Ek. 11 Wzrost gospodarczy, 22maj11

Wzrost gospodarczy

Stopa wzrostu danej zmiennej to procentowy przyrost jej
warto

ci w ci

gu roku.

PKB mierzy warto

ść

dodan

w uj

ciu pieni

ęż

nym

wytworzon

w gospodarce – a zatem nie obejmuje tych

dóbr i usług, które nie podlegaj

transakcjom kupna i

sprzeda

Z punktu widzenia pomiaru wzrostu i dobrobytu dwa
najistotniejsze elementy to czas wolny i negatywne
efekty zewn

trzne takie jak zatłoczenie oraz

zanieczyszczenie

rodowiska.

Wzrost gospodarczy

eli, jak pisz

Begg i in., w krajach zachodnich

długo

ść

tygodnia pracy zmniejszyła si

o ok. 10h w

gu lat 1900-2000, to dodatkowy czas wolny jest w

przybli

eniu wart tyle ile dobra, które mo

na by zakupi

gdyby pracowało si

cej.

W ten sposób PKB zani

a warto

ść

dobrobytu.

Odwrotnie jest z zanieczyszczeniem

rodowiska – koszt

zanieczyszcze

powinien zosta

odj

ty od PKB.

Ponadto, jak zaznaczaj

niektórzy ekonomi

ci bardziej

wra

liwi na nierówno

ci społeczne, PKB nie oddaje

zró

nicowania dochodów, cho

w niektórych pa

stwach

one tak du

e mimo zamo

ci kraju cz

ęść

społecze

stwa

yje w n

dzy.

Wzrost gospodarczy
nierówności dochodowe (2008)

Współczynnik Giniego G=a/(a+b)

ródło: wikipedia

Wzrost gospodarczy jako zjawisko
stosunkowo nowe

A. Maddison, mill. s. 186, oraz hist. statistics, s. 102/103

PKB Polski w r. 1998 wynosiło 6700 USD z 1990 r.,
natomiast w 1950 r. było to 2500 analogicznych USD.

Gdyby przyj

ąć

wyrównane tempo wzrostu w latach

wcze

niejszych, to w 1700 r. na mieszka

ca Polski

przypadałoby rocznie 17 USD.

W rzeczywisto

ci szybki wzrost to kwestia ostatnich 250

lat.

Czynniki wzrostu – funkcja
produkcji

Funkcja produkcji obrazuje maksymalne rozmiary
produkcji, jakie mo

na osi

ąć

dzi

ki wykorzystaniu

okre

lonych nakładów czynników wytwórczych, przy

danym poziomie wiedzy technicznej.

Kapitał

Na maj

tek produkcyjny (kapitał) składaj

wszystkie

maszyny, budynki i budowle oraz zapasy, które uczestnicz

procesie produkcji.

Zwi

kszenie zasobów kapitału na 1 zatrudnionego pozwala

osi

ąć

wzrost produkcji, jednak

e z czasem kapitał si

ywa (prosz

pomy

o t

cej si

łopacie, czy psuj

cej

koparce). Je

eli chcemy osi

ąć

wzrost technicznego

uzbrojenia pracy (tj. wielko

ść

kapitału przypadaj

na 1 osob

która pozwala na zwi

kszenie produkcji na zatrudnionego, to

musimy inwestowa

ksz

ęść

produkcji ni

ta, która wynika

z konieczno

ci zapewnienia odtwarzania warto

ci maj

tku oraz

zwi

kszenia liczby pracuj

cych.

Zwi

kszenie technicznego uzbrojenia pracy jest jednym z

podstawowych sposobów zwi

kszenia wydajno

ci pracy i

dochodu (robotnik wyposa

ony w kopark

jest wydajniejszy ni

robotnik wyposa

ony w łopat

Praca

Wymienia si

dwa główne

ródła zwi

kszenia

zatrudnienia w gospodarce: wzrost liczby ludno

ci i

zwi

kszenie udziału zatrudnionych w ogólnej liczbie

mieszka

ców. Ponadto zale

y te

od długo

ci czasu

pracy w gospodarce. W XX w. czas pracy w tygodniu
uległ znacznemu skróceniu (wolne soboty itp.), nakłady
pracy jednak zwi

kszały si

z powodu wzrostu

aktywno

ci zawodowej kobiet.

Adam Smith
Źródłem bogactwa - praca

„Roczna praca ka

dego narodu jest funduszem, który zaopatruje

go we wszystkie rzeczy konieczne i przydatne w

yciu, jakie ten

naród rocznie konsumuje, a które zawsze stanowi

bezpo

redni produkt tej pracy, b

to, co nabywa za ten

produkt od innych narodów.

Zale

nie od tego, czy ten produkt - lub to, co si

nabywa jest

kszy lub mniejszy w stosunku do liczby tych, którzy go maj

konsumowa

, naród b

dzie lepiej lub gorzej zaopatrzony we

wszystkie rzeczy konieczne i przydatne, których potrzebuje(...) w
ka

dym narodzie stosunek ten zale

y od dwóch ró

nych

okoliczno

ci: po pierwsze, od umiej

tno

ci, sprawno

ci i

znawstwa, z jakim sw

prac

zazwyczaj wykonywa; po drugie od

stosunku liczby tych, którzy pracuj

ytecznie, do liczby tych,

którzy tego nie czyni

.” A. Smith, Badania nad natur

przyczynami bogactwa narodów, s. 3

Ziemia - Surowce

Ziemia - szczególnie wa

ny czynnik produkcji w dawniejszych

czasach, oraz obecnie w gospodarkach o charakterze
rolniczym. W gospodarkach krajów uprzemysłowionych
czynnik ten nie jest tak istotny. Dzi

ki zwi

kszeniu np. u

ycia

nawozów sztucznych mo

liwe jest zwi

kszenie wydajno

ziemi tak, jak przy zwi

kszeniu areału upraw.

Surowce - rozró

nia si

surowce nieodnawialne i odnawialne –

do tych pierwszych nale

y np. ropa naftowa i w

giel, do

drugich lasy i zasoby rybne. Umiarkowana eksploatacja
pozwala przyrodzie odnowi

te zasoby.

Korzyści skali

Wraz ze wzrostem nakładów danego czynnika
wytwórczego jego kra

cowa produkcyjno

ść

od pewnego

momentu zmniejsza si

. Np. doło

enie dodatkowego

robotnika do maszyny, je

eli pracuje ju

przy niej dwóch

robotników nie zwi

kszy produkcji znacz

co – a wi

produkt z zatrudnienia pierwszego robotnika przyrósł w
znacznym stopniu, ale przy zatrudnieniu trzeciego – ju

nieznacznie.

eli wi

c powi

kszymy nakłady czynników

wytwórczych dwukrotnie, a produkcja zwi

kszy si

ponad dwukrotnie, to mamy do czynienia z rosn

cymi

korzy

ciami skali. Odpowiednio mamy te

do czynienia

ze stałymi i malej

cymi przychodami ze skali.

Postęp techniczny

Post

p techniczny oznacza zwi

kszenie

zasobu wiedzy o metodach wytwarzania.
Wiedza ta mo

e by

zapisana w formie

dokumentacji technicznej, mo

e te

uciele

niona w ludziach i ich umiej

tno

ciach

jako efektu nauki oraz nabywania
do

wiadczenia.

Postęp techniczny - wynalazki

Koło, silnik parowy, czy komputer albo telefon komórkowy znacz

przyczyniły si

zwi

kszenia wydajno

ci czynników wytwórczych.

Nowoczesny wzrost gospodarczy pojawił si

wraz z industrializacj

która z kolei mo

liwa była dzi

ki zwi

kszeniu wydajno

ci pracy w

rolnictwie. To umo

liwiło zwolnienie cz

ęś

ci pracuj

cych i przej

cie ich

do przemysłu, poniewa

wcze

niej, aby zapewni

krajowi

odpowiedni

ilo

ść ż

ywno

ci koniecznym było zatrudnienie

zdecydowanej wi

kszo

ci ludzi przy wytwarzaniu

ywno

ci. Wzrost

wydajno

ci w rolnictwie umo

liwiły takie procesy jak zast

powanie

pracy zwierz

t prac

maszyn, osuszanie i nawadnianie du

ych połaci

ziemi, nawozy sztuczne, nowe odmiany nasion itp.

Postęp techniczny - wiedza
uprzedmiotowiona w kapitale

Nie wystarczy wiedza, potrzebne s

nakłady kapitałowe,

poniewa

ynier znaj

cy zasady budowy traktora nie zaorze pola

bardziej wydajnie ni

, o ile nie poniesiono nakładów

inwestycyjnych na zakup traktora. Uwa

a si

e transfer technologii

zmaterializowanych w kapitale rzeczowym – nowych maszynach i
urz

dzeniach jest istotnym

ródłem zwi

kszenia wydajno

ci pracy w

krajach słabiej rozwini

tych. Zgodnie ze schematem zarysowanym

przez Schumpetera wielkie innowacje wywołuj

fal

inwestycji i

kolejnych innowacji, zwi

zanych z wdro

eniem do produkcji – mowa

tu o takich innowacjach jak piece hutnicze, kolej, samochód,
komputer.

Postęp techniczny - uczenie się przez
doświadczenie

(learning by doing)

Dysponuj

c pewnymi maszynami pracownicy

ucz

je wykorzystywa

. W XIX w. w

szwedzkiej hucie Horndala zaobserwowano
zjawisko,

e przez 15 lat od zainstalowania

maszyn nie zmieniła si

ani ich liczba ani liczba

pracowników, a wydajno

ść

pracy rosła o 2%

rocznie – przypisuje si

ten wzrost zwi

kszeniu

wiadczenia i wiedzy o efektywnym

wykorzystaniu kapitału.

Postęp techniczny – działalność
badawczo-rozwojowa -

B+R

a cz

ęść

nowej wiedzy technicznej jest

efektem nakładów ponoszonych na
prowadzenie prac badawczo-rozwojowych.
Identyfikuje si

jednak zawodno

ci rynku

zwi

zane z natur

wiedzy (wiedza ma cechy

dobra publicznego – niekonkurencyjno

ść

niewykluczalno

ść

), które sprawiaj

e ilo

ść

B+R w gospodarce mo

e by

mniejsza ni

optymalna ze społecznego punktu widzenia.

B+R – uzasadnienie
interwencji

Potwierdzeniem istnienia korzy

zewn

trznych jest obserwowana

luka mi

dzy prywatn

społeczn

stop

zwrotu nakładów

na wiedz

. Przykładowo

Mansfield (1981 – patrz tabela)
prezentuje wyniki bada

, zgodnie

z którymi społeczna stopa zwrotu
z inwestycji w B+R przewy

sza

stopy prywatne:

„Rozwa

my np. nowy rodzaj nici

wyszczególniony w tabeli. Owa
ni

pozwoliła na zwi

kszenie

dko

ci maszyn do szycia, co z

kolei obni

yło koszty

producentów tkanin.

Innowacja

Stopa zwrotu

Społeczna Prywatna

W obrębie narzędzi

Komponent do
system

w kontroli

Materia

budowlany

Materia

wiertniczy

Produkcja papieru

Nowy gatunek nici

307

Nowe dane
elektroniczne

ujemna

Produkt chemiczny

Proces chemiczny A

Proces chemiczny B

Proces chemiczny
większego zasięgu

Urządzenie AGD

209

214

Odplamiacz

116

yn do zmywarek

B+R – uzasadnienie
interwencji

Jako

e oszcz

dno

ci były

bardzo du

e w porównaniu z

kosztami zaanga

owanymi do

wypracowania nowej nici,
społeczna stopa zwrotu była
spektakularnie wysoka – ponad
300%. Ale wi

kszo

ść

z tych

korzy

ci trafiła do producentów

tkanin oraz nabywców gotowych
ubra

. Innowator nie mógł zosta

wynagrodzony stosownie,
poniewa

konkurenci mogli

skopiowa

now

łatwo tanio i

szybko – i faktycznie uczynili tak
w ci

gu 6 miesi

cy. W efekcie

prywatna stopa zwrotu wyniosła
zaledwie 27%.”

(patrz tab.).

Innowacja

Stopa zwrotu

Społeczna Prywatna

W obrębie narzędzi

Komponent do
system

w kontroli

Materia

budowlany

Materia

wiertniczy

Produkcja papieru

Nowy gatunek nici

307

Nowe dane
elektroniczne

ujemna

Produkt chemiczny

Proces chemiczny A

Proces chemiczny B

Proces chemiczny
większego zasięgu

Urządzenie AGD

209

214

Odplamiacz

116

yn do zmywarek

Postęp techniczny – B+R

Dlatego przedsi

biorcy maj

ograniczon

motywacj

do inwestowania w B+R, a

stwo chc

c zwi

kszy

poda

B+R mo

e z

jednej strony ustanawia

i egzekwowa

prawa własno

ci intelektualnej (np. patenty –

20-letni ustawowy monopol). Mo

e te

subsydiowa

działalno

ść

B+R (granty,

dotacje, ulgi podatkowe).

Wzrost produkcji, akumulacja kapitału
i postęp techniczny

Dana jest prosta funkcja produkcji
Y=A*f(K, L)

Kapitał K i praca L (jak labour) ł

czone s

aby uzyska

produkt Y. Funkcja f pokazuje,

jak

wielko

ść

produkcji mo

emy uzyska

c ró

ne wielko

ci K i L. Przykładowo

emy do wykopania kanału zatrudni

robotników i da

im trzy koparki, mo

emy te

zatrudni

100 robotników wyposa

onych w

łopaty i jedn

kopark

Wzrost produkcji, akumulacja kapitału
i postęp techniczny

Wpływ post

pu technicznego ujmujemy osobno – jest to

czynnik A, który jest miar

poziomu techniki. Z tych

samych nakładów pracy i kapitału mo

na uzyska

obecnie wi

ksze warto

ci produkcji ni

3000 lat temu –

przykładowo zamiast 1000 robotników z motykami
mo

emy teraz zatrudni

100 robotników z kopark

mimo

e nakłady kapitału i pracy mogłyby by

podobne,

to post

p techniczny sprawił,

e kanał wykopiemy 3x

szybciej dzi

ki wynalazkowi zastosowaniu energii ze

spalenia ropy i my

li technicznej sprawiaj

cej,

e silnik i

rami

koparki pozwalaj

nam wykopa

znacznie

sprawniej kanał ni

przy u

yciu jedynie r

k ludzkich.

Wzrost produkcji, akumulacja kapitału
i postęp techniczny

Thomas Malthus – katastroficzna wizja (1798) przyszłego
wyczerpywania si

liwo

ci produkcyjnych na skutek

ograniczonej poda

y ziemi. Je

eli ludno

ci przybywa wg

post

pu geometrycznego, a

ywno

ci wg post

arytmetycznego, to produkcja rolna nie mo

e nad

ąż

wzrostem ludno

ci, a

zaczn

szerzy

głód i choroby.

W niektórych uj

ciach (patrz Begg i in. Makroekonomia, s.

344) niektóre kraje trzeciego

wiata tkwi

w tej pułapce,

poniewa

ski głodu powodowane przez czynniki naturalne

kieruj

żą

ęść

ludno

ci do pracy na roli,

eby podtrzyma

egzystencj

, a poprawa wydajno

ci pracy powoduje,

zaczyna gwałtownie wzrasta

liczba ludno

ci i znów, w

przeliczeniu na 1 osob

mamy do czynienia z n

Wzrost produkcji, akumulacja kapitału
i postęp techniczny

Jednak w wi

kszo

ci krajów prognozy Malthusa si

nie

sprawdziły, poniewa

wzrost ludno

ci na wsi spowodował

migracj

nadliczbowej ludno

ci do miast wspieraj

rozwijaj

cy si

przemysł. W przemy

le produkowano coraz

wydajniejsze dobra kapitałowe zwi

kszaj

ce produkcj

, w tym

dla rolnictwa (pługi, młockarnie, traktory, kombajny).

Akumulacja kapitału;

model Solowa

Przyrost wydajno

ci w rolnictwie był na tyle du

e nie tylko

sprawił mo

liwo

ść

ywienia coraz wi

kszej liczby ludno

ci,

ale tak

e umo

liwił coraz wi

kszy odpływ ludzi ze wsi oraz

potanienie

ywno

ci. Zwi

kszenie K i A było wi

ksze ni

wzrost L i umo

liwiło popraw

poziomu

ycia.

Mamy wi

c do czynienia z przezwyci

ęż

eniem ograniczenia

zasobów ziemi, bo rzadki czynnik, jakim jest ziemia jest
u

ywany coraz oszcz

dniej i poszukuje si

sposobów coraz

efektywniejszego jego wykorzystania (zwi

kszenie wydajno

z ha) – np. nawo

enie, zastosowanie hodowli masowej (fermy

kurze) itp.

Akumulacja kapitału;

model Solowa

W latach 1956-57 Robert Solow skonstruował na bazie
teorii neoklasycznej model wzrostu, na podstawie
którego ekonomi

ci przeprowadzili wiele pó

niejszych

analiz empirycznych.

Jedn

z implikacji mechanizmu nakre

lonego w modelu

Solowa jest jednakowe tempo wzrostu produkcji, kapitału
i siły roboczej. Wielko

ść

produkcji na 1 zatrudnionego i

kapitał przypadaj

cy na 1 zatrudnionego s

zatem stałe.

Taki stan równowagi w długim okresie nazywamy
stanem stacjonarnym (ang. steady state).

Akumulacja kapitału;

model Solowa

eli chcemy utrzyma

poziom produkcji na 1 zatrudnionego,

to niezb

dne s

pewne inwestycje restytucyjne

(odtworzeniowe – tj. konieczne do odtworzenia zu

ywaj

cego

kapitału produkcyjnego) oraz inwestycje zwi

zane ze

wzrostem liczby ludno

ci – oznacza to konieczno

ść

utrzymania pewnego poziomu kapitału.

Rzeczywiste inwestycje na osob

równe s

oszcz

dno

ciom w gospodarce i stanowi

pewien ułamek y,

czyli produktu krajowego (nie skonsumowany, bo C+S = Y).
Kształt funkcji produkcji natomiast zgodny jest z zało

eniem o

malej

cej kra

cowej produkcyjno

ci kapitału – im wi

cej

kapitału, tym mniejsze przyrosty produktu.

Akumulacja kapitału;

model Solowa

Symbole k* i y* oznaczaj

odpowiednio wielko

ść

kapitału i

wielko

ść

produkcji na 1 zatrudnionego odpowiadaj

ce stanowi

równowagi. Na

cie

ce wzrostu zrównowa

onego zasób

kapitału oraz produkcja rosn

w równym tempie n, co zasób

siły roboczej. (Linia nk pokazuje jak

ęść

produkcji y

musimy reinwestowa

eby nie spadła wielko

ść

K/L,

n i sigma – czyli wzrost nakładu
siły roboczej oraz deprecjacji
kapitału zwi

kszaj

ęść

)

Akumulacja kapitału;

model Solowa

Na rysunku pokazano tak

e, co stanie si

, je

eli wzrost

gospodarczy nie przebiega po

cie

ce wzrostu

zrównowa

onego: je

li poziom kapitału na osob

jest niski, to

gospodarka znajduje si

na lewo od punktu równowagi E.

Faktyczne oszcz

dno

ci przewy

szaj

wielko

ść

k, która

zapewnia wzrost kapitału w
takim tempie w jakim wzrasta
siła robocza. W efekcie zasób
kapitału na osob

zwi

ksza si

Analogicznie jest w przypadku
wi

kszych zasobów kapitału.

Gospodarki zmierzaj

stopniowo

do stanu równowagi stacjonarnej.

Konwergencja