćwicz z dzieckiem stawanie bokiem do ściany.  

                                                       37 

 
** Przyp. tłum. - ćwiczenie 69 dotyczy zjawisk językowych, które nie występują w 

języku polskim - użycie przedimka określonego (the) i nieokreślonego (a/ań).  

 
 

JĘZYK 71 

 

Wiek 2-3 

 

POSŁUGUJE 

SIĘ 

NAZWAMI 

KLAS 

NIEKTÓRYCH 

OBIEKTÓW 

(RZECZOWNIKI: ZABAWKA, ZWIERZĘ, JEDZENIE)  

 
1a. Pokaż dziecku jakąś rzecz. Zapytaj: "Czy to jest do zabawy, czy do jedzenia?". 

Posłuż się przykładami "głupimi", jak choćby - pokazując zabawkę, zapytaj się: "Czy to 
jest coś do jedzenia?".  

1b.  Używaj  kilku  przedmiotów  należących  do  każdej  klasy.  Powiedz:  "Piłka  jest 

zabawką", "Placuszek jest jedzeniem", "Żółw jest zwierzęciem". Możesz posługiwać się 
fotografiami, jeżeli są duże, wyraźne i łatwo rozpoznawalne.  

2.  Dobierz  przedmioty  autentyczne  lub  duże  wyraźne  fotografie  tychże 

przedmiotów,  które  znane  są  dziecku.  Na  początku  wprowadzaj  tylko  jeden  przedmiot 
lub fotografię tego przedmiotu, który nie należy do danej klasy przedmiotów. Dobierz na 
przykład  troje  zwierząt  i  zabawkę.  Na  początku  podkreślaj  kontrast  ("Co  nie  pasuje  do 
tego?").  

3.  Wymieszaj  te  rzeczy  i  poproś  dziecko,  by  podało  ci  wszystkie  przedmioty  lub 

fotografie  należące  do  zbioru  zabawek,  jedzenia  itd.  Jeżeli  dziecko  nie  potrafi  podać 
wszystkich,  powiedz:  "Widzę  jeszcze  jeden  ...".  Zachęć  dziecko  do  odnalezienia  tej 
rzeczy.  

4.  Zadawaj  pytania  naprowadzające,  które  mogą  pomóc  dziecku  w  zorientowaniu 

się w pewnych nazwach klas: "Co jemy?", "Czym się bawimy?","Co można zobaczyć w 
ZOO?". Pochwal dziecko za wszelkie próby odpowiedzi na takie pytania.  

5. Dziecku niewidomemu podaj do ręki znane mu przedmioty w trakcie ćwiczenia 

tej  umiejętności  posługiwania  się  nazwami  klas  przedmiotów:  "Co  trzymasz  w  ręku?", 
"Czy to jest coś do jedzenia, czy do zabawy?".  

 
 
 
 

JĘZYK IV 

 

Wiek 3-4 

 

Wskazania i uwagi ogólne: 
1/.  Stymulując  rozwój  mowy  dziecka  niewidomego  lub  słabowidzącego  należy 

pamiętać o fizjologicznych zaburzeniach mowy dzieci w tym wieku. Uwaga ta odnosi się 
także  do  wszystkich  prób  korekcji  mowy  dziecka  we  wcześniejszych  okresach 
rozwojowych.  Należy  pamiętać  o  tzw.  swoistej  mowie  dziecięcej.  Zapominanie  o  tym 
prowadzi (w ramach poprawiania mowy dziecka) do podawania przez dorosłego wzorów 
do  naśladowania,  których  dziecko  nie  jest  w  stanie  powtórzyć  z  racji  małej  jeszcze 
sprawności mięśni artykulacyjnych.  

2/.  Z  uwagą  należy  przysłuchiwać  się  samodzielnym  wypowiedziom  dziecka  i 

poważnie  traktować  każdą  z  nich  -  odpowiadać  na  wszelkie  pytania  dzieci  i 
podtrzymywać próby opowiadań dziecka poprzez stosowne pytania.  

3/. Należy pamiętać o organizowaniu zabaw w grupach rówieśniczych. Dzieci będą 

mogły  wtedy  referować  sobie  nawzajem  swoje  doświadczenia  i  ćwiczyć  umiejętność 
słuchania innych.  

4/.  Przy  wątpliwościach  co  do  poziomu  rozwoju  mowy  dziecka  na  tym  etapie 

odwołać się należy do pomocy psychologa i logopedy.  

 
 

JĘZYK 72+ 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA ZAIMKÓW WSKAZUJĄCYCH: "TEN", "TAMTEN", "CI", "TAMCI"  
 
1. Słysząc odgłosy dochodzące z zewnątrz (przejeżdżający samochód, szczekający 

pies,  zatrzaskiwane  drzwi),  zapytaj  dziecka:  "Co  to?"  oraz  na  początku  podaj  mu  wzór 
odpowiedzi - "To jest ...". Powiedz dziecku, by powtórzyło.  

2.  Wybierz  kilka  znanych  dziecku  przedmiotów.  Umieść  przed  dzieckiem  dwa 

spośród  nich;  z  tych  dwu  przedmiotów  dziecko  ma  określić  właściwy.Zapytaj: "Który z 
nich jest ...?". Jeżeli dziecko tylko wskazuje na przedmiot, powiedz: "ten" lub "tamten". 
Jeżeli dziecko udziela odpowiedzi słownej, pochwal je. Zachęć je do powtórzenia.  

3.  Pozwól  dziecku  dokonać  wyboru  jednego  spośród  podobnych  przedmiotów: 

"Który ... chcesz mieć: ten czy tamten?". Jeżeli dziecko tylko wskazuje gestem (palcem), 
powiedz: "Chcesz mieć ten (tamten)?". Powiedz, by powtórzyło.  

4. Dla utrwalenia poprawności odpowiedzi powtórz ją. ("Tak, te" lub "Tak, tamte"). 

Pochwal dziecko za spontaniczne odpowiedzi, które są poprawne.  

5.  Pozwól  dziecku  dotknąć,  wziąć  do  rąk  lub  podejść  do  przedmiotów  lub  źródeł 

dźwięku.  Stosuj  poprzednie  ćwiczenia,  ilekroć  dziecko  używa  odpowiedzi  słownych  do 
potwierdzania swojej umiejętności posługiwania się zaimkami wskazującymi.  

6.Dziecko  niewidome  może  potrzebować  więcej  czasu  do  przyswojenia  tej 

umiejętności. W toku ćwiczeń używaj raczej nazw rzeczy - tak na przykład posługuj się 
raczej określeniem "ta łyżka" niż "ten wyraz" czy "ta czynność".  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 73 

 

Wiek 3-4 

 

ROZPOZNAJE (NAZYWA) ZNANE SOBIE ZWIERZĘ PO USŁYSZENIU JEGO 

GŁOSU  

 
1.  Zapoznaj  dziecko  z  głosem  jednego  konkretnego  zwierzęcia  (psa).  Wskaż  na 

unikalność  głosu  tego  zwierzęcia.  Naśladuj  jego  głos.  Powiedz  dziecku,  by  również 
spróbowało naśladować jego głos.  

2. Słysząc innego psa, powiedz, że "To szczeka pies".  

                                                       39 

3.  Podaj  brzmienie  głosu  innych  zwierząt;  jeżeli  jest  to  konieczne  to  zarejestruj 

głosy  na  taśmie  magnetofonowej  i  omów  je.  (Posłuż  się  nagraniami  głosów  zwierząt 
jedynie wówczas, gdy dziecko słyszało już z taśmy inne dźwięki).  

4.  Po  nauczeniu  dziecka  rozpoznawania  głosu  jednego  zwierzęcia,  wprowadzaj 

głosy  innych  zwierząt.  Stwarzaj  możliwości  kojarzenia  głosu  zwierząt  z  samymi 
zwierzętami. Odwiedź ZOO lub gospodarstwo wiejskie. Razem z dzieckiem rozpoznawaj 
zwierzęta po ich głosach.  

5.  Jest  rzeczą  szczególnie  istotną,  by  posługiwać  się  raczej  autentycznymi 

zwierzętami  niż  zabawkowymi  modelami.  Dzieci  niewidome,  zanim  się  zetkną  z 
prawdziwymi  zwierzętami,  powinny  się  oswoić  z  dotykowym  rozpoznawaniem  futra 
zwierzęcego  i  ptasich  piór.  Nie  ucz  dziecka  niewidomego  głosu  żadnego  zwierzęcia, 
jeżeli  nie  miało  ono  żadnych  doświadczeń,  płynących  z  bodźców  dotykowych,  z  tym 
zwierzęciem.  Jeżeli  macie  w  domu  zwierzę,  którego  poruszania  się  nie  słychać  (kot), 
przywiąż  mu  do  szyi  dzwoneczek,  aby  dziecko  nie  było  zaskoczone,  a  tym  bardziej 
przestraszone bezpośrednim kontaktem z tym zwierzęciem.  

 
 

JĘZYK 74 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA 

NIEKTÓRYCH 

PRZYSŁÓWKÓW 

("SZYBKO", 

"TERAZ", 

"WOLNO")  

 
1.  Powiedz  dziecku,  by  wykonało  twoje  polecenia:  "klaszcz  szybko  -  klaszcz 

wolno", "spaceruj szybko - spaceruj powoli". Wykonajcie to ćwiczenie razem.  

2. Zachęć dziecko do opisania wykonywanej w danej chwili czynności: "Klaszczę 

szybko". "Teraz klaszczę wolno".  

3.  Poproś  dziecko,  by  opisało  wykonywaną  czynność.  ("Idziesz  szybko  czy 

wolno?") Podaj mu wzór poprawnej odpowiedzi. Zachęć dziecko do udzielania właściwej 
odpowiedzi.  

 
 

JĘZYK 75 

 

Wiek 3-4 

 

OKREŚLA PRZEDMIOTY JAKO "OTWARTE" LUB "ZAMKNIĘTE" ("DRZWI 

SĄ OTWARTE", "OKNO JEST ZAMKNIĘTE")  

 
1.  Posłuż  się  takimi  przedmiotami,  jak  słoiki,  pudełka,  szuflady,  drzwi. 

Zademonstruj i nazwij przedmioty otwarte i zamknięte. Pokaż to dziecku.  

2.  Otwieraj  i  zamykaj  różnorodne  przedmioty,  pytając:  "To  jest  otwarte  czy 

zamknięte?".  Pochwal  dziecko  za  właściwą  odpowiedź.  Jeżeli  odpowiedź  nie  jest 
poprawna, podaj właściwą odpowiedź i poproś dziecko o powtórzenie jej.  

3.  Poleć  dziecku  pootwierać  i  pozamykać  różne  przedmioty.  Wskaż  dziecku  dwa 

przedmioty (jeden otwarty, a drugi zamknięty) i zachęć je do otworzenia lub zamknięcia 
tych przedmiotów oraz do opowiedzenia tego, co robi.  

4.  Wykorzystaj  sytuacje  zabawowe  w  grupach  dziecięcych,  w  których  jedno 

dziecko udziela wskazówek innym dzieciom lub wykonuje ich polecenia otworzenia lub 
zamknięcia  przedmiotów  (pojemników).  Na  przykład:  "Poczęstunek  jest  schowany  w 
zamkniętym  pojemniku.  Dziecko,  które  go  znajdzie, może poczęstować się i włożyć to, 
co  pozostało  do  innego  pojemnika,  by  wydać  polecenie  następnemu  uczestnikowi 
zabawy."  

5. Pomóż dziecku w zidentyfikowaniu sytuacji w jego otoczeniu, które się wiąże z 

pojęciem otwierania i zamykania czegoś. ("Sklep jest zamknięty").  

6.  Dzieci  niewidome  będą  musiały  zbadać  za  pomocą  dotyku  wszelkie  otwarte  i 

zamknięte  przedmioty.  Przy  rozpoznawaniu  przedmiotów  otwartych/zamkniętych 
pozwalamy dziecku na manipulowanie tymi przedmiotami. Pokazujemy, że do otwartego 
możemy  włożyć  rękę,  palec,  jakiś  przedmiot  mniejszy  lub  większy.  W  przypadku 
zamkniętego przedmiotu takie nasze wysiłki nie dają żadnego rezultatu.  

 
 

JĘZYK 77** 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA  "CZY"  NA  POCZĄTKU  ZDAŃ  PYTAJĄCYCH  (W  SPOSÓB 

WŁAŚCIWY)  

 
1.  Podaj  wzór  formy  pytającej  zdania,  jeżeli  dziecko  formułuje  pytania  w 

niewłaściwy sposób. (Dziecko: "Tatuś w domu?". Wzór: "Czy tatuś jest w domu?").  

2. Zbierz niewielką grupę dzieci i pozwól każdemu z nich zadawać pytania innym 

dzieciom  dotyczące  przedmiotów.  ("Czy  to  jest  nowa  piłka?",  "Czy  to  twój  kalosz?", 
"Czy to jest otwarte pudełko?").  

3. Zorganizuj zabawę, w której każde dziecko zadaje całej grupie pytanie dotyczące 

czynności  wykonywanej  przez  jednego  z  członków  grupy.  ("Czy  Basia  się  uśmiecha?", 
"Czy  tupie  nogą?").  Pozwól  dziecku,  które  jako  pierwsze  podało  poprawną  odpowiedź, 
zadać pytanie pozostałym.  

4.  Spróbuj  urządzić  zabawę  w  zgadywanie  z  zastosowaniem  "tajemniczej" 

przesyłki.  Powiedz  dziecku,  by  odgadło,  jakie  to  jest  lub  gdzie  to  jest,  za  pomocą 
zadawania pytań. ("Czy to jest w kuchni?", "Czy to jest duże?"). Odpowiadaj na pytanie 
tylko wówczas, gdy zaczyna się od "czy".  

 
** Przyp. tłum. - Ćwiczenie 76 dotyczy nie istniejącej w języku polskim kategorii - 

nieregularnych form czasu przeszłego (czasowników).  

 
 

JĘZYK 78 

 

Wiek 3-4 

 

SŁUCHA OPOWIADANIA LUB WIERSZA PRZEZ OK. 5 MINUT  
 
1. Czytaj dziecku codziennie. Pozwól dziecku od czasu do czasu dokonać wyboru 

tego co ma być mu czytane. Postaraj się, by czytanie było dla dziecka zarówno ciekawe, 
jak i odprężające, relaksujące.  

2.  Przeczytaj  dziecku  łatwe  i  ciekawe  opowiadanie.  Omów  zdarzenia,  osoby  lub 

                                                       41 

przedmioty, o których czytałeś dziecku. Pozwól, by dziecko opowiedziało o nich innemu 
członkowi  rodziny.  Wykorzystuj  wszelkie  takie  sytuacje,  w  których  dziecko  będzie 
mogło  wystąpić  w  roli  kompetentnego  źródła  informacji  (np.  dziecko  opowiada  ojcu 
wracającemu z pracy o tym, co wydarzyło się w domu w ciągu dnia).  

3.  Próbując  zwiększać  czas  słuchania  czytanych  dziecku  opowiadań,  wierszy, 

posłuż  się  budzikiem  kuchennym,  ustawiając  go  najpierw  na  1  minutę  lub  2.  Jeżeli 
dziecko  słuchało  aż  do  dzwonka,  pochwal  je  i  nagródź.  Stopniowo  zwiększaj  odcinki 
czasu, w których dziecko słucha tego, co czytasz.  

4. Przed rozpoczęciem czytania spróbuj zaciekawić, zainteresować dziecko, zadając 

mu  takie  pytania,  jak  np.  "Czy  mała  kurka  znajdzie  kogoś,  kto  jej  pomoże?",  "Czy 
kociątka odnajdą swoje buciki?".  

 
 

JĘZYK 79 

 

Wiek 3-4 

 

WYKONUJE DWA POLECENIA NIE DOTYCZĄCE TEGO SAMEGO  
 
1. Wydaj jedno polecenie. Jeżeli dziecko wykonuje je w sposób właściwy, pochwal 

je.  

2. Wydaj dziecku dwa proste polecenia nie dotyczące tego samego przedmiotu np. 

"Proszę  przynieś  mi  książkę  i  zamknij  pudełko  z  zabawkami".  Jeżeli  dziecko  ma 
trudności z wykonywaniem tych poleceń, pomóż mu i po wspólnym wykonaniu polecenia 
pochwal dziecko.  

3.  Polecaj  dziecku  wykonywać  czynności  dla  niego  przyjemne  i  mające  charakter 

bardziej ruchowy, jak na przykład: podskakiwanie, klaskanie w dłonie, bieganie.  

4.  Powiedz  dziecku,  by  przed  wykonaniem  polecenia/poleceń  powtórzyło  je.  5. 

Wydawaj  polecenia,  mówiąc:  "Najpierw  ...  potem  ...".  Stopniowo  eliminuj  użycie  tych 
wyrazów.  

 
 

JĘZYK 80 

 

Wiek 3-4 

 

ZAPYTANE, PODAJE IMIĘ I NAZWISKO 
 
1. Zwracaj się do dziecka, używając jego pełnego imienia i nazwiska.  
2.  Zapytaj  dziecko:  "Jak  się  nazywasz?",  "Tomku,  jak  się  nazywasz?",  "Jakie  jest 

twoje  nazwisko?",  "Tomku  Kowal...",  "Jak  się  nazywasz?",  "Tomku  Ko...,  jakie  jest 
twoje  pełne  imię  i  nazwisko?",  "Tomek?  Jaki  Tomek?",  "Tomek  Kowals...?",  "Aha, 
Tomek Kowalski!".  

3. Regularnie powtarzaj te czynności aż do czasu, gdy dziecko wie, jakie jest jego 

imię i nazwisko.  

4.  Omów  z  dzieckiem  kwestię  jego  nazwiska.  Wyjaśnij  celowość  istnienia 

nazwiska  i  wskaż  na  fakt,  że  pozostali  członkowie  rodziny  noszą  to  samo  nazwisko. 
Zwracaj się do domowników, używając ich imienia i nazwiska, następnie poproś dziecko, 
by podało własne imię i nazwisko. ("Tatuś się nazywa Jan Kowalski, siostra się nazywa 

Basia Kowalska. Jak się ty nazywasz?").  

5. Wykonaj te czynności w grupie dzieci, aby dziecko lepiej zrozumiało, że każde 

dziecko ma imię i nazwisko.  

6.  Przystąp  do  wprowadzania  drugiego  imienia,  kiedy  już  dziecko  nauczyło  się 

podawania imienia pierwszego i nazwiska.  

 
 

JĘZYK 81+ 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA ZAIMKÓW OSOBOWYCH: ON, ONA, ONO, ONI, ONE, TY, WY  
 
1.  Zadawaj  dziecku  pytania:  "Czy  on/ona/ono  jest  duży?".  Podaj  wzór  właściwej 

odpowiedzi ("On/ona/ono jest duży"). Jeżeli odpowiedź dziecka jest poprawna, pochwal 
je.  Jeżeli  odpowiedź  jest  nieprawidłowa,  podaj  wzór poprawnej odpowiedzi ponownie i 
powtórz pytanie.  

2. Zapytaj dziecko: "Co on/ona/ono robi?" albo "Gdzie on/ona/ono jest?". Postępuj 

w  podobny  sposób,  jak  to  podane  zostało  powyżej.  Wymagaj  od  dziecka,  by  zdanie 
zaczynało się od właściwego zaimka.  

3.  Zorganizuj  zabawę  w  grupie  dzieci,  polegającą  na  opisywaniu  innego  dziecka, 

którego  imię  i  nazwisko  trzeba  odgadnąć.  Wszystkie  wypowiedzi  charakteryzujące  to 
dziecko  powinny  zaczynać  się  od  właściwego  zaimka.  W  pytaniach  o  dodatkowe 
informacje  należy  też  używać  właściwych  zaimków  osobowych.  (np.  "Ona  jest 
dziewczynką. Ona ładnie rysuje i śpiewa. - Czy ona jest grzeczna?").  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 82 

 

Wiek 3-4 

 

ODPOWIADA  NA  PROSTE  PYTANIA  TYPU  "KTÓRĘDY  ...?",  "JAKĄ 

DROGĄ ...?", "JAK ...?"  

 
1.  Zadawaj  dziecku  pytania  dotyczące  codziennych  zwykłych  zajęć.  ("Którędy 

idziemy do sklepu?", "Jaką drogą wracamy do domu?"). Jeżeli dziecko nie potrafi podać 
poprawnej odpowiedzi podaj mu jej wzór.  

2.  Stopniowo  zwiększaj  trudność  pytań.  Posługuj  się  mniej  pospolitymi 

przykładami.  

3. Przeczytaj opowiadanie. Przerywaj w pewnych miejscach i zadawaj pytania typu: 

"Jaką drogę powinien wybrać króliczek?", "Jak on może dojść do rzeczki?". Aby ułatwić 
dziecku  sformułowanie  odpowiedzi,  podaj  parę  wskazówek.  Stopniowo  eliminuj 
podawanie wskazówek i żądaj od dziecka odpowiedzi samodzielnej.  

4. Posłuż się przeczytanymi wcześniej opowiadaniami i zapytaj, w jaki sposób (jak) 

postąpiłoby dziecko w sytuacjach, które zna z tych opowiadań. ("Jak ty byś to zrobiła?"). 
Podawaj  dziecku  wzory  właściwych  odpowiedzi,  dotąd,  aż  zacznie  formułować 
odpowiedzi samodzielnie.  

                                                       43 

 
 

JĘZYK 83 

 

Wiek 3-4 

 

POWTARZA CIĄGI 3 CYFR LUB 3 WYRAZÓW W TEJ SAMEJ KOLEJNOŚCI  
 
1. Wymów ciąg trzech cyfr (jeden, dwa, trzy). Zachęć dziecko do powtarzania tego 

ciągu. Na początku stosuj ciąg kolejnych cyfr, później - cyfr dowolnych.  

2.  Wymów  ciąg  trzech  wyrazów  ("jesteś  dużym  chłopcem"  lub  "drzewo,  kaczka, 

owoc"). Zachęć dziecko do powtórzenia ich w takiej samej kolejności.  

3.  Zaaranżuj  zabawę,  mającą  na  celu  utrwalanie  umiejętności  powtarzania 

wypowiedzi  (na  przykład:  "Powiedz:  Grześ  goni  gęś").  Po  to,  by  zachęcić  dziecko  do 
powtarzania  wypowiedzi  złożonych  z  ciągów  wyrazów  lub  cyfr,  polecaj  dziecku 
wykonanie także innych (przyjemnych) czynności, np. ("Powiedz: gruszka, cukier, ptak, a 
potem podskocz!").  

 
 

JĘZYK 84 

 

Wiek 3-4 

 

WE  WŁAŚCIWY  SPOSÓB  UŻYWA  3  WYRAZÓW  OPISOWYCH,  KIEDY 

POKAZUJE MU SIĘ PEWNE PRZEDMIOTY (ŁADNY, LEPKI, GŁADKI)  

 
1. Daj dziecku 3 ładne przedmioty. Wspólnie z nim poszukajcie czegoś jeszcze, co 

jest "ładne". Następnie wymień niektóre inne rzeczy, które są ładne.  

2. Powtórz te same czynności w odniesieniu do przedmiotów lepkich, przedmiotów 

gładkich  (o  gładkiej  powierzchni).  /Dziecko  niewidome  może  wykazać  opór  przed 
dotykaniem  przedmiotów  lepkich,  wprowadź  zatem  na  początku  rzeczy  tylko  w 
niewielkim stopniu lepkie/.  

3. Zapoznaj dziecko z przedmiotami o kilku cechach naraz. Powiedz, by dziecko po 

otrzymaniu rzeczy opisało ją.  

4a. Włóż dziecku do ręki przedmiot gładki. Poproś dziecko, by dobrze poznało ten 

przedmiot dotykiem i opisało ten przedmiot używając wyrazu "gładki".  

4b.  Poproś  dziecko,  by  odnalazło  przedmiot  gładki  w  zbiorze  przedmiotów  o 

chropowatej powierzchni.  

4c. Poproś dziecko, by wybrało przedmioty gładkie i ładne spośród innych.  
5.  Spróbuj  urządzić  zabawę,  polegającą  na  tym,  że  do  pojemnika  wkłada  się 

przedmioty o różnych kształtach i o różnej powierzchni. Poproś dziecko, by włożyło rękę 
do  pojemnika,  namacało  i  wyciągnęło  zeń  przedmiot,  który  pod  względem  kształtu,  
powierzchni odpowiada przedmiotowi, o który prosiłeś. Powiedz, by dziecko opisało ten 
przedmiot.  

 
 

JĘZYK 85 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA FORM CZASU PRZESZŁEGO (SKAKAŁ)  
 
1.  W  rozmowie  z  dzieckiem  opisując  czynność,  która  już  miała  miejsce,  używaj 

form czasu przeszłego.  

2.  Użyj  takich  czasowników,  jak  skakać,  kopać,  biegać.  Powiedz  dziecku,  by 

wykonało  czynność,  określoną  tymi  czasownikami,  a następnie by wyjaśniło, co to była 
za  czynność,  którą  przed  chwilą  wykonało.  ("Ja  skoczyłem").  Podaj  wzór  prawidłowej 
"odpowiedzi", jeżeli zajdzie taka potrzeba.  

3.  Zorganizuj  taką  czynność,  jak  pójście  do  parku,  sklepu  lub  na  spacer.  Po 

powrocie do domu poproś dziecko, by powiedziało, co się działo w parku, w sklepie, na 
spacerze. Zapytaj, co dziecko tam robiło ("Ja biegałem").  

4.  Przeczytaj  opowiadanie  i  poproś  dziecko,  by  opisało,  co  się  działo  w  tym 

opowiadaniu.  

5. Pozwól dziecku użyć kukiełki do wykonania pewnych czynności. Poproś je, by ci 

opowiedziało, co kukiełka robiła.  

 
 

JĘZYK 86+ 

 

Wiek 3-4 

 

DOTYKA  I  NAZYWA  CZĘŚCI  I  PŁASZCZYZNY  CIAŁA  U  LALKI  I 

(INNYCH) OSÓB  

 
1.  Wprowadź  nauczanie  tej  umiejętności  dopiero  wówczas,  gdy  dziecko  potrafi 

nazywać części własnego ciała. Dobierz taką lalkę, którą można dokładnie "obejrzeć" za 
pomocą dotyku.  

2.  Zapytaj  dziecka:  "Gdzie  lalka  ma  nos?".  Pomóż  w  udzieleniu  odpowiedzi, 

zadając pytanie: "Co to jest?". Pochwal za każdą poprawną odpowiedź. Włączaj również 
płaszczyzny ciała. ("Gdzie są plecy lali?", "Dotknij podeszwy nogi/stopy lali!").  

3. Powiedz dziecku, by umyło w wanience lalę. Nazywaj dziecku te części "ciała" 

lalki, które ma ono umyć. Jeżeli dziecko za każdym razem dotyka tej części lalki, którą 
wymieniłeś,  ty  przystąp  do  mycia  lalki,  a  dziecko  niech  określa  ci  te  części  ciała  lalki, 
które masz umyć.  

4. Naklej skrawki taśmy klejącej na różnych częściach ciała dziecka. Dziecko może 

zdjąć  taśmę  z  siebie  i  umieścić  ją  na  lalce  lub  na  ciele  kogoś  innego,  jeżeli  właściwie 
nazwało daną część ciała.  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 87 

 

Wiek 3-4 

 

WYKAZUJE  ROZUMIENIE  PROSTYCH  POLECEŃ,  ROZMOWY  MIMO 

DOBIEGAJĄCEGO Z NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA HAŁASU  

 

                                                       45 

W  przypadku  dziecka  niewidomego  konieczne  jest  położenie  dużego  nacisku  na 

wyrobienie  u  dziecka  tej  umiejętności,  a  to  z  tego  powodu,  że  nie  będzie  mogło 
kontrolować  wzrokowo  artykulacji  u  osoby,  z  którą  rozmawia.  Musi  nauczyć  się 
wychwytywać  dźwięki  znaczące,  ważne  w  danej  sytuacji  (np.  ze  względu  na  zadanie, 
jakie ma wykonać).  

 
1.  Kiedy  z  radioodbiornika  umieszczonego  w  drugim  pokoju  płynie  niegłośna 

muzyka,  niegłośno  wydawaj  dziecku  polecenia,  które  ma  ono  wykonać.  Zwiększaj  siłę 
głosu muzyki docierającej do dziecka i wydawaj nowe polecenia.  

2a. Odtwarzaj z magnetofonu utwór muzyczny wykonywany równomiernie, w tym 

samym tempie. Powiedz dziecku w tym czasie krótkie zdanie i poproś je o powtórzenie 
(zwiększaj siłę głosu muzyki docierającej do dziecka).  

2b.  Odtwarzaj  z  magnetofonu  utwór  muzyczny  wykonywany  nierównomiernie  w 

różnym tempie. W tych warunkach poproś dziecko o powtórzenie krótkiego zdania.  

3.  Będąc  w  pobliżu  grupy  rozmawiających  ludzi,  powiedz  dziecku  do  ucha  jakąś 

króciutką (nie mającą sensu) rymowankę i poproś, by dziecko ją powtórzyło.  

4.  Włącz  radio  znajdujące  się  nie  opodal  i  poproś  dziecko,  by  posłuchało 

opowiadania, które mu przeczytasz.  

 
 

JĘZYK 88 

 

Wiek 3-4 

 

OPOWIADA O ŚWIEŻYCH WRAŻENIACH  
 
1.  Poproś  dziecko,  by  opisało  ci,  co  robi,  kiedy  widzisz  je  czymś  zajęte,  kiedy 

czynność została zakończona, poproś dziecko, by wyjaśniło, co robiło.  

2.  Poproś  dziecko,  by  wyjaśniło  czynność  wykonywaną  w  tej  chwili  przez  inną 

osobę.  Kiedy  ta  czynność  została  już  zakończona,  poproś  dziecko,  by  opisało,  co  dana 
osoba robiła. Jeżeli zajdzie potrzeba, podaj pewne wskazówki.  

3.  Jeżeli  dziecko  właśnie  słuchało  opowiadania  lub  oglądało  telewizję,  poproś  je, 

by opowiedziało o tym bliżej.  

4. Znajdź dla dziecka czas na rozmowę, w której podzieli się z tobą wrażeniami z 

całego dnia. Jeżeli okaże się to potrzebne, podaj dziecku przykład takiego opowiadania.  

 
 

JĘZYK 89** 

 

Wiek 3-4 

 

MÓWI,  DO  CZEGO  SŁUŻĄ  POWSZECHNIE  STOSOWANE  PRZEDMIOTY 

(GRZEBIEŃ, ŁYŻKA)  

 
1.  Pokaż  dziecku  jeden  z  najczęściej  używanych  przedmiotów  (grzebień,  łyżka, 

szklanka) i zapytaj: "Co robimy za pomocą tego?". Podaj wzór odpowiedzi; za poprawną 
odpowiedź pochwal.  

2.  Pokaż  dziecku  dużą  wyraźną  fotografię  przedstawiającą  jakiś  przedmiot  i 

wykonaj czynność, jak w punkcie 1.  

3. Jeżeli dziecko nie wie, do czego służy dany przedmiot, powiedz mu. Powtórz to 

samo  pytanie:  "Co  robimy  za  pomocą  tego  (przedmiotu)?"  (Na  przykład:  "Włosy 
czeszemy  grzebieniem.  Co  robimy  grzebieniem?",  "Pijemy  ze  szklanki.  Co  robimy  za 
pomocą szklanki?").  

4.  W  trakcie  wykonywania  czynności  codziennych  rozmawiaj  z  dzieckiem, 

określając, co robisz tym lub innym przedmiotem.  

5. Zachęcaj dziecko do opisywania, co się robi za pomocą każdego z przedmiotów, 

którymi  się  dziecko  posługuje  co  dzień.  (Na  przykład:  rozczesywanie  włosów,  mycie 
zębów, mycie rąk).  

 
** Ćwiczenie to stanowić może wstęp do ćwiczenia umiejętności nazywania przez 

dziecko przedmiotów na podstawie opisu i zastosowania, stąd zmiana kolejności ćwiczeń 
w  porównaniu  z  oryginałem.  Ćwiczenie  to  w  oryginalnej  wersji  PROGRAMU  miało 
numer 91.  

 
 

JĘZYK 90** 

 

Wiek 3-4 

 

NAZYWA  POWSZECHNIE  ZNANE  PRZEDMIOTY  NA  PODSTAWIE  OPISU 

ICH ZASTOSOWANIA ("CZYM MYJESZ ZĘBY?")  

 
1.  Na  stole  lub  na  tacy  o  lekko  wystających  krawędziach  umieść  kilka  różnych 

przedmiotów, jak na przykład piłka, łyżka, filiżanka, mydło itp. Nazywaj te przedmioty i 
wspólnie z dzieckiem określaj ich zastosowanie, funkcje - "Co można tym robić?", "Do 
czego  to  jest?",  "Do  czego  to  służy?".  Następnie  poproś  dziecko,  by  odnalazło  na  tacy 
przedmiot,  którym  się  je,  z  którego  się  pije  itd.  Pochwal  dziecko  za  poprawne 
odpowiedzi.  

2. Opisz funkcje lub zastosowanie poszczególnych przedmiotów i poproś dziecko o 

zidentyfikowanie  ich  na  tej  podstawie.  Pochwal  dziecko  za  odpowiedzi  poprawne  i 
pomóż mu odpowiedzieć poprawnie, jeżeli odpowiedź była niewłaściwa.  

3. Poproś dziecko, by wymieniło przedmioty, którymi się posługujemy przy myciu 

zębów, kąpieli itd. Podaj wzory odpowiedzi, jeżeli jest to konieczne, i pochwal dziecko 
za odpowiedzi poprawne.  

4. Jeżeli dziecko napotyka trudności, wybierz tylko jedną rzecz, którą dziecko ma 

rozpoznać  na  podstawie  opisu  jej  zastosowania.  Wprowadzaj  rzeczy  nowe  jedynie 
wówczas, gdy pierwsza została przyswojona.  

5.  Musisz  pamiętać  o  tym,  że  dziecko  niewidome  oczekuje,  iż  polecisz  mu 

zidentyfikowanie  jedynie  tych  przedmiotów,  którymi  już  się  posługiwało  i  które  potrafi 
nazwać.  

 
** Ćwiczenie to w oryginalnej wersji PROGRAMU miało numer 89.  
 
 

JĘZYK 91** 

 

Wiek 3-4 

 

                                                       47 

WYRAŻA CZYNNOŚCI W CZASIE PRZYSZŁYM  
 
1.  W  rozmowach  z  dzieckiem  używaj  konstrukcji  czasu  przyszłego.  Zanim 

zaczniesz  z  dzieckiem  wykonywanie jakiejś czynności, powiedz do dziecka: "Będziemy 
...".  Tuż  przed  rozpoczęciem  czynności  zapytaj  go,  co  się  będzie  działo.  Jeżeli  się  to 
okaże niezbędne, podaj wzór odpowiedzi.  

2.  Posłuż  się  kukiełkami  lub  opowiadaniami,  znanymi  dziecku,  by  w  ten  sposób 

stworzyć dziecku większe możliwości użycia zdań mówiących o przyszłych zdarzeniach.  

3.  Posłuż  się  zabawką  wyskakującą  z  pudełka  (za  naciśnięciem  przycisku),  by 

"wyciągnąć" od dziecka wypowiedź sformułowaną w czasie przyszłym. ("Zabawka ... /co 
zrobi?/").  

4. Zażądaj od dziecka użycia poprawnej wypowiedzi dotyczącej jakiejś czynności, 

która ma być wykonana, zanim przystąpisz do jej wykonania (lub pozwolisz dziecku na 
jej wykonanie).  

5.  Uważnie  posłuchaj  spontanicznych  wypowiedzi  dziecka  i  pochwal  je  za 

poprawne użycie form czasowników w czasie przyszłym.  

 
** Ćwiczenie to w oryginalnej wersji PROGRAMU miało numer 90.  
 
 

JĘZYK 93** 

 

Wiek 3-4 

 

UŻYWA PEŁNYCH ZDAŃ  
 
1.  Jeżeli  dziecko  mówi  niepoprawnie,  powtórz  zdanie  poprawnie.  Podaj  przykład 

poprawnie  zbudowanego  zdania  i  powiedz  dziecku,  by  powtórzyło.  Nie  zmuszaj  do 
odpowiedzi. Dotąd podawaj dziecku wzory zdań pełnych, aż zacznie samo tworzyć pełne 
zdania.  Na  początku  używaj  -  jako  przykładów  -  zdań  twierdzących  z  orzeczeniem  w 
czasie  teraźniejszym  "Ja  oglądam  obrazki",  "Kasia  gra  na  bębenku",  "Mamusia  szyje 
sukienkę".  

2. Powiedz dziecku, by usiadło na krześle. Następnie zapytaj je, co zrobiło. Podaj 

wzór poprawnej odpowiedzi ("Ja usiadłem na krześle"). Używaj prostych pełnych zdań w 
czasie  przeszłym  Zadawaj  dziecku  pytania  w  postaci  rozwiniętej:  "Co  tatuś  przyniósł  z 
lasu?".  

3. Zadając dziecku pytania w formie rozwiniętej ("Co ty będziesz robił u babci?", 

"Co  mamusia  kupi  w  sklepie?",  "Którędy pobiegnie piesek?"). Naprowadzaj dziecko na 
poprawne odpowiedzi wyrażane pełnymi zdaniami z orzeczeniem w czasie przyszłym.  

 
**  Przyp.  tłum.  Ćwiczenie  92  poświęcone  jest  kategorii  gramatycznej,  która  w 

języku  polskim  jest  reprezentowana  zaledwie  przez  kilka  rzeczowników  (człowiek  - 
ludzie,  rok  -  lata),  gdy  tymczasem  w  języku  angielskim  poznanie  nieregularnych  form 
liczby mnogiej rzeczywiście wymaga osobnych ćwiczeń.  

 
 

JĘZYK 94 

 

Wiek 3-4 

 

OPOWIADA 

O 

DWÓCH 

ZDARZENIACH 

W 

KOLEJNOŚCI 

ICH 

WYSTĄPIENIA  

 
1.  Powiedz  dziecku,  by  obserwowało  ciebie,  jak  wykonujesz  dwie  czynności.  Na 

przykład  dotknij  głowy,  a  potem  klaśnij  w  dłonie.  Zapytaj  dziecka,  co  się  wydarzyło. 
Podaj wzór: "Najpierw ..., potem ...".  

2. Powiedz dziecku, by wykonało dwie wybrane przez siebie czynności i poproś o 

objaśnienie,  co  zostanie  wykonane.  Podaj  wzór:  "Najpierw  ...,  potem  ...",  pochwal 
dziecko za właściwe poinformowanie ciebie o planowanych czynnościach. Po wykonaniu 
czynności poproś dziecko, by powiedziało, co zrobiło.  

3.  Na  zmianę  wykonujcie  jakieś  czynności.  Poproś  dziecko,  by  opowiedziało  o 

nich.  Na  przykład:  "Ty  zrobiłeś  bańkę  mydlaną,  a  ja  ją  zepsułem".  "Ja  zrobiłem  bańkę 
mydlaną, a ty ją zepsujesz".  

4a.  Poproś  dziecko,  by  powiedziało  ci,  w  jakiej  kolejności  nastąpiły  pewne 

zdarzenia  (czynności,  zjawiska)  poprzedniego  dnia  lub  rankiem  tego  samego  dnia. 
("Najpierw wstałem, potem zjadłem śniadanie").  

4b. Poproś dziecko, by powiedziało ci, co i w jakiej kolejności będzie ono robiło po 

południu tego samego dnia lub w dniu następnym ("Co ty będziesz robił po obiedzie?" - 
"Najpierw będę oglądał obrazki, potem będę rysował domek").  

 
 
 
 

JĘZYK V 

 

Wiek 4-5 

 

Uwagi i wskazania ogólne: 
1/. Szczególnie u dzieci w wieku 4-5 lat pojawia się łatwość dostrzegania różnic w 

zakresie mowy. Pojawiają się pierwsze niepotrzebne niepokoje rodziców, którzy różnice 
indywidualne  między  dziećmi  w  zakresie  funkcjonowania  werbalnego  traktują  jako 
zaburzenia rozwoju mowy. O tym aspekcie zróżnicowania mowy dzieci należy pamiętać 
przygotowując się do pracy w roli terapeuty dziecka niewidomego lub słabowidzącego.  

2/.  Nie  można  zapominać  o  tzw.  swoistej  mowie  dziecięcej  w  tym  wieku 

(szczególnie  dotyczy  to  artykułowania  przez  dziecko  głosek  deutalizowanych  i 
szczeglinowych).  

3/.  Ćwiczenia  służące  rozwijaniu  ogólnej  wrażliwości  słuchowej  u  dzieci  w  tym 

wieku  obejmują  także  ćwiczenia  słuchu  fonematycznego,  tj.  umiejętności  różnicowania 
dźwięków podobnie brzmiących (bułka-półka, koza-kosa, domek-Tomek ...).  

 
 

JĘZYK 95 

 

Wiek 4-5 

 

UŻYWA  PRZECZENIA  ("NIE")  DLA  WYKAZANIA  BŁĘDU  ("TO  NIE  JEST 

OŁÓWEK, TO JEST PIÓRO")  

 

                                                       49 

1.  Wskazuj  na  różne  części  ciała  i  określaj  je  jako  "nie...".  Wskazuj  na  nos, 

powiedz:  "To  nie  jest  ucho,  to  jest  nos".  Następnie,  wskazując  na  inną  część  ciała 
(kolano)  zapytaj:  "Czy  to  jest  ręka?"  Dziecko  powinno  odpowiedzieć:  "Nie,  to  nie  jest 
ręka.  To  jest  kolano."  Podawaj  wzory  dopóty,  dopóki  dziecko  nie  zacznie  odpowiadać 
prawidłowo.  

2. Urządź zabawę z dzieckiem, zadając mu pytania typu: "Czy to jest łyżka?" (gdy 

nie chodzi o łyżkę). Podaj wzór odpowiedzi: "Nie, to nie jest łyżka". Kontynuuj zabawę z 
użyciem innych przedmiotów. Podawaj wzory odpowiedzi.  

3.  Powiedz  dziecku,  by  mówiło  o  sobie  kim  jest,  a  kim  nie  jest.  Na  przykład: 

"Jestem chłopcem, nie jestem dziewczynką", "Jestem chłopcem a nie dziewczynką".  

 
 

JĘZYK 96 

 

Wiek 4-5 

 

OKREŚLA FUNKCJE RÓŻNYCH CZĘŚCI CIAŁA  
 
1. Pomóż dziecku w uzupełnieniu niepełnych zdań, w których mówi się o tym, do 

czego  służą  poszczególne  części  ciała.  ("Jem  ...",  "Nogi  są  po  to,  by  ...").  Zaproponuj 
ć

wiczenie polegające na uzupełnianiu wypowiedzi: "Słyszymy uszami, widzimy ...".  

2.  Zadawaj  dziecku  pytania  i  wymagaj  od  niego  odpowiedzi  pełnymi  zdaniami 

("Czym jesz?", "Czym bierzesz chleb?").      

3.  Powiedz  dziecku,  by  uzupełniło  zdania  oznaczające  wykonywanie  czynności. 

("Nosem  ...  /wącham  zapachy,  oddycham/".  "Nogami  ...  /chodzę,  kopię  piłkę,  skaczę, 
biegam/").  Ćwiczenia  takie  można  uzupełnić  demonstrowaniem  tych  różnych  czynności 
przez dziecko.  

4. Posłuż się piosenkami, w których mówi się o czynnościach i funkcjach różnych 

części ciała.  

 
 

JĘZYK 97 

 

Wiek 4-5 

 

MÓWI  POPRAWNIE  ZBUDOWANYMI  4,  5  I  6-WYRAZOWYMI  ZDANIAMI 

("TATUŚ POJECHAŁ DO MIASTA SAMOCHODEM")  

 
1.  Poproś  dziecko,  by  opisało  jakieś  przedmioty,  czynności  (zabawa),  budowle 

(dom,  ośrodek  handlowy)  lub  sytuacje  (robienie  czegoś  nowego).  Podaj  wzór  takiego 
opisu  na  przykładach.  Zachęć  dziecko  do  konstruowania  zdań  złożonych  z  4,  5  lub  6 
wyrazów.  

2.  Stwarzaj  dziecku  okazje  do  dzielenia  się  z  innymi  wrażeniami  w  sposób 

zwerbalizowany.  Unikaj  przerywania  dziecku.  Poprawiaj  błędy  podając  wzory  zdań 
poprawnych. Udziel pochwały za właściwe formułowanie wypowiedzi przez dziecko.  

3.  Jeżeli  dziecko  rozpoczyna  konwersację  od  zdania  krótkiego  (nierozwiniętego  - 

"Chcę  ciastko"),  zadaj  mu  pytanie,  które  wymagać  będzie  zdania  dłuższego:  "Jakiego 
chcesz ciasta?". "Z czym będziesz jadł chlebek?".  

 

 

JĘZYK 98 

 

Wiek 4-5 

 

WYKONUJE WE WłAŚCIWEJ KOLEJNOŚCI 3 POLECENIA  
 
1.  Ponownie  zapoznaj  się  z  umiejętnością  wykonywania  przez  dziecko  2  poleceń. 

Wydaj dziecku polecenie wykonania 2 związane ze sobą czynności i zorientuj się, czy są 
one wykonywane we właściwej kolejności.  

2. Podaj dziecku ciąg prostych, związanych ze sobą 3 poleceń. "Otwórz drzwi kotu, 

wypuść  go  i  zamknij  drzwi".  Poproś  dziecko  o  powtórzenie  tych  trzech  poleceń,  zanim 
przystąpi ono do wykonania ich.  

3. Wydawaj polecenia, których wykonanie angażuje wcześniej nabyte umiejętności 

dziecka ("Weź buciki usiądź i włóż buciki").  

4.  Spróbuj  urządzić  zabawę  związaną  z  wykonaniem  przez  dzieci  dwóch,  potem 

trzech czynności. ("Dotknij nosa, klaśnij w dłonie", "Skocz do góry, obróć się i usiądź").  

5.  Pozwól  dziecku  wydać  komuś  innemu  polecenie  wykonania  2,  3  czynności. 

Zapytaj dziecka, czy czynności zostały wykonane we właściwej kolejności.  

6. Wręcz dziecku lalkę zabawkę-zwierzę lub kukiełkę i zaproponuj mu 3 czynności 

do wykonania. Pochwal dziecko za prawidłową kolejność wykonywanych czynności.  

7.  Spróbuj  urządzić  w  grupie  dzieci  zabawę,  polegającą  na  chowaniu  i  szukaniu 

jakichś przedmiotów. Zadaniem uczestników zabawy będzie formułowanie 3-członowych 
poleceń,  mających  pomóc  szukającemu  dziecku  w  odnalezieniu  ukrytego  przedmiotu 
("Podejdź do szafy, otwórz drzwi, zajrzyj do pudełka").  

 
 

JĘZYK 99+ 

 

Wiek 4-5 

 

UŻYWA ZAIMKÓW DZIERŻAWCZYCH: JEGO, JEJ, TWÓJ, WASZ, ICH  
 
1.  Podaj  dziecku  wzór  zadań  twierdzących  do  powtórzenia("On  jest  jej  ojcem, 

ojcem Basi. To jest jej ojciec"; "Samochód jest ich - cioci i wujka"; "Pies jest nasz - twój, 
mój i Kasi").  

2.  Zadawaj  dziecku  pytania,  które  wymagają  użycia  odpowiednich  zaimków 

dzierżawczych. "Czyja to książka?", "Czyj to pokój?", "Czyje to są zabawki?", "Czyj jest 
ten rower - wasz czy ich?", "Czy ta lalka jest twoja czy Małgosi?".  

3. Pokaż dziecku przedmiot, włóż mu do rąk i zapytaj: "Czyje to jest?".  
4.  Poproś  dziecko,  by  określiło,  czyje  to  są  gazety,  lub  dla  kogo  są  przeznaczone 

ciasteczka. "To jest twoje, to jest jego, to jej, a to jest moje". Następnie poproś dziecko, 
by podało tym osobom gazety, książeczki, ciasteczka.  

 
+ Może być osiągnięte w późniejszym wieku przez dziecko całkowicie niewidome.  
 
 

JĘZYK 100 

 

                                                       51 

Wiek 4-5 

 

POPROSZONE,  ODNAJDUJE  PARĘ  PRZEDMIOTÓW  LUB  ZDJĘĆ  TYCH 

PRZEDMIOTÓW (DZIECKO ROZUMIE SŁOWO "PARA")  

 
1.  Pokaż  dziecku,  że  masz  "parę"  oczu,  uszu,  nóg  i  rąk.  Zapytaj,  ile  dziecko  ma 

oczu,  uszu,  nóg  i  rąk.  Czy  dziecko  zrozumiało,  że  dwoje  takich  samych  oczu  to  "para" 
oczu?  

2.  Posługuj  się  słowem  "para"  mówiąc  o  dwu  identycznych  przedmiotach  (para 

butów, para rękawic).  

3.  Wybierz  pary  przedmiotów.  Pomieszaj  je  i  poproś  dziecko  o  odnalezienie  pary 

skarpetek, bucików ...  

4.  Przygotuj  zestaw  różnych  identycznych  przedmiotów  i  poproś  dziecko  o 

odnalezienie spośród nich jedynie tych przedmiotów, które są do pary.  

5. Posłuż się zdjęciami przedmiotów. Poproś dziecko, by ułożyło je w pary.  
6.  Unikaj  użycia  przykładów  "spodni",  "rajstop  ..."  tych,  które  obrazować  mają 

pojęcia "para".  

 
 

JĘZYK 101 

 

Wiek 4-5 

 

UŻYWA FORM CZASOWNIKOWYCH W TRYBIE PRZYPUSZCZAJĄCYM  
 
1.  W  rozmowie  z  dzieckiem  używaj (tam, gdzie jest to możliwe) czasowników w 

trybie przypuszczającym.  

2.  Spróbuj urządzić zabawę słowną polegającą na posługiwaniu się czasownikami 

w  trybie  przypuszczającym:  "Gdybym  był  królikiem,  mógłbym  hasać,  podskakiwać  i 
poruszać nosem". "Gdybym był w wesołym miasteczku, mógłbym się huśtać i jeździć na 
karuzeli". Pozwól dziecku przejąć kierowanie zabawą.  

3.  Zadawaj  pytania  typu:  "Kto  mógłby  zrobić  to  dla  mnie?".  Zachęć  dziecko  do 

udzielenia odpowiedzi w rodzaju: "Ja mógłbym, Ela mogłaby też".  

 
 

JĘZYK 102 

 

Wiek 4-5 

 

OPOWIADA O TYM, CO SIĘ DZIAłO W CIĄGU DNIA  
 
1.  Poproś  dziecko,  by  opowiedziało  ci,  co  się  działo  przed  chwilą.  Stopniowo 

opóźniaj  moment  zwracania  się  do  niego  z  taką  prośbą.  Posłuż  się  doświadczeniami 
dziecka ze wspólnie wykonywanych tego dnia czynności, aby mieć pewność, że dziecko 
zrozumiało twoje polecenie.  

2. Na początku akceptuj krótkie opisy, później proś dziecko o nieco dłuższe relacje.  
3. Jeżeli dziecko powtarza swe opowiadanie, zachęcaj je do relacjonowania zdarzeń 

we  właściwej  kolejności.  Pomagaj  dziecku  poprzez  stosowanie  pytań  ułatwiających:  "A 
co się stało potem?".  

4.  Zadawaj  dziecku  szczegółowe  pytania  dla  zbadania  tego,  na  ile  dokładnie 

pamiętało  co robiło: "Co robiłeś/robiłaś poza domem? Co robiłeś najpierw a co potem? 
Co zrobiłeś, żeby pomóc mamie?".  

5.  Zadawaj  dziecku  pytania,  które  zachęcają  je  do  wyrażenia  uczuć  związanych  z 

jego doświadczeniami: "Co się stało, że jesteś smutny?".  

 
 

JĘZYK 103 

 

Wiek 4-5 

 

UŻYWA  ZDAŃ  ZŁOŻONYCH  ("POSZLIŚMY  DO  SKLEPU  I  KUPILIŚMY 

DUŻO CUKIERKÓW")  

 
1.  Przysłuchuj  się  mowie  dziecka.  Tam,  gdzie  dziecko  mogłoby  użyć  spójnika, 

powtórz  słyszane  zdanie  z  użyciem  odpowiedniego  spójnika  ("i",  "bo",  "albo"): 
"Poszliśmy  do  sklepu  i  kupiliśmy  dużo  cukierków",  "Janek  płacze,  bo  go  boli  noga", 
"Ona pojedzie do babci albo zostanie w domu".  

2. Opowiadaj i wyjaśniaj zdarzenia, używając zdań złożonych. Zachęć dziecko do 

rozmowy o tych zdarzeniach - również z użyciem zdań złożonych.  

3.  Poproś  dziecko,  by  opowiedziało  o  dwóch  sprawach,  które  załatwialiście  w 

sklepie lub parku.  

4. W swojej mowie używaj krótkich zdań złożonych. "Jestem zmęczony i chce mi 

się jeść. A jak się ty czujesz?".  

5. Jeżeli dziecko używa krótkich zdań pojedynczych, pomóż mu rozwinąć je. "Reks 

szczeka", "Reks szczeka, bo chce się bawić".  

 
 

JĘZYK 105** 

 

Wiek 4-5 

 

UŻYWA  W  SPOSÓB  WŁAŚCIWY  OKREŚLEŃ:  SIOSTRA,  BRAT,  BABCIA, 

DZIADEK  

 
1.  Najpierw  używaj  powyższych  określeń  w  celu  opisania  krewnych  dziecka, 

zwłaszcza tych, których ono widzi stale.  

2.  Mówiąc  o  członkach  rodziny  lub  zadając  dziecku  pytania  na  ich  temat,  używaj 

raczej  wyżej  wymienionych  określeń  niż  imion  tych  osób  lub  określając  stopień 
pokrewieństwa,  podawaj  także  imię  osoby,  o  którą  chodzi  ("Nadchodzi  babcia",  "Gdzie 
jest twoja siostra?", "Co robi dziadek Wacek?").  

3.  Opisz  wymienione  osoby  i  poproś  dziecko,  by  zidentyfikowało  je  za  pomocą 

tych określeń.  

4.  Zachęć  dziecko  do  rozpoznania  krewnych  na  fotografiach  lub  po  głosie 

nagranym na taśmie magnetofonowej.  

5.  Zachęć  dziecko  do  mówienia  o  różnych  członkach  rodziny  z  użyciem 

właściwych słów na określenie pokrewieństwa.  

6.  Kiedy  już  dziecko  orientuje  się  w  stosunkach  pokrewieństwa,  wyrażonego 

słowami:  siostra,  brat,  babcia,  dziadek,  łączących  je  z  tymi  osobami,  używaj  tych 

                                                       53 

wyrazów przy opisywaniu rodziny innego dziecka.  

7.  Zachęć  dziecko  do  mówienia  o  członkach  rodziny  jego  kolegi/koleżanki  z 

użyciem  właściwych  słów  na  określenie  stopnia  pokrewieństwa  ("jego  tatuś",  "Babcia 
Małgosi", "jego brat").  

 
** Przyp. tłum. - Ćwiczenie 104 dotyczy nie istniejącej w języku polskim kategorii 

gramatycznej  -  skrótowych  form  czasowników  modalnych,  z  czego  należało  naturalnie 
zrezygnować.  

 
 

JĘZYK 106 

 

Wiek 4-5 

 

PODAJE  WYRAZY  PRZECIWSTAWNE  DO  UŻYTYCH  JUŻ  W  ZDANIU 

("LATO JEST GORĄCE, ZIMA JEST ...")  

 
1. Zachęć dziecko do uzupełnienia zdań. "Brat jest chłopcem. Siostra jest ...", "Lata 

są upalne, zimy są ...", "Wstaje się rano, idzie się spać ...", "Drzewo jest wysokie, krzak 
jest  ...".  Zmieniaj  szyk  wyrazów  w  zdaniu,  pozostawiaj  dziecku  możliwość  podawania 
wyrazów przeciwstawnych do różnych wyrazów użytych w zdaniu.  

2. Zachęcaj dziecko do uzupełniania zdań ("Zima jest mroźna, lato jest ...", "... jest 

upalne, zima jest mroźna").  

3.  Tam,  gdzie  to  możliwe,  posłuż  się  obrazkami  lub  autentycznymi  przedmiotami 

dla  zilustrowania  przeciwstawnych  ich  właściwości  (słony  -  słodki,  gorący  -  zimny, 
twardy - miękki). Pozwól dziecku poznać te właściwości dotykiem, smakowo, z pomocą 
rąk.  

 
 

JĘZYK 107 

 

Wiek 4-5 

 

OPOWIADA  POZNANĄ  HISTORYJKĘ  (KTÓRĄ  KTOŚ  PRZECZYTAŁ, 

OPOWIEDZIAŁ)  

 
1.  W  trakcie  czytania  opowiadania  zadawaj  dziecku  pytania,  na  które  ono  musi 

odpowiedzieć  (typu  "kto",  "gdzie",  "dlaczego",  "jak"  i  "jaki").  Podkreśl  te  fragmenty 
opowiadania,  które  dotyczą  tego,  co  zostało  powiedziane  i  jak  bohaterowie zareagowali 
na to.  

2.  Jeszcze  raz  opowiedz  to,  o  czym  czytałeś.  Pomijaj  istotne  części  opowiadania. 

Powiedz, by dziecko uzupełniło to, czego brakuje.  

3. Za każdym razem w trakcie czytania znanego dziecku opowiadania pomijaj coraz 

więcej  fragmentów.  Poproś  dziecko  o  uzupełnianie  ich.  Pozostawiaj  dziecku  do 
uzupełnienia  coraz  większe  partie  tekstu,  aż  dotąd,  kiedy  dziecko  bez  żadnej  pomocy 
potrafi opowiedzieć całą historyjkę.  

4.  Zwiększaj  długość  czytanych  opowiadań  i  wprowadzaj  większe  ich 

skomplikowanie.  Pochwal  dziecko  jeżeli  udaje  mu  się  zapamiętać  coraz  więcej 
szczegółów.  

5.  Powiedz  dziecku,  by  "odegrało"  znane  mu  opowiadanie.  Następnie  poproś 

dziecko, by opowiedziało, co się wydarzyło.  

 
 

JĘZYK 108 

 

Wiek 4-5 

 

RÓŻNICUJE  SŁOWA  O  PODOBNYM  BRZMIENIU  (ODPOWIADA  NA 

PYTANIE:  "CZY  SŁYSZYSZ  TAK  SAMO  CZY  INACZEJ?")  -  DOMEK-TOMEK, 
KOT-KOC, KOZA-KOSA  

 
1.  Podaj  dziecku  słowa podobnie brzmiące i zapytaj: "Czy słyszysz tak samo, czy 

inaczej?  -  domek-Tomek,  Kasia-kasza,  nos-noc,  nos-nos;  kot-kot,  kot-koc,  bułka-bułka, 
półka-półka, bułka-półka ...".  

2.  Podaj  dwa  słowa  o  różnych  a/  głoskach  początkowych  (morze-noże,  domek-

Tomek,  bułka-półka);  b/  głoskach  końcowych  (nos-noc,  koc-kot,  kot-kos);  c/  głoskach 
wewnątrz słowa (myszka-miska, buty-budy, koza-kosa). Zapytaj dziecko, czy są one takie 
same, czy się różnią. Co jakiś czas wprowadzaj słowa identycznie brzmiące.  

 
 

JĘZYK 109 

 

Wiek 4-5 

 

MÓWI, CZY DWA WYRAZY SIĘ RYMUJĄ CZY NIE  
 
1. Podaj dziecku rymujące się wyrazy. Powiedz: "kot, pot, lot, grot". Użyj również 

rymujących  się  sylab:  "ku,  bu,  mu,  wu".  Następnie  stopniowo  wprowadzaj  wyrazy 
(sylaby), które się nie rymują, i poproś dziecko o wskazanie ich.  

2. Czytaj dziecku wiersze, pytając które wyrazy się rymują.  
3. Pozwól dziecku uzupełnić zdania wyrazami, które będą się rymowały z którymś 

z  wyrazów  już  użytych.  ("Papuszko,  papuszko,  powiedz  mi  co  na  uszko.  Pokazał  nam 
Tomek, gdzie jest jego ...").  

4. Urządź zabawę w rymowanie, (najlepiej w grupie dzieci). Sprawdź, czy dziecko 

potrafi podać kilka wariantów.  

5.  Posłuż  się  zagadkami,  w  których  występują  pewne  kategorie,  jak  na  przykład 

zwierzęta, potrawy lub cyfry: "Jestem cyfrą, która się rymuje ze słowem "patrzy". Jestem 
cyfrą,  która  się  rymuje  ze  słowem  "sery".  Jestem  zwierzęciem,  które  się  rymuje  z 
"płotek"."  

 
 

JĘZYK 110 

 

Wiek 4-5 

 

OPOWIADA PROSTE DOWCIPY ("PUK, PUK ...")  
 
1.  Opowiedz  dziecku  jakiś  dowcip.  Zachęć  je  do  opowiedzenia  dowcipu kolegom 

                                                       55 

lub  krewnym.  Można  wykorzystać  żarty  z  "Misia".  (Dobrze,  by  dziecko  miało  swoją 
gazetkę. Jest to pomoc dla rodziców w doborze ćwiczeń).  

2. Przeczytaj kilka zagadek dziecku. Daj mu trochę czasu na odpowiedź. Przykłady 

takich  zagadek  (humorystycznych):  "Dlaczego  ptaki  odlatują  na  południe?"  -  "Jest  za 
daleko, by iść", "Co się wnosi do góry, gdy pada deszcz?" - "Parasol". "Jaka to pora, gdy 
hipopotam siada na płocie?" - "Najwyższa pora, by postawić nowy płot".  

3.  Posłuż  się  dowcipami  absurdalnymi:  ("Puk,  puk!"  "Kto  tam?"  "Dzień".  "jaki 

dzień?" "Dzień dobry, ci Krzysiu!").  

 
 
 
 

JĘZYK VI 

 

Wiek 5-6 

 
Uwagi i wskazania ogólne:  
1/.  Mowa  dziecka  jest  częścią  jego  szerszej  aktywności.  Wszystkie  ćwiczenia 

językowe powinny być zatem w tej aktywności osadzone. Jest to tym bardziej istotne, że 
mowa  dziecka,  początkowo  tylko  towarzysząca  działaniom,  teraz  pełni  wobec  nich 
funkcję  kierującą  i  organizującą.  Nie  należy  zapominać  też  o  rozwoju  myślenia 
werbalnego.  

2/. W programie ćwiczeń z dziećmi w tym wieku należy położyć większy nacisk na 

mowę  dialogową  dziecko-partner.  Należy  ćwiczyć  umiejętności  wiązania  przez  dziecko 
treści  wypowiedzi  nie  tylko  z  tym,  co  jest  dane  spostrzeżeniowo  (przy  wykorzystaniu 
różnych  zmysłów)  w  sytuacji  komunikowania  się,  ale  także  z  tym,  co  już  było 
powiedziane wcześniej (rola kontekstu werbalnego).  

3/. Nie można zaniedbać współpracy z wychowawczynią dziecka uczęszczającego 

do  przedszkola  (ważne  jest  powtarzanie  w  domu  pewnych  zajęć  prowadzonych  w 
przedszkolu, oczywiście w formie zabawowej).  

 

 

JĘZYK 111 

 

Wiek 5-6 

 

UŻYWA  ZDAŃ  PEŁNYCH  ("ON  CHCE,  ŻEBYM  ZASZEDŁ  DO  NIEGO,  BO 

...")  

 
1. Urządź zabawę typu: "Mówisz to, co ja". Poproś dziecko, by powtórzyło po tobie 

zdanie.  Jeżeli  ma  ono  z  tym  trudności,  powtórz  część  zdania,  a  dziecko  niech  je 
dokończy.  

2.  Poproś  dziecko  o  opisanie  jakiejś  czynności;    w  razie  potrzeby  uzupełniaj 

wypowiedzi dziecka właściwymi wyrazami, by w ten sposób powstały zdania pełne.  

3. Przed udaniem się do sklepu lub na dłuższy spacer powiedz dziecku, co należy 

zrobić  przed  wyjściem  z  domu  i  dlaczego.  ("Musimy  zamknąć  mieszkanie,  by  nikt  do 
niego nie wszedł". "Zostawimy kartkę, żeby siostra wiedziała, gdzie jesteśmy").  

 
 

JĘZYK 112 

 

Wiek 5-6 

 

PODAJE DOKŁADNY ADRES (ULICĘ, NUMER DOMU, MIASTO)  
 
1.  Podaj  dziecku  jego  adres.  Zacznij  od  tego,  że  dziecko  ma  podać  tylko  część 

adresu pełnego. Wymień numer domu, dziecko zaś niech poda nazwę ulicy. Podaj nazwę 
miasta,  dziecko  niech  poda  województwo.  Następnie  zmień  role:  poproś  dziecko  o 
podanie numeru domu, podczas gdy ty podajesz nazwę ulicy.  

2. Podaj dziecku jego adres i poproś o powtórzenie go.  
3. Wyjaśnij dziecku, dlaczego należy znać swój adres.  
4.  Na  kartce  napisz  (najlepiej  w  brajlu)  numer  domu.  Wręcz  dziecku  4  lub  5 

różnych kartek (fiszek) i poproś, by wybrało właściwą.  

5.  Powtórz  ćwiczenie  punktu  4  z  nazwą  ulicy,  miasta,  województwa.  Pochwal 

dziecko za każdą poprawną odpowiedź.  

 
 

JĘZYK 113 

 

Wiek 5-6 

 

PODAJE NUMER TELEFONU  
 
1. Podaj dziecku numer telefonu. Powiedz, by dziecko powtórzyło go.  
2. Podaj dziecku pewne ułatwienie. Podaj 3 pierwsze cyfry, dziecko zaś niech poda 

pozostałe  trzy.  Potem  dziecko  niech  poda  3  pierwsze  cyfry,  ty  pozostałe.  Ćwicz    w  ten 
sposób, aż dziecko potrafi podać cały numer telefonu.  

3. Jeżeli dziecko zna cyfry i potrafi je nazywać, napisz piórem lub w brajlu numery 

telefonu  na  kartkach.  Pozwól  dziecku  wybrać  właściwy  numer  spośród  kilku  kartek  z 
numerami.  

4.  Posłuż  się  telefonem  zabawkowym.  Poproś  dziecko,  by  podało  ci  numer 

telefonu, który chce wykręcić. Jeżeli dziecko potrafi wykręcać numer, pozwól mu wybrać 
ten numer (na tarczy aparatu telefonicznego).  

5.  Spróbuj  urządzić  zabawę,  w  której  dzieci  podawałyby  sobie  na zmianę numery 

telefonu, by w ten sposób mogły do siebie "zadzwonić".  

 
 

JĘZYK 114 

 

Wiek 5-6 

 

UŻYWA  SŁÓW  OZNACZAJĄCYCH  ILOŚĆ  (WIELE,  KILKA,  TROCHĘ, 

NAJWIĘCEJ, NAJMNIEJ)  

 
1. W rozmowach z dzieckiem posługuj się wyrazami oznaczającymi ilość. "Możesz 

wziąć kilka: trzy lub cztery".  

2.  Jeżeli  dziecko  napotyka  trudności,  ćwicz  każdorazowo  tylko  jeden  wyraz 

określający ilość.  

                                                       57 

3. Ułóż 2 grupy niewielkich przedmiotów (cukierki, owoce). Powiedz dziecku, by 

wybrało  grupę  o  większej  lub  mniejszej  ilości.  Następnie  ułóż  3  lub  więcej  grup 
przedmiotów  i  powiedz,  aby  dziecko  wybrało  tę,  która  liczy  najmniej  (najwięcej) 
przedmiotów.  

4. Pozwól dzieciom w grupie wręczać sobie na zmianę przedmioty. Jedno dostanie 

kilka sztuk, drugie mniej; niech któreś z nich powie, kto ma najwięcej.  

5.  Używaj  grup  przedmiotów  w  istotny  sposób  różniących  się  liczbą  tych 

przedmiotów.  Stopniowo  zmniejszaj  liczbę  przedmiotów  aż  do  różnicy  wynoszącej  1-2 
sztuki między większą liczbą i mniejszą.  

6. Spróbuj urządzić zabawę grupową: utwórz kilka grup złożonych z różnej liczby 

dzieci. Użyj słów określających ilość na opisanie tych grup dzieci. Pozwól dziecku opisać 
różne grupy.  

 
 

JĘZYK 115x 

 

Wiek 5-6 

 

WSKAZUJE  NIEDORZECZNOŚCI  NA  TRZECH  DUŻYCH  WYRAŹNYCH 

OBRAZKACH  (LATAJĄCA  ŁÓDŹ,  KOSZULA  O  TRZECH  RĘKAWACH, GŁOWA 
Ż

YRAFY NA TUŁOWIU SŁONIA)  

 
1.  Pokaż  dziecku  obrazek  koszuli  o  trzech  rękawach  i  zapytaj  je,  co  tu  jest  nie  w 

porządku. Jeżeli dziecko ma trudności, zadaj mu pytania: "Ile rękawów ma ta koszula?", 
"Ile  rękawów  ma  twoja  koszula?",  "Ile  masz  rąk?".  Podawaj  dodatkowe  wskazówki,  aż 
dziecko potrafi odpowiedzieć na to pytanie.  

2.  Pokaż  dziecku  inne  obrazki  przedstawiające  niedorzeczne  połączenia 

przedmiotów.  Postępuj  tak  samo,  jak  poprzednio.  Zapytaj  dziecka,  jakie  należy 
wprowadzić na obrazku zmiany, aby wszystko było w porządku: "Co można zmienić na 
obrazku, żeby słoń wyglądał tak jak powinien?".  

3. Zwróć uwagę dziecka, że w niedorzecznościach można dopatrywać się humoru.  
4. Posłuż się zabawkami-lalkami, w których mogą być wyjmowane ręce i nogi. Na 

miejsce nogi wstaw rękę. Zapytaj dziecka, co w tej zabawce jest niewłaściwego i pozwól 
dziecku dokonać korekcji zabawki.  

 
x Może nie nadawać się dla dziecka całkowicie niewidomego.  
 
 

JĘZYK 116 

 

Wiek 5-6 

 

ODPOWIADA  NA  PYTANIA  ZAWIERAJĄCE  PYTAJNIK  "DLACZEGO"  Z 

PODANIEM WYJAŚNIENIA  

 
1. Podaj dziecku wzór zadawania pytań typu "dlaczego? ..." i odpowiadania na nie 

w rozmowie z inną osobą (dorosłą). Następnie zadaj takie pytania dziecku.  

2. Zachęć dziecko do odpowiedzi z użyciem zdania rozwiniętego. Podaj wzór.  
3. Zadaj dziecku pytanie typu "Dlaczego? ..." Podaj część odpowiedzi, pozwalając 

dziecku na dokończenie zdania. Stopniowo wymagaj od dziecka coraz większego zakresu 
informacji w odpowiedzi.  

4.  Posłuż  się  kukiełkami.  Odegraj  scenki  z  opowiadania.  Zadaj  dziecku  pytania 

zawierające "dlaczego?".  

5.  Przeczytaj  opowiadanie  i  poproś  dziecko,  by  opisało,  dlaczego  w  opowiadaniu 

miały miejsce takie zdarzenia.  

6.  Zadawaj  dziecku  pytania  "dlaczego?"  dotyczące  codziennych  czynności,  kiedy 

już dziecko potrafi udzielać odpowiedzi na prostsze pytania.  

 
 

JĘZYK 117 

 

Wiek 5-6 

 

OPOWIADA  HISTORYJKĘ  OBEJMUJĄCĄ  3  NASTĘPUJĄCE  PO  SOBIE 

ZDARZENIA  

 
1.  Przeczytaj  lub  opowiedz  dziecku  historyjkę  złożoną  z  3  części.  Użyj  3 

przedmiotów lub obrazków, które mają reprezentować każde ze zdarzeń, o którym mowa 
w  opowiadaniu  (historyjce).  Wskazuj  na  nie  podczas  czytania.  Postępuj  w  ten  sposób 
dopóty, dopóki dziecko nie zacznie wykazywać umiejętności kojarzenia przedmiotów lub 
obrazków ze zdarzeniami. Przeczytaj lub opowiedz dziecku pierwszą część opowiadania. 
Powiedz  mu,  by  dokonało  wyboru  przedmiotu  lub  obrazka,  reprezentującego  następną 
część  opowiadania.  Poproś  je,  by  powiązało  te  dwa  zdarzenia.  Powtórz  czynności  w 
odniesieniu do części trzeciej opowiadania.  

2. Wykonaj czynności wymienione w punkcie 1, rozszerzając treść opowiadania do 

5  części.  Poproś  dziecko,  by  opowiedziało  historyjkę  złożoną  z  5  części.  Jeżeli  zajdzie 
potrzeba, podpowiedz.  

3.  Pomóż  dziecku  przypomnieć  sobie  następne  zdarzenia  podając  mu  wskazówki 

(werbalne) lub zadając naprowadzające pytania.  

 
 

JĘZYK 118 

 

Wiek 5-6 

 

WYMIENIA PO KOLEI NAZWY DNI TYGODNIA  
 
1. Podaj dziecku nazwy dni tygodnia. Poproś dziecko, by samo wymieniło je.  
2.  Kilkakrotnie  wymień  dziecku  wszystkie  dni  tygodnia.  Następnie  wymień 

pierwsze  5  dni,  dziecko  zaś  niech  je  uzupełni.  Stopniowo  zwiększaj  liczbę  dni,  które 
musisz  podać  dziecku.  Jeżeli  dziecko  ma  trudności,  podaj  nazwę  dnia  i  każ  dziecku 
wyliczać dalej albo podaj mu pierwszą sylabę każdej nazwy dnia.  

3.  Powieś  w  pokoju  dziecka  kalendarz,  w  ten  sposób  dziecko  zapoznaje  się  z 

kolejnością dni. Kiedy nadchodzi określony dzień (np. imienin, urodzin), zaznacz go na 
kalendarzu.  Przy  różnych  dniach  na  kalendarzu  rysuj  jakieś  obrazki,  by  w  ten  sposób 
zaznaczyć, w jakie dni dziecko wykonuje jakie czynności.  

4. Każdego dnia w czasie śniadania podawaj nazwę danego dnia tygodnia. Poproś 

domowników,  by  mówili  przy  dziecku  o  danym  dniu  tygodnia  i  o  związanych  z  nim 

                                                       59 

zdarzeniach. Co dzień wieczorem pytaj dziecka, co to za dzień minął.  

 
 

JĘZYK 119 

 

Wiek 5-6 

 

OPISUJE  PRZEDMIOTY  ZA  POMOCĄ  TERMINÓW  ODPOWIADAJĄCYCH 

RÓŻNYM 

WRAŻENIOM 

DOTYKOWYM, 

SMAKOWYM, 

SŁUCHOWYM, 

WZROKOWYM: "TALERZ JEST OKRĄGŁY I PŁASKI", "ŚNIEG JEST WILGOTNY 
I ZIMNY" (NIE "BIAŁY" W OPISACH DZIECKA CAŁKOWICIE NIEWIDOMEGO)  

 
1. Opisz jakiś przedmiot za pomocą następujących terminów: funkcja, lokalizacja, 

wymiary, kształt, struktura.  

2.  Powiedz  dziecku,  by  wzięło  do  rąk  lub  dotknęło  przedmiotu  oraz  podało  2 

wyrazy  opisujące  je.  Powtórz  i  poszerz  zakres  opisu.  Podaj  wzór,  jeżeli  zachodzi  taka 
potrzeba. Pochwal dziecko za poprawne odpowiedzi.  

3. Daj dziecku jakiś przedmiot i poproś je, by opisało go, ażeby według tego opisu 

inne  dziecko  potrafiło  odgadnąć,  co  to  za  przedmiot.  Podpowiedz  dziecku,  by  włączyło 
do opisu takie szczegóły, jak miejsce znalezienia przedmiotu, przeznaczenie, to, jaki jest 
on w dotyku.  

4.  Podawaj  różne  przedmioty  po  kolei  kilkorgu  dzieciom:  każde  z  nich  ma  podać 

po jednym wyrazie określającym te przedmioty.  

5. Używaj wyrazów określających, które mają znaczenie dla dziecka niewidomego 

(oparte na wrażeniach dotykowych, słuchowych...).  

6. W przypadku dziecka niewidomego zaakceptuj pewne odchylenia od normalnie 

stosowanych  opisów.  Może  ono  na  przykład  pisać  stary  skórzany  (ranny)  pantofel  jako 
piękny lub wypłowiały materiał jako ładny.  

 
 

JĘZYK 120 

 

Wiek 5-6 

 

PODAJE WYRAZY PRZECIWSTAWNE (ANTONIMY)  
 
1.  Zademonstruj  dziecku  cechy  wody  gorącej  i  zimnej.  Dotknij  i  opisz  miękką 

poduszkę  i  twardą  podłogę.  Określaj  przeciwstawne  cechy  stosując  wyrazy 
autonomiczne.  

2. Zadaj dziecku pytanie: "Co jest przeciwieństwem ...?". Jeżeli dziecko nie potrafi 

odpowiedzieć,  pokaż  mu  jakieś  inne  przedmioty  i  podaj  wskazówki  werbalne,  Jeżeli 
zajdzie potrzeba.  

3.  Pokaż  dziecku  dwie  filiżanki:  jedną  pustą,  drugą  pełną.  Powiedz:  "Ta  filiżanka 

jest  pusta,  a  ta  jest  ...".  Poproś  dziecko,  by  opisało  te  dwie  filiżanki.  Podpowiedz 
właściwe wyrazy, jeżeli się to okaże niezbędne.  

4. Pomóż dziecku niewidomemu zbadać za pomocą dotyku pary przeciwstawnych 

przedmiotów (substancji) przed zadaniem dziecku pytań związanych z użyciem wyrazów 
autonomicznych.  

 

 

JĘZYK 121 

 

Wiek 5-6 

 

ODPOWIADA NA PYTANIA TYPU "CO SIĘ STANIE, JEŻELI ...?" ("... WODĘ 

UMIEŚCI SIĘ W ZAMRAŻALNIKU"; "... PRZYNIESIE SIĘ DO DOMU ŚNIEGU")  

 
1.  Zaaranżuj  sytuacje,  w  których  dziecko  może  obserwować  rezultaty  takich 

zjawisk jak zamrażanie, topnienie, wrzenie, parowanie.  

2.  Poproś  dziecko  o  wyjaśnienie,  co  się  stanie,  jeżeli  ...  (się  przewróci  do  góry 

dnem  szklankę  z  wodą,  upuści  się  jajko).  Zadawaj  pytania  dotyczące  wyłącznie  takich 
rzeczy, co do których jesteś pewien, że dziecko kiedyś się już z nimi zetknęło.  

3. Staraj się formułować pytania w ten sposób, by uwagę dziecka ukierunkować na 

to,  co  się  stanie  z  przedmiotem,  o  którym  w  pytaniu  mowa.  Gdy  pytanie  na  przykład 
brzmi:  "Co  się  stanie,  jeżeli  upuścisz  jajko?",  dziecko  może  odpowiedzieć:  "Mamusia 
mnie skrzyczy!".  

4. Dziecko niewidome będzie musiało zbadać dotykiem różne przedmioty. Pomóż 

mu na przykład w takim badaniu pojemnika na kostki lodu w odstępach 10-minutowych 
po tym, jak zostanie on napełniony wodą i wstawiony do zamrażalnika.  

5.  Podawaj  krótkie,  lecz  dokładne  opisy  zdarzeń  w  trakcie  poznawania  ich  przez 

dziecko.  

 
 

JĘZYK 122 

 

Wiek 5-6 

 

PODAJE DZIEŃ I MIESIĄC SWOICH URODZIN (IMIENIN)  
 
1. Podaj dziecku miesiąc i dzień jego urodzin (imienin). Poproś je, by powtórzyło. 

Następnie - po jakimś czasie - poproś dziecko, by powiedziało jeszcze raz. Powtarzaj tę 
czynność dotąd, aż dziecko nauczy się podawać je samodzielnie.  

2.  Jeżeli  dziecko  ma  trudności  z  zapamiętaniem  zarówno  miesiąca,  jak  i  dnia, 

zacznij od miesiąca, później dopiero dodaj dzień.  

3.  Pokaż  dziecku  miesiąc  i  dzień  jego  urodzin  (imienin)  na  kalendarzu 

(brajlowskim).  Powiedz  dziecku,  by  zaznaczyło  ten  dzień  na  kalendarzu  oraz  by 
powiedziało, co to za dzień i miesiąc.  

 
 

JĘZYK 123 

 

Wiek 5-6 

 

UŻYWA  WE  WŁAŚCIWY  SPOSÓB  SŁÓW:  RANO,  PO  POŁUDNIU, 

WIECZOREM  

 
1. Powiedz dziecku o różnych czynnościach wykonywanych przez nie, przez ciebie 

rano,  po  południu  i  wieczorem.  Poproś  dziecko,  by  opisało  inne  czynności,  które  mogą 

                                                       61 

być wykonane w tych porach dnia.  

2. Nazwij kilka różnych czynności i zapytaj dziecka, kiedy są one wykonywane.  
3.  Zapytaj  dziecka:  "Kiedy  jemy  śniadanie?",  "Kiedy  idziesz  spać?".  Jeżeli  się  to 

okaże niezbędne,podaj właściwe odpowiedzi.  

4.  Zaplanuj  czynności  na  kilka  dni  z  rzędu.  Powiedz  dziecku:  "Każdego  ranka 

będziemy ...", "Popołudniami będziemy ...", "Wieczorami będziemy ...". Następnego dnia 
opisz, co robiliście rano, po południu i wieczorem poprzedniego dnia.  

5.  Rano  omów  z  dzieckiem,  co  będzie  robiło  tego  dnia  z  rana,  po  południu, 

wieczorem.  

6.  Jeżeli  dzień  jest  słoneczny,  pokaż  dziecku  niewidomemu,  że  ciepło  promieni 

słonecznych  dochodzi  ze  wschodniej  strony  domu  z  rana  oraz  ze  strony  zachodniej  po 
południu.  Zapytaj  dziecka:  "Kiedy  -  rano  czy  po  południu  -  słońce  świeci  z  tej  strony 
domu?".  

 
 

JĘZYK 124 

 

Wiek 5-6 

 

PYTA O ZNACZENIE NOWYCH I NIEZNANYCH WYRAZÓW  
 
1. Opowiedz lub przeczytaj opowiadanie z nowym wyrazem. Wskaż kontekst, który 

ułatwia zrozumienie znaczenia tego wyrazu. Poproś dziecko, by odgadło jego znaczenie. 
Pomóż  dziecku,  jeżeli  jest  to  dla  niego  trudne  zadanie.  Zachęcaj  dziecko  do  pytania  o 
znaczenie nowych i nieznanych wyrazów.  

2. Wyjaśnij znaczenie nowych słów na przykładzie różnych zdań.  
3.  Zastępuj  wyrazy  nowe  wyrazami,  które  dziecko  już  zna.  Następnie  poproś 

dziecko o odgadnięcie znaczenia nowego wyrazu. "Ciocia Elżbieta ma nowy automobil. 
Jak myślisz, co to jest? Co ma ciocia Elżbieta?".  

4.  Użyj  nieznanych  dziecku  wyrazów,  by  się  zorientować,  czy  dziecko  poprosi  o 

wyjaśnienia, czy nie. Pochwal, jeżeli dziecko pyta, co znaczy dane słowo.  

5.  Wyjaśnij  znaczenie  nowych  wyrazów  i  wytłumacz,  dlaczego  się  ich  używa. 

Następnie  poproś  dziecko,  by  wyjaśniło  ich  znaczenie  innym  członkom  rodziny,  innym 
dzieciom.  

6.  Pytaj  dziecko  o  znaczenie  nowych  wyrazów,  by  w  ten  sposób  dać  mu  wzór 

formułowania  pytań.  Powiedz  również  dziecku,  żeby  zapytało  inną  osobę  o  znaczenie 
nowych  wyrazów.  "Zapytaj  tatusia/mamusię,  co  znaczy  ...".  Regularnie  powtarzaj  takie 
ć

wiczenia.  

 
 

JĘZYK 125 

 

Wiek 5-6 

 

ODPOWIADA  POPRAWNIE  NA  3  PYTANIA  DOTYCZĄCE  KRÓTKIEGO 

OPOWIADANIA  

 
1. Przeczytaj dziecku krótkie opowiadania. Zadaj pytania: "kto", "co", "dlaczego", 

"jak",  zorientowawszy  się  uprzednio,  czy  aby  a  pewno  w  opowiadaniu  znajdują  się 

sformułowania, które mogą być odpowiedziami na postawione pytania.  

2.  Poproś  dziecko,  by  "przepowiedziało",  co  się  może  później  wydarzyć  w  tym 

opowiadaniu.  

3.  Poproś  dziecko,  by  opisało,  co  mogą  odczuwać  bohaterowie  opowiadania, 

przeżywając zdarzenia, o których w opowiadaniu mowa.  

4. Przenoś pytania z rzeczy konkretnych (o których jest mowa w opowiadaniu) na 

bardziej ogólne (dające się wywnioskować): "Co się mogło wydarzyć później?".  

 
 

JĘZYK 126 

 

Wiek 5-6 

 

OPOWIADA PRZEZ 1-2 MINUTY UłOŻONĄ PRZEZ SIEBIE HISTORYJKĘ  
 
1.  Podaj  dziecku  trzy  wyrazy  lub  wręcz  trzy  obrazki,  na  podstawie  których  ma 

ułożyć opowiadanie. "Opowiedz mi historyjkę o ...".  

2.  Poproś  o  ułożenie  kilku  różnych  rodzajów  opowiadań:  wesołych,  smutnych, 

strasznych.  

3.  Zacznij  opowiadanie  kilkoma  zdaniami.  Przerwij  i  zachęć  dziecko  do 

zakończenia  tego  opowiadania.  Jeżeli  dziecko  potrafi  dokończyć  opowiadanie,  zacznij 
nowe opowiadanie, podając tylko jednozdaniowy początek.  

4.  Okaż  zachwyt,  zainteresowanie  opowiadaniem  dziecka.  Zapytaj,  co  się  stanie 

potem. I dlaczego...  

 
 

JĘZYK 127 

 

Wiek 5-6 

 

PODAJE  JEDEN  WYRAZ  RYMUJĄCY  SIĘ  Z  KTÓRYMŚ  Z  TRZECH 

PODANYCH WCZEŚNIEJ (KOT, PIES, BIEGAĆ)  

 
1.  Przeczytaj  znany  dziecku  wiersz.  Pomiń  wyrazy  rymujące  się  i  poproś  o 

wstawienie brakującego wyrazu.  

2.  Przeczytaj  całkiem  nowy  wiersz  i  poproś  dziecko  o  odnalezienie  wyrazów 

rymujących się.  

3.  Podaj  jakiś  wyraz  i  poproś  dziecko  o  podanie  wyrazu  rymującego  się  z  nim. 

Jeżeli  dziecko  poradziło  sobie  z  tym  zadaniem,  podaj  mu  dwa  inne  wyrazy,  do  których 
należy znaleźć wyrazy rymujące się.  

4.  Spróbuj  urządzić  zabawę  grupową,  która  wymaga  od  uczestników  podawania 

wyrazów rymujących się.  

5. Podaj dziecku jeden wyraz (wymów go) i wręcz dziecku 3 fotografie. Poproś je o 

wybranie  i  nazwanie  (zatytułowanie)  obrazka,  tak  żeby  tytuł  obrazka  rymował  się  z 
podanym wyrazem.  

 
 

JĘZYK 128 

 

                                                       63 

Wiek 5-6 

 

WYKONUJE 

3 

PROSTE 

POLECENIA 

DOTYCZĄCE 

CZYNNOŚCI 

ZWIĄZANYCH  Z  UŻYCIEM  PAPIERU  I  OŁÓWKA  LUB  PAPIERU  I 
BRAJLOWSKIEJ MASZYNY DO PISANIA  

 
1. Daj dziecku trzy powiązane ze sobą zadania, które mają być wykonane w takiej 

kolejności, jak w "przykładzie" narysuj koło, postaw w kole kropki, odłóż ołówek.  

2. Poproś dziecko o powtórzenie poleceń przed przystąpieniem do ich wykonania.  
3. Wydaj 3 polecenia wykonania takich zadań, których dziecko się już uczyło.  
4. W przypadku dziecka niewidomego dobierz 3 zadania, z których każde dziecko 

już  kiedyś  wykonywało.  Przykład:  "wkręć  arkusz  papieru  do  maszyny  brajlowskiej, 
wykonaj  jedną  pełną  linię  punktem  pierwszym  (litera  "a"),  przesuń  do  następnego 
wiersza".  

5.  Jeżeli  dziecko  ma  trudności  z  wykonaniem  trzech  prostych  poleceń,  wydaj  mu 

tylko  dwa  polecenia,  a  dopiero  później  dodaj  jedno  bardzo  proste,  by  w  sumie  było  ich 
trzy.  

 
 

JĘZYK 129 

 

Wiek 5-6 

 

POPRAWNIE  UŻYWA  SŁÓW:  DZIŚ,  WCZORAJ,  WCZORAJ  WIECZOREM, 

JUTRO PO POŁUDNIU  

 
1.  Każdorazowo  wprowadzaj  jedno  tylko  pojęcie.  Dodawaj  następne  tylko  po 

nauczeniu się przez dziecko pierwszego.  

2. Zaplanuj różnorodne zajęcia na kilka dni z rzędu. Przed przystąpieniem do nich 

powiedz  do  dziecka:  "Jutro  będziemy  ...".  Kiedy  nadejdzie  ten  dzień,  opisz  czynności, 
które zamierzacie wykonać: "Dziś będziemy ..." oraz: "Wczoraj chodziliśmy ...".  

3. Poproś dziecko, by powiedziało, co się wydarzyło wczoraj (rano, wieczorem), co 

się będzie dzisiaj działo oraz jakie są plany na jutro (na rano, na wieczór).  

4.  Nazwij  czynności  i  poproś  dziecko,  by  powiedziało,  czy  zostały  wykonane 

wczoraj, czy też będą wykonywane dziś, czy jutro.  

5. Posłuż się kalendarzem przy omawianiu tego, co się działo dzisiaj, wczoraj i co 

się będzie działo jutro (rano, po południu, wieczorem).  

 
 

JĘZYK 130** 

 

**  Przyp.  tłu.  -  Ćwiczenie  130  dotyczy  nie  istniejącej  w języku polskim kategorii 

gramatycznej (inwersja słów modalnych w zdaniach pytających).  

 
 

JĘZYK 131*** 

 

1.  Poproś  dziecko,  by  opowiedziało  wszystko,  co  wie  o  danej  rzeczy:  "Powiedz 

wszystko, co wiesz o piłce (o młotku, o szklance...)!"  

2. Zachęcaj dziecko do kontynuowania opowiadania: "Opowiedz, co jeszcze wiesz 

o piłce (o młotku, o szklance ...)!".  

 
***  Ćwiczenie  131  (ważne  w  praktyce  diagnostyczno-terapeutycznej)  nie 

występuje w oryginalnej wersji PROGRAMU OREGOŃSKIEGO.