Pszczelarz_612[01].Z2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Ogólne wiadomości o chorobach pszczół

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Choroby zakaźne i niezakaźne czerwiu

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Choroby zakaźne i niezakaźne pszczół i szkodniki produktów pasiecznych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Higiena w pasiece

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć ucznia

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o chorobach pszczół

i produktów pasiecznych oraz zachowaniu higieny w pasiece.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,
materiał nauczania, to wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw zadań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści, ćwiczenia
pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności
praktyczne,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań i pytań. Pozytywny wynik sprawdzianu
potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że nabrałeś wiedzy i umiejętności
z zakresu tej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.
Przy wyborze odpowiednich treści pomocny będzie nauczyciel, który wskaże Ci

potrzebne informacje dotyczące rozpoznawania chorób pszczół.

Z rozdziałem „Pytania sprawdzające” możesz zapoznać się:

–

przed  przystąpieniem  do  rozdziału  „Materiał  nauczania”  -  poznając  przy  tej  okazji
wymagania  wynikające  z  potrzeb  zawodu,  a  po  przyswojeniu  wskazanych  treści,
odpowiadając na te pytania sprawdzisz stan swojej gotowości do wykonywania ćwiczeń,
po zapoznaniu się z rozdziałem  „Materiał  nauczania”,  by sprawdzić stan swojej wiedzy,
która będzie Ci potrzebna do wykonywania ćwiczeń.

Kolejny  etap  poznawania  przez  Ciebie  materiału  to  wykonywanie  ćwiczeń,  których  celem
jest uzupełnienie i utrwalenie informacji w rozpoznawaniu chorób pszczół.
Wykonując  ćwiczenia  przedstawione  w  poradniku  lub  zaproponowane  przez  nauczyciela,
będziesz  poznawał  materiał,  dotyczący  rozpoznawania  chorób  pszczół,  między  innymi  na
podstawie informacji podanych w materiale nauczania i w instrukcjach ćwiczeń.
Po  wykonaniu  zaplanowanych  ćwiczeń,  sprawdź  poziom  swoich  postępów,  wykonując  test
„Sprawdzian postępów”, zamieszczony zawsze po podrozdziale „Ćwiczenia.” W tym celu:

–

przeczytaj pytania i odpowiedz na nie,

–

podaj odpowiedź wstawiając X w podane miejsce,

–

wpisz TAK, jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest prawidłowa,

–

wpisz NIE, jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest niepoprawna.
Odpowiedzi NIE wskazują luki w Twojej wiedzy, informują Cię również jakich

elementów materiału nauczania jeszcze dobrze nie poznałeś. Oznacza to także powrót do
treści, które nie są dostatecznie opanowane.

Poznanie przez Ciebie wszystkich lub określonej części wiadomości dotyczących chorób

pszczół  będzie  stanowiło  dla  nauczyciela  podstawę  przeprowadzenia  sprawdzianu  poziomu
przyswojonych wiadomości  i ukształtowanych umiejętności.  W tym celu nauczyciel posłuży
się  Zestawem  testów  zawierającym  różnego  rodzaju  zadania.  W  rozdziale  5  tego  poradnika
jest zamieszczony przykład takiego testu. Zestaw zadań testowych, zawiera:

–

instrukcję, w której omówiono tok postępowania podczas przeprowadzania sprawdzianu,

–

przykładową kartę odpowiedzi, w której, w wolnych miejscach wpisz odpowiedzi na
pytania - zadania. Będzie to stanowić dla Ciebie trening przed sprawdzianem
zaplanowanym przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

Modu

ł 612[01].Z2

Produkcja pszczelarska

612[01].Z2.03

Rozpoznawanie chorób pszczó

612[01].Z2.04

Zak

ładanie pasieki

612[01].Z2.01

Identyfikowanie stanów

biologicznych rodziny

pszczelej

612[01].Z2.02

Kierowanie rozwojem rodzin

pszczelich wiosn

612[01].Z2.05

Prowadzenie pasieki w

ędrownej

612[01].Z2.07

Prowadzenie wychowu matek

pszczelich

612[01].Z2.08

rzygotowanie pasieki

do zimowania

612[01].Z2.06

Prowadzenie ró

żnych kierunków

produkcji

pasiecznej

612[01].Z2.09

Przetwarzanie produktów pasiecznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

rozróżnić stadia rozwojowe czerwia pszczelego,

−

zastosować zasady postępowania w przypadku użądlenia przez pszczołę,

−

zastosować zasady zachowania się pszczelarza przy pszczołach,

−

dostrzegać zagrożenia związane z wykonywaną pracą,

−

zastosować zasady ochrony środowiska,

−

dobrać i zastosować odzież ochronną oraz środki ochrony osobistej do określonych prac,

−

określić czynniki wpływające na rozwój pszczół,

−

określić topografię narządów i układów organizmu pszczoły,

−

charakteryzować funkcjonowanie narządów, układów i całego organizmu pszczoły,

−

określić funkcje ciała tłuszczowego w organizmie pszczoły,

−

charakteryzować czynniki środowiska i ocenić ich wpływ na wzrost, rozwój zwierząt,

−

ocenić wpływ właściwości gleby na rośliny i zwierzęta,

−

określić rolę człowieka w kształtowaniu siedliska,

−

określić wpływ poszczególnych składników pokarmowych na wzrost, rozwój zwierząt,

−

charakteryzować budowę i funkcje narządów układu pokarmowego i chłonnego zwierząt,

−

charakteryzować czynniki wpływające na trawienie i procesy przemiany materii,

−

określić czynniki klimatyczne i glebowe wpływające na zdrowie oraz produkcyjność
zwierząt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

charakteryzować zasady higieny stosowane podczas prowadzenia pasieki,

−

określić czynniki powodujące choroby pszczół,

−

rozpoznać pasożyty pszczół,

−

charakteryzować poszczególne jednostki chorobowe pszczół,

−

określić ogólne zasady zwalczania chorób pszczół,

−

wyjaśnić zjawisko odporności pszczół na choroby,

−

rozróżnić środki odkażające i lecznicze stosowane w pasiece,

−

sporządzić syrop leczniczy,

−

określić warunki otrzymania certyfikatu zdrowotności gospodarstwa pasiecznego,

−

rozróżnić choroby niezakaźne czerwiu,

−

rozpoznać choroby zakaźne czerwiu,

−

sporządzić protokół zatrucia pszczół oraz określić tryb powoływania komisji ustalającej
przyczyny i skutki zatrucia,

−

charakteryzować sposoby zapobiegania i zwalczania szkodników pszczół i produktów
pasiecznych,

−

zastosować przepisy prawa oraz bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące chorób
pszczół.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Ogólne wiadomości o chorobach pszczół

4.1.1. Materiał nauczania

Choroba to reakcja organizmu na działanie czynnika chorobotwórczego. W wyniku

zadziałania czynnika chorobotwórczego czynności zaatakowanego przez niego narządu
ulegają upośledzeniu. Nieprawidłowe funkcjonowanie jednego narządu odbija się ujemnie na
pracy pozostałych. Podobnie jak w maszynie uszkodzenie jednego elementu zakłóca lub
uniemożliwia pracę pozostałych jej części składowych.

Czynniki chorobotwórcze ze względu na ich właściwości można podzielić na trzy

zasadnicze  grupy:  fizyczne,  chemiczne  i  biologiczne.  Ze  zrozumiałych  względów  najwięcej
uwagi  zwraca  się  na  biologiczne  czynniki  chorobotwórcze,  które  są  przyczyną  schorzeń
zaraźliwych.  Chorobotwórcze  czynniki  biologiczne  określa  się  mianem  patogenów.  Są  to
żywe organizmy chorobotwórcze zarówno ze świata roślin (wirusy, bakterie i grzyby), jak i ze
świata zwierząt (pasożyty pochodzenia zwierzęcego).

Powszechnie mianem pasożytów określa się żywe czynniki chorobotwórcze należące do

świata zwierząt. Chorobotwórcze działanie drobnoustrojów ze świata roślinnego jest również
pasożytnictwem. Przez pasożytnictwo rozumiemy bowiem taki układ stosunków między
organizmami żywymi, kiedy jeden organizm żyje i rozmnaża się kosztem drugiego.

Niektóre drobnoustroje tak przystosowały się do żywego organizmu, w którym wywołują

określone zmiany chorobowe, że poza nim nie mogą żyć i rozmnażać się. Są to pasożyty
bezwzględne, do których należą wirusy.

Niektóre drobnoustroje tylko w pewnych określonych warunkach mogą wywoływać

schorzenie. Nazywamy je drobnoustrojami warunkowo chorobotwórczymi. Do nich zaliczyć
można np. drobnoustroje powodujące kiślicę u czerwiu pszczelego.

Wirusy
Są to czynniki chorobotwórcze o najmniejszych rozmiarach. Wirusy rozwijają się tylko

w żywych  komórkach,  nie  wykazują  zdolności  wzrostu  i  podziału  właściwego  dla
organizmów  żywych,  nie  mają  własnej  przemiany  materii,  a  więc  nie  wytwarzają  enzymów
niezbędnych  do  przetwarzania  substancji  odżywczych.  Są  one  zatem,  jak  wspomniano,
bezwzględnymi  pasożytami.  Wywoływane  przez  nie  choroby  nazywamy  chorobami
wirusowymi.

Wirusy dzielimy na trzy grupy: wirusy bakterii - tzw. bakteriofagi, wirusy roślin -

fitofagi,  oraz  wirusy  zwierząt  -  zoofagi.  W  grupie  wirusów  zwierząt  mieszczą  się  również
wirusy  występujące  u  owadów.  Na  większość  wirusowych  chorób  owadów  zapadają  larwy,
przy  czym  zewnętrzne  objawy  tych  chorób są u  nich dość charakterystyczne.  Często  jednak
choroba wirusowa może przypominać chorobę bakteryjną. Na przykład choroba woreczkowa
czerwiu  pszczelego  może  przypominać  swoim  przebiegiem  zgnilec  złośliwy,  kiślicę  lub
grzybicę otorbielakową, zwłaszcza w końcowym stadium. Niektóre wirusy atakują wyłącznie
jeden gatunek owada, inne mogą się rozwijać w. organizmie różnych gatunków.

Choroby wywoływane przez wirusy mogą mieć czasami przebieg utajony - latentny,

w którym doszło wprawdzie do wtargnięcia wirusów, ale ich liczba w organizmie owada nie
zwiększa się; brak wówczas objawów chorobowych. Ważnym więc zagadnieniem jest
poznanie czynników, które sprawiają, że utajona postać schorzenia przechodzi w postać
jawną, kończącą się często śmiercią owada. Ogromną rolę spełnia tu rodzaj i jakość pokarmu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do schorzeń wirusowych spotykanych u pszczół należy choroba woreczkowa czerwiu oraz
porażenie (paraliż) zakaźne pszczół.

Bakterie
Są to organizmy ze świata roślinnego, wielkości od jednego do kilku mikrometrów,

Bakterie  najczęściej  mają  kształt  kulisty  lub  wydłużony,  Bakterie  kuliste  noszą  nazwę
ziarniaków  i  mogą  występować  pojedynczo  lub  tworzyć  skupienia  zwane  pakietami;  nie
wykazują  zdolności  do  ruchu.  W  grupie  bakterii  o wydłużonym  kształcie  można  rozróżnić
formy  zwane  pałeczkami  i  laseczkami.  W tej  grupie  bakterii  często  występuje  zdolność  do
ruchu  za  pomocą  specjalnych  rzęsek,  w  różny  sposób  umieszczonych  na  powierzchni
komórki  bakteryjnej.  Laseczki  wytwarzają  formy  przetrwalnikowe  -  endospory,  wytrzymałe
na  niekorzystne  warunki  bytowania  i  znoszące  długotrwałe  działanie  wysokiej  temperatury.
Z przetrwalników  mogą  w  odpowiednich  warunkach  powstawać  laseczki  zwane  formami
wegetatywnymi  (rozwojowymi).  Bakterie  przyjmujące  postać  przetrwalnikową  znajdują  się
w stanie życia utajonego.

Większość bakterii żyje i rozmnaża się kosztem materii organicznej. Nie wszystkie

jednak  są  drobnoustrojami  chorobotwórczymi.  Mogą  one  bytować  w organizmach  żywych
bez szkody dla żywiciela; często są nawet niezbędne do prawidłowego  funkcjonowania  jego
organizmu.  Zjawiska  te  określamy  mianem  saprofityzmu  i  komensalizmu.  Niektóre  bakterie
tylko  w  pewnych,  określonych  warunkach  stają  się  chorobotwórcze  i  te  nazywane  są
warunkowo chorobotwórczymi. W odniesieniu do pszczół warunkowo chorobotwórcze mogą
być  niektóre  bakterie  spotykane  w  przebiegu  zgnilca  łagodnego  -  kiślicy.  Bakterie,  które
rozmnażają  się  w  organizmach  żywych  i  wywołują  chorobę  nazywane  są  bakteriami
chorobotwórczymi.  Są  to  zazwyczaj  bakterie  bezwzględnie  chorobotwórcze.  Do  takich
drobnoustrojów należy laseczka larwy powodująca zgnilec złośliwy czerwiu.
Bakterie  chorobotwórcze  mogą  różnymi  drogami  dostawać  się  do  organizmu  pszczoły  oraz
czerwiu i tam rozwijać się ich kosztem . W organizmie żywiciela zarazki te mogą wytwarzać
jady  mające  zdolność  zatruwania  jego  organizmu.  Pod  ich  wpływem  dochodzi  też  do
zaburzenia  przemiany  materii.  Zaburzenia  te  prowadzą  do  zmian  czynnościowych
i organicznych w całym organizmie, a nawet do szybkiej śmierci żywiciela.

Grzyby
Są to organizmy roślinne jedno- lub wielokomórkowe, powszechnie występujące

w przyrodzie. Grzyby nie zawierają chlorofilu, nie są więc zdolne do fotosyntezy i prowadzą
saprofityczny  lub  pasożytniczy  tryb  życia.  Saprofity  rozwijają  się  na  szczątkach  rozmaitych
organizmów,  głównie  roślinnych,  przyczyniając  się  przy  tym  do  wzbogacenia  gleby
w próchnicę.  Pewne  gatunki  grzybów  należą  do  grupy  symbiontów,  które  współżyją  na
korzeniach  roślin  lub  bytują  w  organizmach  zwierząt,  odgrywając  ogromną  rolę  w  ich
procesach  przemiany  materii.  Niektóre  grzyby  zdolne  są  do  wywoływania  alkoholowej
przemiany  cukrów,  np.  drożdże,  inne  wytwarzają substancje  antybiotyczne wykorzystywane
w  lecznictwie,  np.  penicylina,  streptomycyna.  Wiele  gatunków  grzybów  wykazuje
właściwości  chorobotwórcze  w stosunku  do  organizmów  wyższych  i  wywołuje  schorzenia
zwane mikozami.

Do rozwoju grzybów, poza odpowiednim podłożem, konieczna jest właściwa temperatura

i wilgotność. Jednokomórkowe grzyby (drożdże) mają kształt owalny lub kulisty, wymiary od
kilku  do  kilkudziesięciu  mikrometrów.  Wielokomórkowe  grzyby  (pleśnie)  mają  wygląd
rozgałęziających się nitek o różnej długości oraz grubości, tworzących splot zwany grzybnią.
Grzybnia może spełniać funkcję  wegetatywną i rozrodczą. Grzybnia wegetatywna składa się
ze  splotu  nitek,  które  rosnąc  na  podłożu  przyswajają  substancje  odżywcze  potrzebne  do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rozwoju grzyba. Struktura i wygląd grzybni wegetatywnej mają ogromne znaczenie
w rozpoznawaniu grzybów chorobotwórczych.

Do schorzeń grzybiczych występujących u pszczół należy głównie grzybica

otorbielakowa czerwiu (askosferioza) i grzybica kropidalkowa (aspergiloza).

Pasożyty pochodzenia zwierzęcego
Pasożytnictwo, jest jedną z form współistnienia odrębnych gatunków, z których pierwszy

jest  pasożytem,  drugi  natomiast  jego,  żywicielem.  Pasożyt  czerpie  pokarm  z organizmu
żywiciela, w którym  bytuje. Potocznie  mianem pasożytów określa się organizmy zwierzęce
większe  od  wirusów,  bakterii  i  grzybów,  choć  często  również  niewidzialne  gołym  okiem.
Pasożytami

mogą

być

zarówno

zwierzęce

organizmy

jednokomórkowe,

jak

i wielokomórkowe organizmy o znacznych rozmiarach ciała, należące do różnych grup
systematycznych w świecie zwierząt.

Pasożyty wykazują szczególne właściwości fizjologiczne i morfologiczne, wynikające

z przystosowania do życia kosztem innego organizmu. Mają one najlepiej rozwinięte te
narządy, których czynności związane są z pasożytniczym trybem życia. Na przykład
świdraczek pszczeli wywołujący akarapidozę ma silnie rozwinięty aparat gębowy typu ssąco-
kłującego, umożliwiający odżywianie. się hemolimfą.

Przykładem jednokomórkowego pasożyta pszczół jest pierwotniak zwany sporowcem

pszczelim. Pasożyt ten, podobnie jak inne pasożyty, cechuje się dużą rozrodczością, co
zapewnia mu większe możliwości przedostawania się do organizmów nowych żywicieli.

Pasożyty pochodzenia zwierzęcego, podobnie jak wirusy bakterie i grzyby, są

czynnikami atakującymi organizm owada. Atakowanie organizmu przez pasożyta nazywa się
inwazją, której następstwem jest choroba pasożytnicza (inwazyjna). Przebieg choroby
pasożytniczej jest zależny od wielu czynników, takich jak rasa i wiek żywiciela. Ponadto
zależy od warunków klimatycznych, żywieniowych i innych czynników środowiska.

Spośród organizmów zwierzęcych wyrządzających pszczołom szkody należy również

wymienić organizmy zwierzęce, które bytują na pszczołach lub w rodzinie pszczelej, lecz nie
są pasożytami  w  ścisłym  tego  słowa  znaczeniu. Są  to tzw. szkodniki,  do  których  zalicza  się
np.  wszolinki  lub  barciaki.  Ich  szkodliwość  wyraża  się  tym,  że  korzystają  one  z  pokarmu,
którym  odżywiają  się  pszczoły  lub  mechanicznie  uszkadzają  czerw  pszczeli.  Niektóre
szkodniki,  np.  skorki  lub  skórnik  słoniniec,  mogą  brać  udział  w  przenoszeniu  chorób
zaraźliwych.

Czynniki fizyczne i chemiczne
Fizyczne i chemiczne czynniki mają ogromny wpływ na zachorowalność wszystkich

organizmów żywych oraz na przebieg wielu schorzeń.

Czynniki termiczne odgrywają dużą rolę w życiu rodziny pszczelej. Mogą one stać się

bodźcem  wyzwalającym  występowanie  pewnych  schorzeń  albo  -  tylko  przez  swoje
bezpośrednie  działanie  wywoływać  powstawanie  określonych  strat.  W  obrębie  rodziny
pszczelej w okresie, kiedy  jest czerw, utrzymywana jest stała ciepłota w granicach 34–35°C.
Tę  temperaturę  utrzymują  i  regulują  same  pszczoły.  Wzrost  temperatury  lub  jej  obniżenie
odbija się niekorzystnie na rozwoju czerwiu. Przy spadku temperatury do 26°C część czerwiu
zamiera,  z  części  zaś  wygryzają  się  osobniki  zniekształcone,  np.  o  skróconym  odwłoku,
niedorozwoju odnóży  lub  skrzydeł.  Podniesienie  ciepłoty powyżej 37°C powoduje, że część
czerwiu ginie z przegrzania, powyżej zaś temperatury 39°C ginie cały czerw.

W przypadku wahań temperatury zewnętrznej trzeba pszczołom pomóc przez

odpowiednie ocieplenie gniazd. Z kolei ważną sprawą przy przewozach pszczół jest
niedopuszczenie do przegrzania wnętrza ula, co pociąga za sobą zamieranie (zaparzenie)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

czerwiu  i  części  dorosłych  pszczół.  Wahania  temperatury,  a  nawet  jej  krótkotrwały  spadek
w obrębie gniazda, mogą stać się czynnikiem wyzwalającym wystąpienie pewnych schorzeń.
Dotyczy  to  zwłaszcza  stopnia  opanowania  czerwiu  przez  grzyb  Ascosphaera  apis.
W warunkach  normalnych  zarodniki  grzyba  kiełkują  wprawdzie  w  jelicie  larw,  ale  grzybnia
rozwija  się  tylko  nieznacznie  i  jest  usuwana  w chwili,  kiedy  larwa  przędzie  kokon  przed
przepoczwarczeniem  się.  Gdy  jednak  larwy  choć  na  bardzo  krótki  czas  znajdą  się
w temperaturze poniżej 34°C, tuż po okresie zasklepienia w komórce, szybko giną w wyniku
gwałtownego rozwoju grzybni kosztem tkanek ich ciała. Oziębienie gniazda po 2–3 dniach od
zasklepienia czerwiu nie jest dla larw niebezpieczne, gdyż w tym czasie grzybnia zostaje już
z ich  jelita usunięta wraz z odchodami. Z kolei podwyższenie temperatury wewnątrz gniazda
może  sprzyjać  rozwojowi  np.  zgnilca  złośliwego.  Warunki  cieplne  w  obrębie  rodziny
związane  są  z warunkami  klimatycznymi, choć  pszczoły  mają  zdolność utrzymywania  stałej
temperatury  w  obrębie  gniazda.  Warunki  klimatyczne,  to  nie  tylko  czynniki  cieplne.  Wiążą
się  one  także  z  wilgotnością  i  nasłonecznieniem,  a  w  konsekwencji  mają  wpływ  na  bazę
pokarmową  pszczół  i  mogą  wpływać  na  obfitość  bądź  niedostatek  pokarmu.  Niedobory
pokarmowe,  zwłaszcza  pokarmu  białkowego,  rzutują  na  rozwój  i produkcyjność  rodzin,
a także mają znaczenie w rozwoju pewnych schorzeń.

Czynniki chemiczne mają również duży wpływ na powstawanie i przebieg chorób

u pszczół; niekiedy decydują nawet o powodzeniu czy niepowodzeniu hodowli. Wiadomo, że
w  pewnych  rejonach,  gdzie  spotykamy  się  ze  znacznym  skażeniem  środowiska  w  wyniku
działalności przemysłowej,  hodowla pszczół jest niemożliwa  lub  jest prowadzona jedynie  na
poziomie  umożliwiającym  pszczołom  przeżycie,  bez  konkretnych  korzyści  ekonomicznych
dla  pszczelarza.  Masowe  stosowanie  środków  ochrony  roślin  stwarza  duże  zagrożenie  dla
pszczół  nie  tylko  dlatego,  że  powoduje  widoczne  i  znaczne  zatrucia.  O  wiele  groźniejsze
w biologicznych  skutkach  jest  stykanie  się  pszczół  z  minimalnymi  dawkami  trucizn
znajdujących się w pyłku lub nektarze.

Pojęcie choroby i podział chorób
Znamy różne rodzaje chorób, które ogólnie dzieli się na niezakaźne i zakaźne. Choroby

niezakaźne są wywoływane przez czynniki fizyczne i chemiczne, natomiast przyczyną chorób
zakaźnych są żywe czynniki pochodzące ze świata roślin i zwierząt. Gdy choroba zakaźna nie
przenosi się z jednego osobnika na drugiego, nazywa się chorobą niezaraźliwą, natomiast gdy
przenosi  się  na  inne  osobniki  nazywa  się  chorobą  zaraźliwą.  U  owadów  cechą
charakterystyczną  chorób  zakaźnych  i pasożytniczych  jest szybkie  ich  rozprzestrzenianie  się
w populacji.  Stąd  w  patologii  owadów,  mówiąc  o chorobach  zakaźnych  lub  pasożytniczych,
mamy zawsze na myśli choroby zaraźliwe.

Zakażeniem (infekcją) lub inwazją nazywa się proces, w którym wnikający do organizmu

drobnoustrój chorobotwórczy (zarazek lub pasożyt) osiedla się, rośnie i rozmnaża w tkankach
swojego żywiciela. O tym, czy w wyniku zakażenia (infekcji) czy zarażenia (inwazji) nastąpi
proces  chorobowy,  decydują  właściwości  wnikającego  mikrooganizmu  oraz  stan,  w  jakim
znajduje  się  organizm  żywiciela.  Chorobotwórcze  mikroorganizmy  ze  świata  roślin
nazywamy zarazkami.  Drobnoustroje  mogą  wytwarzać  jady  (toksyny)  zatruwające  organizm
żywiciela i tą drogą doprowadzić do jego śmierci.

Drogi wnikania zarazków do organizmów są bardzo różne. Najczęściej drobnoustroje

chorobotwórcze wnikają przez przewód pokarmowy. Dzieje się tak w przypadku  np. zgnilca
złośliwego,  jak  i  w  przypadku  nosemozy  u  pszczół  dorosłych.  Mikroorganizmy
chorobotwórcze  mogą  wnikać  przez  drogi  oddechowe  tchawki,  a także  przenikać  przez
uszkodzone powłoki ciała. U pszczół wnikaniu patogenów przez przewód pokarmowy sprzyja
zarówno  tryb  życia,  jak  również  istniejące  w rodzinie  pszczelej  zjawisko  trofalaksji,  czyli
wymiany pokarmu między osobnikami tej samej społeczności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czasami działalność chorobotwórcza jednego drobnoustroju stwarza możliwości

wniknięcia  innego.  Dzieje  się  tak  np.  w  akarapidozie,  kiedy uszkodzenie  mechaniczne  ścian
tchawek  przez  żerujące  osobniki  Acarapis  woodi  ułatwia  wniknięcie  do  hemolimfy,  a  tym
samym  do  całego  organizmu,  wielu  bakterii  chorobotwórczych  powodujących  dodatkowe
komplikacje  chorobowe  w  postaci  posocznicy.  Podobne  możliwości  dodatkowych  zakażeń
stwarza  żerowanie  roztocza  Varroa  destructor  na  powłokach  ciała  dorosłych  pszczół  lub
czerwiu.  W  rozpatrywaniu  zjawisk  towarzyszących  występowaniu  chorób  zakaźnych
i pasożytniczych  bardzo  istotne  znaczenie  ma  ustalenie  źródła  zakażenia.  Przez  źródło
zakażenia  rozumie  się  główne  miejsce  przebywania  i  namnażania  się  zarazka.  Pierwotnym
źródłem  zakażenia  jest  chory  organizm,  natomiast  miejsce  skupienia  zarazków  poza
organizmem żywym nazywamy wtórnym źródłem zakażenia.

Głównym źródłem zakażenia dla zdrowych pszczół są osobniki chore. Zależnie od

rodzaju  zarazka,  zakażenie  następować  może  przez pokarm,  bezpośredni  kontakt osobników
lub  kontakt  pośredni,  np.  w  wyniku  zabiegów  pasiecznych.  Żerowanie  owadów  na
zanieczyszczonym chorobotwórczymi drobnoustrojami pokarmie jest najczęstszym sposobem
zakażania  się  wirusami,  bakteriami,  grzybami,  a  także  pierwotniakami.  Drobnoustroje
chorobotwórcze  mogą  znaleźć  się  w  miodzie,  plastrach  lub  węzie,  a  nawet  na  ścianach  ula
i stanowić  bardzo  ważne  źródło  zakażenia.  Dosyć  częstym  ,zabiegiem  pszczelarskim  jest
poddawanie  węzy  lub  przenoszenie  plastrów  z pokarmem  lub  czerwiem  z  jednych  pni  do
drugich. Gdy  na  tych  podłożach  będą się  znajdowały drobnoustroje chorobotwórcze zdrowa
rodzina  zostanie  zakażona.  Zakażenie  zdrowej  rodziny  następuje  często także  wówczas,  gdy
zdrowe pszczoły napadają na rodzinę chorą i słabą. W okolicznościach takiego rabunku mogą
być  przeniesione  z  jednej  rodziny  do drugiej  nie  tylko  mikroorganizmy  chorobotwórcze,  ale
także  pasożyty  pochodzenia  zwierzęcego.  Wtórnym  źródłem  zakażenia  dla  pszczół  bywają
naturalne  zbiorniki  wody  lub  poidła,  w  których  mogą  się  znajdować  duże  ilości
przetrwalników (spor) dostające się do wody z kałem chorych pszczół.

Odporność pszczół na choroby
Rozróżnia się dwa zasadnicze rodzaje odporności: odporność naturalną, zwaną

fizjologiczną (nieswoistą), i odporność nabytą (swoistą).

W zakres pojęcia odporności naturalnej wchodzą mechanizmy obronne organizmu nie

związane

z uprzednio

przebytym

zakażeniem

lub

uodpornieniem

określonym

drobnoustrojem. Te mechanizmy obronne nie chronią organizmu wybiórczo przed
zakażeniem

jednym

gatunkiem

zarazka,

ale

przed

wieloma

drobnoustrojami

chorobotwórczymi.

Odporność nabyta tworzy się w organizmie pod wpływem określonych substancji

zwanych  antygenami.  Powstaje  ona  w  wyniku  zetknięcia  się  organizmu  z drobnoustrojami
chorobotwórczymi,  a  więc  jest  następstwem  zakażenia.  Taką  odporność  można  uzyskać
podając  specjalnie  przygotowany  preparat  bakteryjny  lub  wirusowy,  który  nazywa  się
szczepionką,  albo  podać  surowicę  zawierającą  substancje  chroniące  przed  zakażeniem.  Ten
pierwszy  sposób  uodpornienia  nazywa  się  czynnym,  a  drugi  biernym,  ponieważ  organizm
otrzymuje  już  gotowe  substancje  chroniące  przed  zakażeniem.  Substancje  chroniące  przed
zakażeniem  nazywają  się  przeciwciałami  lub  ciałami  odpornościowymi.  Przeciwciała,
uogólniając zagadnienie, są substancjami białkowymi krążącymi we krwi.

U owadów największe znaczenie mają zjawiska odporności naturalnej, czyli

fizjologicznej, która może być bezwzględna, jeśli dany czynnik chorobotwórczy nigdy nie
powoduje u owada choroby. Istnieje też odporność. fizjologiczna względna, jeżeli zakażenie
może nastąpić tylko przy zaistnieniu pewnych okoliczności. W rozwoju ewolucyjnym owady
wykształciły zespół mechanizmów obronnych, których celem jest niedopuszczenie do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zakażenia oraz likwidacja czynnika zakaźnego który wniknął do ustroju po przełamaniu jego
barier obronnych.

Wśród mechanizmów warunkujących odporność naturalną u owadów ważną rolę

spełniają  bariery  chroniące  przed  zakażeniem,  między  innymi  specyficzna  budowa
i właściwości  powłok  ciała,  przewodu  pokarmowego,  tchawek,  ponadto  mechanizmy
hamujące  zakażenie  w  przewodzie  pokarmowym  i  w  jamie  ciała,  odczyn  hemocytarny  oraz
występowanie  niespecyficznych substancji antybakteryjnych w płynach  i tkankach zdrowych
owadów. Specyficzna budowa anatomiczna powłoki ciała owada chroni go przed zakażeniem.
Ponadto  u  wielu  gatunków  owadów  powłoka  ciała  zawiera  substancje  działające
przeciwbakteryjnie  i  przeciwgrzybiczo.  Działanie  ochronne  wykazuje  także  nabłonek
wyścielający  jelito  owadów  oraz  zchitynizowanie  przedniego  i  tylnego  odcinka  przewodu
pokarmowego.  U  pszczoły  działanie  takie  wykazuje  ponadto  tworząca  się  błona
perytroficzna,  co  połączone  jest  z  okresowym  i fizjologicznym  złuszczaniem  się  nabłonka,
a ponadto zmiany kwasowości oraz wytwarzania dużych ilości śluzu przez komórki nabłonka
przewodu pokarmowego.

W zjawisku naturalnej odporności szczególnie duże znaczenia przypisuje się odczynom

hemocytarnym,  głównie  fagocytozie,  która  jest  wyrazem  odporności  komórkowej.
Właściwości  fagocytarne  wykazują  przede  wszystkim  komórki  hemolimfy  (hemocyty),
a ponadto komórki osierdziowe i komórki ciała tłuszczowego. Dzięki fagocytozie są pożerane
lub  w  inny  sposób  niszczone  drobnoustroje,  które  wtargnęły  do  organizmu  owada,  pod
warunkiem  jednak,  że  drobnoustroje  te  nie  cechują  się  dużą  zjadliwością  albo  wniknęły
w małych  ilościach  i  organizm  ma  wystarczająco  dużo  czasu  na  uruchomienie  procesu
fagocytozy.  Często  jednak  fagocytoza  okazuje  się  niewystarczająca  do  walki  z  czynnikami
chorobotwórczymi.  Szybko  rozwija  się  wówczas  proces  chorobowy  doprowadzający  do
śmierci owada.

Drugi rodzaj odporności pszczół, zwany odpornością kolonijną, można wiązać

z wytwarzaniem  propolisu,  który  wykazuje  silne  właściwości  bakteriobójcze,  także
z instynktowną szczególną dbałością o czerw, szybkim wykrywaniem i usuwaniem z rodziny
martwego  i  chorego  czerwiu  oraz  dokładnym  usuwaniem  z  ula  wszystkich  zanieczyszczeń.
Ważnym  elementem  w  odporności  kolonijnej  jest  także  ginięcie  pszczół  poza  ulem,  a  także
fakt, że zdrowe pszczoły nigdy nie oddają kału wewnątrz ula. Ten rodzaj odporności nazywa
się czasem odpornością behawiorystyczną, czyli wynikającą z zachowania się pszczół.

W przypadkach chorób pszczół pozostaje nam tylko pobudzanie odporności naturalnej,

ewentualnie  prace  hodowlane  mające  na celu  selekcjonowanie  linii  hodowlanych  odpornych
na pewne schorzenia. Istnieją pszczół odpornych na zgnilec złośliwy, grzybicę otorbielakową
czy  kiślicę.  Stąd  zalecenia  przy  tych  schorzeniach  nie  ograniczają  się  tylko  do  podawania
leków,  ale  również  do  wymiany  matek.  Matka  przekazuje  potomstwu  zwiększoną  lub
zmniejszoną podatność na wymienione schorzenia.

Profilaktyka schorzeń pszczół musi się więc opierać z jednej strony na stymulowaniu

naturalnej  odporności  pszczół,  z  drugiej  wynikać  z  respektowania  warunków
środowiskowych, warunków utrzymania oraz żywienia pszczół, czyli zaopatrzenia w pokarm
nie  tylko  pod  względem  ilościowym,  ale  także  jakościowym.  Główne  znaczenie  przypisuje
się  naturalnemu  pokarmowi  białkowemu,  jakim  jest  pyłek  kwiatowy,  a  którego  nie  można
zastąpić  żadnymi,  nawet.  najlepiej  skomponowanymi  namiastkami.  Ważnym  zagadnieniem
w walce z chorobami pszczół są profilaktyczne zabiegi sanitarne, które powinno się stosować
w  każdej  pasiece,  bez  względu  na  istnienie  czy  brak  choroby.  Do  tych  zabiegów  powinna
należeć  dezynfekcja  zapobiegawcza  uli  oraz  sprzętu  pasiecznego,  właściwa  obróbka  wosku,
a także systematyczna coroczna wymiana części plastrów, a więc wszystkie te zabiegi, które
ułatwiają pszczołom zachowanie czystości we wnętrzu ula.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oporność

Oporność na leki - zdolność niektórych szczepów organizmów do przeżycia mimo

stosowania  leków.  Niektóre  patogeny  wykazują  naturalną  oporność  na  pewne  leki  lub
osiągają  oporność  nabytą.  Mutacje  materiału  genetycznego  organizmów  chorobotwórczych
mogą pozwolić mikroorganizmom na wytwarzanie enzymów niszczących nieregularnie i zbyt
długo  stosowane  leki.  Oporność  organizmów  na  leki  jest  niezwykle  groźnym  zjawiskiem,
coraz  częściej  zdarza  się,  że  lekarstwa,  które  wcześniej  były  skuteczne,  nie  pozwalają
wyleczyć pszczół zakażonych opornym szczepem.

Kumulacja akarycydów, antybiotyków oraz sulfonamidów w wosku oraz niezgodne

z zaleceniami lekarza weterynarii ich zastosowanie prowadzą do powstawania lekooporności
patogenów.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest choroba?
2.  Jak dzielimy choroby w zależności od rodzaju czynników chorobotwórczych?
3.  Jakie znasz fizyczne i chemiczne czynniki chorobotwórcze?
4.  Jakie znasz biologiczne czynniki chorobotwórcze?
5.  Jakie są drogi szerzenia się chorób pszczół?
6.  Czym różnią się choroby zaraźliwe od niezaraźliwych?
7.  Co to jest odporność nabyta?
8.  Jakie  znasz  specyficzne  zachowania  się  pszczół  mające  na  celu  obronę  przed

drobnoustrojami?

9. Jakie warunki sprzyjają występowaniu chorób?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Ocenianie stanu zdrowotnego rodzin pszczelich.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować sprzęt do przeglądu rodzin pszczelich oraz rozpalić podkurzacz,
2)  prowadzić oględziny pasieki w porze najintensywniejszych lotów pszczół,
3)  prowadzić oględziny w atmosferze spokoju, gdyż gwałtowne działanie wpływa drażniąco

na pszczoły,

4) zwrócić uwagę na wylot i pracę pszczół, loty słabe, nieliczne, obecność martwego

czerwiu i pszczół oraz leniwa praca pszczół wskazują na osłabienie pszczół i sugerują
chorobę,

5) zaznaczyć kredą rodziny podejrzane,
6) wpuścić kilka kłębów dymu z podkurzacza przez oczko do ula a następnie prowadzić

przegląd rodziny pszczelej,

7) zwrócić uwagę na zapach w gnieździe pszczelim oraz dźwięk wydawany przez pszczoły,
8) odsklepić czerw używając pęsety lub widełkowego odsklepiacza do miodu, obejrzeć

wyciągnięte larwy pszczele,

9) zapisać spostrzeżenia i zaprezentować wyniki ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

sprzęt do przeglądu rodzin pszczelich,

−

kreda,

−

pęseta lub odsklepiacz widelcowy,

−

karta rodziny pszczelej,

−

rodziny pszczele.

Ćwiczenie 2

Rozpoznawanie przyczyn złej zimowli pszczół.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałami dostarczonymi przez nauczyciela,
2)  przeprowadzić osłuchiwanie rodzin pszczelich za pomocą gumowego wężyka,
3)  pobrać i zbadać próbkę osypu z dna ula,
4)  wpisać spostrzeżenia w tabeli,
5)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Przyczyny

Wygląd
martwych
pszczół

Wyniki
osłuchiwania

Zapach
w gnieździe

Zaobserwowane
objawy

Brak pokarmu

Pokarm

nie

zasklepiony

Miód
spadziowy

Miód szybko
krystalizujący

Brak matki

Matka
trutowa

Słaba rodzina

Choroby

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

sprzęt do przeglądu rodzin pszczelich,

−

kociubka do pobierania osypu,

−

karta rodziny pszczelej,

−

gumowy wąż,

−

rodziny pszczele.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozpoznać stany chorobowe w rodzinie pszczelej?



2) rozróżniać czynniki chorobotwórcze?



3) określać drogi szerzenia się chorób pszczół?



4) oceniać stan zdrowotny rodziny pszczelej?



5) definiować

pojęcia:

choroba,

choroba

zaraźliwa,

choroba

niezaraźliwa?



6) charakteryzować mechanizmy warunkujące odporność naturalną?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Choroby zakaźne i niezakaźne czerwiu.

4.2.1. Materiał nauczania

Choroby niezaraźliwe
Przyczynami chorób niezaraźliwych czerwiu, nie przenoszących się z jednej rodziny na

drugą, mogą być wady matki, brak należytej opieki ze strony pszczelarza, złe zaopatrzenie
w pokarm i mała wartość rodzin. Niezaraźliwe choroby czerwiu osłabiają rodziny pszczele,
stwarzając warunki sprzyjające rozwojowi tak niebezpiecznej choroby, jaką jest kiślica.

Zaziębienie czerwiu
Przyczyną choroby jest długotrwałe ochłodzenie, ubytek pszczół dorosłych na przykład

w wyniku  zatrucia,  niedostosowanie  wielkości  gniazda  do  siły  rodziny  lub  obniżenie
temperatury  w  gnieździe  poniżej  34ºC  prowadzące  do  zahamowania  prawidłowego  rozwoju
larw. W wyniku zaziębienia zamiera czerw w różnych stadiach rozwojowych. Zamarły czerw
przybiera  ołowiano-zieloną  a  następnie  czarną  barwę.  Martwy  czerw  ulega  procesowi
gnilnemu.  Zwalczanie  i  zapobieganie  polega  na:  dostosowaniu  wielkości  gniazda  do  siły
rodziny, dociepleniu rodzin, rodzin w razie potrzeby podkarmieniu ciepłym syropem lub sytą.

Przegrzanie czerwiu
Przyczyną jest niesprawna wentylacja najczęściej podczas transportu rodzin pszczelich,

podniesienie temperatury wewnątrz ula do ponad 37ºC. Wówczas zamiera czerw w różnym
wieku. Zapobiegamy poprzez zapewnienie prawidłowej wentylacji podczas transportu rodzin
lub ustawienie rodzin w miejscu zapewniającym półcień w godzinach południowych.

Jaja czcze (płone)
Przyczyną zamierania znajdującego się w jaju zarodka są wady wrodzone matki na

przykład występujące  na  skutek  krzyżowania w  bliskim  pokrewieństwie  lub  pogorszenie  się
warunków bytowych  (ochłodzenie  gniazda). Objawia  się  w  początkowej  fazie  matowieniem
złożonych  jaj,  następnie  zjawisko  czerwiu  rozstrzelonego.  Zapobiegamy  poprzez  unikanie
krzyżowania w bliskim pokrewieństwie i utrzymywaniu silnych rodzin.

Zamieranie czerwiu
Przyczyną zamierania czerwiu jest nagłe pogorszenie warunków atmosferycznych lub

brak  pokarmu.  W  komórkach  ginie  czerw  zasklepiony  i  niezasklepiony. Najczęściej  zamiera
czerw  kryty  w  stadium  przepoczwarczania  w  efekcie  występuje  zjawisko  czerwiu
rozstrzelonego.  Zwalczamy  i  zapobiegamy  poprzez  dostosowanie  wielkości  gniazda  do  siły
rodziny, regularną wymianę matek i podkarmienie rodzin w okresach bezpożytkowych.

Czerw garbaty
Przyczyną są matki trutowe, matki nieunasiennione lub z uszkodzonymi narządami

rozrodczymi  lub  pszczoły  trutówki.  Charakterystycznym  objawem  jest  rozstrzelony  lub
zwarty  czerw  garbaty.  Czerw  zamarły  ulega  procesowi  gnilnemu,  z  larw  które  przeżywają
rozwijają  się  karłowate  trutnie.  Zwalczamy  poprzez  wymianę  matek  i  łączenie  rodzin
pszczelich.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zamieranie czerwia uszkodzonego przez barciaki
Przyczyną zamierania są żerujące larwy barciaka. Żerujące gąsienice drążą korytarze

wewnątrz plastrów przebiegające w dnie komórek z czerwiem; nadbudowane szeregiem
komórek. Zwalczanie i zapobieganie polega niszczenie gąsienic barciaka i zabezpieczamy
plastry przed inwazją szkodnika.

Choroby zaraźliwe
Wystąpienie w pasiece zaraźliwych chorób czerwiu jest bardzo niebezpieczne dla rodzin

pszczelich. Wskutek bowiem zamierania larw i poczwarek zmniejsza się szybko liczba
robotnic karmicielek, co powoduje osłabienie rodzin. Jeżeli rodziny opanowane przez
choroby zaraźliwe nie otrzymują w porę skutecznej pomocy ze strony pszczelarza, są z reguły
skazane na zagładę.

Przy dokładnym oglądaniu plastrów na początku choroby można stwierdzić sporadyczne

zamieranie  larw.  Jeśli  nie  zastosuje  się  w  tym  czasie  odpowiednich  środków  zmierzających
do  zwalczenia  zarazy,  wkrótce  opanowuje  ona  większą  liczbę  czerwiu,  co  łatwo  już
zauważyć, gdyż przyjmuje on wygląd rozstrzelonego. Po obu stronach plastra, obok zmarłych
larw  widać  jeszcze  zdrowy  czerw  w  różnych  stadiach  rozwoju.  Większa  liczba  zamarłego
czerwiu  w  gnieździe  wskazuje  na  zaawansowany  rozwój  choroby

i świadczy

o nieumiejętności chociażby orientacyjnego rozpoznawania, chorób przez pszczelarza.

Zgnilec amerykański (złośliwy)
Zgnilec złośliwy jest groźną zaraźliwą chorobą bakteryjną czerwiu pszczelego.

Największe jej nasilenie występuje w lecie zwłaszcza w okresach upałów, rozwojowi sprzyja
przegrzanie gniazda i duża ilość czerwiu w rodzinie.

Przyczyna choroby
Sprawcą choroby jest bakteria (Bacillus larvae), wytwarzający przetrwalniki

odznaczające  się  ogromną  odpornością  na  niekorzystne warunki  środowiskowe.  Szczególnie
wytrzymałe  są  przetrwalniki  znajdujące  się  w  miodzie  i  wosku.  W  starych  plastrach  mogą
zachować żywotność do 30 lat, podobnie w starych, nieużywanych ulach, w których znajdują
się  resztki  kitu  i  wosku.  Do  zabicia  przetrwalników  w  wosku  wymagana  jest  temperatura
120°C, działająca przez 30 minut.

Źródła zakażenia i rozprzestrzeniania
Źródłem zakażenia zgnilcem złośliwym są przede wszystkim wszystkie obumarłe larwy

pszczele.  Jedna  martwa  larwa  zawiera  około  2,5  miliarda  przetrwalników,  liczba  ich
wystarcza  do  śmiertelnego  zakażenia  250  larw.  Podobnie  pokarm  larw  czyli  mleczko
pszczele,  pierzga  oraz  miód  zawierający  przetrwalniki  są  źródłem  zakażenia.  Szerzenie  się
choroby  wewnątrz  rodziny  odbywa  się  za  pośrednictwem  pszczół  ulowych.  Czyszcząc
komórki  po  obumarłych  larwach  zakażają  aparaty  gębowe  i  odnóża  endosporami,  które
przenoszą  do  miodu  i  pierzgi.  Karmiąc  larwy  miodem  lub  pierzgą  zawierającą  endospory
zakażają  je  laseczką  larwy. Podobnie podawanie larwom  mleczka przez karmicielki, których
aparaty gębowe są zanieczyszczone przetrwalnikami powoduje ich zakażenie.

Rozprzestrzenianie się choroby w pasiece następuje za pośrednictwem pszczół

błądzących i rabujących chore oraz wymarłe rodziny, szkodniki ulowe np. barciaka. Również
pszczelarz  może  przyczynić  się  do  szerzenia  zgnilca  w  pasiece:  przenosząc  endospory  na
rękach,  sprzęcie  i  narzędziach  pasiecznych;  zasilając  zdrowe  pnie  plastrami  z  czerwiem  lub
pokarmem  bądź  pszczołami  z  zarażonych  rodzin;  łącząc  rodziny  chore  ze  zdrowymi.
Rozprzestrzenianie  się  choroby  między  pasiekami  odbywa  się  za  pośrednictwem:  pszczół
błądzących  i  rabujących  chore  rodziny;  węzę,  szkodniki  ulowe,  wodopoje  zarażone

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

endosporami zarazka; wędrówki z rodzinami chorymi, pożyczanie sprzętu pasiecznego
zanieczyszczonego przetrwalnikami.

Objawy i przebieg choroby
Zakażenie larw pszczelich następuje w okresie karmienia ich mleczkiem pszczelim oraz

gdy pszczoły zaczynają podawać im miód i pierzgę. U zarażonych larw do 6 dnia życia, czyli
do  stadium  larwy  wyprostowanej  rozwój  laseczki  larwy  jest  hamowany  wysokim  stężeniem
cukrów  prostych  w  jelicie  środkowym.  Po  zakończeniu  żerowania  larwy  i  obniżeniu  się
poziomu  cukrów  w  jej  przewodzie  pokarmowym  następuje  gwałtowne  namnożenie  się
bakterii,  które  przenikają  do  jamy  ciała  powodując  zwyrodnienie  i  martwicę  narządów
wewnętrznych.  Chorują  larwy  6–8  dniowe,  zamierają  w  stadium  larwy  wyprostowanej,
rzadziej  przedpoczwarki  i  poczwarki.  Czerw  niezasklepiony  zamiera  jedynie,  gdy  jest  nie
odżywiony oraz przy silnym zakażeniu endosporami.

Ponieważ proces choroby oraz śmierć larwy następuje dopiero po zasklepieniu komórek

z czerwiem,  w  początkowym  okresie  schorzenia  objawy  choroby  są  niewidoczne.
Dostrzegalne  zmiany  chorobowe  występują  po  3–5  tygodniach  od  zarażenia.  Na  zasklepach
czerwiu pojawiają się ciemne plamki, które z czasem zlewają się w jedną dużą plamę (rys. 1).
Zasklepy wiotczeją, ulegają pofałdowaniu  i stopniowo zapadają się w głąb komórki. Zmiany
na  zasklepach  spowodowane  są  stykaniem  się  ich  z  gnijącymi  larwami.  W  6  tygodniu  od
zarażenia, pszczoły robotnice zgryzają zasklepy i przystępują do usuwania martwego czerwiu
z komórek.

a b c

Rys. 1. Zmiany na zasklepach komórkowych czerwiu

chorego na zgnilec: a, b -ciemne plamki,
c -zapadanie się zasklepu

U larw pierwszym objawem choroby jest zmiana zabarwienia oskórka z perłowobiałego

na biały a następnie żółty, zwiotczenie ciała, z czasem zanik jego segmentacji. W 3 tygodniu
ciało larwy zmienia się w bezkształtną masę barwy żółtawo - brązowej, która daje się
wyciągać w kilkucentymetrowe nitki (rys. 2).

Rys. 2.

Ciało czerwiu zamarłego na zgnilec złośliwy wyciągające się w cienką, długą nitkę

Po 5–6 tygodniach larwa wysycha tworząc ciemnobrązowy strupek przylegający do

ściany komórki (rys. 3). Po zwilżeniu wodą ponownie zmienia się w ciągliwą masę.
W przypadku zamierania przedpoczwarek ponad wyschnięte ich ciało wystaje aparat gębowy
tworząc charakterystyczny języczek. Rozkładający się czerw wydziela zapach przypalonego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rogu  (gotującego  się  kleju  stolarskiego).  Chore  rodziny  słabną,  dają  się  rabować.  Przed  ich
wylotami  można  znaleźć  obumarły  a  czasem  i  zdrowy  czerw.  Przez  wylot  wyczuwalny  jest
zapach przypalonego rogu.

Przebieg choroby zależy od: siły rodziny i ilości czerwiu, stopnia zakażenia, pory sezonu.

Przy silnym zakażeniu rodziny giną w środku lata, przy słabym pod koniec sezonu lub wiosną
następnego roku.

Rys. 3. Wygląd wyschniętej larwy zamarłej na zgnilec

Rozpoznanie i leczenie
Rozpoznanie zgnilca złośliwego odbywa się na podstawie opisanych objawów, przy

czym diagnoza musi być potwierdzona wynikiem badania laboratoryjnego od którego pobiera
się  z  rodzin  wycinki  plastra  o  wymiarach  10x10  cm  z  podejrzanym  o  chorobę  czerwiem.
Jeżeli zgnilec złośliwy wystąpi w pojedynczych rodzinach bądź są one bardzo silnie zarażone
niszczy się je przez siarkowanie. Słabe rodziny (o masie poniżej 1 kg) przed leczeniem łączy
się po  dwie  lub  trzy.  Sposób  postępowania z  rodzinami  chorymi  zależy  od  pory  sezonu.  Do
15 sierpnia  leczenie  obejmuje  podwójne  przesiedlenie  na  węzę.  Późnym  latem  oraz  jesienią
ogranicza się do wymiany plastrów po uprzednim ograniczeniu czerwienia matki.

Zabieg podwójnego przesiedlenia przeprowadza się w celu oddzielenia pszczół od źródła

zarazy,  a  więc  od  zakażonego  czerwiu  i  gniazda.  Wykonuje  się  go  w  godzinach
popołudniowych, po uprzednim  zamknięciu wylotów zdrowych rodzin,  jednak nie dłużej  niż
jedną  godzinę.  Zakażony  pień  odstawiamy  na  odległość  1  m,  na  jego  miejsce  ustawiamy
pustą  rojnicę  (lub  odkażony  nowy  ul)  wokół  rozkładamy  arkusze  papieru.  W  rodzinie
wyszukujemy  matkę,  i  IV  klateczce  umieszczamy  w  rojnic.  Następnie  strząsamy  do  niej
pszczoły  z plastrów,  które  składamy  do  worka  lub  kartonu  skropionego  1  %  roztworem
karbolu  (odstrasza  pszczoły).  Pozostałe  pszczoły  w  ulu  wymiatamy  przed  rojnicę
i podkurzając zmuszamy do wejścia do rojnicy. Otoczenie rojnicy porządkujemy, papier oraz
odpadki  palimy  w  uprzednio  przygotowanym  dole  o  głębokości  60  cm.  Ul  po  przesiedlonej
rodzinie  zamykamy  i  odstawiamy  do  odkażenia.  Przesiedlone  rodziny  poddajemy  głodówce
(nie  dłużej  niż  24  godziny)  by  pszczoły  zużyły  znajdujący  się  w  ich  wolach  pokarm
z endosporami. Następnego dnia również w godzinach popołudniowych rodziny przesiedlamy
do odkażonych uli na ramki z węzą i podkarmiamy syropem leczniczym, który sporządza się
cukru  i  wody,  w  stosunku  1:  1  z  dodatkiem  środka  leczniczego.  Jeżeli  zgnilec  wystąpi  pod
koniec  sezonu,  z  rodzin  usuwamy  plastry  z chorym  czerwiem,  bądź  wychów  jego
prowadzimy w nadstawkach lub z boku gniazda (zależy to od systemu ula) przy jednoczesnej
izolacji  matki  w  klateczce.  Pasieka  taka  podlega  obowiązkowemu  przeglądowi  wiosną
następnego  sezonu,  w  przypadku  nie  ustąpienia  choroby  przeprowadza  sie;  ponownie
podwójne przesiedlenie, leczenie i dezynfekcje; uli oraz sprzętu.

Bardzo ważnym zabiegiem przy zwalczaniu zgnilca jest odkażanie uli i sprzętu

pasiecznego.  Ule  po  mechanicznym  oczyszczeniu,  szorujemy  2%  gorącym  roztworem  sody
żrącej. Po 15 minutach płuczemy w ciepłej wodzie z dodatkiem octu (neutralizuje działanie
ługu  sodowego).  Po  wysuszeniu  i  opaleniu  zewnętrzne  powierzchnie  malujemy  farbą.
Podkarmiaczki,  zatwory, ramki  (po wycięciu woszczyny) czyścimy  mechanicznie, gotujemy
w 2% roztworze sody żrącej, płuczemy i suszymy. Narzędzia metalowe odkażamy wypalając
je lub gotując w 2% roztworze ługu sodowego. Beleczki, ocieplenia zwłaszcza słomiane oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stare ule palimy, również palimy plastry z chorym czerwiem. Pasieczysko odkażamy przez
polanie go 20% roztworem mleka wapiennego i przekopanie. Do odkażania rąk i obuwia
używamy Biowal lub spirytus skażony.

Miód z rodzin chorych może być użyty jedynie do produkcji wyrobów cukierniczych lub

miodów pitnych. Susz przesyła się do wytwórni węzy z zaznaczeniem, ze pochodzi
z zakażonych zgnilcem złośliwym.

Kiślica (zgnilec europejski)
Kiślica jest zaraźliwą bakteryją chorobą czerwiu pszczelego występującą głównie w maju

i czerwcu. Pojawienie się jej związane jest z okresem chłodu oraz brakiem pożytku.

Przyczyna
Kiślicę wywołuje szereg bakterii Melissococcus pluton, Bacillus laterosporus,

Paenibacillus alvei i Achromobacter euridice. Są one chorobotwórcze dla czerwiu otwartego
(3-5  dniowego)  rzadziej  zasklepionego.  Bakterie  powodujące  kiślicę  są  bardzo
rozprzestrzenione  w  przyrodzie  mogą  znajdować  się  w ziemi,  kałużach, ulach.  Wiele  z  nich
wytwarza  przetrwalniki.  Wytrzymałość  drobnoustrojów  wywołujących  kiślicę  jest
zróżnicowana,  niektóre  zachowują  żywotność  w  miodzie  do  1,5  roku  a  wysuszone  giną
dopiero po 3 latach.

Źródła zakażenia i rozprzestrzeniania
Bakterie kiślicy do organizmu larwy dostają się drogą doustną wraz z pokarmem. Źródło

zakażenia stanowi zatem mleczko pszczele, miód, pierzga i woda (używana przez karmicielki
do sporządzania papki miodowo - pyłkowej) zawierająca bakteriei kiślicy, również obumarły
czerw oraz pszczoły, które w okresie rozwoju osobniczego przebyły kiślicę. W początkowym
okresie  choroby  zakażeniu  ulegają  starsze  larwy  karmione  przez pszczoły  papką  miodowo  -
pyłkową  zawierającą  bakterie  kiślicy.  Część  zakażonego  czerwiu  przeżywa  przy  czym
w wyniku  przebytej  choroby  ich  gruczoły  przędne  nie  są  w  pełni  rozwinięte,  i  w  stadium
larwy  wyprostowanej  zamiast  oprzędu  wydzielają  tłustą  nie  krzepnącą  ciecz  zawierającą
bakterie.  Larwy  obmazują  tą  cieczą  ściany  i  wieczko  komórek.  Po  zakończeniu  rozwoju
osobniczego,  w trakcie  wygryzania  się, pszczoły  rozgryzając  zasklep  zarażają  swoje aparaty
gębowe.  Z czasem  pełniąc  funkcję  karmicielek  wraz  z  mleczkiem  pszczelim  przekazują
młodym larwom bakterie.

W rodzinie choroba szerzy się za pośrednictwem: pszczół czyszczących komórki po

chorujących  i  obumarłych  larwach,  karmicielek  podających  larwom  zakażony  pokarm,
pszczół  które  przebyły  schorzenie.  Rozprzestrzenianie  się  bakterii  między  rodzinami
następuje za pośrednictwem pszczół błądzących i rabujących chore rodziny. Zanieczyszczone
zarazkami  "poidła",  kałuże,  gnojówki.  Sam  pszczelarz  może  się  przyczynić  do  roznoszenia
choroby:  posługując  się  zakażonymi  narzędziami  i  sprzętem  pasiecznym;  zasilając  rodziny
zdrowe plastrami z zakażonym czerwiem, zapasami bądź pszczołami; łącząc rodziny chore ze
zdrowymi.

Występowaniu kiślicy sprzyja: niedożywienie czerwiu będące następstwem braku

dopływu wziątku do gniazda, spadek temperatury wewnątrz gniazda wywołany zbyt
gwałtownym jego poszerzeniem, niedostateczne ocieplenie gniazda zwłaszcza wiosną
w okresach nawrotu chłodów. Matki pochodzące z rodzin, które przebyły chorobę przekazują
potomstwu skłonność do kiślicy.

Objawy i przebieg choroby
W początkowym stadium choroby rodzina nie wykazuje żadnych objawów, pracuje

normalnie, przy czym niekiedy na desce wylotowej lub przed ulami można znaleźć zamarłe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

larwy. U larw pierwszym objawem choroby jest prześwitywanie przez oskórek tchawek oraz
skupisk  barwy  kremowo  -  żółtej  bakterii  w  jelicie  środkowym,  zmiana  barwy  ciała
z perłowobiałej  na  żółtą.  W  dalszym  stadium  schorzenia,  w  następstwie  gwałtownych
ruchów,  larwa  zmienia  położenie  w  komórce,  zanika  u  niej  segmentacja,  ciało  wiotczeje
i ciemnieje  oskórek.  Z  reguły  w  tej  fazie  choroby  larwa  zamiera.  Śmierć  larwy  jest
spowodowana  uszkodzeniem  komórek  nabłonka  jelita  środkowego  oraz  narządów
wewnętrznych  przez  intensywnie  namnażający  się  zarazek.  Ciało  obumarłej  larwy  coraz
bardziej  żółknie  z  czasem  przechodzi  w  kolor  ciemnobrązowy.  Ponieważ  larwy  słabo
przylegają do ścian komórek, łatwo są usuwane z nich przez pszczoły. Jeżeli w tym stadium
choroby  nastąpi  poprawa  warunków  bytowych  rodziny  a  więc  pojawi  się  pożytek  i  ustąpią
chłody,  często  dochodzi  do  samowyleczenia.  Dlatego  też,  taką  postać  kiślicy  nazywamy
łagodną  lub  kwaśną  ponieważ  niekiedy  obumarły  czerw  wydziela  woń  octu (występowanie
bądź  brak  kwaśnego  zapachu  zależy  od  gatunku  bakterii  wywołujących  chorobę).  Jeżeli
proces  choroby  nie  zostanie  zahamowany  i  zamiera  również  czerw  zasklepiony  mamy  do
czynienia  z  postacią  złośliwą  określaną  również  cuchnącą.  Objawy  przy  złośliwej  postaci
kiślicy są podobne  jak przy zgnilcu złośliwym. Wieczka zasklepów ciemnieją  i zapadają się,
z czasem pojawiają się  na  nich otworki wygryzane przez pszczoły. Obumarły czerw zmienia
się  bezkształtną  masę  o  zabarwieniu  brudnożółtawym  a  z  czasem  brunatnym.  Gnijące  ciało
czerwiu ma gumiastą konsystencję i daje się wyciągać w krótkie i grube nitki. W tym stadium
choroby  rozkładający  się  czerw  wydziela  zapach  padliny.  Po  pewnym  czasie,  tworzy
ciemnobrązowe strupki, które łatwo dają się usuwać z komórek.

W chorej rodzinie zanika nastrój roboczy, rodzina bardzo szybko słabnie, daje się

rabować. Postępujący proces schorzenia doprowadza do jej zagłady. Często pomimo
przeprowadzania zabiegów leczniczych występują nawroty choroby nawet przez kilka lat.

Rozpoznawanie i leczenie
Rozpoznanie musi być potwierdzone wynikiem badania laboratoryjnego, do którego

pobiera się z rodzin próbki plastrów ze zmienionym czerwiem, o wymiarach 1Ox1O cm. Przy
łagodnej postaci przed podaniem leku należy ścieśnić i ocieplić gniazda oraz przerwać
czerwienie matki zamykając ją w klateczce (na okres około 10 dni).

Zwalczając złośliwą postać kiślicy, tok postępowania jest identyczny jak przy zgnilcu,

a więc  latem  należy  poprzedzić  podwójnym  przesiedleniem  z  24 godzinną  głodówką  rodzin.
Odkażanie  uli  i  sprzętu  pasiecznego  i  pasieczyska  przeprowadzamy  również  w  ten  sam
sposób  jak  przy  zgnilcu.  Jesienią  ograniczamy  się  do  prowadzenia  wychowu  czerwiu
w izolacji  od  gniazda,  ograniczenia  czerwienia  matki  i  podania  syropu  z  dodatkiem
antybiotyku.

Kiślica jest chorobą zwalczaną z urzędu i przy jej występowaniu należy przestrzegać

przepisy ustawy o zwalczaniu zaraźliwych chorób zwierzęcych.

Grzybica otorbielakowa (grzybica wapienna, askosferioza)
Jest zaraźliwą chorobą czerwiu trutowego oraz pszczelego. Występowaniu jej sprzyja

podwyższona wilgotność w gnieździe oraz zaziębienie czerwiu.

Przyczyna
Chorobę wywołuje grzyb otorbielak pszczeli (Ascosphaera apis). Rozmnaża się on

płciowo i bezpłciowo. W wyniku rozrodu płciowego wytwarza zarodniki, którymi drogą
doustną lub przez oskórek zaraża się czerw. Zarodniki odznaczają się znaczną żywotnością,
w miodzie nie giną w czasie zimowli a w zamarłym czerwiu przez okres 5 lat.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Źródło zakażenia i rozprzestrzeniania
W rodzinie głównym źródłem zakażenia jest chory i obumarły czerw. Robotnice

usuwając  go  z  komórek  zakażają  się  i  przenoszą  zarodniki  do  pyłku,  miodu,  przekazują  je
larwom  w  czasie  ich  karmienia.  Do  rodzin  zarodniki  grzyba  dostają  się  za  pośrednictwem
pszczół  zbieraczek  pyłku,  pszczół  rabujących  chore  rodziny  jak  również  pszczelarza,  który
przenosi plastry z chorych rodzin do zdrowych.

Objawy i przebieg choroby
Zarodniki grzyba po przedostaniu się do jelita środkowego kiełkują i rozrastają się

w grzybnię,  czerpiąc  składniki  odżywcze  z  ciała  larwy.  Rosnący grzyb  zaczopowuje  światło
jelita. Z  czasem przerasta ciało  larwy od tyłu, pokrywając  je  białym puszystym kożuszkiem.
Czerw  zamiera  z  reguły  w  stadium  larwy  wyprostowanej  lub  przedpoczwarki.  Obumarły
czerw  twardnieje,  zmienia  się  w  kamykowatą  mumię  przypominając  swoim  wyglądem
i konsystęcją  kredę.  Na  zmumifikowanych  larwach  powstaje  ciemnoszary  lub  czarny  nalot
tworzących  się  zarodników.  Proces  mumifikacji  trwa  od  3  do  5  tygodni.  Zmumifikowany
czerw  usuwany  jest  przez  pszczoły  z  komórek,  można  go  znaleźć  na  dennicy  oraz  przed
wylotem ula.

Choroba w rodzinie rozwija się powoli i przeważnie przebiega łagodnie, przy czym

w pierwszej  kolejności  atakuje  czerw  położony  na  obwodzie  plastra  oraz  na  skrajnych
plastrach  a  więc  najbardziej  narażony  na  zaziębienie,  z  reguły  jest  to  czerw  trutowy.
Rozwojowi  grzybicy  poza  niedogrzaniem  czerwiu  sprzyja  podwyższona  wilgotność
w gnieździe  spowodowana  ustawieniem  rodziny  na  podmokłym  ocienionym  terenie.
W warunkach  takich  grzybica  może  opanować  do  50%  czerwiu  w  rodzinie,  co
w konsekwencji  prowadzi  do  znacznego  zmniejszenia  liczby  pszczół  oraz  spadku  produkcji
rodziny.

Rozpoznanie i leczenie
Rozpoznanie polega na stwierdzeniu w rodzinie zmumifikowanego czerwiu, przy czym

ostateczna diagnoza musi być poparta jego laboratoryjnym badaniem.

Zwalczając grzybicę wapienną o łagodnym przebiegu należy usunąć z rodziny plastry

z chorym czerwiem, zwęzić i ocieplić gniazda. Przy masowym porażeniu czerwiu, rodziny
przesiedla się do odkażonych uli na czyste plastry lub węzę. Wskazane jest również wymienić
matkę. Ule po przesiedlonych rodzinach, sprzęt i narzędzia pasieczne odkaża się 34%
formaliną, ramki najlepiej opalić zaś wycofane plastry należy przetopić.

Grzybica kropidlakowa (grzybica kamienna, aspergiloza)
Grzybica kropidlakowa jest zakaźną chorobą czerwiu oraz pszczół dorosłych. Najczęściej

występuje wczesną wiosną oraz w maju i czerwcu. Kropidlak żółty wrażliwy jest na działanie
podwyższonej temperatury, w temp. 60°C ginie po 30 min, również szybko ginie pod
wpływem 1 % karbolu oraz 5% formaliny.

Przyczyna
Chorobę wywołuje przeważnie kropidlak żółty (Aspergillus flavus) rzadziej inne gatunki

grzybów. Są one bardzo rozpowszechnione w przyrodzie, występują w pyłku, nektarze, glebie
oraz wodzie.

Zakażeniu ulega czerw we wszystkich stadiach rozwoju jak również pszczoły robotnice,

trutnie i matki przy czym najbardziej podatny jest czerw w okresie żerowania oraz młode
pszczoły. Zarodniki kropidlaka żółtego do organizmu czerwiu dostają się drogą doustną, zaś
u dorosłych pszczół przez przewód pokarmowy oraz oskórek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ponieważ zarodniki kropidlaka są bardzo lekkie i unoszą się w powietrzu na zakażenie

narażeni są również ludzie, u których wywołuje grzybicę i zapalenie płuc, tworzenie się ropni
w płucach, nerkach, wątrobie, mięśniu sercowym, mózgu i oponach mózgowych.

Występowaniu grzybicy sprzyja podwyższona wilgotność w gnieździe i otoczeniu ula,

niedogrzanie gniazda. Choroba w pierwszej kolejności atakuje słabe rodziny.

Źródła zakażenia i rozprzestrzeniania
W rodzinie źródłem zakażenia jest chory i obumarły czerw jak również pszczoły,

zakażony miód i pyłek. Do rodziny zarodniki grzyba przenoszone są przez zbieraczki wraz
z nektarem czy pyłkiem.

W pasiece choroba szerzy się za pośrednictwem pszczół błądzących i rabujących.

Podobnie pszczelarz przyczynia się do rozprzestrzeniania schorzenia przenosząc zarodniki na
narzędziach i sprzęcie pasiecznym, przenosząc plastry i pszczoły z chorych rodzin do
zdrowych.

Objawy i przebieg choroby
Początkowo zakażeniu ulega czerw. Zarodniki kiełkują w przewodzie pokarmowym

i rozrastają  się  w  grzybnię.  Czerw  zamiera  po  10–12  godz.  od  zakażenia  w  wyniku
uszkodzenia  narządów  wewnętrznych  rosnącą  grzybnią  oraz  wytworzonymi  przez  nią
toksynami.  Czerw  zamiera  w  ciągu  24–48  godz.  powierzchnię  ciała  czerwiu  pokrywa  biała
kożuszkowata  grzybnia  (najpierw  pojawia  się  od  strony  głowy).  Martwa  larwa  wysycha
i zmienia  się  w  kamykowatą  mumię.  Rozrastająca  się  dalej  grzybnia  wytwarza  zarodniki,
zmieniając zabarwienie na żółtawozielonkawe, szarozielone lub czarne.

Przy dłuższym trwaniu schorzenia chorują również pszczoły dorosłe, u których

pierwszym objawem jest zaniepokojenie i osłabienie, tracą zdolność lotu, nielotne pełzają
przed ulami. Ciała pszczół martwych (odwłok i tułów) są twarde. Z czasem zostają pokryte
grzybem.

Rozpoznanie i leczenie
Diagnozę stawia się na podstawie opisanych objawów popartych badaniem

laboratoryjnym zmumifikowanego czerwiu lub pszczół.

Obecnie brak jest skutecznych środków do zwalczania grzybicy kropidlakowej, dlatego

też  zaleca  się  likwidację  chorych  rodzin  np.  przez siarkowanie  a  ule  i  sprzęt  należy  odkazić
5%  formaliną  lub  0,5%  karbolem.  Jeżeli w  rodzinie choruje  niewielka  ilość czerwiu,  należy
przeprowadzić zabieg podwójnego przesiedlenia pszczół, przy czym pszczoły przesiedlane do
rojnicy  podkarmiane  są  syropem  cukrowym  i  przetrzymywane  w  chłodnym  miejscu  24–48
godz. Plastry z chorym czerwiem należy przetopić.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co jest główną przyczyną chorób niezaraźliwych?
2.  Jakie są charakterystyczne objawy zgnilca złośliwego?
3.  Jak należy zapobiegać chorobom niezaraźliwym?
4.  Jakie choroby mogą pojawić się w pasiece w wyniku przegrzania gniazda?
5.  Co sprzyja pojawieniu się chorób grzybiczych w pasiece?
6.  Co jest przyczyną zgnilca złośliwego i grzybicy otorbielakowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznawanie objawów chorób niezakaźnych czerwiu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z przeźroczami, fotografiami lub foliogramami ilustrującymi objawy chorób

niezaraźliwych,

2) obejrzeć wycinki plastrów lub całe plastry zawierających czerw zamarły w wyniku

chorób niezakaźnych czerwiu,

3)  porównać wygląd czerwiu zdrowego z wyglądem czerwiu zamarłego na skutek choroby,
4)  zwrócić uwagę na objawy poszczególnych chorób,
5)  porównać  i  opisać  wygląd  oraz  zapach  zdrowego,  zasklepionego  czerwiu  i  czerwiu

podejrzanego o choroby niezaraźliwe,

6) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przezrocza, fotografie lub foliogramy ilustrujące choroby niezarażliwe,

−

wycinki plastrów lub całe plastry zawierające czerw zamarły w wyniku chorób
niezakaźnych czerwiu,

−

plaster ze zdrowym czerwiem,

−

rodzina pszczela.

Ćwiczenie 2

Określanie objawów grzybicy otorbielakowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z przezroczami, fotografiami lub foliogramami ilustrującymi objawy

grzybicy otorbielakej,

2) obejrzeć plaster zawierający chorobowo zmieniony czerw,
3) zwrócić uwagę na ułożenie czerwiu i jego wygląd w otwartych komórkach oraz na

różnice w wyglądzie zmumifikowanego czerwiu: mumie o barwie jasnej i mumie
z ciemnym nalotem,

4) wykonać rysunek grzybni i owocników otorbielaka pszczelego,
5) obejrzeć barwione preparaty mikroskopowe (powiększenie 100–200 x) ukazujące

strukturę grzybni i worków zarodnikonośnych z zarodnikami,

6) opisać wygląd zmumifikowanego czerwia,
7) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przezrocza, fotografie lub foliogramy ilustrujące objawy grzybicy otorbielakowej,

–

wycinki plastrów lub całych plastrów zawierających czerw zamarły na grzybicę
otorbielakową,

–

mikroskop,

–

preparaty mikroskopowe ukazujące strukturę grzybni i worków zarodnikonośnych
z zarodnikami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) charakteryzować choroby niezaraźliwe?



2) pobrać próbkę czerwiu do badań labolatoryjnych?



3) rozpoznać objawy zgnilca złośliwego?



4) rozróżnić objawy zgnilca łagodnego od objawów zaziębienia

czerwiu?



5) zapobiegać pojawieniu się grzybicy otobielakowejw pasiece?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Choroby zakaźne i niezakaźne pszczół i szkodniki produktów

pasiecznych

4.3.1. Materiał nauczania

Choroba sporowcowa (nosematoza)
Sprawcą choroby jest pierwotniak, sporowiec pszczeli (Nosema apis), atakujący komórki

nabłonka jelita środkowego pszczoły. W treści jelita oraz w kale zarażonych pszczół
występują tylko spory - postacie przetrwalnikowe pasożyta. Spory mają kształt jajowaty,
okryte są grubą otoczką, a wewnątrz znajduje się sporoplazma.

Przyczyna
Spory Nosema apis są bardzo oporne zarówno na działanie czynników środowiska, jak

i środków chemicznych. Na przykład w kale mogą pozostawać inwazyjne nawet przez 2 lata,
w  miodzie  przez  około  280  dni,  a  w  martwych  pszczołach  nawet  12  miesięcy.  Rozwój
Nosema  apis  rozpoczyna  się  w  komórkach  nabłonka  jelita  środkowego  pszczoły.  Po
przedostaniu  się  spor  do  jelita  pszczoły,  na  skutek  działania  enzymów  trawiennych,  otwiera
się wieczko spory przez które z dużą siłą wystrzeliwana jest wić  biegunowa, która wbija  się
w komórkę nabłonka przez znajdujący się w niej kanalik. Do wnętrza komórki jelita pszczoły
przedostaje  się  sporoplazma.  W  komórce  tworzą  się  schizonty,  merozoity,  które  w  trakcie
kolejnych podziałów doprowadzają do rozpadu komórki. Po pewnym czasie następuje rozwój
płciowy  i tworzenie nowych spor, które po wydostaniu się z  jelita stanowią źródło zarażenia
dla kolejnych pszczół.

Żródła zakażenia i rozprzestrzeniania
Głównym żródłem zarażenia są chore pszczoły, trutnie i matki. Wydalany przez nie kał

obok spor zawiera duże ilości cukrów i dlatego jest chętnie zjadany przez pszczoły. Biegunka
występująca często w przebiegu choroby sprzyja roznoszeniu spor po gnieździe i pasieczysku.
W szerzeniu się choroby uczestniczą pszczoły rabując chore i zamarłe rodziny, pobierając
wodę z zakażonych wodopojów, zakażone błądzące robotnice i trutnie. Również matka
poprzez jaja może przenosić chorobę.

Do rozprzestrzeniania nosemozy przyczynia się pszczelarz łącząc rodziny chore ze

zdrowymi, zasilając słabe zarażonymi pszczołami, używając nieodkażone ule i narzędzia,
podkarmiając rodziny miodem z przetrwalnikami.

Przebieg i objawy
Przebieg nosemozy uzależniony jest nie tylko od stopnia porażenia rodzin pasożytem lecz

również od szeregu czynników, które sprzyjają rozwojowi schorzenia, takich jak:

−

długotrwałe pozostawienie pszczół w ulu na przedwiośniu i wczesną wiosną,
zwiększające kontakt pszczół ze sporami znajdującymi się w kale na plastrach,

−

pozostawianie w gnieździe na zimę nieodpowiedniego pokarmu (np. miodu
spadziowego), prowadzącego do szybkiego przepełnienia odbytnic) i wystąpienia
biegunki,

−

przewaga pszczół starszych w rodzinie, one głównie ulegają zarażeniu pasożytem.
Dlatego też największe nasilenie choroby przypada na okres odnawiania się składu
rodziny po zimie (kwiecień - maj),

−

brak pyłku, uniemożliwiający pszczołom odtwarzanie niszczonych przez pasożyta
komórek nabłonka,

−

wilgotny i chłodny klimat, w którym panują korzystne warunki dla rozwoju pasożyta,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

brak pokarmu.
Rozwój choroby uzależniony jest od tak wielu czynników nosemoza może przebiegać

w postaci skrytej i jawnej.

Postać skryta charakteryzuje się silnym osłabieniem rodzin po zimowli, niekiedy

biegunką oraz stratą matki. Rodziny słabo odbudowują plastry, wychowują mało czerwiu
mimo prawidłowego czerwienia matki. Forma skryta występuje przeważnie w silnych
rodzinach i może trwać wiele lat.

W jawnej postaci, rodziny wykazują bardzo duży ubytek pszczół po zimie, który

zwiększa  się  jeszcze  po  pierwszym  oblocie, bardzo  często tracą  matki.  Występuje biegunka,
ślady kału widoczne są na plastrach oraz wewnętrznych i zewnętrznych ścianach ula. Przed
ulami  obserwuje  się  pełzające  pszczoły,  które  utraciły  zdolność  lotu,  mają  one  rozdęte
odwłoki,  ich  jelita  środkowe  są  powiększone  (rys.  4),  barwy  perłowej  (u  zdrowych
brudnozielonkawe).  Kał  chorych  pszczół  jest  barwy  gliniastożółtawej  o  zapachu  mysiego
moczu.  Zapach  ten  wyczuwalny  jest  po  otwarciu  ula.  W  jawnej  postaci,  rodziny  wykazują
bardzo  duży  ubytek  pszczół  po  zimie,  który  zwiększa  się  jeszcze  po  pierwszym  oblocie,
bardzo  często  tracą  matki.  Występuje  biegunka,  ślady  kału  widoczne  są  na  plastrach  oraz
wewnętrznych i zewnętrznych ścianach ula.

a b

Rys. 4. Jelito środkowe pszczoły: a) zdrowej, b) chorej na nozemozę

Rozpoznawanie i leczenie
Rozpoznawanie prowadzi się na podstawie badania mikroskopowego, do którego pobiera

się 50 pszczół martwych z osypu zimowego lub żywych w maju. Badanie polega na roztarciu
odwłoków pszczół w wodzie. Kroplę uzyskanej zawiesiny ogląda się pod mikroskopem
w powiększeniu 400–600 razy. Spory pasożyta widoczne są w postaci ziarnistości kształtu
ziaren ryżu, (rys. 5).

Rys. 5. Spory Nosema apis

Wstępne badanie można przeprowadzić w pasiece. Wypreparowany przewód pokarmowy

pszczoły rozciera się z niewielką ilością wody. Uzyskanie barwy mlecznobiałej wskazuje na
obecność spor, jeżeli jest ona zielonkawożółtawa próba jest wolna od spor.

Zwalczanie nosemozy wymaga wielu zabiegów hodowlanych, które mają na celu

poprawienie  warunków  bytowych  rodziny  i  likwidację  spor  z  otoczenia  pszczół.  Wiosną
chore  rodziny  należy  przesiedlić  do  odkażonych  uli,  ścieśnić  gniazda  i  dobrze  ocieplić.
W miarę  rozwoju  rodziny  wycofuje  się  plastry  i  zastępuje  ramkami  z  węzą.  Poleca  się
również wymienić matkę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zapobiegać chorobie możemy poprzez przestrzeganie zasad higieny, odkażanie uli,

poideł, częsta wymiana plastrów, zapobiegawcze odkażanie plastrów przeznaczonych do
wiosennego poszerzania gniazd.

Warroza
Warroza jest groźnym inwazyjnym schorzeniem czerwiu oraz pszczół dorosłych -

robotnic, trutni, matek.

Przyczyna
Sprawcą choroby jest roztocz Varroa destructor. Samica roztocza ma kształt owalny,

wymiary 1,1–1,5 x 1,5-1,8 mm,  jest spłaszczona grzbietowo-brzusznie, a  jej ciało pokrywają
niewielkie  włoski.  Dojrzałe  płciowo  samice  są  koloru  brązowego,  formy  niedojrzałe  barwy
żółtej lub szarożółtej. Samce mają kształt prawie okrągły i wymiary 0,93 x 0,97 mm, są białe.
Roztocza  posiadają  4  pary  krótkich,  ale  mocnych  odnóży.  Na  drugiej  parze  znajdują  się
przyssawki służące do przyczepiania się do larw i pszczół. Aparat gębowy roztocza jest typu
kłująco-ssącego, pasożyt odżywia się hemolimfą czerwiu i pszczół dorosłych.

Cykl rozwojowy Varroa destructor zachodzi na czerwiu pszczelim lub trutowym. Młode

samice, składając jaja lub po przezimowaniu, najpierw pobierają hemolimfę z czerwiu
otwartego albo z pszczół. Po pobraniu pokarmu samice V destructor przechodzą do komórek
z czerwiem pszczelim na dzień przed ich zasklepieniem, a do trutowych na 1–3 dni przed ich
zasklepieniem. Na czerwiu pszczelim samica V destructor może złożyć do 5 jaj, na trutowym
do 7. Cykl rozwojowy V destructor trwa dla samicy 8-10 dni, a dla samca 6–7 dni.

Źródła zakażenia i rozprzestrzeniania
Źródło zakażenia stanowią robotnice, trutnie, matki oraz czerw porażony roztoczem.

W pasiece oraz w terenie, warroza szerzy się za pośrednictwem:  błądzących pszczół i trutni,
pszczół  rabujących  chore  rodziny,  os  (na których pasożyt  może  żerować  przez  2–5 dni).  Do
zakażeń  może  dochodzić:  w  czasie  kopulacji  matki  z  trutniami;  przy  zbiorze  pyłku  lub
nektaru, z kwiatów, na których inne pszczoły "zgubiły" pasożyty. Istotną rolę w szerzeniu się
schorzenia  odgrywają  "dzikie"  zarażone  pasożytem  roje.  Również  pszczelarz  przyczynia  się
do  rozprzestrzeniania  warrozy,  łapiąc  roje  niewiadomego  pochodzenia,  prowadząc
niekontrolowaną  wędrówkę  pasieki  czy  zakupując  pszczoły  bez  świadectwa  zdrowotności,
jak również przenosząc zarażony czerw czy też pszczoły do zdrowych rodzin, łącząc rodziny
wolne od varroa z chorymi.

Objawy i przebieg choroby
Warroza początkowo (w 1, 2 roku trwania inwazji) przebiega bez dostrzegalnych

objawów.  Wyraźne  zmiany  chorobowe  widoczne  są  przy  porażeniu  roztoczem  ponad  12%
pszczół  lotnych w rodzinie: Zamiera czerw trutowy i pszczeli, który częściowo jest usuwany
przez pszczoły z komórek. Występują w rodzinie pszczoły robotnice i trutnie z zaburzeniami
rozwojowymi  oraz  nielotne  pszczoły  pełzające  przed  ulem.  Rodziny  często  roją  się,
opuszczają ule. Pszczoły masowo giną w listopadzie - grudniu bądź pod koniec zimowli.

Pasożyty u pszczół dorosłych znajdują się najczęściej na ich tułowiu, odwłoku, a czasem

również na skrzydłach. Zimą usadawiają się na brzusznej stronie odwłoka.

Chore rodziny nie zawiązują kłębu zimowego co jest powodem występowania biegunki.

Ponadto często warrozie towarzyszą inne schorzenia, ponieważ Varroa przenosi przetrwalniki
laseczki larwy, wirusy paraliżów, zarodniki grzybów, bakterie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozpoznawanie i leczenie
Diagnozę stawia się na podstawie opisanych objawów jednak musi być ona poparta

znalezieniem roztoczy lub jego form rozwojowych w rodzinie. Przed pierwszym oblotem
wiosennym pobieramy z rodzin osyp zimowy. Osyp dokładnie oglądamy i szukamy roztoczy.
Można drobne części osypu (po od dzieleniu pszczół) zalać olejem stołowym w stosunku
1:10, dobrze zamieszać, po 5 min. na powierzchnię oleju wypływają pasoożyty.

Badanie osypu letniego prowadzi się w okresie do 15 października. Stosujemy wkładki

przykryte siatką lub nasączone tłuszczem. Wkładki osiatkowane kontrolujemy co 7–10 dni,
Metoda ta jest skuteczna począwszy od drugiego roku trwania inwazji dlatego też brak
martwych roztoczy na wkładce nie świadczy, że nie ma ich w rodzinie.

W zwalczaniu warrozy stosuje się metody biologiczne i chemiczne. Metody biologiczne

polegają na ograniczeniu rozwoju pasożyta w rodzinie poprzez:

−

stosowanie w sezonie ramki pracy z której wycinamy czerw po zasklepieniu,

−

systematyczne wycinanie i niszczenie (przez przetopienie) części plastrów z czerwiem
trutowym,

−

ograniczenie  czerwienia  matki  w  okresie  2–3  tygodni,  do  1–2  plastrów,  które  następnie
niszczymy,  metodę  tę  stosujemy  nie  wcześniej  niż  do  20  czerwca  i  nie  później  niż  do
5 lipca.
Metody  chemiczne  to  niszczenie  pasożyta  za  pomocą  preparatów  roztoczobójczych.

Stosowane  obecnie  niszczą  jedynie  osobniki  żerujące  na  pszczołach,  nie  są  objęte  ich
działaniem  pasożytujące  na  czerwiu  pod  zasklepami.  Skuteczność  ich  wynosi  70–98%.
Preparaty  warrobójcze  można  podawać rodzinom  tylko  w okresach  bezpożytkowych, by  nie
skazić  nimi  miodu.  Prowadząc  walkę  chemiczną  stosowanie  wkładek  dennicowych  jest
uzasadnione w przypadku gdy chcemy zorientować się o stopniu porażenia rodzin pasożytem.
Ponieważ  walkę  biologiczną  prowadzi się w  pełni sezonu, zaś  chemiczną  na początku  i  pod
koniec sezonu, stwarza to możliwość stosowania obu metod w pasiece.

Choroba roztoczowa (akarapidoza)
Choroba roztoczowa jest pasożytniczym (inwazyjnym) schorzeniem pszczół dorosłych.

Występowaniu jej sprzyja chłodny i wilgotny klimat.

Przyczyna
Chorobę wywołuje mikroskopijnej wielkości roztocz świdraczek pszczeli (Acarapis

woodi).  Atakuje  przede  wszystkim  młode  osobniki  w  wieku  do  5  dnia  życia,  niekiedy
w wieku  10  dni.  Przetchlinkami  tułowiowymi  I  pary  dostaje  się  do  tchawek,  żeruje
w tchawkach  tułowiowych  rzadziej  w workach  powietrznych  głowy  i  tułowia.  Zimą  gdy
w rodzinie  nie  ma  młodych  pszczół  bytuje  u  nasady  skrzydeł  pszczół  dorosłych.  Rozwój
pasożyta  przebiega  głównie  w  I  parze  tchawek  tułowiowych  (wydechowych).  Zapłodniona
samica  wnika  do  tchawek,  po  3–4  dniach  składa  5–7  jajeczek,  z  których  (po  3–4  dniach)
wylęgają  się  larwy  mające  dobrze  wykształcony  aparat  gębowy  i 3  pary  odnóży.  Larwa (po
3–4  dniach)  przekształca  się  w nimfę,  ma  wygląd  dorosłego  osobnika,  jedynie  jej  narządy
rozrodcze nie są jeszcze w pełni rozwinięte. Długość cyklu rozwojowego osobnika żeńskiego
trwa  13–6  dni,  męskiego  11–12  dni.  Samce po zapłodnieniu  samic  giną. Samice  opuszczają
tchawki,  usadawiają  się  na  włoskach  okrywających  ciało pszczoły, przyjmując tzw.  pozycję
wyczekującą, w której pozostają do czasu zbliżenia się do nich nowego żywiciela. Przechodzą
na  jego ciało  i kierują  się do przetchlinek I pary  by tam złożyć  jaja. Jeżeli  nie  ma  młodych
pszczół  w rodzinie  może  rozmnażać  się  u  nasady  skrzydeł.  Samice  składają  jaja  jeden  raz
w życiu, żyją przeciętnie 40 dni.

Świdraczek jest wrażliwy na brak pokarmu, w gnieździe poza organizmem pszczół ginie

po kilku godzinach, zaś w tchawkach martwych pszczół po 48 godzinach. Roztocze oraz jego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stadia  rozwojowe  żerując  w  tchawkach  uszkadzają  je  przy  pobieraniu  hemolimfy.  Ponadto
zatykają  tchawki  co  utrudnia  wymianę  gazową.  Tchawki  tracą  białą  barwę,  z  czasem
ciemnieją, pokrywają  się  ciemnobrązowymi plamami, które następnie przechodzą w

czarne.

Mięśnie  przylegające  do  uszkodzonych  tchawek  w  wyniku  niedożywienia  ulegają
zwyrodnieniu, tracą kurczliwość. Uszkodzone zostają również włókna  nerwowe unerwiające
skrzydła.  W  następstwie  zaburzeń  w  odżywianiu  mięśni  poruszających  skrzydła,  pszczoły
tracą  zdolność  lotu.  Przy  żerowaniu  pasożyta  u  nasady  skrzydeł  owada,  skrzydła  odpadają
wraz ze stawem skrzydłowym.

Źródło zarażenia i rozprzestrzeniania
Źródłem zarażenia są pszczoły porażone pasożytem, przy czym do zarażenia dochodzi

tylko na drodze bezpośredniego kontaktu osobników chorych ze zdrowymi. W rodzinie zatem
choroba  szerzy  się  za  pośrednictwem  opanowanych  przez  roztocze  pszczół.  W  pasiece
i terenie  rozprzestrzenia  się  za  pośrednictwem  pszczół  błądzących,  rabujących,  zalatujących
trutni, porażonych roztoczem wędrujących rojów.

Do rozprzestrzeniania się inwazji świdraczka pszczelego może przyczynić się także

pszczelarz, łącząc rodziny chore ze zdrowymi, łapiąc roje niewiadomego pochodzenia,
dokonuje niekontrolowanego zakupu matek czy też rodzin pszczelich.

Objawy i przebieg choroby
Przebieg schorzenia uzależniony jest od pory roku. Latem zwłaszcza przy dobrych

warunkach pogodowo - pożytkowych szybki przyrost młodych pszczół w rodzinie wyrównuje
straty  wywołane  zarażeniem.  Największe  nasilenie  inwazji  występuje  pod  koniec  zimowli
i wczesną  wiosną.  Związane  jest  to  ze  stałym  przebywaniem  pszczół  w  gnieździe  oraz
stosunkowo  małą  liczbą  młodych  pszczół,  które  tym  samym  w  większym  stopniu  ulegają
zarażeniu pasożytem.

Dostrzegalne objawy choroby widoczne są przy zarażeniu pasożytem 24–50% pszczół

w rodzinie.  Najwyraźniej  widoczne  są  wiosną  po  pierwszym  oblocie.  Przed  ulami  pełzają
pszczoły  nie  mogące  wzbić  się  w  powietrze.  Występuje  u  nich  drżenie  i  wywichnięcie
skrzydełek (objawiające się nieprawidłowym ich ustawieniem), mają rozdęte odwłoki. często
zbijają  się  w  grupki.  Osyp  zimowy  pszczół  jest  zwiększony.  Część  martwych  pszczół
pozbawiona  jest  skrzydeł  lub  ma  je  wywichnięte.  Przy  silnej  inwazji  pasożyta  rodziny  giną
zimą.

Rozpoznawanie i leczenie
Rozpoznawanie choroby roztoczowej opiera się na podstawie opisanych objawów przy

czym do stwierdzenia inwazji świdraczka konieczne jest badanie mikroskopowe pierwszej
pary tchawek na obecność pasożyta.

W leczeniu inwazji świdraczka pszczelego najlepsze efekty uzyskuje się stosując Folbex.

Folbex  podajemy  rodzinie  wiosną  (kwiecień,  maj).  Są  to  paski  nasączone  preparatem
roztoczobójczym,  którego  uwolnienie  następuje  przy  spaleniu  paska,  poraża  on  roztocza
wędrujące, nie niszczy pasożytów i ich stadiów rozwojowych znajdujących się w tchawkach.
Dlatego  rodziny  odymiamy  8–krotnie  spalając  co  tydzień  jeden  pasek.  Zabiegi  odymiania
przeprowadzamy  zarówno w rodzinach chorych jak  i zdrowych, wykonujemy  je wieczorem.
Odymiając silne rodziny, gniazda ich poszerzamy przez dodanie nadstawki. Wylot zamykamy
na  30  min.  Początkowo  rodziny  na  odymianie  reagują  głośnym  brzęczeniem  po  czym
uspakajają się. W przypadku nieustającego zaniepokojenia pszczół, należy otworzyć wylotki,
ule przewietrzyć. Leżące na dennicy pszczoły przenosimy na papier i kładziemy na powietrzu
- szybko ożyją.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucia pszczół środkami ochrony roślin
Środki ochrony roślin - pestycydy dzielą się na kilka grup, z których w praktyce

pszczelarskiej największe znaczenie mają zoocydy i herbicydy. Wśród zoocydów poważne
zagrożenie dla pszczół mogą stanowić insektycydy, mniejsze zagrożenie akarycydy.

Ze względu na sposób działania pestycydów na owady, wyróżnia się toksyczność

kontaktową, żołądkową i gazową. Rodzaje toksyczności ustala się na podstawie badań
w warunkach laboratoryjnych i polowych. Miarą szkodliwości danego preparatu dla pszczół
jest klasyfikacja jego toksyczności oraz okres prewencji.

Objawy zatruć pszczół
Pszczoły, które na kwitnących roślinach zetknęły się z niebezpiecznym dla nich środkiem

ochrony  roślin  giną  w  polu  lub  w  drodze  do  ula,  jednak  większość  z  nich  ginie  dopiero  po
powrocie  do  pasieki.  Zamarłe  lub  wykazujące  objawy  zatrucia  pszczoły  leżą  w  dużych
ilościach na ziemi przed wszystkimi ulami. Charakterystycznymi objawami zatrucia u pszczół
jest  utrata  zdolności  lotu,  paraliż  odnóży,  przewracanie  się  na  grzbiet,  czasem  zwracanie
zawartości  wola.  Ponadto  rozrzucone  na  boki  skrzydła  i  wyrzucony  języczek.  Objawy
masowego  zamierania  pszczół  obserwuje  się  we  wszystkich  rodzinach  w  pasiece,  jednak
najbardziej są one wyraźne w rodzinach silnych, z dużą  liczbą pszczół zbieraczek. Niekiedy,
a zależy to od  mechanizmu  działania  pestycydu, giną też pszczoły  ulowe, którym  zbieraczki
zdążyły  przekazać  skażony  pokarm.  Czerw  zamiera  w  późniejszym  okresie  i to  raczej
z powodu braku opieki ze strony pszczół, które masowo wyginęły.

Postępowanie przy podejrzeniu o zatrucie pszczół
W przypadku zatrucia pszczół pestycydami pszczelarz może dochodzić odszkodowania

na  drodze  polubownej  lub  sądowej,  pod  warunkiem  jednak  ustalenia  wysokości  strat
w pasiece.  Ustaleniem  strat  w  pasiece  zajmuje  się  specjalnie  powołana  komisja,  w  skład
której  powinni  wchodzić:  przedstawiciel  służby  rolnej,  lekarz  weterynarii,  przedstawiciel
miejscowego  Koła  Pszczelarzy,  przedstawiciel  strony,  która  dokonała  zabiegu  i  jeżeli  to
konieczne także przedstawiciel Oddziału Kwarantanny i Ochrony Roślin.

Komisja sporządza protokół z wykonanych czynności według wzoru zatwierdzonego

przez  Polski  Związek  Pszczelarski  oraz  dokładnie  wypełnia  załącznik  do  tego  protokołu,
w którym uwzględnia się, ustalone też komisyjnie, dane o szkodach i ich wysokość w każdej
rodzinie pszczelej.  Komisyjnie pobiera się także materiał dowodowy przeznaczony do badań
toksykologicznych.  Materiał  dowodowy  stanowią:  zbiorcza  próba  pszczół  (nie  mniej  niż
250 g,  tj.  objętość  jednej  szklanki)  oraz  oddzielnie  pakowane  próby  roślin  i  gleby.  Próba
pszczół  przeznaczona  do  badania  toksykologicznego  musi  być  zapakowana  w  karton  lub
w gruby  papier.  Nie  wolno  do  tych  celów  używać  szczelnych  opakowań  szklanych  lub
z tworzyw sztucznych. Takie opakowania dopuszcza się jedynie dla prób roślin i gleby.

Próby przeznaczone do badań toksykologicznych muszą być pobrane, opakowane

i zalakowane  w  obecności  wszystkich  członków  Komisji  i  jak  najszybciej  dostarczone  do
właściwej terytorialnie Pracowni Toksykologii w Zakładzie Higieny Weterynaryjnej. Do prób
dołącza  się  pismo  przewodnie,  kopię  protokołu  wraz  z  wyceną  strat  podpisaną  przez
wszystkich członków Komisji  i przez osobę lub przedstawiciela strony, która jest podejrzana
o dokonanie zatrucia. Protokół podpisuje też właściciel pasieki.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakimi drogami może rozprzestrzeniać się choroba sporowcowa?
2. Na czym polega walka biologiczna z warrozą?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3.  Co wywołuje chorobę roztoczową?
4.  Jakie są objawy choroby sporowcowej?
5.  Dlaczego choroba sporowcowa objawia się na wiosnę?
6.  Które choroby atakują zarówno czerw jak i pszczoły dorosłe?
7.  Która z chorób pszczół jest groźna dla ludzi?
8.  W jakim celu sporządza się protokół z zatrucia pszczół środkami ochrony roślin?
9.  Jakie są objawy zatrucia środkami ochrony roślin?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie objawów zatrucia pszczół środkami ochrony roślin i spadzią na podstawie

okazów martwych pszczół.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) umieścić w szalkach Petriego, na bibule filtracyjnej nasączonej wodą destylowaną, 10–15

osobników pszczelich (płytki kontrolne),

2) umieścić 10–15 pszczół w szalkach Petriego z bibułą filtracyjną nasączoną roztworem

badanego preparatu, w stężeniu zalecanym do zwalczania szkodników roślin,

3) zwrócić uwagę na zachowanie się pszczół na płytkach kontrolnych i na płytkach

z użytym preparatem,

4) umieścić 10–15 pszczół w szalkach Petriego, na bibule nasączonej roztworem badanego

preparatu tak, jak w punkcie 1, lecz poddanej 3-godzinnemu suszeniu lub 2–godzinnej
ekspozycji na promienie słoneczne,

5) zwrócić uwagę na zachowanie się pszczół na płytce kontrolnej i porównać je

z zachowaniem obserwowanym w czasie wykonywania zadań podanych w punkcie 1 i 2,

6) opisać zaobserwowane objawy zatrucia pszczół na podstawie wykonanego

doświadczenia,

7) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

szalki Petriego o średnicy 10 cm,

−

bibuła filtracyjna,

−

pipety,

−

wybrany insektycyd (np. Oecis, Fastac lub inne),

−

aktualna tabela toksyczności pestycydów dla pszczół,

−

żywe pszczoły.

Ćwiczenie 2

Wypełnianie protokołów zatrucia pszczół.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się praktycznie ze sposobami pakowania prób pszczół, roślinności i gleby oraz

wymaganą dokumentacją,

2) wypełnić protokół wraz z załącznikiem dotyczący ustalenia ubytku pszczół i wysokości

strat w pasiece,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) Założenia:

−

pasieka liczy 20 rodzin pszczelich,

−

w 7 rodzinach pszczelich zatruciu uległo 80% pszczół zbieraczek,

−

w 7 rodzinach pszczelich zatruciu uległo 50 % pszczół zbieraczek,

−

w 6 rodzinach pszczelich zatruciu uległo 20% pszczół zbieraczek,

−

do zatrucia doszło w porze kwitnienia rzepaku, w pierwszej połowie maja.

4) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

protokół w sprawie ustalenia ubytku pszczół i wysokości szkód w pasiece,

−

etykiety lub oryginalne opakowania kilku wybranych środków ochrony roślin,

−

przeźrocza, fotografie lub foliogramy ilustrujące stan pasieki i wygląd pszczół po
zatruciu.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozpoznać choroby pasożytnicze pszczół dorosłych?



2) określać czynniki sprzyjające rozwojowi choroby sporowcowej?



3) określać sposoby walki z warrozą?



4) charakteryzować drogi rozprzestrzeniania się choroby sporowcowej?



5) rozróżniać objawy zatrucia pszczół środkami ochrony roślin

i spadzią?



6) wypełniać protokół w sprawie ustalenia ubytku pszczół i wysokości

szkód w pasiece



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Higiena w pasiece

4.4.1. Materiał nauczania

W odniesieniu do chorób pszczół przez higienę w pasiece rozumie się czynności, które

zapobiegają  powstawaniu,  przenoszeniu  i  rozprzestrzenianiu  się  chorób  pszczół  dorosłych
i czerwiu.  Należą  do  nich  czynności  mające  na  celu  utrzymanie  czystości  i  porządku  na
pasieczysku poprzez przestrzeganie pewnych zasad odnoszących się do: lokalizacji  i wyboru
miejsca na pasieczysko, higieny poideł dla pszczół, higieny uli i sprzętu pasiecznego, higieny
plastrów,  higieny  magazynów  pasiecznych  i  pracowni,  higieny  prowadzenia  rodzin
pszczelich, zdolności rozpoznawania chorób, bezpieczeństwa i higieny pracy pszczelarza oraz
posiadania apteczki pasiecznej.

Lokalizacja i wybór miejsca na pasieczysko
Przystępując do wyboru miejsca i lokalizacji pasieczyska należy uwzględnić:

–

zagęszczanie rodzin pszczelich na danym terenie. Nadmierne sprzyja szerzeniu się
zaraźliwych chorób przenoszonych przez błądzące lub rabujące pszczoły, zalatujące
trutnie i wędrujące roje,

–

ukształtowanie terenu - miejsce suche, zaciszne, osłonięte od wiatru, otoczone wysokim
ogrodzeniem lub żywopłotem,

–

możliwość koszenia pasa trawy bezpośrednio przed ulami ułatwiające powrót pszczół do
ula oraz wykrycie choroby.

Higiena poidła

Pszczoły zużywają na swoje potrzeby ogromne ilości wody. Wzrost zapotrzebowania na

wodę wzrasta wiosną, wtedy jest ono tak duże, że pszczoły wylatują po wodę nawet przy
bardzo niskiej temperaturze powietrza (8-10°C).

Nagrzewanie wody zapewnia się przez ustawienie poidła bezpośrednio na słońcu

w miejscu zacisznym. Pszczoły pozbawione poidła wykorzystają naturalne zbiorniki,
np. gnojowicę lub zanieczyszczone rowy przydrożne.

Pobieranie przez pszczoły wody ze zbiorników w których znajdują się chemiczne

zanieczyszczenia takie jak pestycydy lub nawozy mineralne może być przyczyną wyginięcia
całej pasieki. Najczęściej obserwuje się tzw. podtruwanie pszczół powodujące zahamowanie
lub ograniczenie rozwoju rodzin.

Higiena uli i sprzętu pasiecznego

Od konstrukcji i typu ula zależy nakład pracy w pasiece. Coraz bardziej popularne stają

się ule korpusowe, które są całkowicie rozbieralne. Tego typu konstrukcja ułatwia obsługę
i umożliwia szybkie wykonanie zabiegów związanych z utrzymaniem czystości, porządku
i odkażania.

Użytkując ule i sprzęt pasieczny należy pamiętać:

–

do malowania zewnętrznych ścian uli wykorzystuje są farby olejne, farby na bazie wody,
roztwór terpentyny z olejem lnianym lub rozpuszczony wosk pszczeli. Malowanie całych
uli lub tylko dennic na różne kolory ma na celu wprowadzenie punktów orientacyjnych
w terenie. Regularne oczyszczanie i konserwacja uli użytkowanych w pasiece powinno
dokonywać się co dwa, trzy lata,

–

wewnętrzne ściany ula ulegają impregnacji propolisem podczas ich użytkowania przez
pszczoły. Drewniane ściany ułatwiają wchłanianie i oddawanie wilgoci,

–

wnętrze ula oraz dennica utrzymywane jest w czystości przez same pszczoły,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

wczesną  wiosną,  przed  rozpoczęciem  lotów  pszczół,  należy  dokonać  wiosennego
czyszczenia  dennic  lub  ich  wymiany.  Osyp  zimowy  pozostający  na  dnie  ula  stanowi
środowisko  do  namnażania  się  różnych  szkodników  np.  barciaka  mniejszego.  Osyp
zimowy stanowi źródło rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych,

–

w zależności od pory roku należy dostosować wielkość wylotów. Zbyt duże światło
wylotu pozostawione na okres jesienny może powodować zagnieżdżenie myszy lub
owadożernych ryjówek,

–

puste ule należy usunąć z pasieczyska i umieścić je w magazynie Jeżeli ul musi pozostać
na terenie pasieki należy koniecznie zamknąć wylotek. Puste ule stanowią idealne
środowisko do namnażania się różnych szkodników np. barciaka mniejszego, os,
mrówek,

–

unikać tworzenia z pustych uli magazynów na wycofywane plastry, gdyż prowadzi to do
masowego pojawienia się barciaków i całkowitego zniszczenia zgromadzonych w ulach
zapasów woszczyny,

–

sprzęt  pasieczny  może  stanowić  wtórne  źródło  zakażenia.  W  odniesieniu  do
podstawowego  sprzętu,  np.  dłuta  pasiecznego  czy  szczoteczki  należy  przyjąć  zasadę
każdorazowego  oczyszczania  po  ukończonej  pracy  na  pasieczysku  lub  po  przeglądzie
kilku rodzin przemywając je czystą wodą,

–

nie używać sprzętu i strojów w kilku pasiekach.

Higiena plastrów

Plastry odgrywają ważną rolę w przenoszeniu i rozprzestrzenianiu się chorób

zaraźliwych.  Z  tego  względu  plastrów  nie  powinno  użytkować  się  dłużej  jak  3  lata.  Po  tym
okresie  plastry  należy  wymieniać,  przeznaczając  je  do  przetopienia.  Ściany  komórek,
w których  pszczoły  wychowywały  czerw,  wysłane  są  tzw.  wylinkami,  będącymi  resztkami
oprzędów  larw  zmieszanych  z  ich  odchodami.  Pozostałości  te  nadają  starszym  plastrom
ciemne zabarwienie i jednocześnie stanowią doskonałe warunki do przechowywania się form
przetrwalnikowych różnych zarazków np. przetrwalników zgnilca złośliwego, przetrwalników
różnych  gatunków  bakterii  występujących  przy  kiślicy,  zarodników  otorbielaka  pszczelego,
a także spor Nosema apis i cyst pełzaka. Ramki po wycięciu należy odkazić.

Higiena magazynów pasiecznych i pracowni

W zależności od liczby posiadanych rodzin pszczelich w każdym gospodarstwie

pasiecznym  konieczne  jest  wyodrębnienie  co  najmniej  dwóch  odrębnych  pomieszczeń
(pracowni).  Każdy  pszczelarz  powinien  dysponować  pomieszczeniem,  w  którym  są
przechowywane  zapasowe  ule,  nadstawki,  plastry  i  przybory  pszczelarskie  gdzie  wykonuje
się część napraw a także pomieszczeniem gdzie wiruje się miód.

Do przechowywania zapasowych uli, korpusów, nadstawek oraz zapasowych ramek

i zapasów paszy dla pszczół należy przeznaczyć odpowiedniej wielkości, szczelne i właściwie
wyposażone pomieszczenie magazynowe. Powierzchnia i liczba pomieszczeń magazynowych
związana jest z wielkością danej pasieki, typem ula i systemem prowadzonej gospodarki
pasiecznej. Ze względów higieniczno-sanitarnych (higiena rąk pszczelarza oraz utrzymanie
w czystości urządzeń pasiecznych) konieczne jest użytkowanie wody o dobrej jakości.

Higiena prowadzenia rodzin pszczelich
Zasady prowadzenia rodzin pszczelich odnoszą się do:

–

utrzymywania silnych rodzin w pasiece,

–

zapewniania stałego dopływu pokarmu poprzez zapewnienie odpowiedniej bazy
pożytkowej (gospodarka wędrowna), lub w razie konieczności podkarmienie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

tworzenie nowych rodzin, odkładów i sztucznych roi,

–

wymiany plastrów w pasiece zapewniającej obieg wosku oraz higienę plastrów
(zwalczanie motylicy, dezynfekcja),

–

osadzania nowych rodzin lub schwytanych rojów zawsze do czystego i odkażonego ula,

–

regularnej wymianie matek pszczelich co 2–3 lata o 50% (stare są bardziej podatne na
choroby, słabiej czerwią).

Rozpoznawanie chorób
Pszczelarz powinien potrafić rozróżniać podstawowe objawy choroby w pasiece. Podczas

pobytu na pasieczysku powinien zwracać uwagę na:

–

zakłócenia rozwoju wiosennego: mrowienie, duży osyp (choroba roztoczowa, nosemoza,
zatrucia),

–

rozwój czerwiu i zachowanie pszczół dorosłych podczas przeglądów (rozpoznawanie
stanów chorobowych i eliminacja anomalii),

–

nietypowe zapachy i zamieranie czerwiu towarzyszące chorobom (kiślica, zgnilec,
grzybica wapienna, warroza).

Bezpieczeństwo i higiena pracy pszczelarza
Do pracy w pasiece należy przystąpić po uprzednim umyciu rąk zwykłym mydłem lub

wodą  z  octem.  Obecność  ostrych  zapachów  (perfum,  dezodorantów,  alkoholu,  a  przede
wszystkim  zapachu  potu  końskiego)  może  dodatkowo  wpływać  na  niepokój  pszczół,  który
może  wywołać  wzmożoną  agresywność.  Ważne  jest  założenie  odpowiedniej  odzieży
ochronnej  oraz  odpowiednie  zachowanie  pszczelarza  podczas  przeglądu  i  innych  prac
w pasiece.

Apteczka pasieczna
W każdej pasiece powinno być wydzielone miejsce do przechowywania niezbędnych

środków leczniczych, dezynfekcyjnych  i opatrunkowych (tab. 1). Środki  lecznicze powinny
być  przechowywane  w  zamkniętych  szczelnie  naczyniach,  bez  dostępu  światła,  w  miejscu
chłodnym  i  przewiewnym.  Środki  lecznicze  i  odkażające  bezwzględnie  muszą  pozostawać
w oryginalnych opakowaniach. Opakowania zastępcze lub źle oznaczone mogą prowadzić do
tragicznych w skutkach wypadków.

Tabela 1.Skład apteczki pasiecznej [wg. Tomaszewskiej]

Nazwa środka

zastosowanie

uwagi

Krople walerianowe po użądleniach – środki uspakajające
Preparaty wapniowe
i antyhistaminowe

użądleniach,

lekkich

przypadkach

uczuleń

–

przed

właściwą pomocą lekarską

w razie wystąpienia odczynów
alergicznych

konieczna

natychmiastowa

pomoc

lekarska

Woda utleniona

do przemywania drobnych skaleczeń,
odkażania okolicy skaleczen

Jodyna

do odkażania okolicy skaleczeń

nie stosować bezpośrednio na
ranę

Altacet

okładów-

łagodzi

skutki

użądleniao

Soda oczyszczona

środek

łagodnym

działaniu

zasadowym

neutralizowania

działania

kwasów

przypadku

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oparzenia,

przemywania

ran

skażonych chemicznymi środkami
ochrony roślin

Jałowa gaza, jałowe
tampony, bandaże,
plastry opatrunkowe

do opatrywania ran

przechowywać
w opakowaniach oryginalnych
fabrycznie

zabezpieczonych,

po otwarciu używać w całości

Metody i rodzaje odkażania w pasiece

Przez odkażanie rozumiemy zabiegi mające na celu zniszczenie drobnoustrojów

(zarazków)  chorobotwórczych  znajdujących  się  w  środowisku  zewnętrznym  (poza  żywym
organizmem).  Odkażanie  w  pasiece  jest ważnym  elementem  zwalczania zaraźliwych  chorób
pszczół  niezależnie  od  stosowania  środków  leczniczych.  Zakaz  stosowania  antybiotyków
i sulfonamidów  wymusza  przestrzeganie  zasad  reżimu  sanitarnego  który  opiera  się  na
odkażaniu.

W odkażaniu, w zależności od stopnia usunięcia drobnoustrojów rozróżnia się:

–

sanityzację, polega na zmniejszeniu liczby drobnoustrojów dzięki takim zabiegom jak
mycie lub płukanie,

–

dezynfekcję,

polega

niszczeniu

form

wegetatywnych

drobnoustrojów,

tj. drobnoustrojów żyjących, i będących w fazie namnażania,

–

sterylizację, polega ona likwidacji zarówno wegetatywnych jak i przetrwalnikowych
form drobnoustrojów.
Niszczenie drobnoustrojów chorobotwórczych wykonuje się metodami fizycznymi

i chemicznymi. Wybór metody zależy od właściwości zarazka, a przede wszystkim od
możliwości przetrwania w środowisku zewnętrznym i wrażliwości na określone środki
odkażające.

Odkażanie metodami fizycznymi:

–

opalanie,  jest  najskuteczniejszym  i  najtańszym  sposobem  odkażania  w  warunkach
pasiecznych.  Opalanie  można  zastosować  w  przypadku  przedmiotów  drewnianych,
np. uli,  zatworów,  beleczek  ramkowych  lub  odstępnikowych.  Drobne  przedmioty,  nie
mające  większej  wartości,  najlepiej  zniszczyć  przez  spalenie.  Przez  opalanie  możemy
odkażać  przedmioty  metalowe,  na  przykład  dłuto  pasieczne.  Do  opalania  używa  się
płomienia  palnika  gazowego  lub  lampę  lutowniczą.  Wykorzystanie  regulowanego
płomienia  pozwala  dokładnie  opalić  wszystkie  ściany  ula,  załamania  powierzchni  oraz
narożniki  Opalanie  stosuje  się  w odkażaniu  zapobiegawczym  i  bieżącym.  Do  tego  typu
zabiegów  nadają  się  jedynie  ule  o solidnej  konstrukcji,  wykonane  z  drewna.  Odkażania
przez  opalanie  nie  można  przeprowadzić  w przypadku  uli  wykonanych  z utwardzonego
styropianu lub innych tworzyw sztucznych. W przypadku konieczności przeprowadzenia
rygorystycznych  zabiegów  odkażających,  jak  np.  przy  zgnilcu  amerykańskim  ul
i ewentualne wyposażenie z tworzyw sztucznych poddać utylizacji,

–

gotowanie, ma na celu zabicie form wegetatywnych drobnoustrojów lub form
przetrwalnikowych niektórych pasożytów. Gotowanie zalecane jest do odkażania odzieży
ochronnej, miodu i wosku,

–

odkażanie parą nasyconą pod ciśnieniem odbywa się w specjalnych urządzeniach,
autoklawach. Sposób ten zapewnia zniszczenie form przetrwalnikowych zgnilca
złośliwego znajdujących się w wosku pochodzącego z rodzin dotkniętych chorobą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odkażanie metodami chemicznymi
Wybór chemicznych środków odkażających jest ograniczony w warunkach pasiecznych,

gdyż  wiele  z  nich  charakteryzuje  się  przenikliwym  zapachem,  który  może  przechodzić  do
produktów  pasiecznych,  a  szczególnie  do  miodu.  Dobry  środek  odkażający  powinien  być
rozpuszczalny  w  wodzie  i  skutecznie  działać.  Nie  może  niszczyć  materiałów  poddanych
odkażaniu,  a  w  przypadku  dezynfekcji pasiecznej  musi  być  bezwonny. Trzeba  się  też  liczyć
z ewentualnymi pozostałościami w środowisku ulowym, zwłaszcza w plastrach.

Ogólną zasadą w stosowaniu chemicznych środków odkażających jest uprzednie

dokładne  mechaniczne  oczyszczenie  odkażanych  powierzchni,  tj.  wewnętrznych  ścian  ula,
zatworów  i  listewek  odstępnikowych  itp.  Przedmioty  małowartościowe  najlepiej  spalić
zwłaszcza  w  przypadku  zgnilca  amerykańskiego.  Mechaniczne  oczyszczenie  powierzchni
z resztek  kitu  i  wosku  przez  oskrobanie  ułatwia  kontakt  środka  chemicznego
z drobnoustrojami. W przeciwnym razie zanieczyszczenia te osłabiają efekt odkażania.

Do odkażania w pasiece najczęściej stosuje się:

–

ług sodowy,

–

związki wapnia,

–

formalinę,

–

kwas octowy stężony,

–

alkohol etylowy,

–

siarkę sublimowana.

W zależności od celu i okresu wykonywanych zabiegów odkażających wyróżnić można

odkażanie zapobiegawcze, bieżące i odkażanie końcowe. Odkażanie odgrywa znaczącą rolę
w tłumieniu chorób rozwijających się z wtórnego źródła zakażenia oraz w ich zapobieganiu.

Odkażanie zapobiegawcze
Odkażanie zapobiegawcze, jak sama nazwa wskazuje, wykonuje się niezależnie od faktu

występowania  choroby  w  pasiece.  Zabiegi  te  dotyczą  uli,  plastrów,  sprzętu  pasiecznego,
magazynów  i  pracowni  pszczelarskich.  Celem  odkażania  zapobiegawczego  jest  zniszczenie
zarazków  znajdujących  się  w  środowisku,  a  tym  samym  zmniejszenie  ryzyka  wystąpienia
niektórych chorób. Odkażanie zapobiegawcze powinno być jedną z podstawowych czynności
higienicznych  w  pasiece,  potrzebą  i  dobrym  nawykiem  pszczelarza.  Dezynfekcji
zapobiegawczej  powinno  się  poddawać  każdy  ul  przed  osadzeniem  w nim  nowej  rodziny,
odkładu lub roju. Odkażaniu zapobiegawczemu powinno się poddać w ciągu  jednego sezonu
jedną trzecią  stanu  liczebnego uli  w pasiece.  W pierwszej kolejności odkażaniu powinno się
poddać  zakupione  używane  ule  przed  ich  ponownym  zasiedleniem.  Nawet  jeżeli  ule  te  są
w bardzo dobrym stanie technicznym, należy je dokładnie odkazić, zwłaszcza że mogą to być
ule zakażone.

W zapobiegawczym odkażaniu plastrów można użyć pary lub roztworu formaliny, która

niszczy  zarodniki  grzybów,  a  także  postacie  rozwojowe  i  osobniki  dorosłe  barciaków.
Roztwór  formaliny  nie  działa  na  przetrwalniki  zgnilca  złośliwego  i  kiślicy.  Siarkowanie
plastrów  jest  skutecznym  sposobem  przy  niszczeniu  gąsienic  i motyli  barciaków,  ale  nie
wystarcza do zabicia jaj oraz drobnoustrojów chorobotwórczych, w tym zarodników Nosema
apis.

Odkażanie bieżące
Odkażanie bieżące jest to odkażanie przeprowadzane w czasie trwania choroby i ma na

celu zniszczenie zarazków znajdujących się w obrębie ula, lub w jego najbliższym
sąsiedztwie, sprzęcie pszczelarskim, oraz na ubraniu pszczelarza. Odkażanie to jest prawnym
wymogiem w pasiece, w której występuje zgnilec amerykański. Od konieczności tej nie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwalniają  ani  zabiegi  przesiedlania,  ani  ewentualne  stosowanie  środka  leczniczego.
Rygorystyczne  zabiegi  odkażające  przy  zgnilcu  amerykańskim  mają  szczególne  znaczenie
wobec  ogromnej  wytrzymałości  form  przetrwalnikowych  Paenibacillus  larvae,  który  w tej
formie  ma  możliwość  zachowania  żywotności  przez  wiele  lat,  np.  na  plastrach,  we  wnętrzu
ula  lub  w  wosku,  który  nie  został  poddany  sterylizacji.  Odkażanie  bieżące  jest  też  ważne
w przypadku  wystąpienia  zgnilca  europejskiego  i nosemozy  w  jawnej  postaci,  z  wyraźnymi
objawami biegunki.

Odkażanie końcowe
Jest to odkażanie, które wykonuje się po wygaśnięciu choroby zaraźliwej. W przypadku

wystąpienia choroby zaraźliwej w pasiece, poprzestaje się tylko na bardzo dokładnym
wykonywaniu odkażania bieżącego.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zasady obowiązują w zakresie przestrzegania higieny w pasiece?
2.  W jaki sposób ograniczamy rozprzestrzenianie się chorób i szkodników w ulach?
3.  Jakie  środki  lecznicze  i  odkażające  powinny  znajdować  się  na  wyposażeniu  apteczki

pasiecznej dla ludzi?

4.  Jakie są rodzaje odkażania?
5.  Na czym polegają fizyczne metody odkażania?
6.  Jakie środki stosowane są w chemicznej metodzie odkażania?
7.  Czym różni się odkażanie zapobiegawcze od odkażania bieżącego?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Projektowanie wyposażenia apteczki pasiecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć plansze i foliogramy przedstawiające podział środków leczniczych

i odkażających,

2)  określić zagrożenia w pasiece,
3)  dobrać środki lecznicze i odkażające,
4)  uzupełnić poniższą tabelę poprzez wpisanie nazwy środka leczniczego  lub odkażającego

i jego zastosowanie,

5) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Nazwa środka

zastosowanie

uwagi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

foliogramy,

−

plansze przedstawiające poszczególne grupy środków leczniczych i odkażających,

−

środki lecznicze i odkażające.

Ćwiczenie 2

Dobieranie środków odkażających.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć foliogramy i plansze przedstawiające podział metod fizycznych i środków

chemicznych wykorzystywanych do odkażania,

2) obejrzeć oryginalne opakowania środków chemicznych wykorzystywanych do

odkażania,

3) sporządzić krótką charakterystykę środków chemicznych wykorzystywanych do

odkażania,

4) uzupełnić poniższą tabelę,
5) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Rodzaj

odkażania

metody fizyczne

środki chemiczne

Materiał poddany

odkażaniu

odkażania
bieżące

odkażania
zapobiegawcze

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

foliogramy,

–

plansze i foliogramy przedstawiające podział metod fizycznych i środków chemicznych
stosowanych do odkażania,

–

oryginalne opakowania środków do odkażania.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wskazać miejsce na założenie zdrowego pasieczyska?



2) organizować odkażanie sodą kaustyczną?



3) określić zawartość apteczki pasiecznej?



4) rozpoznać środki odkażające?



5) charakteryzować zasady przestrzegania higieny w pasiece?



6) dobierać środki do odkażania?



7) prowadzić odkażanie metodami fizycznymi?



8) definiować pojęcia: dezynfekcja, sanityzacja, sterylizacja?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
3.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi.
4.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
5.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 30 minut.

Powodzenia!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. W wyniku zaziębienia czerwiu zamierają

a)  larwy zwinięte.
b)  larwy wyprostowane.
c)  poczwarki.
d)  wszystkie stadia.

2. Charakterystycznym objawem zgnilca złośliwego jest

a)  kleista masa wyciągająca się w długie nitki.
b)  czerw kryty rozpada się i wyciąga w krótkie i grube nitki.
c)  zamarły czerw jest zupełnie biały lub ciemnoszary.
d)  martwe larwy podobne są do woreczka i łatwo wysuwają się z komórek.

3. Najczęstszym zabiegiem stosowanym przy zwalczaniu zgnilca złośliwego jest

a)  podkarmienie syropem z dodatkiem Polisulfamidu.
b)  przesiedlenie pszczół na węzę.
c)  usunięcie plastrów z czerwiem.
d)  przesiedlenie na plastry jasnobrązowe.

4. Obniżenie się temperatury w ulu przy równoczesnym braku pokarmu, mała siła rodziny

lub  zbyt  obszerne  gniazdo  oraz  zbyt  częste  przeglądy  i  szybkie  poszerzanie  gniazda
przyczyniają się do pojawienia się
a)  zgnilca złośliwego.
b)  choroby woreczkowej
c)  choroby sporowcowej.
d)  zgnilca łagodnego.

5. Na rysunku przedstawiono pasożyta, który wywołuje chorobę charakteryzującą się

długim okresem utajonego przebiegu w rodzinie pszczelej. Tą chorobą jest
a)  akarapidoza.
b)  aspergiloza.
c)  warroza.
d)  askosferioza.

6. Choroba ta pojawia się zarówno w słabych, jak i silnych rodzinach. Rozwija się bardzo

powoli, rzadko ma przebieg łagodny. Tą chorobą jest

a)  grzybica wapienna.
b)  grzybica kamienna.
c)  zgnilec łagodny.
d)  zaziębienie czerwiu.

7. Używany do odkażania 2% roztwór ługu sodowego sporządza się przez rozpuszczenie

20 g ługu w 1 l wody. Ile kg ługu sodowego potrzeba na 70 l wody?
a) 1,0.
b) 1,2.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

c) 0,9.
d) 1,4.

8. Alkohol etylowy w praktyce pasiecznej używa się do

a)  odkażania rąk i drobnego metalowego sprzętu.
b)  odkażania uli, ramek, drewnianego sprzętu pasiecznego.
c)  dezynfekcji plastrów przy grzybicy otorbielakowej.
d)  dezynfekcji plastrów przy kiślicy.

9. Podejrzenie o chorobę akarapidozę świadczy objaw

a)  pełzające pszczoły przed wylotem.
b)  pszczoły z napiętymi odwłokami krzątające się u wylotu.
c)  żałosny, dobrze słyszalny brzęk pszczół na desce wylotowej.
d)  pełzające pszczoły przed wylotem mają nieprawidłowo ustawione skrzydła.

10. W okresie wczesnej wiosny rano widoczne krople wody (skroplona para wodna)

w okolicy wylotu jest dowodem
a)  obfitego składania jaj przez matkę.
b)  rodzina bez wątpienia chora.
c)  w rodzinie czerwią trutówki.
d)  rodzina oczyszcza do zaczerwienia plastry.

11. Na rysunku przedstawiono pszczołę z wywichniętymi skrzydłami. Jaki pasożyt opanował

pszczołę
a)  Świdraczek pszczeli.
b)  Varroa destructor.
c)  Sporowiec pszczeli.
d)  Pełzak pszczeli.

12. Literką B oznaczono miejsce żerowania jednego z pospolitych pasożytów. Tym

pasożytem jest
a)  Świdraczek pszczeli.
b)  Sporowiec pszczeli.
c)  Warroa destruktor.
d)  Pełzak pszczeli.

13. Chorobom grzybiczym zapobiegamy poprzez

a)  zmniejszenie zagęszczania rodzin pszczelich na danym terenie.
b)  zachowanie odległości pomiędzy ulami i rzędami uli.
c)  koszenie pasa trawy bezpośrednio przed ulami.
d)  lokalizację pasiek w miejscach suchych, zacisznych i osłoniętych.

14. Który z produktów pasiecznych posiada odporność sekrecyjną

a)  pierzga.
b)  nektar.
c)  pyłek.
d)  propolis.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15. Która mechaniczna przeszkoda jest barierą dla świdraczka pszczelego?

a)  włoski pokrywające ciało pszczół.
b)  włoski otaczające przetchlinki.
c)  twardy, schitynizowany oskórek.
d)  złuszczanie się nabłonka.

16. Aparat żądłowy i tylny odcinek przewodu pokarmowego pszczoły robotnicy przed

zakażeniem bakteriami kałowymi chroni
a)  melityna.
b)  rojalizyna.
c)  lektyny.
d)  lizozym.

17. Miód pozyskany od rodzin porażonych zgnilcem złośliwym nie może być przeznaczony

do
a)  produkcji wyrobów cukierniczych.
b)  spożycia.
c)  produkcji miodu pitnego.
d)  sporządzenia syty.

18. Objawem choroby majowej jest obecność gęstego żółtego kału. Który z poniższych

objawów nie jest tej choroby
a)  w postaci grudek na deseczce wylotowej.
b)  na przedniej ścianie ula.
c)  w postaci wężyków na dennicy.
d)  na plastrach pszczelich.

19. Który z poniższych leków jest lekiem zabronionym do stosowania

a)  baywarol.
b)  sapiwarol.
c)  fumagilina.
d)  perizin.

20. W rozprzestrzenianiu zgnilca złośliwego uczestniczy

a)  rabunek.
b)  przegra.
c)  rójka.
d)  budowa plastrów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Rozpoznawanie chorób pszczół

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedzi

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Banaszak J.: Ekologia pszczół. PWN, Warszawa 1993
2. Bornus, L (red.).: Encyklopedia Pszczelarska. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze

i Leśne, Warszawa 1989

3. Gliński, Z., Jarosz, J.: Immunologia pszczoły miodnej. Wydawnictwo Akademii

Rolniczej, Lublin 1995

4. Kostecki, R., Tomaszewska, B.: Choroby i szkodniki pszczół. Państwowe Wydawnictwo

Rolnicze i Leśne, Warszawa 1987

5.  Muszyńska J.: Pszczoły a monitoring skażenia środowiska. ISiK, Puławy 1997
6.  Pałach S.: Kodeks dobrej praktyki produkcyjnej w pszczelarstwie. PZP, Warszawa 2005
7.  Pohorecka  K  (red.).:  Podstawowe  zasady  diagnostyki,  zwalczania  i  profilaktyki  chorób

czerwia i pszczół Apis mellifera L. w świetle dyrektyw unijnych i aktów prawnych
obowiazujących w kraju. P I W , Puławy 2005

8.  Prabucki J. (red): Pszczelnictwo. Albatros, Szczecin 1998
9.  Praca zbiorowa: Hodowla pszczół. PWRiL, Warszawa 1996
10.  Skowronek W.: Rasy pszczoły miodnej. ISiK, Puławy 1997
11.  Tomaszewska B., Chorobiński P.: Choroby owadów użytkowych. Axa, Wrocław 2000
12.  Tomaszewska B.: Higiena w pasiece. PWRiL, Warszawa 1987