Kępiński Rytm życia

Antoni Kępiński
Rytm Życia
 Projekt okładki i stron tytułowych t  „
 MACIEJ SADOWSKI
 L

Lww.
© Copyright by Wisława Kłodzińska-Batruch, Warszawa 1992 ISBN 83-900392-1-4
Wstęp
Autor zdążył jeszcze nanieść korekty do tej książki. Lecz pierwszy, sygnalny 
egzemplarz Rytmu życia trafił do szpitala o dzień za późno; od dwudziestu 
czterech godzin Antoni Kępiński już nie żył...
I jak tu nie wierzyć w znaki wróżebne? Okazało się bowiem, że wraz z tą właśnie 
chwilą rozpoczyna się triumfalny pochód kolejnych i kolejnych dzieł słynnego, 
owianego legendą psychiatry; fakt to niezbity - między rokiem śmierci Antoniego 
Kępińskiego, tj. 1972, a rokiem 1978 ukazały się wszystkie ważne jego prace i 
każda z nich okazywała się kolejnym szczeblem do sławy autora.
Co prawda wcześniej, w Krakowie, znali go dobrze ludzie kultury, w Polsce zaś 
cieszył się powszechnym uznaniem wśród chorych, cierpiących na rozmaite 
zaburzenia systemu nerwowego. Tak było za życia Kępińskiego.
Ale dopiero książki ukazały pełen wymiar osobowości filozofa, etyka, nauczyciela
całej plejady wybitnych medyków, głównie zaś - człowieka o wielkim sercu i 
umyśle, jakich dzisiaj spotyka się nader rzadko. Rytmżycialo pierwsze z licznych
dzieł Profesora, lecz dzieło od razu gotowe, zawierające w sobie szkicowe lub 
kompletne rozwinięcie podstawowych pytań, które Antoni Kępiński zadawał samemu 
sobie oraz wszystkim...
Tak się przy tym złożyło, iż podążając tropem owych pytań, budujemy mapę 
zasadniczych spraw obchodzących każdego. I nie ma w powyższym zdaniu cienia 
przesady. Znajdujemy się rzeczywiście w przestrzeni spraw fundamentalnych. Nie 
jest w gruncie rzeczy istotne, że odpowiedzi starające się opisać conditio 
humana nie są w stanie czegokolwiek rozstrzygnąć. Jak trafnie stwierdził któryś 
z myślicieli dawnych wieków, sens poznawania zawiera się w trafnie 
sformułowanych pytaniach, na które nie istnieją żadne wyczerpujące lub kończące 
problem odpowiedzi. Bowiem sensem ludzkiego istnienia jest droga, nie cel 
zamykający wędrówkę. Metaforyczna wykładnia naszego losu - postukujący kosturem 
wędrowiec, który podąża na spotkanie z... właśnie, z czym lub z kim?
Antoni Kępiński, homo viator jakby żywcem przeniesiony do rzeczywistości z kart 
rozpraw filozoficznych Gabriela Marcela, wypełnił swój życiorys mądrą i 
bynajmniej nie cukierkową miłością bliźnich, szczególnie tych, którzy w 
cierpieniu domagają się otuchy i podpory, a słowa refleksji, jakie w książkach 
swych zawarł - niby norwidowski „czynu testament" - zyskują wciąż na znaczeniu. 
¦
0 wadze rozmyślań Antoniego Kępińskiego najlepiej świadczy powodzenie jego 
książek, od Rytmu życia (1972) poczynając. Niniejsze wydanie jest już piątym z 
kolei, a mimo to nie widać w księgarniach egzemplarzy pochodzących z wydań 
wcześniejszych. Podobnie dzieje się z innymi dziełami. Psychopatologia nerwic 
(1972) osiągnęła cztery wydania, Schizofrenia (1972), Z psychopatologii życia 
seksualnego (1973) oraz Melancholia (1974) po trzy wydania, Lęk (1977), 
Psychopatie (1977), a także Poznanie chorego (1978) po dwa. Tylko Podstawowe 
zagadnienia współczesnej psychiatrii wydane zostały raz jeden, w 1978 roku.
Można więc bez większej obawy zaryzykować twierdzenie, że gdyby profesor 
Kępiński doprowadził do końca dwa duże opracowania z zakresu psychiatrii, które 
projektował wraz z kilkoma uczniami w latach sześćdziesiątych, tzn. Dyskusyjne 
zagadnienia psychiatrii oraz Psychiatria na co dzień, również i te, nie powstałe
ostatecznie, dzieła miałyby szansę odcisnąć się trwale na stylu myślenia całej 
polskiej inteligencji dojrzewającej w ostatnim dwudziestopięcioleciu. Tak się 
bowiem stało z dziełami istniejącymi.
Bo przecież wśród mistrzów duchowych już kilku pokoleń Antoni Kępiński zajmuje 
miejsce niepoślednie. Właściwie nie sposób bez niego i jego prac zrozumieć, czym
były u nas intelektualne pokarmy lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.
Zanim wszelako spróbuję w kilku choćby słowach naszkicować znaczenie myśli 
Antoniego Kępińskiego dla duchowych wnuków Profesora, chciałbym przedstawić 
podstawowe fakty biograficzne, gdyż rzadko się zdarza, by ktoś z równą mu 
konsekwencją usiłował zbudować własną osobowość, wyrzekając się stereotypów i 
łatwizny.
Antoni Kępiński urodził się w miasteczku Dolina (województwo stanisławowskie), 
16 listopada 1918 roku, w rodzinie prawnika, Tadeusza de Nesobia Kępińskiego. 
Nigdy jednak nie powoływał się na szlacheckie parantele, choć korzenie jego rodu
sięgały czasów Kazimierza Wielkiego. Lecz przyszły lekarz był zdania, że o 

Strona 1

Kępiński Rytm życia

człowieku decydują wyłącznie własne osiągnięcia, nie pochodzenie lub majątek. 
Ojciec Antoniego był najpierw starostą Doliny, matka, Wanda de 
Turczynowicz-Su-szycka, nie pracowała aż do śmierci męża. Rodzina wkrótce 
przeniosła się do Nowego Sącza, gdzie ojciec Antoniego objął starostwo. Tadeusz 
Kępiński, człowiek prawy, w poglądach zbliżał się do Stronnictwa Ludowego i nie 
krył niechęci do
piłsudczyków jako sprawców zamachu majowego. Spensjonowano go więc w roku 1926, 
od tej pory pędził żywot emeryta.
Antoni Kępiński ukończył jedną z najlepszych polskich szkół średnich, słynne 
krakowskie gimnazjum imienia Nowodworskiego, w klasie o profilu klasycznym. 
Można przypuszczać, że wtedy właśnie ugruntowały się podstawy jego późniejszej 
erudycji. W roku 1936 wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego, 
lecz po trzecim roku studia przerwała mu wojna. Walczył, potem przedarł się na 
Węgry, następnie dłuższy czas spędził w obozie koncentracyjnym frankistowskiej 
Hiszpanii, Miranda de Ebro, którego zła sława niosła się później przez całą 
Europę. Z pewnością więc pierwsza część Rytmu życia- poświęcona problematyce 
humanizmu dwudziestowiecznego i jego zagrożeń w obliczu pytań wyrosłych z 
istnienia wszelkiej maści „rzeczywistości koncentracyjnych" - oparta została nie
tylko na fakcie kierowania zespołem specjalistów analizujących chorobę obozową, 
czyli tzw. KZ-syndrom, lecz wzięła się też z własnych, bolesnych przemyśleń.
Gdy Kępiński wydostał się po dwu i pół roku z Miranda de Ebro, znalazł się w 
Anglii. W latach 1945-1946 studiował medycynę na Polskim Wydziale Lekarskim w 
Edynburgu, gdzie uzyskał dyplom lekarza. Do Polski i Krakowa wrócił 27 lipca 
1947 roku, podejmując pracę najpierw w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej 
Uniwersytetu Jagiellońskiego, a po jej zlikwidowaniu (1950) do końca życia 
pracował w krakowskiej Klinice Psychiatrycznej Akademii Medycznej, zajmując 
stanowiska od lekarza do kierownika Kliniki, którym zresztą został niechętnie, 
po bardzo długich namowach i z dużymi oporami przed podejmowaniem funkcji 
specyficznie administracyjnych.
Doktorat {Zamącenie po wstrząsie elektrycznym a typ konstytucyjny i rasowy) 
obronił w 1949 roku, rozprawę habilitacyjną zakończył w 1960 roku, przez wiele 
lat pracował jako docent, tytuł profesorski przyznano Kępińskiemu w marcu 1972 
roku, na niewiele miesięcy przed śmiercią, choć wniosek czekał od 1968 roku. 
Zmarł w Krakowie 8 czerwca 1972 roku na chorobę nowotworową, pochowany jest na 
cmentarzu salwatorskim.
Było w Kępińskim coś fascynującego, niemożliwego do objęcia suchymi ramami 
życiorysu. Lekarze to środowisko dość hermetyczne, z rzadka tylko akceptujące 
reprezentantów innych profesji w najbliższym otoczeniu. Tymczasem on się 
przyjaźnił z aktorami, jak Leszek Herdegen, plastykami, jak Lidia Zamków, 
pisarzami, jak Jan Sztaudynger. Współpracował blisko Antoni Kępiński z Romanem 
Ingarde-nem, zaś jego zainteresowania pozamedyczne obejmowały tak różnorodne 
sprawy, jak ontologia świętego Augustyna, koncepcje fizyki teoretycznej Wernera 
Heiselber-ga, literatura fantastyczno-naukowa (bardzo np. lubił Władcę 
pierścieni Tolkiena), książki o zwierzętach. Nie miałoby to, rzecz jasna, 
większego znaczenia dla nikogo,
poza może najbliższą rodziną Kępińskiego oraz nim samym, lecz warto przywołać 
tutaj rozległość zainteresowań kogoś, kto twórczo wykorzystuje zarówno Balladę
0   więzieniu w Reading Oskara Wilde'a, jak i rozważania antropologiczne Maxa 
Schellera.
Nic więc dziwnego, że budził powszechne zainteresowanie, jeszcze spotęgowane 
nietypowymi reakcjami. Profesor Kępiński prowadził prywatną praktykę medyczną, 
lecz - potwierdzają to liczne świadectwa - od osób uboższych częstokroć w ogóle 
nie brał honorarium, które i tak nie było zawrotne, twierdząc że to właśnie on 
osiąga korzyści w kontakcie z pacjentami, więc na dobrą sprawę sam powinien im 
dopłacać. Poza tym skandalizował zawsze konserwatywny Kraków, ubierając się w 
strój nie licujący z profesorską godnością, jeśli tylko tak mu było wygodniej. 
Równocześnie nie odznaczał się zbytnią wylewnością, pedantyczny, nieco oschły
1  apodyktyczny, choć z uwagą i chętnie wysłuchujący też sądów odmiennych niż 
własne. Nie krył się za barierą fachowości, o ile to tylko okazywało się 
możliwe. Publikacje zamieszczał zarówno w periodykach bardzo specjalistycznych, 
jak Folia Medica Cracoviensiana, Psychiatria Polska czy Przegląd lekarski, ale 
też dla prezentacji własnych poglądów chętnie wykorzystywał łamy czasopism 
kulturalnych, od Przekroju, poprzez Politykę lub Tygodnik Powszechny, aż do 
Twórczości i Literatury na świecie.
A gdy się ukazywały, już pośmiertnie, główne prace Antoniego Kępińskiego, 
zauważała je natychmiast prasa wszystkich orientacji i na wszystkie litery 
alfabetu, od Argumentów, do Więzi i Znaku, zaś na temat autora Rytmu życia 
pisali ludzie skrajnie różni, choćby Piotr Wierzbicki i Jerzy Urban, Bohdan 
Czeszko i Antoni Słonimski, Zygmunt Trziszka i Olgierd Terlecki, Wiktor 

Strona 2

Kępiński Rytm życia

Osiatyński i Marek Skwa-rnicki, Józef Tischner i Krzysztof Teodor Toeplitz, 
Wiesława Grochola i Małgorzata Walendowska, Krzysztof Miklaszewski i Małgorzata 
Szpakowska.
Równocześnie prace Kępińskiego od razu trafiały do nader szerokiego grona 
czytelników, szczególnie entuzjastycznie przyjmowane przez młodzież. Jest coś 
fascynującego w fenomenie popularności dzieł krakowskiego profesora - bądź co 
bądź parexcellence medycznych. Każdy wszakże, kto pamięta zauroczenia 
kontrkul-turą, wie, w czym rzecz.
Wśród młodzieży, zwłaszcza o skłonnościach humanistycznych, dominowały wówczas 
propozycje ujmowania ludzkiej natury inne, niż jej opis w kategoriach 
nieuchronnej między ludźmi rywalizacji. Szły-za tym próby leczenia chorych 
zbiorowości, a nie zbuntowanych przeciw normom „zdrowego społeczeństwa" 
jednostek. Stąd popularność antypsychiatrii i ogromna kariera np. Moreno, 
Bastide'a (jego Socjologia chorób psychicznych zaliczała się do generacyjnych 
lektur), Rogersa. W Polsce za czołowego zwolennika psychiatrii „karzącej" -tzn. 
stosującej
w terapii system wzmocnień szokowych, w rodzaju elektrowstrząsów - uchodził 
profesor Tadeusz Bilikiewicz, a na drugim biegunie sytuowano reprezentantów 
psychiatrii, którą niekiedy nazywano „humanistyczną": twórcę teorii 
dezintegracji pozytywnej, profesora Stanisława Dąbrowskiego oraz właśnie 
profesora Antoniego Kępińskiego.
Dzisiaj, kiedy trafiają się wśród polskich polityków tacy wychowańcy 
kontrkul-tury, którzy Jana Jakuba Rousseau uznają za myślowego sprawcę obozów 
koncentracyjnych, ówczesne opcje specjalistów od ludzkiej psychiki stały się 
niemodne. Lecz w swoim czasie - tj. w latach siedemdziesiątych i 
osiemdziesiątych - określały styl rozumowania i przeżywania sporej grupy 
najzdolniejszej młodzieży. Co prawda, dawne bieguny okazały się potem mocno 
zmitologizowane (np. Kępiński wielce sobie cenił Bitikiewicza, który był zresztą
recenzentem autora Schizofrenii na stopień profesorski), lecz dla świadomości 
zbiorowej nie ma to aż takiego znaczenia.
Liczyły się raczej zainteresowania Kępińskiego psychiatrią humanistyczną oraz 
antypsychiatrią, dobrze widoczne już w rozprawie z roku 1962 Kierunki 
humanistyczne w psychiatrii. Ten właśnie styl naukowego rozumowania rozwijany 
był w całym dorobku Antoniego Kępińskiego i on przyniósł mu uznanie oraz sukces.
Kępiński - wzorem takich psychiatrów jak Georges Bastide albo Carl R.Rogers i 
cały nurt neopsychoanaiizy ze szkoły frankfurckiej rodem (szczególnie Erich 
Fromm i Karen Horney) - w diagnozach oraz w propozycjach terapii zaburzonej 
psychiki specjalny nacisk kładł na wyleczenie nie w tym sensie, iżby należało 
jednostkę wtłaczać pod strychulec społecznej, skonwencjonalizowanej normy, ile w
tym sensie, by nauczyć społeczeństwo szacunku dla inności, dla odmienności, dla 
wszelkich form ekspresji wyrażających ludzki indywidualizm.
Lecz nie należy sądzić, że Kępiński pałał jakąś ogromną miłością do zabaw 
metodologicznych. Wręcz przeciwnie, jako lekarz-praktyk wszelkie pomysły brał po
coś. Obok więc nowych metod Sullivana mnóstwo korzystał z uwag stareńkiego Iwana
Pawłowa, sięgał zatem z ochotą do bardzo rozmaitych źródeł. Dla dzisiejszego 
czytelnika niech to będzie zachętą do uprawiania takiej twórczości jedynie, jaka
naprawdę się liczy. Twórczości, dla'której inspiracje należy wykorzystywać 
raczej jako trampoliny przydatne w twórczym myśleniu, niż jako nieusuwalny 
gorset krępujący ruch myśli.
Kiedy umierał, miał Antoni Kępiński lat zaledwie 53. Dla naukowca to żaden wiek.
Lecz, mimo że odszedł, pozostały jego niezwykłe książki, wciąż i wciąż zyskujące
na znaczeniu. Dzisiaj warto je przypominać nie tylko dlatego, że stały się 
lekturami kanonicznymi co najmniej dwóch generacji Polaków. Rozprawy Kępińskiego
są bowiem zaproszeniem do myślenia, próbują odnajdywać związki między wieloma 
przejawami otaczającej ludzi rzeczywistości, nadal też uczą szacu-
nku, tolerancji, normalnej przyzwoitości wreszcie. Każdy, kto szuka - powinien 
choć na chwilę spróbować wspólnej drogi razem z Antonim Kępińskim.
Kiedy go chowano, w uroczystych egzekwiach, prowadzonych przez metropolitę 
krakowskiego, Karola Wojtyłę, szło całe miasto. Nad grobem panowała cisza, 
zgodnie z wolą zmarłego. Nie było przemówień. I tylko niektórzy pacjenci podobno
usiłowali z rozpaczy po stracie swojego lekarza popełniać samobójstwo.
Potem zaś przyszły książki. Testament, który dotyczy nas wszystkich.
Książki Antoniego Kępińskiego, poczynając od Rytmu życia, warto czytać po prostu
dlatego, że są to książki mądre.
Tadeusz Lewandowski
«Anus mundi»
„Cóż za monstrum jest tedy człowiek? Cóż za osobowość, co za potwór, co za 
chaos, co za zbieg sprzeczności, co za dziw! Sędzia wszechrzeczy - bezrozumny 
robak ziemny; piastun prawdy. - zlew niepewności i błędu; chluba i zakała 

Strona 3

Kępiński Rytm życia

wszechświata."
(Pascal Myśli)
Heinz Thilo, lekarz oświęcimskiej załogi SS, w rozmowie z Kremerem określił ten 
obóz jako „Anus mundi". Dosadne to określenie, jak się można domyślać,, było z 
jednej strony wyrazem obrzydzenia i grozy, jakie budził w każdym obserwatorze 
obóz koncentracyjny, a z drugiej strony uzasadniało istnienie obozu 
koniecznością oczyszczenia świata. Motyw oczyszczenia - kałharsis, istotny w 
życiu, każdego człowieka, niewątpliwie odgrywa niemałą rolę w życiu 
społeczeństw.
W koncepcji hitlerowskiej obozy zagłady - poza bezpośrednim celem 
polity-czno-ekonomicznym, polegającym na jak najbardziej efektywnym i najtańszym
wyniszczeniu wroga - miały sens głębszy; było nim oczyszczenie rasy germańskiej 
z tego wszystkiego, co nie zgadzało się z ideałem germańskiego nadczłowieka. 
Przyświecała tu daleka wizja świata ludzi pięknych, silnych, zdrowych, świata, w
którym nie byłoby miejsca dla chorych, kalek, nienormalnych psychicznie, 
skażonych krwią żydowską czy cygańską.
Dla tego „pięknego" celu trzeba było przejść przez wstrętne okropności obozów 
koncentracyjnych. Nic też dziwnego, że służba w obozie była traktowana na równi 
ze służbą frontową, choć esesmani pewnie woleli być bohaterami w obozie niż na 
froncie. Prawo zachowania życia jest na ogół silniejsze od ideologii; jeszcze 
lepiej, gdy szczytną ideologią można wytłumaczyć własne tchórzostwo. Zdarzali 
się jednak tacy, wprawdzie nieliczni, którzy nie wytrzymywali upodlenia służby w
obozie koncentracyjnym i wybierali front lub samobójstwo. Większość uspokajała 
się alkoholem i poczuciem dobrze wypełnionego obowiązku dla dobra ojczyzny i 
wielkiej idei.
11
Zdolność przekształcania otaczającego świata, którą można uznać za cechę 
swoiście ludzką, mieści w sobie największą rozpiętość sprzeczności natury 
człowieka. Z niej rodzą się bohaterstwo, świętość, poświęcenie, sztuka i nauka, 
ale też okrucieństwo, znęcanie się człowieka nad człowiekiem, zniewalanie i 
zabijanie. By zmienić oblicze świata, prowadzi się wojny, męczy ludzi w obozach 
i więzieniach. Co nie pasuje do struktury, jaką się pragnie narzucić otoczeniu, 
to staje się obce i wrogie i musi ulec zniszczeniu.
W biologii znane jest zjawisko zaszczepienia obcej struktury. Wirus może 
zaatakować bakterię, jego materiał genetyczny - DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy)
dostaje się do wnętrza bakterii, opanowuje jej „maszynerię" biochemiczną tak, że
w ciągu kilku minut zaczyna ona produkować setki nowych wirusów identycznych z 
najeźdźcą. Bakteria żyje nadal, ale jej struktura jest już inna: zamiast 
swoistego DNA jej procesami biochemicznymi kieruje DNA wirusa; choć pozornie ta 
sama, w rzeczywistości przestała być sobą, straciła swą istotną strukturę, a tym
samym swą tożsamość.
Analogiczne zjawisko - choć na poziomie integracji nieporównanie wyższym - 
spotkać można w życiu człowieka, gdy owładnięty jakąś ideą, początkowo obcą, a 
potem jak najbardziej własną, wszystko dla niej poświęca, nic poza nią nie 
widzi, gotów dla niej oddać życie własne i cudze (na ogół łatwiej cudze). 
Podobnie jak wspomniana bakteria, zatraca on swą tożsamość; jego myśli, uczucia,
czyny przestają być wyrazem jego własnej osobowości, a stają się odbiciem 
struktury przyjętej z zewnątrz. Ludzie owładnięci tą samą ideą stają się do 
siebie bliźniaczo podobni; zróżnicowanie społeczeństwa maleje, wzrasta natomiast
jego efektywność, w tym sensie, że wszyscy dążą do tego samego celu, niczego 
poza nim nie widząc. Człowiek, który nie ma znamienia tej samej idei, stoi 
wskutek tego na przeszkodzie jej realizacji, staje się wrogiem, zawadzającym 
przedmiotem, który trzeba usunąć z drogi. Wielkość idei - nie chodzi tu o jej 
doniosłość obiektywną, ale subiektywną, tak jak ją odczuwają owładnięci nią - 
usprawiedliwia zasadę: cel uświęca środki. Jeśli bowiem ktoś wszystko poświęcił 
dla idei, to uważa, iż wokół niego też wszystko dla idei poświęcone być musi.
„Chaos", „zbieg sprzeczności", „bezrozumny robak ziemny", „zlew niepewności i 
błędu", dając się owładnąć jakiejś idei, a wskutek tego tracąc siebie, uzyskuje 
w zamian porządek, jednolitość, jasność i pewność. Im większe w człowieku 
wewnętrzne rozbicie, poczucie własnej słabości, niepewności i lęk, tym większa 
tęsknota za czymś, co go z powrotem scali, da pewność i wiarę w siebie 
(właściwie nie tyle w siebie, ile w ideę, która właśnie „ja" zastępuje). Wstręt 
do samego siebie zostaje skompensowany obrazem siebie jako bohatera-wyznawcy 
idei. Poczucie więzi grupowej zwiększa siłę atrakcyjną tego fikcyjnego modelu. 
Staje się
12
wobec alternatywy: być takim jak inni lub nie być wcale. Nie być bowiem takim, 
jak nakazuje wyznaczona ideologia, równa się postawieniu siebie w rzędzie jej 
wrogów, a wiąc skazaniu się na zniszczenie. Między wyznawcami tej samej 

Strona 4

Kępiński Rytm życia

ideologii wytwarza się swoiste współzawodnictwo: nie być gorszym od innych, gdyż
grozi to wyłączeniem z grupy. Zależnie od charakteru ideologii można się 
licytować w cnotach lub zbrodniach.
Nie chodzi tu o analizę wartości ideologii hitlerowskiej; jej płytkość, naiwność
i pyszałkowatość są oczywiste, a fakt, że przyjęła się w społeczności 
niemieckiej, należy chyba tłumaczyć szczególną atmosferą społeczną okresu 
międzywojennego, charakteryzującą się wyolbrzymionym i podsycanym poczuciem 
narodowej krzywdy. Załamanie się dawnych struktur ideologicznych, poczucie 
pustki, bezsensu, kryzys ekonomiczny, wojenne urazy itp. stwarzały podatny grunt
dla każdej ideologii, która by dawała perspektywy lepszego jutra.
Niezależnie od treści niebezpieczeństwo ideologii jako struktury narzuconej z 
zewnątrz tkwi w zahamowaniu procesu rozwoju. W miejsce walki przeciwstawnych 
struktur, z których jedne się rodzą, a inne umierają, dzięki czemu wciąż tworzy 
się coś nowego i człowiek rozwija się - zostaje wstawiona struktura obca, która 
wszystkie inne podporządkowuje sobie. Człowiek przestaje się rozwijać i zamienia
się w ślepe narzędzie w służbie idei, ślepe, gdyż nie widzi niczego poza 
wytkniętym celem, a przede wszystkim przestaje widzieć drugiego człowieka, 
zamiast niego widzi towarzyszy wspólnego wyznania lub przeszkodę w dążeniu do 
celu, przedmiot, który trzeba usunąć z drogi, zniszczyć.
Claude Eatherly, major Air Force, rano 6 sierpnia 1945 roku dokonał nad 
Hiroszimą lotu sprawdzającego warunki atmosferyczne i osłonę lotniczą miasta, po
czym dał sygnał do nalotu atomowego: go ahead. Dowiedziawszy się, że wybuch 
spalił 200 tysięcy ludzi, Eatherly popadł w narastający konflikt moralny między 
otaczającą go glorią bohatera a poczuciem współudziału w zbrodni i potrzebą 
pokuty. „Kompleks winy" doprowadził go nawet do okresów ostrej depresji, lęków, 
halucynacji, prób samobójstwa. Eatherly dobrowolnie podjął ciężką pracę fizyczną
i dla poszkodowanych w Hiroszimie wysyłał zasiłki pieniężne. Jego korespondencja
ze znanym filozofem i działaczem pacyfistycznym, Guntherem Andersem, 
prześladowanym w czasie wojny przez hitlerowców - jest zawarta w książce No morę
Hiroshima.
Nie ma wśród Niemców, a w szczególności wśród tych, którzy byli czynnie 
zaangażowani w wielkim przemyśle zagłady, majora Eatherly. Ci nieliczni, którzy 
się dostali w ręce wymiaru sprawiedliwości, nie mieli z reguły poczucia winy, 
ale za to duże poczucie krzywdy, iż kara spotyka ich za ślepe posłuszeństwo, za 
spełnianie obowiązku. Uwolnienie się od poczucia winy, które często bywa gorszą
13
kaźnią, niż kara nałożona przez społeczeństwo, zawdzięczają oni właśnie 
ideologii. To nie oni byli winni, ale ta obca struktura, która im została 
narzucona, która ich oślepiła i która była głównym motorem ich działania, 
myślenia, odczuwania. Bez niej są z powrotem „porządnymi ludźmi", uczciwie 
dorabiającymi się majątku, a może tylko w skrytości ducha wspominają czasem 
wielkie dni swego „heroicznego" okresu.
Ci, którzy byli przeszkodą, materiałem przeznaczonym na zagładą, by sobą nie 
zanieczyszczał więcej nowego świata, różnie swój los przyjmowali. Byli tacy, 
którzy nie zdążyli wyjść z oszołomienia wywołanego nagłym przeniesieniem w 
piekło obozu, a już przychodził kres ich życia. Inni szli ku śmierci z 
fatalistycznym przeświadczeniem o nieodwracalności losu. Jeszcze inni chcieli 
przeżyć za wszelką cenę. A ponieważ w obozie zagłady mogli urządzić się wygodnie
tylko ci, którzy innym śmierć zadawali i którzy byli panami, przeto niektórzy 
starali sią przejąć formy swych oprawców. Byli też tacy, którzy mimo głodu, 
pragnienia, zimna, bólu, poniżania godności ludzkiej potrafili jakby oddalić się
od swego cierpienia i nie myśleć tylko o tym, by zdobyć coś do zjedzenia, by 
przestało być zimno czy gorąco, by nie bolało znękane ciało. Imperatyw 
biologiczny jest niesłychanie silny i niemałego trzeba wysiłku woli, by nie 
myśleć tylko o chlebie, gdy się jest głodnym, o wodzie, gdy się chce pić, lub o 
bolącym miejscu, gdy boli. Wysiłek ten jednak był konieczny dla zachowania 
wewnętrznej swobody -wolnej przestrzeni, w której by można było swobodnie 
myśleć, marzyć, planować, powziąć decyzję, uwolnić się od koszmaru chwili 
obecnej. Jeśli w życiu obozowym, w tym „anus mundi", tyle było poświęcenia, 
odwagi, miłości drugiego człowieka, a więc zjawisk w tych warunkach - zdawać by 
się mogło - zgoła niemożliwych, to właśnie dzięki tej wewnętrznej wofności.
Dla tych, co obóz przeżyli, wspomnienia z tego okresu nie są tylko koszmarem; są
też dowodem, że w warunkach na j straszn i ej szych potrafili zachować swoje 
człowieczeństwo, że wytrzymali ogniową próbę pytania, „jaki ja naprawdę jestem".
Często też najpewniej się czują wśród dawnych towarzyszy niedoli, gdyż wiedzą, 
jacy oni są naprawdę.
Zdawać by się mogło, że w warunkach największego zniewolenia, poniżenia i 
znękania drugiego człowieka niemożliwe jest bohaterstwo. By się na nie zdobyć, 
trzeba mieć choć trochę wolnej przestrzeni i własnej siły. A jednak nawet w tych

Strona 5

Kępiński Rytm życia

warunkach było ono możliwe i w piekle, jakim był obóz, okazała się też cała 
wielkość człowieka.
Nie osiągnęli hitlerowcy swego celu, mimo milionów ofiar nie oczyścili świata z 
tego,-co nie odpowiadało ich ideałowi Herrenvolku, pokazali natomiast światu, do
czego prowadzić może obłędna ideologia. Dymy Oświęcimia, miejmy nadzieję,
14
będą przez długi jeszcze czas ostrzeżeniem przed zaślepieniem, nienawiścią i 
pogardą dla drugiego człowieka. Gotowe formuły myślenia i działania, ślepe 
słuchanie rozkazu mogą w skutkach być bardzo niebezpieczne i dlatego trzeba na 
siebie wziąć cały ciężar odpowiedzialności za swe myśli, uczucia i czyny. Claude
Eatherly wyraził to następująco w liście do Gunthera Andersa:
„W przeszłości bywały okresy, kiedy człowiek mógł przeżyć życie, nie zaprzątając
zbytnio swego sumienia problemami nawyków myślowych i norm działania. Nasze 
czasy, jak wyraźnie widać, do tych epok nie należą. Przeciwnie, sądzę, że 
zbliżamy się gwałtownie do sytuacji, w której będziemy musieli zastanowić się na
nowo, czy gotowi jesteśmy oddać odpowiedzialność za nasze myśli i uczynki w ręce
organizacji społecznych, takich jak partie polityczne, związki zawodowe, Kościół
czy państwo. Żadna z tych organizacji nie jest zdolna udzielić nam niezawodnych 
wskazówek moralnych i dlatego należy zakwestionować ich pretensje do udzielania 
nam takich wskazówek."
„Anus mundi" ukazał światu człowieka w całej rozpiętości jego natury: obok 
potwornego bestialstwa - bohaterstwo, poświęcenie i miłość. I wobec tego widoku 
za Pascalem można powiedzieć: „Ukorz się, bezsilny rozumie; umilknij, głupia 
naturo; dowiedz się, że człowiek nieskończenie przerasta człowieka."
1
-$.¦>
Koszmar
Rosnąca z każdym rokiem ilość wspomnień, opracowań dokumentarnych i naukowych 
pozwala coraz lepiej wczuć się w atmosferą obozów koncentracyjnych. Choć każdy, 
kto sam „tego" nie przeżył, czuje się po trosze jak pani Gudrun ze wspomnień 
Gawalewicza, pytająca o nocne lampki przy łóżkach w obozie. A nawet ci, którzy 
obóz przeżyli, dzięki „dobrotliwości" ludzkiej pamięci nie dysponują już świeżym
obrazem życia obozowego (zdarza się to tylko w ich snach), lecz jedynie słabym 
jego odbiciem. Poza tym nie znajdują oni sposobu przekazywania przeżyć, gdyż nie
mieszczą się one w zasięgu ludzkiego języka. Pomimo najbardziej wiernego i 
sugestywnego opisu życia obozowego i własnych cierpień nie można wyjść poza 
strukturę słowną dla wszystkich zrozumiałą, nie przystosowaną do tego typu 
przeżyć, toteż najistotniejsze momenty świata obozowego pozostają wyłączną 
własnością danej osoby, niemożliwą do przekazania innym.
Obóz koncentracyjny określa się najczęściej jednym słowem: koszmar. Czym jest 
koszmar? Podstawowe znaczenie tego słowa jest następujące: „przygnębiający, 
przerażający sen, zmora; coś, co ma nastrój takiego snu". W czasie snu występują
w dość regularnych odstępach czasu, mniej więcej co jedną do półtorej godziny, 
okresy charakteryzujące się elektroencefalograficznie szybkimi niskonapięciowymi
falami i szybkimi skojarzonymi ruchami gałek ocznych. Gdy się"badanego zbudzi w 
tym okresie, łatwo podać on może treść marzenia sennego. Nie zdarza się to na 
ogół, gdy zbudzimy go w innym okresie snu, treść marzenia sennego bardzo szybko 
bowiem ulega zapomnieniu. Przyjmuje się więc, że charakterystyczna aktywność 
bioelektryczna mózgu i szybkie ruchy oczu są zewnętrznym odpowiednikiem marzenia
sennego. Ruchy gałek ocznych, jak się przypuszcza, są wywołane śledzeniem przez 
śniącego obrazów marzenia sennego. Obrazy te bowiem mają przede wszystkim, choć 
nie wyłącznie, charakter wzrokowy. Pewne fakty zdają się przemawiać za tym, że 
marzenia senne występowałyby rytmicznie przez całą dobę,. gdyby nie działanie 
bodźców świata zewnętrznego, zmuszających do aktywności i
17
Anus mundi
czuwania, i że siła przeżyć doznawanych w czasie tych marzeń może być większ niż
na jawie.
Zawsze człowieka intrygowała treść i znaczenie marzenia sennego. Szukan w nim 
wskazówek co do przyszłości, z jego pomocą próbowano dojść do najgłębiej 
ukrytych kompleksów ludzkich i do zasadniczej struktury osobowości 
(psychoanaliza), posługiwano się nim dla wzbogacenia inwencji twórczej, dla 
lepszego zrozumienia przeżyć psychotycznych itd. Niestety, podobnie jak z 
pierwszych lat życia, tak i z marzeń sennych niewiele utrwala się w pamięci, co 
jednak nie przesądza o ich znaczeniu dla życia na jawie. Może nawet ich 
znaczenie jest większe, niż się powszechnie przypuszcza, i w miarę pogłębienia 
naszych wiadomości psychologia marzenia sennego stanie się równie ważna jak 
psychologia wczesnego dzieciństwa. Pamięć bowiem, jak wiadomo, nie jest dobrym 
wskaźnikiem wartości; to, co zostało zapomniane, jest dla dalszego rozwoju 

Strona 6

Kępiński Rytm życia

człowieka nieraz znacznie ważniejsze niż to, co utkwiło w pamięci.
Wśród nielicznych marzeń sennych, które utrwaliły się w pamięci, znajdują się i 
takie, które określa się jako koszmarne. Gdyby można zapamiętać wszystkie sny, 
liczba koszmarów byłaby znacznie większa. Nie wiadomo, z czego formuje się treść
marzenia sennego, czy tylko z przekształconych przeżyć na jawie, czy też, jak 
twierdzi Jung, jest w pewnym stopniu autonomiczna, gdyż niektóre motywy snów 
powtarzają się niezależnie od osobniczej historii śniącego, w różnych kręgach 
kulturalnych i epokach (archetypy).
Koszmar jest przede wszystkim snem niesamowitym; sytuacje, postacie, cała 
sceneria odbiegają w nim tak dalece od tego, co się zwykle przeżywa na jawie 
zarówno w rzeczywistości, jak w marzeniach, a także od innych marzeń sennych, że
już sam fakt tak dalece posuniętej „inności" budzi grozę. Łączy się z tym 
uczucie bezsilności. Towarzyszy ono każdemu marzeniu sennemu, gdyż zasadniczą 
cechą samego snu jest bezsilność, która w śnie koszmarnym jednak wzmaga się 
wskutek zbyt wielkiego oderwania się od zwyczajności. Gdy wszystko jest inne niż
zwyczajnie, traci się orientację i możność tworzenia planów działania, jest się 
przez niezwykłą sytuację obezwładnionym. W czasie snu koszmarnego walczy się o 
własne życie, jego bowiem zasadniczą cechą jest totalne zagrożenie.
Napięcie lękowe snu koszmarnego jest spotęgowane wspomnianym już poczuciem 
bezsilności. Wszystko dzieje się automatycznie, niezależnie od śniącego, akcja 
rozwija się jak w makabrycznym filmie, jest się w niej zaangażowanym, ale nie 
można na jej przebieg wpłynąć. W momentach, gdy sytuacja dojdzie do zenitu, 
próbuje się wyrwać z koszmaru, przychodzi zbawcza myśl, że to tylko sen, 
człowiek budzi się zmaltretowany, z bijącym sercem, zlany potem, ale z uczuciem 
ulgi, że rzeczywistość jest inna.         ,,                                    
            .                  , s,
18
Zasadnicze cechy koszmaru można by więc ująć w cztery punkty: niesamowi-tości, 
bezsilności, totalnego zagrożenia i automatyzmu. Te cztery cechy wysuwają sią 
też na plan pierwszy w przeżyciach obozowych.
Niesamowitość obozu koncentracyjnego odczuwano szczególnie silnie w pierwszym 
zetknięciu z nim. U większości więźniów występowała „krótkotrwała reakcja 
psychiczna, objawiająca się przygnębieniem, uczuciem lęku i grozy, poczuciem 
bezradności, zagubienia i osamotnienia, brakiem apetytu i bezsennością" 
(Teutsch). Podobnie jak w czasie snu koszmarnego, występowały silne objawy 
wegetatywne, „takie jak częstomocz, biegunka, drżenie ciała, wzmożone pocenie 
się, niekiedy riudności, a nawet wymioty" (Teutsch). Podobnie też jak przed 
koszmarem snu broni się czasem śniący myślą, że jest to tylko sen, tak przed 
koszmarem obozowym obroną było poczucie derealizacji, nierzeczywistości tego, co
otacza. Zdaniem Teutscha występowało ono rzadko (u 5 zbadanych przez niego 
byłych więźniów), zdaniem innych miało być dość typowe.
Nie trzeba chyba udowadniać, że rzeczywistość obozowa tak dalece odbiegała od 
rzeczywistości życia na wolności, iż zetknięcie się z nią dla każdego musiało 
być silnym wstrząsem. Oczywiście ci, którzy przeszli już przez gestapowskie 
więzienia, byli w pewnym stopniu do nowej rzeczywistości przyzwyczajeni i na 
ogół pierwsza reakcja była u nich słabsza. Nawet stykając się z życiem obozowym 
pośrednio, tj. zwiedzając poobozowe muzea, przeglądając zdjęcia, czytając 
wspomnienia itp, reaguje się w pewnym stopniu podobnie, oczywiście bez 
porównania słabiej, tj. uczuciem oszołomienia, lęku i przygnębienia lub wrażenia
nierealności.
Sytuacja niezwykła budzi zawsze uczucie lęku, który można określić jako 
„dezintegracyjny", gdyż wywołany jest zaburzeniem istniejącej struktury 
interakcji, jaka wytworzyła się w ciągu życia między jednostką a jej 
środowiskiem. Struktura ta umożliwia przewidywanie w pewnym stopniu tego, co 
nastąpi i planowanie swojej aktywności. Wprawdzie w ciągu życia stale styka się 
z czymś nowym i niezwykłym, dzięki czemu struktury interakcji z otoczeniem wciąż
zostają burzone i budowane na nowo, to jednak nigdy na ogół „nowe" nie jest 
całkowicie nowe, wiele jest w nim elementów znanych, tak że w niezwykłej nawet 
sytuacji nie staje się całkowicie bezradnym. Istnieje pewna granica tolerancji 
na niezwykłość, tj. na to, do czego nie jest się przyzwyczajonym, poza którą 
występuje reakcja paniczna: strachu i bezradności. Przy tym jedno wzmaga drugie,
uczucie paniki paraliżuje celową aktywność, a niemożność działania wzmaga lęk. 
Trudno w tym miejscu wdawać się w dyskusję, od czego zależy tolerancja 
dezintegracyjna (tolerancja na niezwykłość). Na pewno odgrywa tu rolę wrodzona 
dyspozycja, nabyte w ciągu życia obycie się z sytuacjami niezwykłymi, 
zwiększające plastyczność reakcji i zdolność adaptacji, ogólna sprawność układu 
nerwowego itd. U osób z ograniczo-
19
li f

Strona 7

Kępiński Rytm życia

nymi zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym tolerancja ta wyraźnie maleje; nowa
sytuacja może wywołać u nich katastroficzną reakcje. Goldsteina. W związku też 
ze starczymi zmianami w układzie nerwowym tolerancja dezintegracyjna maleje w 
podeszłym wieku, stąd przysłowie, że „starego dębu się nie przesadza".
„Ceremoniał powitalny", jakim witano Zuganga w obozie, zwiększał uczucie 
oszołomienia i własnej bezsilności. Jeśli więźniowi nie udało się wyjść z tego 
stanu, zmieniał się w bezwolny automat i kończył jako „muzułman". Lekarze, 
którzy przeżyli obóz, podkreślają, że znikały tam nerwice i choroby 
psychosomatyczne. Można by jako hipotetyczne wyjaśnienie przyjąć, że zniszczenie
struktury przed-obozowego sposobu życia było w tych wypadkach korzystne, gdyż 
struktura ta była patogenna. Poza tym moment biologicznego zagrożenia mógł tu 
działać mobilizująco, znosząc nerwicową stagnację i rozchwianie.
Obozy koncentracyjne były obozami zagłady, stanowiły ważną część planu 
zniszczenia tego, co zagrażało „rasie wspaniałych Niemców". Totalne zagrożenie 
stanowiło więc zasadniczą cechę życia obozowego i dotychczas pozostaje nie 
wyjaśnioną zagadką, jak można było przeżyć obóz koncentracyjny. „Dieta 
zestawiona dla szczurów wedle schematu żywienia w obozach - jak pisze 
Kowalczykowa -nawet bez ograniczeń ilościowych wywołuje u zwierząt 
doświadczalnych typowy zespół choroby głodowej już po okresie trzech miesięcy." 
A głód był przecież tylko jednym z cierpień obozowych, i to nie zawsze na 
pierwszym miejscu podawanym. Analiza przeżyć obozowych, jak się zdaje, zmusza do
rewizji niektórych poglądów panujących do niedawna w medycynie, w których zbytni
nacisk kładło się na momenty natury fizjologicznej i biochemicznej przy pewnym 
lekceważeniu czynników natury psychologicznej. Zdeptanie godności człowieka, 
utrata najbliższych, brak wsparcia moralnego ze strony towarzyszy niedoli były 
często silniej odczuwane niż cierpienia natury fizycznej. Większość byłych 
więźniów i autorów zajmujących się tym zagadnieniem jest zgodna co do tego, że o
przetrwaniu decydowała chęć przeżycia, wiara, że obóz nie będzie trwać wiecznie,
możność oparcia się o kolegów i przyjaciół. Człowiek, który się załamał, zwykle 
ginął.
W sytuacji zagrożenia życia szczególnie ostro występuje pierwsze prawo 
biologiczne: walki o zachowanie życia. W warunkach obozowych przybierało ono 
drastyczne nieraz formy. Jak pisze Sterkowicz, „łatwo być szlachetnym w 
warunkach sprzyjających, trudniej jednak in articulo mortis". Brzezicki we 
wspomnieniach z Sachsenhausen o sobie i swych kolegach-profesorach mówi: „Po 
miesiącu znikała powoli politura każdego z nas." Wydaje się oczywiste, że w 
życiu obozowym nie można było stosować norm postępowania obowiązujących w życiu 
normalnym, stąd trudność oceny moralnej, zwłaszcza dla tych, którzy sami obozu 
nie-przeżyli. Niemniej jednak-przy całej brutalizacji i biologizacji życia 
obozowego, wynikającej
20
z faktu, że jedzenie i śmierć było tym jednym, co się liczyło, a wszystko inne 
zostało zdarte - by przetrwać obóz, trzeba było się w pewnym stopniu wyrwać spod
przemożnego prawa zachowania życia za wszelką cenę.. Ci, którzy temu prawu 
całkowicie ulegli, tracili człowieczeństwo, a z nim często szansę przetrwania. 
Do cech ludzkich istotnych dla przeżycia obozu należała bowiem zdolność 
wewnętrznego przeciwstawienia się temu, co się wokół działo, przez stwarzanie 
innego świata, czy to w marzeniach o przyszłości, czy we wspomnieniach o 
przeszłości, czy też - bardziej realnie - przez przyjaźń, pomoc współwięźniowi, 
próby organizowania życia innego niż obozowe itd. Był to jedyny sposób wyrwania 
sią spod automatyzmu życia obozowego. Prawa biologiczne w maksymalnym swym 
nasileniu zamieniają człowieka w automat, przestaje on sobą kierować, a rządzi 
nim głód, ból, lęk przed śmiercią w wypadku pierwszego prawa: zachowania życia, 
a popęd seksualny w wypadku drugiego: zachowania gatunku. W życiu obozowym 
drugie prawo wobec konieczności obrony pierwszego schodziło na daleki plan. 
Paradoks polegał na tym, że walka o zachowanie życia jako normalna reakcja na 
panującą w obozie tendencję do jego zagłady zwiększała poczucie, że jest się 
wobec potrzeb biologicznych bezsilnym automatem, a właśnie automatyzm był jedną 
z cech 'koszmaru obozowego, który przyczyniał się do unicestwienia jednostki w 
obozie. W ten sposób prawo zachowania życia działało jakby samo przeciw sobie. 
Człowiek, który nie potrafił mu się przeciwstawić, zwalczyć swego głodu, 
panicznego lęku, znieść bólu, myśleć choćby przez chwilę o czymś innym niż to, 
co go bezpośrednio otaczało i boleśnie mu doskwierało, sam siebie skazywał na 
zagładę. Stawał się bezwolnym organizmem automatycznie walczącym o zachowanie 
życia, szybko, tracił siły i zmieniał się w „muzułmana".
Makabryczna sceneria obozowa, poniżenie od pierwszego momentu godności ludzkiej,
tortury fizyczne i moralne, głód, ból, lęk przed śmiercią i trudna do opisania 
suma cierpień obozowych sprawiały, że każdy w sytuacji obozowej czuł się 
całkowicie bezsilny, przynajmniej z początku, zanim zobojętniał i nie wytworzył 

Strona 8

Kępiński Rytm życia

sobie jakiegoś obozowego modus vivendi. Zresztą nastawienie odgórne w stosunku 
do więźnów było takie, by traktować ich jako automaty, których siłę roboczą 
należy wyzyskać aż do całkowitego wyniszczenia. Więzień, poddany działaniu 
niesłychanej zewnętrznej presji, a jednocześnie oszołomiony niesamowitością 
otaczającego go świata obozowego, musiał przyjąć narzucony mu sposób widzenia 
siebie, stawał się bezwolnym automatem, popychanym, bitym, maltretowanym, ślepo 
posłusznym rozkazowi, marzącym jedynie o zaspokojeniu swych podstawowych 
potrzeb. Jeśli nie potrafił przeciwstawić się tej zewnętrznej presji, inaczej 
popatrzeć na siebie, niż czynili to jego oprawcy, wkrótce spełniał ich plan: 
stawał się „muzułmanem" i umierał w upodleniu. Upodlenie śmierci było bowiem 
jedną z cech życia obozo-
21
wego. Cechą każdej kultury ludzkiej jest szacunek wobec śmierci i kult zmarłych,
w którym wyraża się ludzka tęsknota do nieśmiertelności. Więzień obozu 
koncentracyjnego, przestając być oficjalnie człowiekiem, musiał być też 
pozbawiony tego aspektu człowieczeństwa.
Zagadnienie automatyzmu wiąże się z problemem władzy i struktury, którą narzuca 
ona swoim podwładnym. Ideałem organizacji z punktu widzenia władzy jest 
stworzenie z podległych jej członków ślepo posłusznych wykonawców. W tym celu 
należy ich przepoić ideą, tj. strukturą, która ma być w czyn wprowadzana. Gdy 
ten manewr zaszczepienia ideologicznego się uda, na zasadzie reakcji lawinowej 
rozwija się automatyzm aparatu władzy. Wszystko, co jest danej strukturze 
przeciwstawne, musi być zniszczone. Jedyną oceną etyczną staje się ślepe 
wykonanie rozkazu. Obraz świata ulega uproszczeniu: dobre jest tylko to, co 
zgadza sią ze strukturą narzuconą przez władzę, a złe, co się jej sprzeciwia. 
Niszczenie „złego", dając upust tkwiącym w każdym człowieku tendencjom 
agresywnym, przybiera charakter lawinowy. Poza wyznawaną strukturą świata widzi 
się tylko zło, które musi być zniszczone, i jego niszczenie jest cnotą.
Mimo że faktycznie zagrożenie życia może nie istnieć przy przyjęciu odpowiedniej
konstrukcji ideologicznej, życie redukuje się do pierwszego prawa biologicznego:
„zwyciężę lub zostanę zwyciężony", ta pseudobiologizacja („pseudo", bo powstała 
z fałszywej koncepcji otaczającego świata) prowadzi do brutalizacji życia, 
zmienia je w koszmar walki o przetrwanie, któremu nie można się przeciwstawić, 
jest się w tę walkę wciągniętym tak, jak wciągniętym się jest w koszmarny sen. 
Obie więc strony - prześladowani i prześladowcy - włączeni byli w piekielną 
maszynę zniszczenia; jedni nie mogli się jej przeciwstawić, ponieważ byli 
owładnięci ideą Herrenvolku i związani posłuszeństwem władzy, a drudzy, gdyż 
byli przez nią zgniatani. U jednych i drugich naczelną zasadą stała się dewiza 
„zwyciężę lub zostanę zwyciężony". U jednych wypływała ona z prawdziwego 
biologicznego zagrożenia, u drugich z fikcyjnego, opartego na fałszywej 
ideologii. Jedni nie mogli być sobą, gdyż nie pozwalał im na to automatyzm życia
zredukowanego do biologicznej walki o przetrwanie, drudzy, bo nie pozwalał im na
to automatyzm narzuconej i akceptowanej ideologii.
Warunkiem przeżycia obozu było wyrwanie się, przynajmniej częściowe, z jego 
koszmaru, przeciwstawienie się czterem zasadniczym jego cechom: niesamowitości, 
bezsilności, biologicznemu zagrożeniu i automatyzmowi. Dwa mechanizmy odgrywały 
tu zasadniczą rolę: stępienia uczuciowego i znalezienia choćby nikłych elementów
dawnej struktury życia.
„U przeważającej liczby badanych - jak pisze Teutsch - nastąpiło w okresie 
pierwszych 3-6 miesięcy pobytu w obozie odwrażliwienie, zobojętnienie uczuciowe,
22
osłabienie reakcji emocjonalnej na różne urazy życia obozowego." Autor słusznie 
zwraca uwagę, że gdyby takie stępienie uczuciowe wystąpiło w warunkach życia 
normalnego, traktowano by dane zjawisko jako patologiczne, natomiast w warunkach
obozowych było ono „fenomenem przystosowawczym, pomocnym w znoszeniu warunków 
życia obozowego, chroniącym człowieka przed upadkiem, załamaniem i zgubą".
Wszystko to, co przypominało choć w minimalnym stopniu życie inne, nie-obozowe, 
pozwalało więźniowi choćby na chwilę oderwać się od przytłaczającej 
rzeczywistości, a tym samym być sobą, a nie więźniem-automatem. Był to pierwszy 
krok do zdobycia wewnętrznej wolności. Objawy ludzkiego uczucia, życzliwości, 
spotkanie znajomego z czasów wolności, wspominanie czasów minionych lub snucie 
marzeń o przyszłości, wykłady profesorów w Sachsenhausen itd., wszystko to 
przywracało dawną strukturę życia. Tak więc zobojętnienie wobec tego, co się 
działo naprawdę, a z drugiej strony wyczulenie na to, co przywracało normalny 
obraz życia - stwarzało szansę przetrwania, więzień nie stawał się automatem, 
ale zachowywał swoje człowieczeństwo.
Istotnym momentem człowieczeństwa jest zdolność wyboru i decyzji; automat, jak 
wiadomo, jej nie ma. Organizacja życia obozowego zmierzała przede wszystkim do 
jej zniszczenia; był to pierwszy krok do unicestwienia człowieka, następnym była

Strona 9

Kępiński Rytm życia

już biologiczna zagłada. Wspomnienia byłych więźniów zapewne wskazują na to, że 
zdolność planowania wyboru decyzji i celowej aktywności tworzyła się przede 
wszystkim w grupie. Więzień sam czuł się bezsilny; w grupie towarzyszy nabierał 
wiary w siebie. „My możemy" wyprzedzało „ja mogę". Przestrzeń swobodna, która 
jest konieczna dla każdej aktywności celowej, była najpierw przestrzenią 
kolektywną, a później dopiero stawała się indywidualną, gdy więzień, wsparty 
przez towarzyszy niedoli, nie czuł się już zmiażdżony obozową machiną i miał na 
tyle siły, by się jej przeciwstawić.
Znaczenie obozowej „psychoterapii grupowej" podkreśla w swych wspomnieniach 
psychiatra wiedeński Franki. Oświęcimski szpital obozowy, w okresie gdy był już 
opanowany przez więźniów politycznych, spełniał, jak się zdaje, swe działanie 
lecznicze nie tyle dzięki stosowanym lekom i zabiegom, ile właśnie dzięki 
atmosferze koleżeństwa i ludzkości. We wspomnieniach obozowych wiele bowiem 
można znaleźć przykładów ścisłej zależności stanu fizycznego od psychicznego. 
Powrót do zdrowia był często uzależniony od powrotu do człowieczeństwa. 
Przemawiał-również za tym fakt, że obozowe więzy koleżeństwa i przyjaźni 
przetrwały próbę czasu i dotąd u wielu byłych więźniów są najsilniejsze, tak że 
traktować je można jako podstawową grupę odniesienia (Orwid). Odegrały one 
decydującą rolę w przeciwstawieniu się obozowemu koszmarowi.   «*               
    .,-    ...   ..
23
Sen koszmarny zostawia zwykle po sobie ślad; nawet gdy treść jego się zapomni, 
pozostaje przez pewien czas uczucie znużenia, rozdrażnienia, przygnębienia. 
Podobny ślad, tylko znacznie trwalszy, pozostawia często psychoza, zwłaszcza 
typu schizofrenicznego, która nierzadko jest koszmarem przeżywanym na jawie. Typ
zmian po psychozie jest zresztą podobny do zmian osobowości stwierdzonych u 
byłych więźniów, mianowicie przygnębienie, nieufność, wybuchowość (Leśniak).
Nie wiemy, w jakim stopniu życie nasze na jawie jest realizacją naszych marzeń 
sennych, nie wiadomo też, czy koszmar obozów koncentracyjnych przed swym 
urzeczywistnieniem nie był koszmarem sennym u wielu może ludzi. W każdym razie 
jego realizacja pozostawiła trwały ślad w historii gatunku ludzkiego. Znaczenie 
tego śladu może być korzystne, jeśli pamięć obozów koncentracyjnych zohydzi na 
zawsze wojnę i jej fałszywych proroków.
Oświęcimskie refleksje
Wbrew może nadziejom wielu ludzi Oświęcim, Hiroszima, japońska wojna 
bakteriologiczna - największe zbrodnie ostatniej wojny - nie zbladły pod wpływem
lat, a ciężar odpowiedzialności, który obarcza nie tylko głównych winowajców, 
ale w pewnej mierze cały świat cywilizowany, nie stał się lżejszy.
Pytania „jak" i „dlaczego" zamiast słabnąć, natarczywie nasuwają się coraz 
większym rzeszom ludzi i nadal czekają na wyczerpującą odpowiedź. Jak mogło 
dojść do tego rodzaju zbrodni? Dlaczego ludzie potrafili tak się znęcać nad 
niewinnymi ofiarami i jak niektóre ofiary mogły te okrucieństwa wytrzymać? Jak 
zbrodnie ostatniej wojny odbiły się na bezpośrednich ofiarach, a także na tych, 
którzy zetknęli się z nimi tylko pośrednio? Innymi słowy: czy i jak zaciążyły 
one na dalszej historii jednostek i całej ludzkości? Nie wiadomo, czy uda się na
te pytania w pełni odpowiedzieć, gdyż prawie każda próba odpowiedzi zahacza o 
najgłębsze i najbardziej istotne zagadnienia ludzkiego życia, a tych zwykle 
wyjaśnić się w całości nie da.
W jakimś sensie obowiązkiem psychiatry, który z natury swojej specjalizacji 
zajmuje się całościowym aspektem życia ludzkiego, jest próbować - choćby 
nieudolnie - odpowiedzieć na niektóre pytania. Zagadnienia te zresztą rzucają 
wiele nowego światła na naturę ludzką i rozszerzają tym samym horyzont 
psychiatryczny.
Erich Fromm - socjolog i psychiatra amerykański, jeden z twórców tzw. szkoły 
kulturowej w psychiatrii - uważa, że charakterystyczną cechą współczesnej 
cywi-iizacji jest sprzeczność między konkretem a abstrakcją. Pod wpływem 
technizacji otoczenie człowieka coraz bardziej oddala się od niego w sensie 
emocjonalnym, staje się dalekie i obce. Przykładem może być porównanie dawnych 
wojen, w których kontakt z wrogiem był bardziej bezpośredni, ze współczesną 
wojną techniczną, w której staje się on bezosobowy i bezemocjonalny. Lotnik, 
który bez najmniejszego wzruszenia przez naciśnięcie guzika uśmierca tysiące 
ludzi, może zapłakać z powodu straty swego ukochanego psa. Tysiące ludzi są dla 
niego abstrakcją, pies - konkretem.
25
f
Człowiek patrzy na otaczający go świat pod kątem swego oddziaływania nań. W ten 
już sposób skonstruowany jest układ nerwowy, że percepcja wiąże się 
nierozerwalnie z aktywnością. Komórka nerwowa za pomocą wielu dendrytów 
przyjmuje różne informacje (impulsy) ze swego otoczenia, by na ich podstawie 

Strona 10

Kępiński Rytm życia

wysłać tylko jednym kanałem (aksonem) rozkaz do działania. Podstawowa jednostka 
fizjologiczna, łuk odruchowy, składa się z ramienia doprowadzającego i 
odprowadzającego. W ten sposób w samej strukturze układu nerwowego tkwi 
zamknięcie możliwości poznawczych organizmu w granicach jego działania.
Homo faber kształtuje swoje widzenie świata według narzędzia, którym ten świat 
zdobywa. Inaczej wyglądał świat otaczający, gdy w ręku człowiek trzymał kamień 
czy maczugę, niż gdy posługuje się on skomplikowaną aparaturą techniczną.
Jednym z największych może niebezpieczeństw postępu technicznego obok wielu 
niezaprzeczalnych korzyści jest to, że widzi się świat technicznie, tj. przez 
pryzmat maszyny, którą ten świat się zdobywa. Maszyna staje się często 
ważniejsza od człowieka i uważana jest za wartościujące kryterium osiągnięć 
ludzkich. Otaczający świat staje się martwy, emocjonalnie obojętny, jeśli nie 
wrogi, można z nim zrobić, co się zechce, zależnie od aktualnych potrzeb. 
Ponieważ świat ludzki to przede wszystkim świat społeczny, przeto w ten sposób 
patrzy się na poszczególnych ludzi i społeczeństwo. Człowiek jest częścią 
maszyny mniej lub więcej wydajną w pracy, potrzebującą od czasu do czasu 
wypoczynku lub reperacji. Wystarczy dodać trochę chemikaliów czy wykonać jakieś 
zabiegi, by ta część pracowała dalej. Społeczeństwo jest skomplikowaną maszyną, 
składającą się z milionów kółek i trybików (poszczególnych ludzi), które można 
odpowiednio nastawiać, sterować, usuwać. Nie trzeba dodawać, że tego rodzaju 
obraz świata ludzkiego, jak i w ogóle przyrody, nie jest prawdziwy.
Człowiek nie chce być uważany za kółko w maszynie, buntuje się przeciw temu jego
poczucie wolności (Pawłowowski odruch wolności), a także potrzeba uczuciowego 
oddźwięku. Człowiek nie może być - jak część składowa maszyny - uczuciowo 
obojętny; musi on kochać i nienawidzić, a także być kochanym i nienawidzonym. 
Przy akceptacji technicznego spojrzenia na świat człowiek czuje się nie tylko 
samotny i opuszczony, ale też zagrożony; świat wydaje mu się niebezpieczny i 
wrogi.
Uczucie emocjonalnej izolacji budzi tęsknotę za silnym uczuciowym powiązaniem, 
stąd łatwość zespalania się odizolowanych jednostek w sztucznych grupach, 
służących takiemu czy innemu systemowi urojeniowemu. Tworzą się związki na 
śmierć i życie, w których dla „idei" wszystko się poświęca i w których poczucie,
że się jest automatem, zostaje skompensowane wielkością „idei" i emocjonalną 
więzią grupową; bez swych „towarzyszy" byłoby się samotnym kółkiem, niczym.
26
Dlatego też rozbicie monolitycznej jedności grupy lub też zachwianie wiary w 
system urojeniowy prowadzi prawie momentalnie do rozproszkowania całej grupy; 
skomplikowana machina społeczna rozlatuje sie. na bezużyteczne trybiki i kółka, 
bo - jak każdy twór sztuczny - jest nietrwała.
W społeczeństwie „maszynowym" ginie poczucie odpowiedzialności, podstawowe - jak
wiadomo - dla normalnego rozwoju człowieka; wypełnia się tam tylko rozkaz, jest 
się automatem, rozwój zostaje zatrzymany, człowiek ulega skarłowace-niu. 
Poczucie winy związane z popełnionymi zbrodniami zmniejsza się lub całkowicie 
niweluje, gdyż trudno je mieć w stosunku do przedmiotu (nie można skrzywdzić 
kółka w maszynie) i trudno czuć sie. winnym, jeśli samemu jest się automatem 
spełniającym tylko ślepo rozkazy. Brak poczucia winy nie zmniejsza jednak 
odpowiedzialności. Chcąc nie chcąc musi się odpowiadać za swoje czyny i za to, 
że stało się automatem.
Nie chodzi tu bynajmniej o próbą zmniejszenia winy zbrodniarzy wojennych (choć 
warto zwrócić uwagę na notoryczny u nich brak poczucia winy) ani też o 
wyjaśnienie mechanizmu rodzenia się tych zbrodni (sprawa jest bardzo 
skomplikowana i wciąż jeszcze nie wyjaśniona), usiłowano tylko zwrócić uwagę na 
niebezpieczeństwo zbrodniczego postępowania, często nawet bezmyślnego, tkwiące w
technicznym patrzeniu na człowieka i społeczeństwo. Technicznego patrzenia na 
świat nie należy oczywiście mieszać z postępem technicznym; pierwsze może być 
niebezpieczne, drugi tylko korzystny.
Adolf Gawalewicz w swojej książce wyraża pogląd, że z „poczekalni do gazu" (z 
bloku nr 7) udało się wyjść żywo tylko nielicznej garstce z tych, którzy 
wierzyli.. w „rzeczy niemożliwe, nieprawdopodobne", tj. w to, że „im właśnie uda
się mimo wszystko wyjść cało". „Naturalnie sama wiara nie wystarczała, trzeba 
było zdobywać się na działanie w ramach realnych, wprawdzie minimalnych i 
beznadziejnych, możliwości kierowania swym postępowaniem. Trzeba było być 
«muzułmanem aktywnym»." Autor przytacza znamienny przykład, ilustrujący, jak 
wielkie znaczenie dla przetrwania obozu miało słowo: „ja chcę". „Kto myślał 
inaczej, ten nie żył. Pewnej nocy jeden z moich towarzyszy, o bardzo dobrej 
jeszcze kondycji fizycznej, zwierza mi się: już mam tego dosyć, to beznadziejna 
sprawa, ja już nie chcę żyć. Istotnie, w kilka godzin później wynieśliśmy jego 
zwłoki pod ścianę baraku."
Nie należy zapominać, że jeszcze do niedawna, bo w okresie międzywojennym, 

Strona 11

Kępiński Rytm życia

większość psychiatrów i psychologów negowała istnienie wolnej woli. Tymczasem w 
sytuacji maksymalnego chyba zniewolenia człowieka i zdeptania jego godności, 
zdolności wyboru, wola przeżycia odgrywała decydującą rolę.
I może wydawać się to paradoksalne, że ci, którzy byli w sytuacji krańcowej, 
potrafili jeszcze powiedzieć: „ja chcę" lub „ja nie chcę", natomiast ich 
prześladowcy,
27
ł
w sytuacji materialnie i moralnie bez porównania lepszej, powiedzieć tego nie 
potrafili. Prawdziwie żywymi ludźmi w obozie byli ci, którzy znajdowali się na 
granicy śmierci, a ci, którzy na swych czapkach nosili trupie czaszki, byli nie 
żywymi ludźmi, ale automatami.
Mimo bogatej literatury obozowej człowiek, który sam nie przeżył obozu, nie jest
w stanie wyobrazić sobie, co się tam działo. Cierpienia, które były treścią dnia
i nocy każdego więźnia, przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Zagadnienie to 
nurtowało również najwybitniejszych pisarzy. Np. Zofia Nałkowska, która brała 
udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskich, 
zwiedzała byłe obozy i miejsca kaźni, rozmawiała z byłymi więźniami i świadkami 
zbrodni, zestawiła wybór swych spostrzeżeń w szkicach pt. Medaliony (1946), 
uznanych za znakomity, wstrząsający, syntetyzujący dokument zbrodni 
hitlerowskich, odgrywający szczególną rolę w literaturze obozowej. Autorka ta 
zdawała sobie sprawę, że „tego, co przeżyli ludzie [w obozach i więzieniach 
hitlerowskich], nie da się wyrazić słowami". Człowiekowi, który usiłuje 
retrospektywnie ogarnąć ogrom zbrodni, trudno jest w ogóle pojąć ich istotę. W 
Medalionach Nałkowska pisze: „Rzeczywistość jest do wytrzymania, gdyż nie cała 
dana jest w doświadczeniu. Albo dana niejednocześnie. Dociera do nas w ułamkach 
zdarzeń, w strzępach realizacji. Dopiero myśl o niej usiłuje pozbierać ją, 
unieruchomić i zrozumieć."
Był to inny świat, tak jak inny jest świat psychotyka. Wchodząc do obozu 
więźniowie przeżywali często stan ostrej derealizacji; to, co widzieli, wydawało
im się nierzeczywiste jak koszmarny sen, tak bowiem inny był to świat od 
zwykłego ludzkiego świata. „Pomyślałem sobie: to przecież wszystko nie może być 
prawdą, to jest jakby ze snu sen..." - wspomina A. Gawalewicz.
Każda psychoza, zwłaszcza typu schizofrenicznego, zostawia po sobie ślad; 
człowiek po przejściu jej jest już innym człowiekiem. Podobnie ci, co przeszli 
obóz, stali się innymi ludźmi; trudno było im się z powrotem przystosować do 
zwykłego życia. Zmieniła się - przynajmniej na jakiś czas - ich ocena ludzi, 
hierarchia wartości, cele życia, a nawet osobowość. Z drugiej strony obóz był 
sprawdzianem ich wytrzymałości. W każdym człowieku tkwi proporcja heroiczna, 
chęć sprawdzenia siebie: ile potrafię wytrzymać, do czego jestem zdolny. Może 
dlatego w tzw. kulturach pierwotnych poddaje się młodych ludzi ciężkim próbom, j
po których przejściu dopiero stają się członkami grupy dojrzałych mężczyzn. Ci,|
co przeszli obóz, próbę tę wytrzymali, stąd może bierze się ich poczucie 
wyobco-J wania w stosunku do zwykłych ludzi i szukanie grup odniesienia 
wyłącznie wśród byłych więźniów, gdyż ci tylko potrafią ich zrozumieć.
i i h
Psychopatologia władzy
„Obóz koncentracyjny nauczył mnie jednego: nienawidzić dyscypliny i porządku" - 
powiedział w dyskusji na jednym z posiedzeń Krakowskiego Oddziału Polskiego 
Towarzystwa Lekarskiego, na kilka lat przed śmiercią, prof. dr Jan Miodoński, 
były więzień obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Sformułowanie wydawać by 
się mogło dziwne, biorąc pod uwagę, jak wielką rolę w życiu jednostek i 
społeczeństw odgrywa dyscyplina i porządek.
Słowo „dyscyplina" pochodzi od łacińskiego discipulus i discere. Od chwili 
urodzenia jesteśmy „uczniami" otaczającego nas środowiska społecznego i uczymy 
się wciąż nowych rodzajów „porządku", które integrują nasze sposoby zachowania 
się. Dzieje się to począwszy od dyscypliny przyjmowania pokarmów, funkcji 
wy-dalniczych, ruchów lokomocyjnych i chwytnych, przez dyscyplinę najwyższej 
formy ruchu: słowa, dzięki której zdobywamy gotowy system widzenia otaczającego 
świata, myślenia i odczuwania, aż po wszelkie rodzaje porządku społecznego, 
poznawczego, estetycznego, moralnego itd., z którymi w ciągu naszego życia się 
stykamy i którym się podporządkowujemy.
Nie znamy definicji życia, lecz jeśli za fizykiem Schroedingerem przyjmiemy, że 
jest nim ustawiczne przeciwstawianie się entropii, czyli tendencji materii do 
bezładnego ruchu cząsteczek, wówczas porządek staje się najbardziej istotną 
cechą życia.
W ustawicznej wymianie energii i informacji ze środowiskiem (metabolizm 
energetyczny i informacyjny) każdy żywy ustrój, od najprostszego do najbardziej 
skomplikowanego, stara się zachować swój własny porządek. Utrata tego porządku 

Strona 12

Kępiński Rytm życia

jest równoznaczna ze śmiercią, jest zwycięstwem drugiego prawa termodynamiki 
(entropii). Mimo pozornej stałości żywego ustroju żaden atom w nim nie pozostaje
ten sam; po krótkim stosunkowo czasie zostaje wymieniony przez atom środowiska 
zewnętrznego. Stała pozostaje tylko struktura, swoisty porządek, specyficzny dla
danego ustroju. Ta swoistość, czyli indywidualność, odnosi się zarówno do po-
29
rządku na poziomie biochemicznym (swoistość białek ustroju), fizjologicznym 
morfologicznym, jak też informacyjnym.
Ten ostatni rodzaj porządku dotyczy sygnałów odbieranych ze świata otacza jącego
i swoistych reakcji nań. Dzięki metabolizmowi informacyjnemu „moim staje się nie
tylko własny ustrój, ale też otaczający świat, który się w swoisty sposób 
spostrzega, przeżywa i swoiście nań reaguje, W miarę filogenetycznego rozwoju 
układu nerwowego metabolizm informacyjny odgrywa coraz większą rolę w porównaniu
z metabolizmem energetycznym.
Utrzymanie porządku swoistego dla danego ustroju wymaga od niego stałego 
wysiłku, który jest warunkiem życia. Wysiłku życia, który przeciwstawia się 
entropii, a którego wygaśnięcie oznacza śmierć, częściowo oszczędza biologiczne 
dziedziczenie. Dzięki niemu swoisty porządek przenosi się z jednego pokolenia na
drugie. Reprodukcja seksualna zapewnia większą rozmaitość struktur, gdyż plan 
genetyczny powstały z połączenia dwóch komórek rozrodczych jest nowym planem, a 
nie wiernym odbiciem planu komórki macierzystej, jak w wypadku reprodukcji 
asek-sualnej. Ta ostatnia przypomina produkcje, techniczną, w której wytwarzane 
modele są wiernym odbiciem prototypu.
Człowiek obok dziedziczenia biologicznego dysponuje dziedziczeniem społecznym, 
dzięki któremu może wejść w posiadanie określonych wartości materialnych' i 
duchowych. Wysiłek tysięcy pokoleń, związany z wykształceniem mowy, pisma, 
wiadomości o świecie, wartości moralnych, artystycznych, urządzeń technicznych 
itp., jest mu przekazywany od momentu urodzenia. Gdyby tej spuścizny był 
pozbawiony, musiałby wciąż zaczynać od nowa. Rozwój kultury byłby niemożliwy.
Zagadnienie porządku wiąże się integralnie z problemem władzy. Aby otaczające 
środowisko przekształcić w swój własny porządek, strukturę własnego ustroju, 
trzeba tę część otoczenia najpierw zdobyć, stać się jej panem i władcą. Walka o 
władzę nad terenem, na którym się żyje, jest cechą nie tylko ludzką, lecz 
zwierzęcą, a nawet roślinną. Próba zajęcia obszaru władzy przez intruza wywołuje
u zwierząt, reakcję agresji lub ucieczki; banalnym przykładem jest pies warczący
na tego, kto chce odebrać mu jego kość. Socjologia zwierząt dostarcza wielu 
interesujących, przykładów zarówno walki o władzę, jak i hierarchii, jaka się w 
grupach zwierząt wytwarza.
Zagadnienie władzy istnieje też wewnątrz ustrojów wielokomórkowych. W 
wielomiliardowym „społeczeństwie" komórek musi istnieć określony porządek, 
Porzą-* dek ten jest zakodowany w substancji gpnetycznej, która stanowi istotną 
składową każdego jądra komórkowego. Jest ono „mocodawcą" komórki. Bez niego nie 
może ona istnieć. Układ endokrynny i nerwowy spełniają w ustroju rolę jakby 
pomocniczą
30
w stosunku do planu genetycznego, wzmacniają jego działanie integrujące, 
modelując plan działania zależnie od aktualnych potrzeb ustroju i warunków 
otoczenia.
Chorobę nowotworową można by określić jako „bunt" komórki przeciw obowiązującemu
w danym ustroju porządkowi. Komórki nowotworowe, uwolniwszy sią od ogólnej 
dyscypliny, swobodnie, „nie licząc się" z resztą ustroju, zaspokajają swe prawa 
do zachowania swego życia i życia swego nowego gatunku. Rozrastają się i 
rozmnażają kosztem innych „nie zbuntowanych" komórek.
Patrząc na ustrój całościowo, nie można pominąć zagadnienia władzy; zarysowuje 
się ona nawet u ustrojów stojących na najniższych szczeblach filogenezy. Aby żyć
i rozmnażać się, trzeba zdobywać otaczający świat. To zagadnienie, jak wiele 
spraw zasadniczych życia ludzkiego, występuje w patologicznie wyolbrzymionej 
postaci, również w schizofrenii. Chory, zwłaszcza w ostrym okresie schizofrenii,
w swoich patologicznych przeżyciach często oscyluje między poczuciem boskiej 
wszechmocy, w którym odczytuje on myśli ludzkie, kieruje ich wolą, rządzi 
biegiem wydarzeń na ziemi i we wszechświecie, a poczuciem całkowitej utraty 
władzy, gdy inni odczytują jego myśli, kierują jego ruchami, mową i myślami, gdy
czuje się automatem obezwładnionym przez otaczający świat. W przedchorobowej 
linii życiowej schizofreników często na pierwszy plan wysuwają się trudności 
zdobycia swego miejsca w otaczającym świecie i właściwego ustawienia dylematu 
„rządzę i jestem rządzony".
Zagadnienie władzy wiąże się nie tylko z prawem zachowania życia, lecz też z 
prawem zachowania gatunku i z metabolizmem informacyjnym. W pierwszym wypadku 
władza jest jednostronna, a w drugim i trzecim obustronna. Ta część otoczenia, 

Strona 13

Kępiński Rytm życia

która musi zostać zniszczona i wchłonięta, by dostarczyć ustrojowi potrzebnej mu
energii do życia, nie ma już nad nim władzy. W kontakcie seksualnym i erotycznym
władza jest obustronna. Jest się panem i niewolnikiem swego partnera. W wymianie
sygnałów z otoczeniem musi się przyjmować porządek otoczenia, jednocześnie 
starając się mu narzucić swój własny.
Trzy rodzaje władzy nad otoczeniem określa ten sam zaimek dzierżawczy „mój". 
„Moimi" są: jedzenie, mieszkanie, pieniądze itd., przedmioty zabezpieczające 
prawo do zachowania życia. „Moimi" są osoby zapewniające prawo zachowania 
gatunku, w wąskim zakresie partner seksualny, w szerszym osoby należące do tych 
samych grup społecznych: rodzinnej, narodowej, religijnej, zawodowej, klasowej 
itp. U podstawy bowiem związków społecznych różnego rodzaju tkwi prawo 
zachowania gatunku. Grupa rodzinna, która stanowi najprostszą i najwcześniejszą 
ich formę, jest bezpośrednim wynikiem tego prawa. „Moimi" są wreszcie własne 
przeżycia, wrażenia, uczucia, myśli, zdobyte wiadomości, postanowienia i czyny. 
Sygnały
¦      31
płynące ze świata otaczającego zostają w swoisty sposób uporządkowane, 
warunkując swoistą na nie reakcją.
Metabolizm informacyjny, określony przez Pawłowa jako odruchowość bezwarunkowa i
warunkowa, rozszerza obszar władzy ustroju nad światem otaczającym. „Moim" staje
się nie tylko ta część otoczenia, która zostaje zasymilowana w sam ustrój, i nie
tylko ta, z którą przejściowe złączenie warunkuje powstanie nowego ustroju, lecz
znacznie szerszy krąg świata otaczającego, którego minimalne ilości energii, nie
odgrywające żadnej roli w metabolizmie energetycznym, stają się sygnałami 
warunkującymi zachowanie się ustroju. Metabolizm informacyjny jest wstępnym 
krokiem przed wejściem w kontakt asymilacyjny i reprodukcyjny ze światem 
otaczającym. Nim stanie się on „moim" w sensie tworzenia substancji własnego 
ustroju lub seksualnego złączenia, musi stać się „moim" w sensie możności 
orientowania się w nim. Ustrój musi „wiedzieć", jak się w nim poruszać, aby 
zaspokoić dwa podstawowe prawa biologiczne: zachowanie życia własnego i gatunku.
W miarę filogenetycznego rozwoju metabolizmu informacyjnego, który istnieje w 
każdej komórce w postaci jej zdolności odbierania bodźców z otoczenia i 
reagowania na nie, a który w ustrojach wielokomórkowych staje się przede 
wszystkim domeną w tym kierunku wyspecjalizowanych komórek (odbieranie bodźców -
receptory, reagowanie - efektory, a przenoszenie ich i uporządkowanie - komórki 
nerwowe), życie staje się coraz bardziej przygotowaniem do życia, jeśli za jego 
istotę przyjmuje się wypełnienie dwóch podstawowych praw biologicznych. 
Natomiast w ustrojach najprostszych życie zamyka się w spełnianiu tych praw, 
margines przygotowania jest minimalny. Świat otaczający służy im tylko do 
przekształcania go we własną strukturę ustroju, jest całkowicie „moim" światem 
lub, gdy tego warunku nie spełnia, grozi zagładą, rozbiciem własnego porządku, 
co jest równoznaczne ze śmiercią. Gdyby próba odtworzenia przeżyć na tym 
poziomie filogenezy nie była zbytnim fantazjowaniem, to można by przypuszczać, 
że oscylują one między poczuciem wszechmocy a poczuciem zagrożenia śmiercią; 
świat jest albo całkowicie „mój", albo całkowicie „obcy", przy czym obcość 
oznacza śmierć.
Zaspokojenie podstawowych potrzeb biologicznych łączy się z przeżyciami 
przyjemnymi, ich niezaspokojenie- z przeżyciami przykrymi. Świat „mój" 
przyciąga, a „obcy" odpycha. Władza nad otaczającym światem jest więc źródłem 
przyjemności, a jej brak źródłem uczuć przykrych. Świat „obcy" budzi lęk i 
agresję, pragnie się przed nim uciec lub go zniszczyć.
Co się tyczy zagadnienia władzy nad otoczeniem, istnieją pewne analogie między 
opisaną sytuacją a tą, w jakiej znajduje się człowiek w początkach swego rozwoju
ontogenetycznego, gdy jego układ sygnalizacyjny jest jeszcze czynnoś-
32
ciowo bardzo słabo rozwinięty. Podobnie jak najniższe formy żyjące, jest on w 
okresie życia płodowego i niemowlęctwa całkowicie skazany na swe otoczenie, bez 
niego przestaje istnieć. Otoczenie jest wyłącznie jego, ma nad nim pełnię 
władzy, zaspokaja bowiem wszystkie jego potrzeby lub gdy tak nie jest, zagraża 
mu śmierć. Wielu psychiatrów, zwłaszcza tych, którzy zajmują się przeżyciami 
wczesnego okresu dzieciństwa, uważa, że poczucie wszechmocy i nieodczuwanie 
granicy między światem własnym a otaczającym charakteryzuje przeżycia niemowląt.
Dość częste występowanie przeżyć tego typu w schizofrenii uważa się za regresję 
do najwcześniejszych okresów rozwoju. Despotyzm jest powszechnie uważany za 
osiowy objaw infantylizmu emocjonalnego. Absolutna władza wiąże się z absolutną 
zależnością. Władca, podobnie jak niemowlę bez swej matki, nie może istnieć bez 
swych poddanych. Zatraca on też granicę między sobą a podległym mu otoczeniem, w
myśl Mickiewiczowskiego „jam milion i cierpię za miliony" lub Ludwikowego 
,,1'śtat c'est moi".

Strona 14

Kępiński Rytm życia

Rozwój układu sygnalizacyjnego zmniejsza zależność ustroju od otoczenia. Kontakt
z nim nie oznacza konieczności wzięcia otoczenia w całkowite posiadanie, w 
którym zostaje ono całkowicie zmienione w strukturę ustroju. Nie oznacza też 
sytuacji odwrotnej, gdyż żywy ustrój zostaje zmieniony w strukturę otoczenia.
Kontakt ze światem traci ostrość alternatywy: „zwyciężę" lub „zostanę 
zwyciężony", w której zwycięstwo własne oznacza śmierć otoczenia, a zwycięstwo 
otoczenia - śmierć własną. Walka z otoczeniem istnieje nadal, gdyż stanowi ona 
sens życia, jeśli traktujemy je jako dążenie do utrzymania własnego porządku 
kosztem porządku otoczenia. Jednak zwycięstwa i porażki tracą dramatyczny aspekt
alternatywy „być albo nie być", a nabierają charakteru walki „na niby", jakby 
zabawy z otoczeniem. W zabawie tej można być bezkarnie zwyciężonym przez 
otoczenie; przyjmuje się wówczas jego porządek; na tym zresztą poiega dyscyplina
w sensie uczenia się porządku otoczenia; można też być zwycięzcą, swój porządek 
narzucić otoczeniu, nie niszcząc go wszakże przy tej okazji, jak się to dzieje w
wypadku wymiany energetycznej ze środowiskiem. Te „igraszki" ze światem 
otaczającym stają się celem samym w sobie. Można je zaobserwować nawet na bardzo
niskich szczeblach rozwoju filogenetycznego. Huizingowskie homo ludens, jak się 
zdaje, nie tylko do człowieka się odnosi.
Interakcja z otoczeniem w sensie przyjmowania jego sygnałów i odpowiadania na 
nie, w której to wymianie sygnalizacyjnej raz jest się zwyciężonym, a raz 
zwycięzcą, stanowi konieczny warunek nasycenia metabolizmu informacyjnego, bez 
którego nie mógłby się rozwinąć metabolizm energetyczny i kontakt reprodukcyjny 
z otoczeniem. Inaczej mówiąc, nie można wejść w sedno życia, którym jest 
zaspokojenie dwóch podstawowych praw biologicznych, bez przejścia przez izolu-
 Anus muncli
jacy obszar igrania z otaczającym światem, z którym kontakt polega na wzajemnej 
wymianie informacji. Jak wspomniano, w miarą rozwoju układu sygnalizującego ów 
obszar izolacyjny staje się coraz szerszy. Schizofreniczny autyzm, czyli 
przerwanie metabolizmu informacyjnego, prowadzi w skrajnych wypadkach do 
zakłóceń w metabolizmie energetycznym (chory np. przestaje jeść), a prawie z 
reguły unicestwia prawo zachowania gatunku.
Skok ewolucyjny, jakim było powstanie człowieka, na ogół odnosi się do rozwoju 
układu sygnalizacyjnego, nieproporcjonalnego w porównaniu z innymi układami 
ustroju, zwłaszcza tej jego części, która przede wszystkim służy do integracji 
sygnałów wchodzących i wychodzących z ustroju, tj. kory mózgowej. Miliardy 
komórek korowych zapewniają niesłychane bogactwo sposobów wymiany informacji z 
otoczeniem (struktur czynnościowych), z których w ciągu życia tylko nieznaczny 
odsetek zostaje wyzyskany. Jest to zasada rozrzutnej ekonomii, dość powszechna w
świecie ożywionym. W myśl tej samej zasady tylko mały odsetek istniejących w 
przyrodzie planów genetycznych zostaje rozwinięty w dojrzałe ustroje. Również 
narządy ustroju pracują, wykorzystując jedynie w pewnym procencie swą maksymalną
wydolność. Presja otoczenia, szczególnie środowiska społecznego i dziedziczenia 
społecznego, zmusza do rozwinięcia tylko tych form interakcji z otoczeniem, 
które są w danym kręgu kulturalnym i w danej epoce akceptowane. Może bez tego 
nacisku zewnętrznego, społecznej dyscypliny, powstałby chaos. Może w nie 
uświadomionym lęku przed tym chaosem człowiek od początku swego istnienia 
wymyśla wszelkie sposoby krępowania swobody zarówno ludzi, zwierząt i roślin, z 
którymi jest w kontakcie, jak i samego siebie. Tam, gdzie znajduje się kraty i 
kajdany, można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że ma się do czynienia ze 
śladami człowieka.
Starając się patrzeć na zagadnienie porządku i dyscypliny oczyma tych, którzy 
przeszli przez obozy koncentracyjne, trudno zaprzeczyć trafności cytowanych na 
wstępie słów Jana Miodońskiego. Dążenie do porządku i dyscypliny doszło tam do 
apogeum makabrycznego absurdu. Trzecia Rzesza już się waliła, a „koncerny" 
zagłady działały nadal sprawnie, wzmagały nawet swą „produkcję". W nich 
najdłużej utrzymywała się idea Mein Kampf, były one bowiem kwintesencją tej 
idei. Hitlerowska koncepcja naprawy świata była wyjątkowo prosta: zniszczyć 
wszystko to, co zagraża czystości rasy Ubermenschów, przede wszystkim 
zlikwidować Żydów. Po tym akcie zniszczenia miał nastąpić „raj ludzi 
wspaniałych". Koncepcja to niemowa w historii ludzkości, ale nigdy tak prosto 
nie sformułowana i tak konsekwentnie nie przeprowadzona.
W każdej ideologii społecznej, a było ich w ciągu dziejów niemało, istnieje 
awersja do tego, co z nią jest niezgodne, przede wszystkim do tych, którzy nie
34
są jej wyznawcami. Obraz świata upraszcza się do biało-czarnego, ludzie dzielą 
się na „wierzących" i „niewierzących", pierwsi są dobrzy, drudzy-źli. Wewnętrzna
walka między różnymi możliwościami aktywności, którą w ocenie własnej odczuwa 
się często jak walkę dobrego ze złem, zostaje przeniesiona na zewnątrz. 
Akceptując gotową formę aktywności, redukuje się własną niepewność, wahanie 

Strona 15

Kępiński Rytm życia

między alternatywnymi możliwościami, jest się dobrym, póki postępuje się zgodnie
z tą formą. Złem staje się to, co jest na zewnątrz i z tą formą się nie zgadza. 
Przyjęcie gotowej struktury z zewnątrz ułatwia wewnętrzną integrację, porządek 
dynamiczny zmienia się w statyczny, chwiejąca się trzcina przekształca się w 
posąg. Takim posągiem był człowiek Trzeciej Rzeszy; szedł on prosto przed siebie
do celu wytkniętego • przez wodza, niszcząc i depcząc wszystko, co stało mu na 
drodze.
Rozwój układu sygnalizacyjnego u człowieka, zwłaszcza najwyższej formy sygnału, 
jaką jest słowo, umożliwia mu w nieporównywalnie doskonalszym stopniu niż 
zwierzętom korzystanie z gotowych struktur czynnościowych. Zamiast wypracowywać 
je od nowa, uczy się ich od otoczenia społecznego. Dyscyplina jest koniecznym 
warunkiem asymilowania tych gotowych form zachowania się otoczenia społecznego. 
Akceptowanie ich jest nagradzane, a odrzucanie karane. Tworzy się wewnętrzny 
układ kontrolujący zachowanie jednostki, odczuwany przez nią jako „zwierciadło 
społeczne" („co o mnie pomyślą").
W miarę asymilacji nowej struktury czynnościowej zewnętrzny układ kontrolujący 
zostaje włączony w wewnętrzny układ samokontroli. Władza sędziowska z otoczenia 
przenosi się na jednostkę. Człowiek sam sobie staje się sędzią. Zwierciadło 
społeczne ulega w ten sposób internalizacji; staje się częścią sumienia, 
Freudowskiego superego czy Sokratesowskiego daimonionu.
Sumieniem człowieka Trzeciej Rzeszy był rozkaz wodza. Poczucie winy rodziło się,
gdy rozkaz był źle wypełniany. Nerwica obozowa Hoessa nie wynikała z poczucia 
winy, że jest sprawcą zagłady setek tysięcy ludzi, lecz z tego, że zagłada ta 
nie przebiegała dostatecznie sprawnie. Objawy nerwicowe zmniejszyły się, gdy 
metody zagłady udoskonalono przez wprowadzenie gazowania. Konsekwencją 
internalizacji rozkazu wodza jest notoryczny brak poczucia winy u zbrodniarzy 
wojennych. A rebours można by się również dziwić, że ktoś czuje się niewinny 
wobec zarzutu postępowania zgodnego z dekalogiem.
Istotną cechą każdego układu sygnalizacyjnego, zarówno technicznego, jak. 
biologicznego, jest zdolność samokontroli. W zasadniczym schemacie układ taki 
przedstawia się następująco: sygnały z zewnątrz zostają przekształcone na 
swoisty język układu (np. impuls elektryczny w maszynach elektronowych, impuls 
nerwowy w układzie nerwowym). Przekształcone sygnały zostają zintegrowane według
jakiegoś planu (danego z zewnątrz w postaci zaprogramowania w wypadku układów
35
technicznych, powstającego wewnątrz układu w wypadku układów biologicznych), 
wynik integracji w postaci rozkazu trafia do efektorów (np. komórek mięśniowych 
w układach biologicznych). W nich sygnał wewnątrzukładowy zostaje przekształcony
w sygnał zewnątrzukładowy, inaczej mówiąc: język własny układu zmienia się na 
język zrozumiały dla jego otoczenia. Ostatni etap w wymianie sygnałów między 
układem a jego otoczeniem stanowi sprzężenie zwrotne; od niego właśnie zależy 
zdolność samokontrolująca układu, Polega ona na tym, że część sygnałów 
wychodzących z układu wraca do niego z powrotem. Dzięki temu plan układu nie 
jest nigdy utrwalony; zmienia się zależnie od sygnałów powracających, które 
informują o tym, jak został on wykonany i jakie zmiany wywołał w otoczeniu. W 
układzie nerwowym można znaleźć wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. Na 
najwyższym poziomie integracji czynności układu nerwowego, na którym już dana 
aktywność staje się świadoma, to, co odpowiada mechanizmowi sprzężenia 
zwrotnego, jest przeżywane jako zdolność samokontroli. „Zwierciadło społeczne" 
odpowiadałoby sygnałom zwrotnym, które informują o tym, jaki efekt w otoczeniu 
wywołało nasze zachowanie się, a to, co określa się jako sumienie, powstawałoby 
przez scalanie tychże zwrotnych informacji z najbardziej ogólnym, a tym samym 
świadomym planem aktywności (tzw. internalizacji).
Wejście do obozu oznaczało dla więźnia rozbicie dotychczasowego „zwierciadła 
społecznego"; wszystko, czym był on przedtem, przestawało się liczyć; stawał się
numerem. Miał trzy możliwości do wyboru: 1 - widzieć siebie oczyma obcego 
otoczenia, tj. być tylko numerem obozowym; 2 - zachować dawny obraz siebie, co 
było nierealne, ale łagodziło w pewnej mierze potworność pierwszej alternatywy; 
3 - zidentyfikować się z grupą władców przez przyjęcie ich form zachowania, z 
numeru zmienić się w wodza, przynajmniej w oczach więźniów. Życie obozowe 
zmuszało do oscylowania między trzema powyższymi możliwościami, zwłaszcza dwiema
pierwszymi.
Cechą zjawisk życiowych jest równowaga chwiejna, pomiędzy sumiennością a 
niezmiennością. Ustawicznie zmieniają się plany aktywności ustroju, a jednak 
zasadnicza linia rozwoju pozostaje ta sama. W miarę częstości zrealizowania 
dawny plan (struktura czynnościowa) ulega utrwaleniu i automatyzacji. We 
wczesnym dzieciństwie chód jest chwiejny i niepewny, wymaga dużego wysiłku woli,
a z czasem staje się czynnością pewną, zautomatyzowaną, przebiegającą ściśle 
według schematu. Nie należy jednak zapominać, że schemat ten jest stale 

Strona 16

Kępiński Rytm życia

modulowany w zależności od sygnałów zwrotnych, przede wszystkim z samego aparatu
ruchowego, a więc istnieje w nim pewien stopień labilności. Niepewność jest tu 
jednak niewielka, układ nerwowy nie musi być całościowo zaangażowany w 
realizacji planu funkcji lokomocyjnej. Dzieje się tak dopiero wówczas, gdy np. 
wskutek
36
zmęczenia czy też niezwykłości terenu itp. realizacja pianu staje się zbyt 
trudna; wtedy każdy krok staje się czynnością świadomą. Świadomość, czyli 
całościowe zaangażowanie układu nerwowego, jest jakby zarezerwowana dla 
aktywności najtrudniejszych.
W szkole esesmanów wielu młodych adeptów wzdragało się na początku przed 
torturowaniem zwierząt i ludzi. Jednak stopniowo, w miarą szkolenia, wewnętrzny 
opór znikał, okrucieństwo było wszak traktowane jako cecha na wskroś męska, w 
końcu zaś czynności budzące niegdyś odrazę wykonywano prawie automatycznie, z 
minimalnym oporem lub bez oporu.
Poza tym przejęcie danej ideologii społecznej redukuje niepewność związaną z 
samym taktem istnienia, z koniecznością wyboru właściwego sposobu zachowania się
spośród wielu możliwych. Im wyższy bowiem stopień ewolucji, tym większą liczbą 
możliwych sposobów zachowania się (struktur czynnościowych) dysponuje jednostka 
i tym samym bardziej skazana jest na wahanie się, jej równowaga staje się coraz 
bardziej chwiejna. Kartezjańskie cogito ergo sum oddaje ten ludzki stan 
wątpienia i niepewności.
Jeśli jednak ewolucja przyrody ożywionej, przeciwstawiając się entropii, idzie w
kierunku tworzenia nowych, bogatszych i lepiej dostosowanych do życia form 
morfologicznych i funkcjonalnych, przy czym największą swobodę twórczą ma ona w 
formach czynnościowych określonych pojęciem myślenia, to z drugiej strony 
obserwować można w przyrodzie tendencję przeciwstawną, hamującą dynamikę 
ewolucji, a polegającą jakby na kurczowym trzymaniu się form starych, często do 
życia już nie dostosowanych, a nawet wręcz szkodliwych. Jest to swoisty 
konserwatyzm przyrody ożywionej, jej niezmienność w ustawicznej zmienności, jej,
rzec można, bezwładność, unikanie wysiłku twórczego.
U człowieka, który uważany jest wprawdzie przez samego siebie, ale chyba 
słusznie, za szczytowe osiągnięcie ewolucji na tej planecie, w związku z 
rozwojem układu nerwowego, a w szczególności kory mózgowej, istnieją praktycznie
biorąc nieograniczone możliwości tworzenia form (struktur) czynnościowych. Jeśli
właśnie one są miernikiem dynamiki ewolucji, to należy się spodziewać, że na 
zasadzie równowagi procesów przeciwstawnych silne będą również tendencje 
hamujące dynamikę ewolucji, tj. ograniczające swobodę tworzenia nowych form 
czynnościowych. Jest więc kwestią przypadku, że wszelkie formy krępowania 
swobody, kraty, więzienia itp. są swoiście ludzką cechą.
Dyscyplina wychowywania polega w dużej mierze na zakazach. Z wielu potencjalnych
form czynnościowych tylko nieliczne mają prawo rozwoju, inne muszą zostać 
stłumione. Fakt, że chodzimy, mówimy, piszemy itd. w określony sposób, wynika 
nie tylko stąd, że dane formy zachowania się zostały pod wpływem uczenia
37
I
się rozwinięte, lecz też stąd, że inne możliwe zostały jednocześnie stłumione. 
Proces nauczania najłatwiej ująć w Pawłowowskim schemacie pobudzenia i 
hamowania. Ucząc sią chodzić, dziecko wykonuje wiele niepotrzebnych ruchów, 
które stopniowo eliminuje. Rysunek dziecka w wieku przedszkolnym jest zwykle 
bogatszy, zarówno tematycznie, jak i formalnie, niż dziecka w wieku szkolnym, 
które zostało już wdrożone w określone formy ekspresji rysunkowej. Bogactwo 
przeżyć schizofrenicznych można tłumaczyć wyładowaniem stłumionych przez życie 
przedchoro-bowe form zachowania sią. Szkolenie hitlerowskich „nadludzi" polegało
na tłumieniu u nich ludzkich uczuć, a na rozwijaniu uczuć agresywnych i 
sadystycznych.
Ideologie społeczne, które w sposób mniej lub więcej rygorystyczny zmierzają do 
całościowego uformowania zachowania się człowieka, podobnie jak w wypadku 
uczenia się czynności bardziej wycinkowych, polegają na pobudzaniu jednych, a 
tłumieniu innych form zachowania się. Niebezpieczeństwo tkwi w ich całościowym 
charakterze. Jeśli dziecko ucząc się chodzić wraca czasem do starszego 
ontogene-tycznie sposobu lokomocyjnego, np. raczkowania, to nadal pozostaje tym 
samym dzieckiem, funkcje lokomocyjne są bowiem tylko pewnym wycinkiem jego 
zachowania się. Presja otoczenia ogranicza się w tym wypadku do aprobaty jednej 
formy zachowania się z odrzuceniem drugiej. Gdy wchodzi w grę całościowa ocena 
zachowania się, to wówczas cała osoba jako taka, za to, że przekracza 
obowiązujące normy, zostaje wyłączona ze swojej grupy społecznej.
Całościowa ocena rzadko bywa rzeczywiście całościową. Często wystarczy drobny 
szczegół: inny kolor skóry, haczykowaty nos, odmienny krój ubrania, obcy język 

Strona 17

Kępiński Rytm życia

itd., aby dany człowiek był postawiony poza granicami tego, co bliskie i 
zrozumiałe, stał się obcy, a nieraz wrogi. Trudno odpowiedzieć na pytanie, skąd 
się bierze taka łatwość oceny drugiego człowieka, dzięki której na podstawie 
błahej nieraz cechy z miejsca jest się ustawionym po prawicy lub po lewicy. 
Możliwe, że w tak skrajnej, a często karykaturalnej formie wyraża się 
biologiczna tendencja do tworzenia granic między odmiennymi układami. Na 
przykład komórki o odmiennej funkcji i strukturze oddzielają się od siebie 
tkanką łączną, która spełnia między innymi rolę granic dzielących 
wielomiliardową społeczność komórkową na mniejsze; społeczności o różnych 
funkcjach i zadaniach. Z drugiej jednak strony tendencja do tworzenia granic 
jest antybiologiczna, hamuje bowiem ewolucję przyrody, której warunkiem jest 
harmonijna współzależność między różnymi formami życia i parzenia; się form 
pokrewnych, dzięki czemu wciąż powstają nowe. W sensie biologicznym' więc 
granica nigdy nie jest ostra, zawsze możliwe jest przenikanie przez nią i 
wzajemne oddziaływanie jednych form na drugie.
Pod całościową oceną drugiego człowieka, dzięki której z miejsca znajduje się on
po jednej lub drugiej stronie granicy - staje się „swoim" lub „obcym",
38
kryje się z reguły silny ładunek emocjonalny. Podział taki odpowiada podstawowej
tendencji orientacyjnej, polegającej na przyjęciu postawy „do" lub „od" 
otoczenia, u człowieka sterowanej głównie przez starsze filogenetyczne części 
układu nerwowego (głównie przez węchomózgowie), wiążącej się z silnym 
wyładowaniem wegetatywnym, a subiektywnie z uczuciami lęku i nienawiści (w 
wypadku postawy „od") lub pożądania (w wypadku postawy „do"). Funkcje 
gnostyczne, które u człowieka wiąże się przede wszystkim z aktywnością 
najmłodszych filogenetycznie części układu nerwowego [neocortex), są tu 
zredukowane do minimum. Zróżnicowany obraz świata otaczającego upraszcza się do 
przedmiotów, przed którymi trzeba uciekać lub je niszczyć, i do tych, z którymi 
można się złączyć w poczuciu jeśli nie seksualnej, to w każdym razie bardzo 
silnej wspólnoty - plemiennej, narodowej, ideologicznej itd. Gdy napięcie 
emocjonalne wiązane z zasadniczą postawą orientacyjną minie i proces gnostyczny 
może się rozwijać, nieraz ze zdziwieniem konstatuje się, że przedmiot pożądania 
nie był znów tak piękny, a przedmiot lęku i nienawiści tak odpychający.
Siła atrakcyjna ideologii społecznej poza porządkiem narzuconym wprawdzie z 
zewnątrz, ale zmniejszającym poczucie chaosu i niepewności, zdaje się między 
innymi sprowadzać do momentów natury emocjonalnej: możliwości wyładowania uczuć 
pozytywnych na współwyznawcach, a negatywnych-na ludziach innej wiary.
Nie jest się w stanie poznać wszystkiego, co nas otacza, a swoistość stosunków 
między ludźmi jest tego rodzaju, że nie mogą oni przechodzić koło siebie 
obojętnie, gdyż obojętność jest sama w sobie postawą negatywną, traktowaniem 
drugiego człowieka jako martwego przedmiotu, z konieczności musi się więc 
przeprowadzać zasadniczą ocenę podług wyboru: „swój" - „obcy" (zbliżyć się lub 
oddalić) na podstawie bardzo powierzchownych nieraz znaków. W czasach wojennych 
„zbliżyć się" lub „oddalić" zmienia się w ocenę „wróg" lub „towarzysz broni". 
Pomyłka w zasadniczej orientacji może skończyć się śmiercią. Mundur staje się 
koniecznością. Tatuowani byli nie tylko więźniowie obozów koncentracyjnych, lecz
też i ich oprawcy, esesmani.
Romantyzm munduru, esprit de corps, pojęcia nieco zdewaluowane w czasie 
ostatniej wojny, nie oznaczają niczego innego jak to, że się jest częścią 
integralną jakiejś grupy społecznej, że się zatraciło własną indywidualność, 
„ja" zostało zastąpione przez „my", zamiast własnej woli posługuje się wolą 
wodza, na niego też się składa ciężar odpowiedzialności. Mundur innego kroju czy
koloru jest często sygnałem do ataku lub ucieczki.
Atrybuty władzy można by ująć między innymi w trzy punkty: odpowiedzialności, 
samotności i zależności. Ciężar odpowiedzialności wynika stąd, że struktury 
czynnościowe wodza stają się strukturami czynnościowymi jego poddanych; ulegają
39
I;.,i i iii''   '
w ten sposób uwielokrotnieniu i tym samym wzmocnieniu. Każde słowo, gest, wyraz 
twarzy wodza nabierają znaczenia, liczą się, gdyż przez członków podległej mu 
grupy są natychmiast przyjmowane i realizowane. Dzięki grupowemu 
uwielokrotnieniu myśl wodza łatwo zamienia się w czyn. Wychowanie wodzów, np. w 
wypadku władzy dziedzicznej, w dyplomacji, wojsku, w instytucjach władzy 
duchownej itp., polegało między innymi na uczeniu opanowywania swej ekspresji 
emocjonalnej, każde bowiem drgnienie twarzy, najmniejszy gest mógł okazać się 
brzemienny w skutki. Twarz wodza była często maskowata i nieodgadniona, a jego 
gesty skąpe i przemyślane. Demokratyzacja władzy wpłynęła na obniżenie 
dyscypliny wewnętrznej w tym sektorze.
Możność zwielokrotnienia własnych struktur czynnościowych jest cechą każdego 

Strona 18

Kępiński Rytm życia

układu sterującego, zarówno technicznego (np. w wypadku automatyzacji 
produkcji), jak i biologicznego (powielanie struktury DNA, generalizacji 
struktur czynnościowych w układzie nerwowym). Możność ta daje władcy poczucie 
mocy, z drugiej jednak strony pozbawia go poczucia swobody i indywidualności. 
Wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem przestaje być zabawą, gdyż jest brzemienna w
skutki przez sam fakt zwielokrotnienia sygnału. Dlatego może władcy tak chętnie 
widzieli błaznów i szukali wytchnienia w orgiastycznych nieraz zabawach, gdyż w 
ten sposób wyzwalali się na krótko od wagi swych sygnałów.
Władca musi liczyć się z tym, że jego sygnały (słowa, gesty, grymasy twarzy 
itd.) zostaną odczytane i powielone przez wielu ludzi. Staną się dla nich 
rozkazem, starać się będą go naśladować. Nie może być sobą, a jest tylko tym, 
czym ma być w myśl reprezentowanej przez siebie idei i czym chcą go widzieć jego
wyznawcy.
W relacji byłych więźniów obozów koncentracyjnych makabryczne okrucieństwo 
esesmanów w stosunkowo małym odsetku wypadków wynikało z ich sadyzmu, częściej 
zaś z chęci wykazania się, że jest się „dobrym" Niemcem, dla którego Mitleid ist
Schwache, czy z lęku przed wyłączeniem z grupy rządzącej, okazanie: swej 
słabości mogło bowiem równać się wyrokowi śmierci. Okrucieństwo kapów^ 
obozowych, które niejednokrotnie przewyższało bezlitosność i bezwzględność 
ese-sowską, wynikało z chęci dorównania „władcom", z którymi się oni 
identyfikowali: Neofici, jak wiadomo, są zwykle gorliwsi od starych wyznawców. 
Esesman po* zrzuceniu munduru mógł się stać z powrotem „poczciwym" Niemcem, 
zwłaszc; że nie dręczyło go poczucie winy, gdyż to, co robił w obozie, nie 
wynikało z jego] woli, ale z woli Fiihrera.
Miarą rzetelności czy odpowiedzialności układu sterującego jest jego zdolność] 
realizowania planu, który on reprezentuje. Odnosi się to zarówno do układó' 
technicznych, jak i biologicznych. Lodówka jest dobra, gdy utrzymuje niską tem-i
peraturę niezależnie od warunków zewnętrznych. Układ nerwowy działa sprawnie,;
40
póki zapewnia całemu ustrojowi prawidłowy rozwój mimo trudności w środowisku 
zewnętrznym i wewnętrznym. Wódz jest dobrym wodzem, póki ma sukcesy, tj. swoja. 
idee. wprowadza w czyn. Gdy sukcesów zabraknie, idea staje się urojeniem (w ten 
sposób na ogół wszyscy traktują obecnie ideologią nazistowską). Wódz żyje 
zwycięstwami, bez nich ginie. Zwycięstwo jest dowodem, że to, o co on walczy, 
nie jest fikcją. Zwycięstwo zamienia plan w rzeczywistość. Zazwyczaj trudno 
wodzowi i jego wyznawcom przyjąć fakt klęski; oznacza on, że nie mają już po co 
żyć. idea, którą żyli, traci swój sens, bo nie może już być realizowana: wraz z 
wykonawcami staje się niepotrzebna jak zepsuta lodówka. Pod koniec drugiej wojny
światowej, gdy klęska Niemiec była tyiko kwestią czasu, wieiu Niemców, ze swoim 
wodzem na czele, do końca łudziło się możliwością zwycięstwa. Co więcej, nawet 
po klęsce istnieją jeszcze tacy, którzy w tę możliwość wierzą. Każda 
przebrzmiała ideologia zostawia po sobie relikty swoich bonapartystów.
Konieczność realizacji planu implikuje swoisty stosunek do otoczenia, który 
najlepiej charakteryzuje znane powiedzenie, że cel uświęca środki. Najważniejszą
sprawą jest osiągnięcie celu: każdy środek prowadzący do niego jest dobry. 
Stosunek do życia upraszcza się do alternatywy: zwycięstwo lub śmierć. Jest to 
więc stosunek charakterystyczny dla metabolizmu energetycznego. Dla władzy 
najważniejsze jest nie bogactwo struktur czynnościowych, tak istotne w 
metabolizmie sygnalizacyjnym, ale siła, jaką dysponuje. Od niej bowiem zależy, 
czy cele, jakie on reprezentuje, zwyciężą nad otoczeniem. Otoczenie jest mu albo
uległe i służy wówczas realizacji planu, albo oporne, a tym samym wrogie; w tym 
wypadku musi być zniewolone lub zniszczone. Konsekwencją takiego stosunku do 
otoczenia jest konieczność walki z nim. Bezwzględna walka, z punktu widzenia 
ewolucji biologicznej, jest regresją do poziomu metabolizmu energetycznego, jest
odarciem życia z tego, co w przebiegu ewolucji osłaniało je przed okrucieństwem 
prawa: zwyciężę lub zostanę zwyciężony. Z samego charakteru władzy wynika więc 
konieczność walki o nią. Walka ta z natury rzeczy staje się bezwzględna. Utrata 
władzy bowiem oznacza anihilację, podobnie jak w metabolizmie energetycznym. Gdy
nie zmienia się struktury otoczenia na własną, samemu zostaje się na nią 
zmienionym, w myśl zasady „zjem iub zostanę zjedzony". Nic zatem dziwnego, że 
władcy świadomie czy nieświadomie prowadzą do wojen, one są sprawdzianem ich 
siły, a tym samym realności ich władzy.
Człowiek w oczach władcy wart jest tyle, ile realizuje reprezentowanych przez 
niego celów. Wartość pracownika określa spełnianie przez niego obowiązków 
nakreślonych przez kierownika instytucji, wartość żołnierza-wypełnianie rozkazów
dowódcy itd. Nawet w obozie koncentracyjnym, gdzie wartość człowieka równała się
zeru, zagłada bowiem była jego przeznaczeniem, istniała jednak hierarchia
41
<    I  \

Strona 19

Kępiński Rytm życia

wartości w zależności od sprawowanej funkcji. Funkcje te odgrywały ważną role.) 
w organizacji obozu; na niektóre z nich spływała część władzy esesowskiej (np. \
na funkcją kapo), a sprawującym je umożliwiały niejednokrotnie przeżycie obozu.
W każdym układzie sterowniczym „łaska władzy" spływa na niższe szczeble1 
hierarchii, dzięki czemu w długim łańcuchu wydarzeń, które zachodzą między 
planem a ostateczną jego realizacją, każde poszczególne ogniwo jest 
reprezentantem idei głównej. Ta zasada powielania planu i przenoszenia władzy 
obowiązuje w każdym układzie sterowania, niezależnie od jego charakteru 
technicznego, biologicznego czy socjologicznego. Plan zakodowany w maszynie 
samosterującej jest realizowany przez poszczególne etapy, coraz bliższe 
końcowego efektu. Na każdym etapie plan przechodzi na niższe szczeble 
wykonawcze, reprezentujące całość lub część planu centralnego. Każda część 
maszyny jest sterowana przez wyższą, tj. bliższą planowi centralnemu, a 
jednocześnie sama steruje niższą, tj. bliższą koń-1 cowemu efektowi. Plan 
genetyczny zakodowany w strukturze DNA jądra komórkowego steruje syntezą RNA, 
ten z kolei syntezą białek i enzymów komórkowych, a one znów procesami 
fizjologicznymi i biochemicznymi komórki. Zanim plan wodza dojdzie do 
realizacji, przechodzi przez poszczególne szczeble hierarchii; na każdym 
szczeblu jest się dowódcą w stosunku do niższego stopniem, a podwładnym w 
stosunku do przełożonego. Sam wódz, gdy już nie ma nad sobą wyższego, zwykł 
odpowiadać „przed Bogiem i historią". W stosunkach między ludźmi hierarchizacja 
władzy stanowi wygodny sposób wyładowania agresji, w myśl zasady: „bije mniej 
silniejszy, ja biję słabszego". W związku z tym istnieje naturalna tendencja do]
pięcia się w górę; zmniejsza to stopień narażenia na bicie, a zwiększa 
możliwości bicia innych. Zdobycie funkcji w obozie oznaczało, poza zwykłymi 
przywilejami] związanymi z władzą (lepsze warunki pracy, lepsze wyżywienie), 
także zmniejszenie I naporu agresji, który przytłaczał każdego więźnia; dawało 
tym samym większej możliwości przetrwania obozu. Z drugiej jednak strony 
stwarzało niejednokrotnie! ostry konflikt moralny: w jaki sposób, będąc samemu 
ogniwem w realizacji hitle-l rawskiego planu zagłady, planowi temu się 
przeciwstawić, a poza tym wymagało! dużego wysiłku woli i silnego ładunku 
pozytywnych uczuć do słabszych od siebiej by nie ulec zwykłej w takich 
sytuacjach pokusie demonstrowania swej władzy.
Cechą biologicznych układów sterujących jest ich duża plastyczność, tj. zdoij 
Iność zmiany planu w zależności od potrzeb i aktualnej sytuacji na zewnątrz, 
wewnątrz ustroju. Nowsze odkrycia genetyki molekularnej wykazały dużą plastycz-|
ność planu genetycznego, a plany aktywności (struktury czynnościowe) układu 
nerwowego znane były od dawna ze swej labilności. Mimo doskonalenia sprzężeń 
zwrotnych, sterującym układom technicznym daleko do tak dużego stopnia plastyk 
czności, a tym samym ich zdolności adaptacyjne są znacznie mniejsze od 
zdolności!
42
adaptacyjnych układów biologicznych. Stopień plastyczności socjologicznych 
układów sterowania jest, jak się zdaje, znacznie bliższy układom technicznym niż
biologicznym. Idee, normy społeczne, poglądy itl, które rządzą życiem wielkich 
grup ludzkich, są często sztywne i niezmienne mimo zmienności warunków życia i 
różnorodności typów ludzkich, które muszą się im podporządkować. Może to wynika 
z samej natury umysłu ludzkiego, który, jakby broniąc sią przed swym 
potencjalnym bogactwem form różnorodnych, trzyma się kurczowo form utartych i 
utrwalonych.
Bezwzględna walka zaostrza nieplastyczność ideologii społecznej. Nawet drobne 
odchylenie od niej powoduje, że nie podporządkowany staje się kacerzem, wrogiem,
którego trzeba zniszczyć. Cała sytuacja ma charakter błędnego koła; aby idea 
stała się rzeczywistością, a nie pozostała mrzonką, trzeba o nią walczyć, 
atmosfera walki przyczynia się do jej usztywnienia, a brak plastyczności 
zaostrza atmosferę wrogości.
Nieplastyczność łączy się z bezwzględnością; żadne zmiany w planie nie są 
możliwe, musi być on realizowany za wszelką cenę. Przypomina się walec obozowy, 
który trzeba było ciągnąć ostatkiem sił, by nie zostać zmiażdżonym przez niego. 
Na wszystkich szczeblach hierarchii obowiązuje dyscyplina; trzeba samemu rozkaz 
wykonać i od innych, podległych sobie, wykonania rozkazu bezwzglądnie wymagać. 
Kryteria oceny drugiego człowieka kształtują się według tego, w jakim stopniu 
realizuje on powierzone mu zadanie. Pozostałe jego cechy nie liczą się. System 
władzy zuboża obraz drugiego człowieka i tym samym różnorodność związków między 
ludźmi. Przede wszystkim jednak paraliżuje on wolność wyboru, zamienia człowieka
w automat. Wysiłek życia, związany z bezustannym tworzeniem nowych form i 
koniecznością wyboru między nimi, co pociąga za sobą wahanie, niepewność i 
wieczny niepokój, redukuje się do akceptowania tylko jednej formy, a niepokój 
nie rodzi się z trudności wyboru, lecz z obawy, że narzuconą czy przyjętą formę 

Strona 20

Kępiński Rytm życia

źle się realizuje, co jest równoznaczne z potępieniem i wyrzuceniem poza grupę 
objętą systemem władzy. Oznacza to często zniszczenie, gdyż to, co jest 
niezgodne z celami tegoż systemu, staje się automatycznie wrogie.
Samotność władcy wynika z płaszczyzny jego stosunku do otoczenia, Płaszczyzna ta
jest zawsze pochyła. Przed oczyma ma on plan swego działania, a otoczenie jest 
dla niego tworzywem, z którego plan ten się urzeczywistni. Patrzy więc na nie i 
góry, ma je w zasięgu swej władzy. Gdy ono urasta, staje mu do oczu i 
przeciwstawia się, wówczas budzi u niego lęk i agresję. Twórczość zmienia się w 
walkę.
Formy stosunków z otoczeniem są znacznie bogatsze w płaszczyźnie poziomej. Nie 
jest się wówczas zmuszonym niczego otoczeniu narzucać ani niczego samemu od 
niego wbrew swej woli przyjmować. W płaszczyźnie poziomej panuje zasada
43
wolnego wyboru, a nie przymusu. Przez to otoczenie staje się bliższe, bo trzeba 
najpierw je zrozumieć, nim daną formę przyjmie się lub odrzuci. Kontakt z 
otoczeniem na zasadzie równego z równym przypomina więcej zabawę lub dialog 
(używając popularnego dziś słowa) niż walkę, w której musi się być zwycięzcą lub
zwyciężo-nym. Z drugiej jednak strony struktura potencjalna staje się realna 
tylko wówczas, gdy się ją uzewnętrzni, tj. gdy zostanie wyrzucona na zewnątrz, 
stanie się częścią otoczenia. Tendencja do przekształcania otoczenia jest więc 
koniecznością, bez niej życie stałoby się snem. Więzień obozu koncentracyjnego 
był poddany tak silnej presji otoczenia, że działanie świadome, wynikające z 
wolnego wyboru, było, przynajmniej w pierwszym okresie uwięzienia, niemożliwe. 
Więzień działał jak automat, popychany i bity przez wszystkich. Otaczająca 
rzeczywistość mimo bardzo bolesnego z nią kontaktu miała coś z koszmarnego snu. 
Świadome wyłączenie się z aktywności prowadzi do stanu nirwany, w którym zaciera
się granica między jednostką a otaczającym światem, a także między marzeniem a 
rzeczywistością.
Nie należy wreszcie zapominać, że poznanie otaczającego świata nie może się 
dokonywać bez działania i przekształcania go. Dziecko chwyta przedmiot, który je
zainteresuje, stara się zajrzeć do środka. Podobnie postępuje uczony. Proces 
poznawczy często łączy się ze zniewoleniem i zniszczeniem przedmiotu obserwacji.
W tym typie poznania możność sterowania danym zjawiskiem jest miarą jego 
znajomości. Istnieje wszakże inny typ poznania, którego celem nie jest władza 
nad otoczeniem, ale logiczna konstrukcja. „Zadaniem wszystkich nauk - jak mówi 
Einstein - zarówno przyrodniczych, jak i psychologii, jest porządkowanie naszych
przeżyć i układanie ich w pewną logiczną całość."
Zewnętrznym wyrazem samotności układu sterowania jest jego odizolowanie od 
bezpośredniego kontaktu z otoczeniem. W urządzeniach technicznych układ tei nie 
bierze czynnego udziału w procesach wymiany energetycznej zachodzącyc między 
maszyną a jej otoczeniem, tylko nimi steruje, w mniejszym lub większyi stopniu 
odizolowany od pozostałych jej części. W komórce układ sterujący (chro mosomy) 
jest oddzielony błoną jądrową od reszty komórki. Bariera krew-mó? oddziela układ
nerwowy od bezpośredniego układu w procesach metabolicznych] ustroju. W baśniach
i legendach władca zagląda w przebraniu pod strzechy swycl poddanych, w 
rzeczywistości jednak rzadko z nimi bezpośrednio się styka. Autoryt władcy 
maleje bowiem w zbytnim przybliżeniu. Telewizja, zbliżając do milionó widzów 
obraz władcy, może się okazać dla jego autorytetu znacznie groźniejszą niż 
dotychczasowe próby demokratyzacji władzy.
Dla człowieka jako istoty społecznej samotność jest trudna do zniesienia Wokół 
władcy zawsze tworzą się kamaryle, grupy zauszników, doradców i błaznó 
Płaszczyzna kontaktu między nimi a władcą jest bardziej poziomą; nierzadko on
44
nad nim władzą sprawują. Nawet władza nie może się wyzwolić z prawidłowości 
rządzących stosunkami między ludźmi. Nie można innymi ludźmi tylko sterować, 
musi się też być przez nich sterowanym; nie można tylko wydawać rozkazów, gdyż 
zuboża to znacznie bogactwo wymiany informacji; nie można na nich wciąż patrzeć 
z góry, spojrzenie ludzkie pada bowiem w różnych kierunkach. Aby rządzić, trzeba
zachować dystans. Gdy płaszczyzna spojrzenia między władcą a poddanym z pochyłej
zmieni się na poziomą, obydwaj nierzadko z obopólnym zdumieniem stwierdzą, że są
do siebie podobni, mają te same ludzkie wady i przymioty. Znika wówczas blask 
władzy. Obaj stają się z powrotem ludźmi; władca nie może już kierować poddanym 
jak automatem; wielkość celów, do których zmierza, maleje w zetknięciu z 
rzeczywistością życia drugiego człowieka. Poddany nie widzi już we władcy 
bezwzględnego bóstwa czy też machiny, która go zgniecie przy najsłabszej nawet 
próbie oporu, lecz takiego jak i on człowieka, który stara się go zrozumieć, a 
nawet mu pomóc.
W obozie każdy gest, skrzywienie twarzy, pojedyncza sylaba tamtejszych władców 
mogły oznaczać dla więźnia wyrok śmierci i okrutne męczarnie. Sam więc ich widok

Strona 21

Kępiński Rytm życia

budził lęk tak silny, że postacie ich urastały do wymiarów apokaliptycznych 
bestii. Zdarzało się jednak, że więzień szczęśliwym trafem i własną 
przemyślnością potrafił zetknąć się ze swym władcą w płaszczyźnie mniej 
pochyłej, potrafił sią z nim dogadać, a nawet w pewnym stopniu nim sterować. 
Znikała wówczas apokaliptyczność, zostawała ludzka małość. A w oczach władcy 
numer w pasiaku nabierał z powrotem cech człowieka, z którym można nawet 
porozmawiać. Z punktu widzenia organizacji obozu zagłady było więc słuszne, że 
esesmani starali się zachować dystans w rządzeniu więźniami. „Łaską" władzy, a 
także znęcania się i zabijania, gdyż w obozie zagłady władza to przede wszystkim
oznaczała, szczodrze szafowali wśród innych więźniów, odpowiednio dobieranych, 
zazwyczaj kryminalistów. Gdyby sami stykali się z więźniami bardziej 
bezpośrednio, mogliby zauważyć w nich podobnych do siebie ludzi, co zresztą 
czasem się zdarzało. Klasycznym przykładem jest ogrodnik Hoessa, więzień, Polak,
którego ten naczelny władca obozu oświęcimskiego traktował całkiem po ludzku.
We wszystkich systemach sterujących istnieje wzajemna zależność między 
rozkazodawcą a wykonawcą. Pan nie może istnieć bez niewolnika, a niewolnik bez 
pana. Maszyna składająca się wyłącznie z urządzenia sterującego bez części 
wykonawczych byłaby całkowicie bezużyteczna. Jądro nie może żyć bez reszty 
komórki ani komórka bez jądra. Trudno sobie wyobrazić życie samego mózgu, ale 
też, jak wiadomo, bez mózgu wyższy ustrój żyć nie może. Najpotężniejszy władca 
bez swych poddanych trafia zazwyczaj do szpitala psychiatrycznego. Nawet w 
najmniej-
45
szych grupach ludzkich występuje tendencja do szukania lidera; uosabia on siły' 
integrujące grupy; bez niego ulega ona rozprzężeniu.
Jednak nie zawsze wzajemna zależność między rozkazodawcą a wykonawcą \ jest 
należycie zrozumiana i realizowana. Ścisła łączność, jaka musi między nimi; 
istnieć, staje się sztuczna. Władca, uważając, że „ja tu rządzę", wymaga ślepego
\ posłuszeństwa, zapominając o tym, że jest tylko reprezentantem tendencji 
istnie- \ jących w podległej mu grupie, w nim powinny się one jakby 
krystalizować. A] poddany, czując, że to, co mu się narzuca, jest mu obce, 
buntuje się jawnie lub.] skrycie; w pierwszym wypadku naraża się władcy, w 
drugim -sam sobie, wykonując ; rozkazy musi bowiem sam ze sobą staczać walkę. 
Albo też akceptuje on schemat! narzucony mu z góry i staje się jego ślepym 
wykonawcą, gdyż dzięki temu e^pj się włączony w aparat władzy i uzyskuje 
poczucie porządku, którego sam wypfa-i cować nie potrafił. Sztuczna struktura 
zastępuje tu własną. Za cenę utraty wolnościj unika się wysiłku związanego z 
wewnętrznym uporządkowaniem, chaos zostaje I zastąpiony sztucznym porządkiem, a 
niepewność i niepokój - pewnością wiary w] wyznawaną ideę.
Człowiek współczesny dzięki rozwojowi środków komunikacji, a także nauki 
historycznych, zwłaszcza archeologii, ma znacznie większe możliwości niż przed I
stu czy nawet kilkudziesięciu laty zapoznania się z różnymi sposobami ludzkiego!
życia. W związku z tym maleje jego wiara w słuszność własnego stylu życia i 
chęć] narzucenia innym własnej ideologii, zwłaszcza że pamięć ostatniej wojny 
uzmysła-1 wia mu w sposób aż nadto dobitny, do czego takie tendencje mogą 
prowadzić.! Jeśli symbolami tej wojny stały się Oświęcim i Hiroszima, to dzięki 
nim właśnie! problem władzy i związany z nim problem wojny znalazły się w fazie 
kryzysu,) wymagającego nowego spojrzenia.
Z psychopatologii «nadiudzi»
„Rudolf Hoess - jak pisze S. Batawia w swej pracy o Hoessie wydanej w r. 1951 - 
nie był ani nienormalnym osobnikiem typu morał insanity, ani bezuczucio-wym 
psychopatą, ani człowiekiem, który wykazywał kiedykolwiek skłonności przestępcze
lub tendencje sadystyczne. Był on osobnikiem o bardzo przeciętnej inteligencji, 
skłonnym od dzieciństwa, dzięki wpływom środowiskowym, do mało krytycznego 
ujmowania zjawisk i do łatwego podporządkowywania się wszelkiego rodzaju 
autorytetom: tego rodzaju ludzi spotykamy bardzo często."
Jak słusznie podkreśla J. Sehn we wstępie do Wspomnień Rudolfa Hoessa: „...fakty
i daty z życia Hoessa są znamienne nie tylko dla jednego indywiduum. Już same 
choćby tylko etapy życia są reprezentatywne dla całych grup Niemców generacji 
Hoessa."
Autobiografia Hoessa, zatytułowana przez niego raczej patetycznie: Moja dusza, 
kształtowanie się, życie i przeżycia, wywołuje u czytelnika sprzeczne uczucia, 
ale chyba przeważa uczucie politowania połączonego z obrzydzeniem.
Niemiecki wydawca pamiętników Hoessa, M. Broszat (1958), cytując dra Gil— berta,
pisze o ich autorze następująco:
„Skwapliwie gorliwa skrupulatność człowieka, który stoi zawsze w służbie jakichś
autorytetów, który stale spełnia swoją powinność - zarówno jako kat, jak i 
przyznający się do winy delikwent, który nieustannie żyje tylko z drugiej ręki, 
zawsze rezygnując ze swojej osobowości i dlatego swoje własne ja, przerażająco 

Strona 22

Kępiński Rytm życia

puste, z gotowością oddaje sądowi w formie autobiografii, aby służyć sprawie."
Dzieciństwo Hoessa jest przytłaczająco szare i oschłe. Dom o starych tradycjach 
wojskowych, ojciec, emerytowany major wojsk kolonialnych w Afryce niemieckiej, 
„fanatyczny katolik", jak pisze o nim Hoess, wychowywał syna surowo.
„Począwszy od najmłodszych lat - wspomina Hoess - byłem wychowywany w głębokim 
poczuciu obowiązku. W domu rodzicielskim ściśle przestrzegano, by wszystkie 
zlecenia były wykonywane dokładnie i sumiennie... Ojciec wychowywał
47
mnie według surowych zasad wojskowych... Wciąż mnie pouczał, że z drobnych, na 
pozór nic nie znaczących zaniedbań powstają najczęściej wielkie szkody."
Ta postawa, przekazana przez ojca, pozostała Hoessowi do końca życia. Także w 
obozie oświęcimskim, jak można wnioskować na podstawie jego własnych relacji, 
najwięcej dokuczał mu nie swąd spalonych ciał, ale różne zaniedbania 
administracyjne. Wprowadzenie cyklonu powitał z radością, gdyż to usprawniało 
likwidacje, milionów Żydów. Martwił się, gdy kazano mu część Żydów przeznaczyć 
do pracy, bo i tak po kilku tygodniach umierali, sprawniej więc byłoby od razu 
posłać ich „do gazu".
Można powiedzieć, że w Oświęcimiu, jak zresztą na innych placówkach, tak był 
zajęty unikaniem „drobnych, na pozór nic nie znaczących zaniedbań", że prawie 
nie zauważył pieców krematoryjnych.
O ile postać ojca rysuje się dość wyraźnie w pamiętniku Hoessa, o tyle postać 
matki pozostaje zupełnie mglista. Wspomina tylko, że próbowała go „odwieść od 
miłości do zwierząt, która wydawała się jej tak niebezpieczna". Stosunki między 
rodzicami były poprawne, „nigdy nie padło między nimi - pisze Hoess - żadne złe 
albo gniewne słowo", ale jednocześnie były one oschłe: „nigdy jednak nie 
widziałem, aby byli wobec siebie czuli".' O sobie pisze: „Wzdragałem się przed 
wszelkimi objawami czułości. Uścisk dłoni i parę skąpych słów podzięki, to było 
wszystko, czego można było ode mnie oczekiwać." Swoich sióstr, młodszych o 4 i 6
lat, nie lubił, mimo że one starały się być dla niego „miłe", dokuczał im tak, 
że z płaczem biegły do matki.
Otaczała go pustka uczuciowa. „Moich rodziców, zarówno ojca, jak i matkę, bardzo
szanowałem i otaczałem czcią, jednakże miłości takiej, jaką ma się dla rodziców 
i jaką później poznałem, nie odczuwałem nigdy." Obojętnie też przyjął śmierć 
ojca (miał wtedy 14 lat) i śmierć matki; wyruszał wtedy na front jako 16-letni 
chłopak.
Ta oschłość i pustka uczuciowa przebija ze wszystkich stron pamiętnika, nadaje 
im szary koloryt i sprawia, że lektura jest raczej nużąca. Jedynymi jaśniejszymi
fragmentami są opisy pierwszych walk na froncie irackim w r. 1917, zwłaszcza 
postać rotmistrza, „ojca wojennego" 17-letniego Hoessa („Łączył mnie z nim 
bardziej serdeczny stosunek niż z moim ojcem, On też miał mnie stale na oku, a 
choć w niczym nie pobłażał, był bardzo życzliwy i troszczył się o mnie, jakbym 
był jego synem"), dość lakoniczny opis pierwszej miłości (w tym samym roku, w 
szpitalu w Palestynie: „Początkowo wprawiało mnie w zakłopotanie, gdy 
pielęgniarka delikatnie mnie głaskała lub podtrzymywała dłużej, niż to było 
konieczne, od najwcześniejszych lat unikałem bowiem wszelkich objawów czułości. 
Ale i ja
48
wpadłem w zaczarowany krąg miłości...") i wreszcie pożegnalne listy do żony i 
dzieci, pisane w polskim więzieniu.
W dzieciństwie nie miał towarzyszy zabaw.
„Wszystkie dzieci sąsiadów były o wiele starsze ode mnie. Byłem więc zdany 
wyłącznie na towarzystwo dorosłych." Przyjaciółmi jego były zwierzęta, zwłaszcza
ulubiony kucyk Hans.
„Moim jedynym powiernikiem był mój Hans i on, jak sądziłem, rozumiał mnie." 
[...] „Byłem i pozostałem samotnikiem, najchętniej bawiłem się lub też 
zajmowałem czymkolwiek wtedy, gdy nie byłem obserwowany."
Możliwe, że Hoess wykazywał pewne cechy anankastyczne:
„Wciąż musiałem się myć i kąpać. Myłem i kąpałem w wannie lub w potoku 
przepływającym przez nasz ogród wszystko, cokolwiek się tylko dało. W ten sposób
popsułem wiele rzeczy, zarówno ubranie, jak i zabawki."
To zamiłowanie do czystości pozostało mu do końca życia; w obozie, jak się 
zdaje, najwięcej denerwował go brud i nieporządek.
Również do końca życia nie potrafił wypracować właściwej postawy w stosunku do 
bliźnich. Była to zawsze postawa „na baczność" wobec rozkazów od przełożonych 
lub w trakcie wydawania ich podwładnym. Nie potrafił wytworzyć postawy w 
płaszczyźnie poziomej: równego z równym. Nie potrafił nawet zdobyć się na zwykły
ludzki stosunek człowieka do człowieka.
Jego świat dzielił się na wodzów, żołnierzy, wrogów i więźniów. Był to świat 
kółek od maszyn, robotów, a nie ludzi. Nie było tu miejsca na uczucia, własny 

Strona 23

Kępiński Rytm życia

osąd, wszystko było z góry zaplanowane, obliczone, ścisłe, naukowe, jasne.
W swym liście pożegnalnym Hoess pisze do swego najstarszego syna, Klausa:
„Największym błędem mego życia było to, że wszystkiemu, co przychodziło z góry, 
ślepo ufałem i że nie odważyłem się mieć najmniejszej wątpliwości o prawdziwości
tego, co głoszono. Idź przez życie z otwartymi oczyma, nie bądź jednostronny, 
rozważaj za i przeciw we wszystkich sprawach. We wszystkim, co przedsięweźmiesz,
kieruj się nie tylko rozumem, lecz zważaj szczególnie na głos swego serca. [,..]
Bądź człowiekiem, który przede wszystkim, w pierwszej linii kieruje się głębokim
uczuciem człowieczeństwa." Do żony: „Dopiero tu, w polskich więzieniach, 
poznałem, co to jest człowieczeństwo. Mnie, który jako komendant Oświęcimia 
sprawiłem narodowi polskiemu tyle bólu i wyrządziłem tyle szkód -choć nie 
osobiście i nie z własnej inicjatywy - okazywano ludzką wyrozumiałość, co mnie 
bardzo głęboko zawstydzało."
Możliwe, że pisząc tak, Hoess miał nikłą nadzieję, iż takim pochlebstwem uzyska 
prawo łaski, ale mimo wszystko jest zastanawiające to nagłe olśnienie,
49
4     Anus mundi                                                                
                                                               ^^
jakiego doznał, odkrywając tuż przed śmiercią, że istnieje coś takiego, jak 
człowieczeństwo.
Warto jeszcze zwrócić uwagą na zwrot: „choć nie osobiście i nie z własnej 
inicjatywy". Wprawdzie Hoess uważał się za odpowiedzialnego zato, co się działo 
w Oświęcimiu, i tak polskiemu sądowi sprawę, tę przedstawił, ale 
odpowiedzialność ta wszakże wynikała z litery regulaminu obozowego: „Komendant 
obozu jest pod każdym względem odpowiedzialny w pełni za całokształt spraw 
obozowych." Hoess dobrze znał ten regulamin i uważał się za odpowiedzialnego za 
Oświęcim, bo tak uczył regulamin. Ale nie miał poczucia odpowiedzialności. W 
głębi serca czuł się prawdopodobnie do końca niewinny, bo on przecież spełniał 
tylko swój obowiązek.
„Nie osobiście i nie z własnej inicjatywy" - słowa te wypowiadali chyba bez 
wyjątku wszyscy zbrodniarze wojenni, w pewnym sensie słusznie, bo w systemie 
total i stycznym niczego nie można robić „osobiście i z własnej inicjatywy". 
System taki nie pozwala człowiekowi wytworzyć poczucia odpowiedzialności, które 
jest tak istotną składową dojrzałej osobowości. System taki hamuje rozwój 
osobowości, czerpie swą siłę z ludzi psychicznie skarlałych, niedojrzałych, bo 
tacy najlepiej słuchają i wykonują rozkazy, dla nich ważny jest tylko autorytet.
„Stałem się nieświadomie - pisze Hoess w pożegnalnym liście do żony -jednym z 
kół olbrzymiej niemieckiej maszyny niszczycielskiej. [...] Jakże to jest 
tragiczne: ja, z natury łagodny, dobroduszny i zawsze uczynny, stałem się 
najwięk-ii;                           szym ludobójcą, który na zimno i z pełną 
konsekwencją wykonywał każdy rozkaz
zagłady. Przez długoletnie żelazne wychowanie w SS, które miało na celu 
przekształcenie każdego esesmana w bezwolne narzędzie wykonywania wszystkich 
planów Reichsfuhrera SS, i ja również stałem się automatem słuchającym ślepo 
każdego rozkazu."
W cytowanej wypowiedzi użyty jest powszechny zwrot językowy: „słuchać ślepo 
rozkazu". Jak wiadomo, w takich utartych zwrotach zawarta jest często głęboką 
mądrość wielu pokoleń. „Słuchać ślepo rozkazu" - to znaczy nastawiać się 
całkowicie na osiągnięcie celu: spełnienie rozkazu tak, jak nastawia się robota 
czy jakąkolwiek maszynę elektronową na jakiś cel, wkładając w nią odpowiedni 
typing (program). Nie ma tu możliwości wyboru, bo człowiek nic poza swoim celem 
- rozkazem - nie widzi, nie potrafi ujrzeć „odwrotnej strony medalu", nie widzi 
też rzeczy, które znajdują się po bokach prostej drogi prowadzącej do celu.
Hoess często w swym pamiętniku broni się, że z wielu okropności, które działy 
się w Oświęcimiu, nie zdawał sobie sprawy, nie widział ich; zrzuca winę na 
podwładnych, którzy nie trzymali się regulaminu obozowego, nie słuchali jego *  
              rozkazów. W cytowanym już kilkakrotnie liście do żony pisze:
„Dopiero podczas dochodzeń i procesu dowiedziałem sie. o największej części 
okropności i potworności, które się tam [w Oświęcimiu] działy,"
Każdemu czytelnikowi tego rodzaju tłumaczenie wyda się dziecinnie naiwnym 
kłamstwem. Jak się zdaje jednak, nie jest to kłamstwo powstałe w odruchu 
samoobrony. Ludzie-roboty rzeczywiście wielu rzeczy nie widzą, cel przesłania im
bowiem pole widzenia. Tracą zdolność spojrzenia na rzecz z innych, rozmaitych, 
punktów widzenia. Widzą tylko z jednego punktu.
Dla nich kij jest tylko narzędziem do bicia, a nie jest laską niewidomego, 
zabawą dla psa, miarą do mierzenia, częścią drzewa, wyimaginowanym koniem, na 
którym dziecko galopuje, itp. Istotą zabawy nie tylko u dzieci, lecz nawet u 
wyższych zwierząt, jest właśnie umiejętność spojrzenia na tę samą rzecz w 
różnoraki sposób. Poruszający się palec może być dla kotka raz myszką, którą 

Strona 24

Kępiński Rytm życia

stara się złapać, innym razem zapowiedzią kary, to znów częścią pieszczącej 
ręki. Dla małej dziewczynki jakiś gałganek może być jej córeczką, to znów piłką,
kawałkiem materii, z której można uszyć sukienkę dla lalki, i wieloma innymi 
rzeczami z krainy czarów.
W zabawie jest zawsze humor, wynikający stąd, że nagle widzimy coś zupełnie 
inaczej, niż przywykliśmy to widzieć. Dorośli zachowują się jak dzieci, dzieci 
naśladują dorosłych, poważny pan zaczyna chodzić na „czterech nogach" i staje 
się koniem i twórcą wielu innych niespodzianek, które przynosi każda chwila 
zabawy.
Mały Hoess nie miał towarzyszy zabaw; miał swego kucyka, ale ten nie stworzył mu
krainy baśni, jaką daje zabawa z innymi dziećmi, a rodzice też mu tego świata 
bajkowego nie potrafili stworzyć. Mył wciąż w wodzie jakiś wyimaginowany brud - 
może swych tłumionych agresji. Oczywiście, są to przypuszczenia bardzo niepewne;
materiał biograficzny okresu dzieciństwa jest zbyt skąpy, by można kusić się o 
próbę tłumaczenia obsesyjnego prawie zamiłowania do czystości. Wiele zresztą 
dzieci ma podobne dzieciństwo - w oschłej, zimnej atmosferze, gdzie nie ma 
miejsca na zabawy, fantazję, pieszczotę. Są to dzieci nieszczęśliwe, ale 
nierzadko wyrastają z nich jak najbardziej wartościowi ludzie.
Jałowe dzieciństwo pozostawiło na Hoessie ślad na całe życie. Ten człowiek chyba
nigdy nie umiał się bawić, żartować, nie miał za grosz poczucia humoru, życie 
jego składało się tylko z wypełniania rozkazów. Wszystko brał na serio, nawet 
ułożony przez siebie tragikomiczny napis na bramie Oświęcimia. Brak poczucia 
humoru wynikał też z ciasnoty umysłowej tego człowieka, nie umiejącego uchwycić 
całości zagadnienia.
Wszystkie rozkazy wypełnia z zapałem, jest dobrym uczniem, odważnym żołnierzem w
kampanii irackiej, wzorowym więźniem w czasie odsiadywania w latach 1923-1928 
kary za współudział w mordzie kapturowym w latach dwudziestych. O swoim pobycie 
w więzieniu pisze:
51
„Będąc od młodości przyzwyczajony przez wychowanie do bezwzględnego 
posłuszeństwa, pedantycznego porządku i czystości, nie miałem pod tym względem 
szczególnych trudności w przystosowaniu się do twardego, więziennego życia. 
Sumiennie wypełniałem przepisane mi obowiązki, wykonywałem żądaną pracę i ku 
zadowoleniu majstrów najczęściej jeszcze więcej, niż żądano."
Jednak w trzecim roku pobytu w więzieniu Hoess przeżył załamanie psychiczne, o 
którym pisze:
„Po upływie dwóch lat, które spędziłem bez szczególnych wydarzeń, w nieodmiennie
jednakowy sposób, wpadłem nagle w swoisty stan. Stałem się bardzo podniecony, 
nerwowy i wzburzony. Ogarnął mnie wstręt do pracy [wówczas zajmował się 
krawiectwem i robił to bardzo chętnie]. Nie mogłem zupełnie jeść, każdy kęs, 
który łykałem przemocą, wracał z powrotem. Nie mogłem wcaie czytać ani w ogóle 
się skupić. Jak dzikie zwierzę miotałem się po celi tam i z powrotem. Nie mogłem
już spać; dotychczas spałem zawsze mocno i prawie bez marzeń sennych przez całą 
noc. Teraz musiałem wstawać i krążyć po celi, nie mogąc znaleźć spokoju. Gdy 
wreszcie z wyczerpania padałem na łóżko i zasypiałem, po krótkim czasie znowu 
się budziłem zlany potem od pogmatwanych, koszmarnych snów. W tych bezładnych 
snach byłem wciąż ścigany, zabijany, rozstrzeliwany albo spadałem w przepaść. 
Noce stały się dla mnie męką. Godzina po godzinie słyszałem bicie wieżowych 
zegarów. Im bliżej było do rana, tym większa ogarniała mnie groza przed dniem, 
przed ludźmi, którzy znów się ukażą - a ja nie chciałem, nie mogłem nikogo 
widzieć. Usiłowałem przemocą wziąć się w karby, nie mogłem jednak nic na to 
poradzić. Chciałem się modlić, nie wydobyłem z siebie nic więcej, jak tylko 
żałosny bełkot trwogi, oduczyłem się modlitwy, nie odnalazłem już drogi do Boga.
W tym stanie wierzyłem, że Bóg już nie chce mi pomóc, ponieważ go opuściłem. 
Dręczyło mnie moje oficjalne wystąpienie z Kościoła w r. 1922. Czyniłem sobie 
bardzo gorzkie wyrzuty, że nie posłuchałem rodziców i nie zostałem duchownym. 
Dziwne, że właśnie to wszystko tak mnie w owym stanie dręczyło. Moje wzburzenie 
wzrastało z dnia na dzień, nawet z godziny na godzinę. Byłem bliski szaleństwa. 
Fizycznie podupadałem coraz bardziej. Mojego majstra uderzyło obce mi dotąd 
roztargnienie; najprostsze rzeczy robiłem wręcz na opak i chociaż zaciekle 
pracowałem, nie wyrabiałem już normy."
Lekarz rozpoznał u Hoessa psychozę więzienną. Po kilkudniowym leczeniu 
szpitalnym Hoess wrócił do zdrowia. Było to najsilniejsze załamanie psychiczne w
jego życiu, o wiele silniejsze niż to, którego doznał w późniejszych latach, pod
koniec pełnienia swej funkcji w obozie oświęcimskim.
Wzorowym więźniem był Hoess również w polskim więzieniu. „Pisał również z 
własnej inicjatywy, gdy zauważył, że jakieś zagadnienie poruszane na marginesie
52
przesłuchań interesuje przesłuchującego" - notuje J. Sehn. Ta chęć wykonania 

Strona 25

Kępiński Rytm życia

polecenia celująco jest dla Hoessa dość charakterystyczna. Chciałby jak gdyby 
uprzedzić życzenia przełożonych, niezależnie od tego, kim jest ten przełożony, 
może nim być nawet Polak.
W związku z otrzymaniem od Himmlera rozkazu rozszerzenia obozu oświęcimskiego 
pisze Hoess następująco o swoim zapale do pracy:
„Od początku byłem całkowicie pochłonięty, wprost opętany moim zadaniem i 
otrzymanym poleceniem. Wyłaniające się trudności podniecały jeszcze mój zapał. 
Nie chciałem kapitulować, nie pozwala mi na to moja ambicja. Widziałem wciąż 
tylko swoją pracę."
W Oświęcimiu Hoess przechodził, jak można się z jego wspomnień domyślać, 
nerwicę, którą dałoby się określić we współczesnej terminologii jako managers' 
neurosis (nerwica dyrektorska).
„Coraz bardziej zamykałem się w sobie, stawałem się niedostępny i z każdym dniem
twardszy. Moja rodzina, a zwłaszcza żona, cierpiała z tego powodu: bywałem wręcz
nieznośny. Nie widziałem już nic poza swoją pracą i swym zadaniem. Wszystkie 
ludzkie odruchy zostały przez to wyparte. [...] Najchętniej bym uciekł, aby 
znaleźć się w samotności, ponieważ nagle nie chciałem już nikogo więcej 
widzieć."
Leczył się najstarszym „neuroleptykiem" - alkoholem.
„Alkohol wprowadzał mnie szybko w wesoły nastrój i wywoływał uczucie życzliwości
dla całego świata."
Przyczyną nerwicy nie była jednak masowa zagłada Żydów i innych narodowości. 
Wiadomość o udanych próbach z cyklonem przyjął z radością:
„Teraz byłem spokojny, że rzezie ominą nas wszystkich i że ofiarom będzie można 
do ostatniej chwili oszczędzić cierpień." O okropnościach obozu pisze: 
„Widziałem wszystko zupełnie dokładnie, czasem aż nazbyt realnie, ale nie wolno 
mi się było temu poddać. W obliczu ostatecznego celu - konieczności wygrania 
wojny - wszystko, co ginęło po drodze, nie powinno mnie było powstrzymać od 
działania i musiało być uważane za pozbawione znaczenia."
Jak widać, stanowisko Hoessa wobec masowej zagłady, której stał się bezpośrednim
sprawcą, było jasno sprecyzowane i pojęcie o słuszności takiego stanowiska wobec
ostatecznego celu: wygrania wojny-nie budziło w nim żadnej wątpliwości.
Do widoku okropności przyzwyczaił się już od 14 roku życia, tak że dość szybko 
przywykł do codziennych „widoków" oświęcimskich. Był tak do nich przyzwyczajony,
że ich nie widział. Dowiedział się o nich, jak pisze, dopiero na swoim procesie.
53
¦'¦''"¦ O Cyganach pisze z dużą sympatią i rozkaz Himmlera, by ich likwidować, 
był mu przykry, ale rozkaz jest rozkazem.
„Lekarze w myśl rozkazu Reichsfuhrera SS powinni byli likwidować w dyskretny 
sposób chorych, a zwłaszcza dzieci. Oni [Cyganie] zaś mieli takie zautanie do 
lekarzy. Nie ma nic bardziej ciężkiego niż konieczność przechodzenia nad tym do 
porządku w sposób zimny, bezlitosny, pozbawiony współczucia/'
Do Żydów nie czuł sympatii, ale, jak twierdził, nie żywił do nich uczucia 
nienawiści:
„Chciałbym tu jeszcze zaznaczyć, że jeśli o mnie chodzi, to osobiście nigdy nie 
czułem nienawiści do Żydów. Uważałem ich wprawdzie za wrogów naszego narodu, ale
dlatego właśnie sądziłem, że należy ich traktować na równi z innymi więźniami i 
tak samo z nimi postępować. Uczucie nienawiści jest mi w ogóle obce."
Likwidację Żydów uważał za swój najświętszy obowiązek obywatelski, taki bowiem 
otrzymał rozkaz od Himmlera w lecie r. 1941. W czasie rozmowy w cztery oczy 
Reichsfuhrer SS powiedział mu:
„Fuhrer zarządził ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej. My, SS, mamy ten 
rozkaz wykonać. Początkowo zamierzałem powierzyć to zadanie jednemu z wyższych 
oficerów SS, ale zaniechałem tego, pragnąc uniknąć trudności przy rozgraniczaniu
kompetencji [W ten dość prosty sposób Himmler pogłaskał mile ambicję Hoessa], 
Obecnie powierzam panu przeprowadzenie tego zadania. Jest to praca ciężka i 
trudna, wymagająca całkowitego poświęcenia się bez względu na to, jakie 
trudności się wyłonią" (więc praca jakby stworzona dla Hoessa, bo on uznawał 
tylko prace „trudne i wymagające całkowitego poświęcenia"; na ołtarzu obowiązku 
złożyłby z siebie całopalną ofiarę). Himmler mówił dalej: „Rozkaz ten ma pan 
zachować w tajemnicy, nawet w stosunku do swoich przełożonych."
Hoess zostaje więc dopuszczony do najwyższej tajemnicy służbowej: dzięki temu 
jednemu zdaniu uniósł się wysoko ponad głowy swych bezpośrednich zwierzchników.
W trzech ostatnich zdaniach rozmowy Himmler uzasadnia zwięźle celowość akcji 
eksterminacyjnej:
„Żydzi są odwiecznymi wrogami niemieckiego narodu i muszą zostać wytępieni. 
Wszyscy Żydzi, których dostaniemy w nasze ręce, będą w czasie tej wojny bez 
wyjątku zgładzeni. Jeśli teraz nie uda nam się zniszczyć biologicznych sił 
zydostwa, to kiedyś Żydzi zniszczą naród niemiecki."

Strona 26

Kępiński Rytm życia

Gdyby powyższe trzy zdania umieścić w podręczniku psychiatrii, mogłyby one 
świetnie ilustrować mechanizm projekcji paranoidalnej. „Nienawidzę Żydów" 
zostaje stłumione i zastąpione przez: „Żydzi nienawidzą mnie", „są odwiecznymi 
wrogami narodu niemieckiego". „Ja ciebie nienawidzę" zostaje zamienione w „ty
54
mnie nienawidzisz", „chcesz mnie zniszczyć", „więc, by się bronić, musze, 
zniszczyć ciebie"; „jeśli teraz nie uda się nam zniszczyć żydostwa, to kiedyś 
Żydzi zniszczą naród niemiecki".
Jeżeli powyższy cytat z wypowiedzi Himmlera był w pewnym sensie reprezentatywny 
dla sposobu myślenia i odczuwania pewnej części narodu niemieckiego w latach 
trzydziestych i czterdziestych, to według kryteriów psychiatrycznych można by 
myśleć o zbiorowym nastawieniu urojeniowym.
Nie mamy powodu przypuszczać, że Hoess myślał inaczej niż taki wysoki 
zwierzchnik, jak Reichsfuhrer SS. Paląc miliony Żydów, miał prawdopodobnie 
poczucie dobrze spełnionego obowiązku i, jak wspomniano, cieszył się, że dzięki 
wprowadzeniu cyklonu akcja przebiegała sprawniej. Martwił się natomiast, gdy mu 
kazano część Żydów przeznaczyć do pracy w przemyśle zbrojeniowym, bo to psuło mu
porządek - „czystość roboty".
„Ze względu na to, że Reichsfuhrer SS - pisze Hoess - domagał się coraz 
bardziej, aby zatrudniano w przemyśle zbrojeniowym więcej więźniów, Pohl był 
zmuszony uwzględnić również Żydów, którzy utracili zdolność do pracy. Nadszedł 
rozkaz, aby wszystkich Żydów niezdolnych do pracy, których można wyleczyć w 
ciągu sześciu tygodni i przywrócić im zdolność do pracy, szczególnie starannie 
pielęgnować i dobrze odżywiać." (Dotychczas wszyscy Żydzi, którzy stali się 
niezdolni do pracy, byli zagazowywani wraz z najbliższymi transportami albo 
zabijani zastrzykami, jeśli leżeli jako chorzy w rewirze.) „Rozkaz ten był 
kpiną" - oburza się Hoess. Pierwszy raz ośmiela się oburzać na rozkaz 
przełożonych i uzasadnia dalej w sposób jak najbardziej rzeczowy jego 
absurdalność. Jego bezgraniczna dotąd wiara w mądrość rozkazów przełożonych 
została zachwiana.
Zawiódł się też na Himmlerze, wydawał on bowiem sprzeczne rozkazy, nie pomagał 
mu w niczym w trudnych sytuacjach obozowych. Przytoczywszy szereg przykładów 
sprzecznych rozkazów Himmlera, z oburzeniem pisze o nim: „Tak oscylowały jego 
poglądy!" Tak samo wyglądała kwestia karania. Raz uważał, że za dużo jest 
wniosków o kary chłosty; innym razem: „Dyscyplina w obozach na ogół osłabła, 
należy ją podciągnąć i karać surowiej." Nie oburzał się na cytowany już rozkaz 
dotyczący zagłady Żydów, może nawet czuł się zaszczycony powierzeniem mu tak 
odpowiedzialnej misji, ale oburzało go, że ten sam Himmler wydawał sprzeczne 
rozkazy lub rozkazy niewykonalne, czy też zakłócające porządek i organizację 
życia obozu. Było to bowiem zachwianie wiary w sprawę najświętszą: w rozkaz. 
Ostatecznie wiara Hoessa w autorytet swego wodza zachwiała się, gdy w dniach 
klęski Niemiec Himmler kazał mu „dać nura w armię", zamiast, jak się spodziewał,
umrzeć przez samobójstwo wraz ze światem, o który walczyli. Wydaje
55
II.i
się, że Reichsfuhrer przyczynił się w niemałej mierze do wywołania objawów 
nerwicowych u komendanta obozu.
Inni przełożeni nie byli lepsi.
„Ten brak zrozumienia ze strony moich przełożonych doprowadzał mnie niemal do 
rozpaczy. Wkładałem w moje zadanie całą umiejętność, całą wolę, całkowicie mu 
sią poświęciłem, a Glucks widział w tym tylko kaprys i zabawę" (to brzmi prawie 
jak skarga pilnego uczniaka, który dostał dwóję).
Nie tylko przełożeni sprawiali mu zawody, lecz także podwładni.
„Widziałem, jak moi współpracownicy oszukują mnie na każdym kroku, codziennie 
przeżywałem nowe rozczarowania."
Przyczyną nerwicy obozowej Hoessa nie był więc, jak można by przypuszczać, 
konflikt moralny związany z samym faktem, że się jest komendantem obozu śmierci.
To było jego zaszczytnym obowiązkiem. Widok potwornych codziennych zbrodni nie 
wywoływał w nim poczucia winy, gdyż zabijanie ludzi nie było dla niego zbrodnią,
lecz żołnierskim obowiązkiem niszczenia wrogów Trzeciej Rzeszy. Gdyby tych 
wrogów się nie zniszczyło, oni by zniszczyli naród niemiecki.
Nerwicorodne poczucie winy powstało u Hoessa z czegoś całkiem przeciwnego, 
mianowicie z przeświadczenia, że swoich obowiązków kata nie wypełnia należycie. 
Dla tego starego żołnierza, wychowanego od dziecka w „głębokim - jak sam pisze -
poczuciu obowiązku", świadomość, że się obowiązku nie spełnia należycie, była 
czymś nie do zniesienia.
Hoess stara się zmniejszyć ciężar winy, obciążając nią swoich podwładnych i 
przełożonych. By zmniejszyć ten nieznośny ciężar, odważa się krytykować nawet 
swego najwyższego przełożonego - Reichsfiihrera SS. Ale w ten sposób zachwiały 

Strona 27

Kępiński Rytm życia

sią autorytety, co też z kolei jest momentem nerwicorodnym dla tego typu 
człowieka co Hoess, dla którego kwestia autorytetu od lat najmłodszych była 
sprawą najważniejszą.
Choć brzmi to niewiarogodnie, leżący u podłoża nerwicy Hoessa konflikt moralny 
był wywołany poczuciem niewydolności w spełnianiu swych obowiązków kata. Sam 
fakt, że jest się katem, nie budził w nim poczucia winy, może nawet nie docierał
do jego świadomości. Od dziecka był bowiem wdrażany do ścisłego wypełniania 
rozkazów, lecz nie do analizowania ich treści.
Nie wydaje się też prawdopodobne, by codzienny widok okropności obozowych był 
przyczyną nerwicy Hoessa. Już bardzo wcześnie zaczął przyzwyczajać się on do 
widoku krwi i cierpienia.
W 14 roku życia „wskutek ciągłego naprzykrzania się - jak pisze - uzyskałem od 
matki zezwolenie na zgłoszenie się w charakterze siły pomocniczej do Czerwonego 
Krzyża. [...] Słyszałem, jak w szpitalach jęczeli ciężko ranni, prześlizgiwałem
56
się nieśmiało obok takich łóżek. Widziałem także umierających i nawet umarłych. 
Doznawałem wówczas swoistego, przejmującego dreszczem uczucia. Dzisiaj jednak 
nie potrafiłbym go już dokładnie opisać,"
Może to „przejmujące dreszczem uczucie" na widok umierających i zmarłych było 
podbarwione seksualnie i dlatego zostało zepchnięte w niepamięć, nie ma na to 
jednak żadnych dowodów. Zresztą uczucia podbarwione sadystycznie nie są tak 
rzadkie u dzieci. W każdym razie w całym życiorysie Hoessa trudno doszukać się 
śladów jawnego, a nawet ukrytego sadyzmu, co podkreśla zresztą Batawia.
Dobrą szkołą dla przyszłego komendanta Oświęcimia były korpusy ochotnicze, do 
których Hoess należał między 19 a 23 rokiem życia. Pisze o nich następująco:
„Walki w krajach bałtyckich znamionowała dzikość i zaciętość, z jaką nie 
spotkałem się ani przedtem, podczas wojny światowej, ani potem, podczas innych 
walk korpusów ochotniczych. [...] Gdy dochodziło do starcia, przeradzało się ono
w rzeź aż do całkowitego wyniszczenia. [...] Niezliczone razy widywałem 
przerażające obrazy wypalonych chat i zwęglonych zwłok kobiet i dzieci."
Niezłą też szkołą były istniejące w tych korpusach sądy kapturowe.
„Ponieważ rząd - pisze Hoess - nie mógł uznawać korpusów ochotniczych, nie mógł 
też ścigać i karać przestępstw w szeregach tych jednostek, jak kradzież broni, 
zdrada tajemnic wojskowych, zdrada kraju itp. Dlatego powstał w korpusach 
ochotniczych i organizacyjnych, które zajęły ich miejsce, samosąd oparty na 
starych niemieckich wzorach z podobnych sytuacji: sąd kapturowy. Jakakolwiek 
zdrada była karana śmiercią. Tylu zdrajców zostało zgładzonych."
Tak Hoess przysposabiał się do swego przyszłego stanowiska sędziego i kata w 
jednej osobie.
Potem przechodzi już regularne przeszkolenie w obozie koncentracyjnym w Dachau 
(1934-1938). Uczono tam, według słów Hoessa, że „każdy minimalny objaw 
współczucia pokazuje wrogom państwa słabą stronę, z której nie omieszkaliby 
skorzystać. Jakiekolwiek współczucie dla wrogów państwa jest niegodne członka 
SS. Dla ludzi miękkiego serca nie ma miejsca w szeregach SS i dobrze by zrobili,
gdyby jak najszybciej wstąpili do klasztoru. W SS potrzebni są tylko ludzie 
twardzi, zdecydowani, słuchający ślepo każdego rozkazu. Nie darmo noszą trupią 
główkę i stale nabitą broń. Są oni jedynymi żołnierzami, którzy również w czasie
pokoju mają dniem i nocą do czynienia z wrogiem, z wrogiem za drutami." W ten 
sposób funkcja strażnika więziennego i kata została podniesiona do służby 
frontowego żołnierza.
Nawet na Hoessie silne wrażenie wywarła pierwsza kara chłosty:
„Pamiętam dokładnie pierwszą karę chłosty, którą widziałem. Stałem w pierwszym 
rzędzie i byłem zmuszony dokładnie przyglądać się całemu przebiegowi kary
57
chłosty. Mówią «zmuszony», bo gdybym stał w tylnym szeregu, nie patrzyłbym na 
to. Robiło mi sią zimno i gorąco, gdy zaczęły sią krzyki. Całe wydarzenie już od
początku przyprawiło mnie o dreszcze." Budziły sią w nim wątpliwości, czy nadaje
sią do tego rodzaju służby. „I tu właśnie zaczyna sią moja wini. Uświadomiłem 
sobie wyraźnie, że nie nadawałem sią do tej służby, gdypTifś.Sadzałem sią 
wewnętrznie z takim życiem i postępowaniem w obozie kónceritfacyinym, jakiego 
wymagał Eicke. Byłem wewnętrznie zbyt mocno związŚnyż^więźrilami, ponieważ zbyt 
długo sam żyłem ich życiem, sam przeżywałem^ fófi niedolę. {: J Długi czas 
walczyło we mnie moje wewnętrzne przekonanie z pocziicierri obowiązku wierności 
wobec przysięgi SS i uroczystego ślubowania FuhreriMCzy miałf zostać 
dezerterem?"                                                                    
    ^ 'f' i5'i:-'¦¦'•
Tak więc Hoess stopniowo od młodych lat przygotowywał 'śTcfi . ^ przyszłego 
stanowiska komendanta Oświęcimia.                                    :°:
Na marginesie warto wspomnieć o życiu religijnym Hoessa. Był wySflowany w 

Strona 28

Kępiński Rytm życia

atmosferze religijnej, może nawet przesadnie religijnej.
„Wskutek złożonego przez ojca ślubu - pisze Hoess - w myśl którego miałem zostać
duchownym, zawód mój był już z góry ustalony. Całe moje wychowanie było 
nastawione w tym kierunku. Z biegiem czasu ojciec stawał się coraz bardziej 
religijny. Gdy tylko czas mu pozwalał, wyjeżdżał ze mną do różnych cudownych 
miejsc w moim kraju, do pustelni w Szwajcarii oraz do Lourdes we Francji. Gorąco
błagał o błogosławieństwo niebios dla mnie, abym został kiedyś świątobliwym 
kapłanem. Ja sam byłem również głęboko wierzący, o ile to możliwe u chłopca w 
tym wieku, i swoje obowiązki religijne traktowałem bardzo poważnie. Modliłem sią
z prawdziwie dziecięcą powagą i nader gorliwie pełniłem obowiązki ministranta."
Załamanie religijne nastąpiło w 13 roku życia. Przyczyną było to, że spowiednik 
Hoessa, który był zarazem przyjacielem jego ojca, naruszając tajemnicę 
spowiedzi, opowiedział ojcu o wypadku, który młody Hoess miał w szkole. Dalszym 
bodźcem do odsunięcia się od religii i zrezygnowania ze stanu duchownego, do 
którego przeznaczył go ojciec, był pobyt w Palestynie, gdzie widział, jak w 
„miejscach świętych kupczono po handlarsku świątościami". W 22 roku życia 
wystąpił oficjalnie z Kościoła katolickiego.
Wrócił do religii dopiero w polskim więzieniu. W swoim liście pożegnalnym do 
żony pisze:
„Podczas mego długiego samotnego pobytu w więzieniu miałem dość czasu i spokoju,
aby gruntownie przemyśleć całe swe życie. Całe swoje postępowanie zrewidowałem 
gruntownie. [...] Cała ideologia, cały świat, w który tak mocno i świącie 
wierzyłem, były oparte na zupełnie fałszywych założeniach i bezwzględnie musiały
kiedyś runąć. Moje postępowanie w służbie tej ideologii było także zupełnie
58
fałszywe, choć działałem w dobrej wierze o słuszności tej idei. Jest więc 
zupełnie logiczne, że obudziło się we mnie dużo wątpliwości, czy również moje 
odstąpienie od wiary,vy. Boga nie polegało na całkowicie fałszywych założeniach.
Było to ciężkie zmagacie sj,ę. Jednakże odnalazłem swą wiarę w Boga. Nie mogę 
ci, najukochańsza, już wiejej pisać o tych rzeczach, prowadziłoby to za daleko."
J^wjadoccio, szukając etiologii zaburzenia psychicznego, można trzymać się 
równych ,?asa0Fi^pzych kierunków: biologicznego, psychologicznego, 
socjologicz-rega ^0rwymie.rjić najbardziej podstawowe. W samym biologicznym 
kierunku iśtr^JftfiĘi* ppniejszych szlaków: genetyczny, chemiczny, 
neurofizjologiczny, :atoi«jątegiqzji,y itp. Oczywiście żaden z tych kierunków 
nie prowadzi do całkowi-pożnania etiologii schorzenia, pozwala nam tylko 
spojrzeć na całą sprawę z , ?1#cg|)Pjjnktu widzenia.
i- adobńie też w wypadku opisanej uprzednio reakcji więziennej Hoessa możemy 
tłumaczyć ją rozmaicie, choćby monotonią i izolacją życia więziennego. Można też
na całą sprawę popatrzeć i w ten sposób, że nerwica czy psychoza są 
ostrzeżeniem, iż nasze życie nie przebiega w sposób właściwy, zgodny z prawami 
rozwoju człowieka. Podobnie jak ból jest sygnałem ostrzegawczym, że coś 
organizmowi zagraża. Rzadko kiedy człowiek może w pełni rozwinąć wszystkie 
tkwiące w nim możliwości, część z nich przez całe życie jest stłumiona i nie ma 
możności rozwoju. Czasem w sytuacjach wyjątkowych, wymagających olbrzymiego 
wysiłku, ujawnia się prawdziwa wartość człowieka. W sposób chaotyczny i burzliwy
wychodzą na wierzch te nie wyzyskane „energie" w ostrej fazie psychozy.
Są jednak ludzie, których całe życie przebiega w sposób skarłowaciały. Ludzie ci
nie mają możności swobodnego rozwoju, karłowacieją jak drzewko osadzone w 
doniczce. Życie ich przeraża swą nudą, monotonią, jałowością. W języku 
psychiatrycznym można powiedzieć, że ludzie ci nie potrafią stworzyć własnej 
osobowości, żyją „z drugiej ręki", jak to określa dr Gilbert. Takie było życie 
Hoessa, zawsze w cieniu autorytetu, zawsze tłumione, zamknięte w ciasnych 
obręczach rozkazów. Może psychoza więzienna była właśnie ostrzeżeniem, że tak 
dalej żyć nie można. I rzeczywiście, po przejściu załamania psychicznego, Hoess 
postanawia zmienić dotychczasowy tryb życia, osiąść na roli i założyć liczną 
rodzinę. Brzmiało to sielankowo. Wkrótce jednak wstąpił do SS.
Tak więc ostrzeżenie w formie więziennej psychozy nie pomogło. Hoess wrócił do 
swej dawnej linii życiowej - bezwzględnego posłuszeństwa i w formacjach SS 
kształcił się dalej na coraz doskonalszego robota.
Jeśli można typologię ludzką poszerzyć o typ robota, człowieka, którego życie 
polega na ślepym posłuszeństwie, precyzyjnym wykonywaniu rozkazów, wierzącego 
bez reszty w autorytety, pozbawionego zupełnie zmysłu humoru, gdyż humor może
59
zagrażać autorytetowi człowieka, który potrafi patrzeć tylko jednostronnie, przy
czym inne kąty widzenia są mu niedostępne - to należałoby równocześnie dodać, że
ten typ ludzi jest skłonny do kompensowania swego, może podświadomego, poczucia 
niższości chęcią bezwzględnego podporządkowania sobie innych ludzi. Miejmy 
nadzieję, że ten typ robota-nadczłowieka zaginął wraz z hitlerowskimi Niemcami.

Strona 29

Kępiński Rytm życia

Rampa; psychopatologia decyzji
Jednym z obozowych obrazów, które obok kominów krematoryjnych i stosów nagich, 
wyniszczonych ciał utkwią na długi czas w pamięci ludzkości, jest scena selekcji
na rampie. Tłum kobiet, mężczyzn, starców, dzieci, bogatych i biednych, pięknych
i brzydkich, defilował przed lekarzem SS, stojącym w postawie władcy i sędziego.
Nieznaczny ruch ręki tego człowieka decydował, czy stojący przed nim drugi 
człowiek pójdzie za chwilę do gazu, czy też dana mu będzie możliwość przeżycia 
choćby kilku dni lub miesięcy. Było w tej scenie coś z sądu ostatecznego; ruch 
ręki kierował do ognia lub dawał sposobność ocalenia. Ci, co czekali na wyrok, 
zazwyczaj nie wiedzieli, co ich czeka. Wiedzieli tylko, że ruch ręki jest ważnym
znakiem w ich życiu, coś oznacza, ale co, pozostało dla nich nieraz tajemnicą aż
do chwili, kiedy w otworze sufitu rzekomej łaźni ukazywała się głowa w masce 
gazowej. Gdy więźniowie szli do selekcji i wiedzieli, że idą do gazu, ostatkiem 
sił starali się wyprostować, maszerować sprężystym krokiem, by zrobić na lekarzu
SS dobre wrażenie i znaleźć się po jego prawicy.
Jedną z paradoksalnych cech życia obozowego było, jak się zdaje, to, że przy 
swej przygniatającej szarości, prawdziwej Nachł und Nebel, miało ono także 
niesłychaną ostrość. Zjawiska w normalnym życiu dyskretne, objawiające się w 
rozmaitych subtelnych odcieniach i dlatego niekiedy niedostrzegalne, tutaj 
występowały dramatycznie, w proporcjach niezwykłych, budząc w obserwatorze 
przerażenie i jednocześnie podziw dla ludzkiej natury. Dlatego analiza życia 
obozowego może pomóc w zrozumieniu wielu zjawisk życia ludzkiego, które 
normalnie wymykają się spod obserwacji z powodu swej dyskretności i 
wieloznaczności. Można by się tu dopatrywać pewnych analogii z psychiatrią, 
której teren obserwacji obejmuje także zjawiska życia ludzkiego w 
wyolbrzymionych proporcjach, dzięki czemu są łatwiej spostrzegalne. Niezwykłą 
ostrością przeżyć obozowych należy też tłumaczyć fakt ich głębokiego wrycia się 
w pamięć. Wielu byłych więźniów do tej pory ma sny obozowe, a niektóre obrazy 
życia obozowego często i łatwo władają ich wyobraźnią.
61
i
II
'• Tak zwykły w codziennym życiu życzliwy gest, przyjazne słowo, serdeczny 
uśmiech mogły w obozie komuś uratować życie, przywrócić mu wiarą w siebie. Tak 
cząste w życiu każdego stany rezygnacji i tęsknoty za końcem codziennej udręki, 
które mijają jak pochmurne dni bez śladu, w obozie nierzadko kończyły się 
śmiercią. Kto nie chciał żyć, miał już wszystkiego dość, niejednokrotnie nie 
budził się następnego ranka. Związki przyjaźni w obozie były tak silne, że 
przetrwały próbę czasu i wyparły nierzadko wszelkie inne więzi uczuciowe, 
wcześniejsze i późniejsze. Dla tych, co przeszli obóz, towarzysze niedoli 
pozostaną na zawsze najbliższymi i jedynymi ludźmi umiejącymi ich zrozumieć. 
Cechy dobre i złe ludzkiej natury, które u każdego w normalnym życiu mieszczą 
się razem, tworząc skomplikowany obraz jego charakteru, w obozie rozrastały się 
do wymiarów bohaterstwa, świętości i męczeństwa lub potwornej brutalności, 
egoizmu, okrucieństwa i zwyrodniałego cynizmu. Przykładów takich można by 
cytować wiele. Życie na krawędzi śmierci, gdzie jeden fałszywy krok, mylna 
decyzja lub po prostu przypadek mogły skończyć się unicestwieniem więźnia lub 
pchnąć go na drogę brutalnej przemocy, na której stopniowo tracił swe 
człowieczeństwo, było prawdopodobnie główną przyczyną zaostrzenia cech i praw 
ludzkich.
Takiemu zaostrzeniu uległ też w obozie problem decyzji. Sytuacja na rampie 
obejmowała trzy warianty ludzkiej decyzji: tego, co decyduje o losie drugiego 
człowieka, tego, co wie, co go czeka, i postanawia wyjść z próby zwycięsko, oraz
tego, co nie wiedział, co mu los gotuje i jak mu wyjść naprzeciw, który w swych 
wątpliwościach, lęku i niepewności podejmował decyzje przypadkowe i nierzadko 
bezsensowne.
Te trzy warianty spotyka się także najczęściej w życiu codziennym.
Najłatwiej wyobrazić sobie przeżycia tych, którzy ostateczny wyrok ferowali. 
Może chwilami czuli się oni w roli Boga na sądzie ostatecznym, ale raczej byli 
tym wszystkim znużeni i znudzeni. Wierzyli, że w ten sposób spełniają swój 
obowiązek oczyszczania rasy, spieszyli się, bo myślami byli już gdzie indziej, 
po ciężkim obowiązku czekała ich zwykle libacja, alkohol spłukiwał ślady 
wyrzutów sumienia. Decydujący o życiu ruch ręki był raczej kwestią przypadku niż
przemyślenia; co dziesiątemu czy co dwudziestemu można było darować życie.
W normalnym życiu społecznym trudno uniknąć sytuacji, w których musi się o losie
drugiego człowieka decydować lub w których własny los od cudzej decyzji jest 
zależny. Zakres władzy i stopień hierarchii społecznej są na ogół proporcjonalne
do wagi decyzji. Decyzja jest tym ważniejsza, im większej liczby osób dotyczy i 
im większy wpływ na ich los wywiera. Każda decyzja jednak, gdy dotyczy drugiego 

Strona 30

Kępiński Rytm życia

człowieka, jest obarczona ciężarem dużej odpowiedzialności. Można nawet postawić
pytanie, w jakim stopniu ma się prawo brać tę odpowiedzialność na siebie.
62
Ci, którzy na rampie decydowali o życiu i śmierci tysięcy ludzi z wszelkim 
prawdopodobieństwem poczucia odpowiedzialności za ich los nie mieli lub mieli je
w sensie negatywnym jako poczucie odpowiedzialności za to, by sprawnie 
zlikwidować tych, którzy w ich pojęciu byli zakałą ludzkości. Trzeba chyba 
przyjąć, że cierpieli oni na patologiczny brak wyobraźni. Inaczej ruch ręki nie 
przychodziłby im z taką łatwością. Działali na zasadzie automatu: byle więcej, 
byle szybciej.
Każdemu zdarza się decydować o losie drugiego człowieka. Decyzje te nie należą 
do łatwych. I dlatego w takich sytuacjach dużą pomocą są różnego rodzaju normy, 
z góry określające, jaką decyzję podjąć w danych warunkach. Takimi normami dla 
sędziego są przepisy prawne, dla lekarza wiadomości z zakresu diagnostyki i 
prognozy, dla nauczyciela zakres wymagań egzaminacyjnych. Im decyzja ma być 
bardziej bezstronna, tym silniej trzeba oprzeć się na normach, a wyłączyć 
momenty natury subiektywnej, zwłaszcza emocjonalnej. Tym samym decyzja przestaje
być własną, a staje się decyzją normatywną, tzn. jakikolwiek inny człowiek, 
opierający się na tych samych normach, wydawałby decyzję identyczną. W tym 
sensie sprawiedliwość jest ślepa. Człowiek idealnie sprawiedliwy nie patrzy na 
człowieka, o którym decyduje, swoimi oczyma, ale z punktu widzenia norm, których
jest przedstawicielem. Idąc tokiem tego rozumowania można by dojść do 
absurdalnego wniosku, że w sytuacji na rampie człowiekiem „idealnie 
sprawiedliwym" był lekarz SS, który ślepo trzymał się norm zleconych mu przez 
przełożonych: najsilniejsi do obozu, wszyscy inni do gazu; ze swej decyzji 
wyłączał on wszelkie momenty subiektywne, zwłaszcza emocjonalne, i działał jak 
automat. Otóż absurdalność takiego wniosku zdaje się tkwić w tym, że człowiek 
normalnie nie jest zdolny do decyzji absolutnie sprawiedliwych i że nie może 
zasłonić sobie oczu jak przysłowiowa Temida. Decydując o losie drugiego 
człowieka nie może on tylko trzymać się norm, ale też musi go widzieć, wczuć się
w niego, wyobrazić sobie jego sytuację przeszłą, teraźniejszą i przyszłą itd. 
Wszystkie czynności psychiczne związane z taką decyzją odbywają się kosztem 
dużego zaangażowania uczuciowego. Wie o tym dobrze każdy nauczyciel, lekarz i 
sędzia, a więc ludzie, których zawód w dużej mierze polega na decydowaniu o 
cudzym losie. Nigdy też najlepszy nawet mózg elektronowy nie zastąpi ich w 
pracy.
Przykład lekarza SS przy selekcji na zasadzie kontrastu uzmysławia nam znaczenie
czynnika emocjonalnego w powstawaniu decyzji, zwłaszcza tych, które odnoszą się 
do innych ludzi. Najważniejszym otoczeniem człowieka są inni ludzie i dlatego 
decyzje ich dotyczące są najważniejsze i najbardziej uczuciowo angażujące. 
Podstawową decyzją emocjonalną w stosunku do drugiego człowieka jest decyzja 
zbliżenia się do niego lub oddalenia. Pomijając różne odcienie uczuciowe, jakie 
w tych dwóch kierunkach się mieszczą, można określić je jako podstawę sympatii,
63
antypatii lub całkowitej obojętności. Dla lekarza SS Żydzi, których 
selekcjonował, byli antypatyczni lub w najlepszym razie całkowicie obojętni, w 
tym duchu bowiem został wychowany, te idee mu wszczepiono. Nie widział on w nich
ludzi, nie interesowali go, chyba jako obiekt badań rzekomo naukowych lub 
grabieży; na pewno nie zaświtała mu w głowie myśl, by do nich się zbliżyć, 
zamienić kilka słów, dowiedzieć się o ich przeżyciach. Fakt oddalenia 
emocjonalnego jest istotny w każdej propagandzie wojennej; do minimum redukuje 
się kontakty obywateli z wrogiem, starając się przedstawić jego obraz w 
najgorszych kolorach. Również w najbliższych stosunkach uczuciowych, gdy dwie 
osoby dotychczas ze sobą związane zaczynają się od siebie oddalać, tracą wspólny
język, przestają się rozumieć i sobą interesować, oznacza to z reguły rozbicie 
związku uczuciowego.
Lekarze-więźniowie musieli też niejednokrotnie decydować o życiu i śmierci 
swoich podopiecznych. Na pewno decyzje te były dla nich bardzo trudne. Nie mogli
ich jednak uniknąć; tylko dla niewielu wystarczało lekarstw, które mogły 
uratować życie, nie wszystkich można było uratować od selekcji itd. Trzeba było 
wybierać, kogo skazać na śmierć, a komu dać możność życia. Można by znów wysunąć
absurdalną analogię, że decydowali oni podobnie jak lekarze SS. Absurdalność 
takiego wniosku polega na nieuwzględnianiu różnicy postawy emocjonalnej. 
Lekarze-więźniowie chcieli za wszelką cenę pomóc swym chorym, nawet tym, którym 
pomóc nie mogli i wbrew swej woli musieli skazać ich na śmierć. Dla lekarzy SS 
chorzy byli elementem obcym i obojętnym, przeznaczonym szybciej lub później do 
likwidacji.
Coraz szybsza przemiana środowiska naturalnego w technice, jakiej jesteśmy 
świadkami w naszym stuleciu, sprzyja technicznemu spojrzeniu na drugiego 

Strona 31

Kępiński Rytm życia

człowieka, tzn. że coraz słabiej widzi się w nim cechy ludzkie, a coraz 
wyraźniej atrybuty związane ze sprawnym funkcjonowaniem maszyny 
techniczno-społecznej. Spojrzenie takie jest może jednym z największych 
niebezpieczeństw współczesnej cywilizacji. Przykład lekarza na rampie, który 
jest właśnie takiego spojrzenia skrajną realizacją, powinien być ostrzeżeniem.
Drugi wariant reprezentują ci stosunkowo nieliczni więźniowie, którzy zdawali 
sobie sprawę, co ruch ręki lekarza SS oznacza. Wielu z nich było już w takim 
stanie prostracji, że przyjmowali swój los obojętnie, nie byli w stanie podjąć 
żadnej decyzji, a tym bardziej zdobyć się na wysiłek, by będąc u kresu sił, w 
stanie zmuzułmanienia, przybrać postawę człowieka zdrowego i silnego. Byli 
jednak tacy, u których decyzja przetrwania przemogła wyniszczenie, chorobę, 
osłabienie i towarzyszący im stan apatii. Potrafili oni zmobilizować się i z 
niesłychanym wysiłkiem woli wyprężyć swe udręczone ciało, by przemaszerować 
sprężystym krokiem przed lekarzem SS. Nawet dzieci, przechodząc pod okiem 
esesowców, wspinały się a
64
palcach, starając się dotknąć główką poprzeczki, której poziom wyznaczył granicę
życia i śmierci. Nie zawsze zresztą ten olbrzymi wysiłek na coś się przydawał, 
od przypadku bowiem i humoru „sędziego" w dużej mierze zależało, czy więzień 
szedł do gazu, czy dawało mu się jeszcze możliwość przeżycia. W każdym razie 
przyjęli oni warunki egzaminu; starali się być takimi, jakimi chcieli widzieć 
ich oprawcy, tj. zdatnymi jeszcze do pracy numerami. Reżim obozu wymagał bowiem,
aby nim przyjdzie całkowite wyniszczenie i śmierć, być silnym i zdolnym do 
pracy. Numer musiał do końca funkcjonować sprawnie; niemieckie poczucie porządku
i oszczędności nie zgadzało się z pozostawianiem przy życiu numerów niezdatnych 
już do pracy dla dobra III Rzeszy.
Akceptacja modelu zachowania się, jaki był ustalony dla więźniów przez twórców 
obozów koncentracyjnych, była pierwszą koniecznością życia obozowego. 
„Ceremoniał przyjęcia" zmierzał do szybkiego zlikwidowania dotychczasowego 
modelu życia i jak najszybszego wdrożenia się w model obozowy. „Ceremoniał 
przyjęcia" nie jest specjalnym wymysłem organizatorów życia obozowego. Istnieje 
on -oczywiście w nie tak drastycznej postaci - w różnych instytucjach 
społecznych, zwłaszcza tam, gdzie trzeba szybko nowych członków danej instytucji
przyzwyczaić do obowiązujących w niej norm. W tym celu konieczne jest osłabienie
dotychczasowych modeli zachowania się, szczególnie tych, które nie zgadzają się 
z wzorami obowiązującymi w instytucji, przy jednoczesnym narzucaniu wzorów w 
niej obowiązujących. Typowym przykładem jest tu okres rekrucki w wojsku. Nie 
tylko jednak w wojsku musi się przejść przez trudny nieraz okres próby. To samo 
dzieje się w nowym miejscu pracy, w nowym środowisku szkolnym czy pozaszkolnym 
itp. Zawsze trzeba płacić „frycowe", wchodząc w nową grupę społeczną. Okres 
próby jest tym trudniejszy, im grupa ma bardziej rygorystyczne normy zachowania 
się. Z czasem nowe formy zachowania się ulegają automatyzacji, wykonuje się je 
bez zastanowienia, tzn. nie trzeba podejmować decyzji, czy wykonać je, czy nie, 
i w jaki sposób je wykonać. Nim jednak do tego dojdzie, trzeba nowych form 
nieraz długo się uczyć. Rekrut uczy się salutować; nie od razu mu to zręcznie 
wychodzi; później jednak wykonuje tę czynność automatycznie, bez większego 
zastanowienia i z minimalnym wysiłkiem woli.
Przyjęcie nowych norm zachowania się nie zawsze jest równoznaczne z ich 
wewnętrzną akceptacją. Żołnierz może zgrabnie salutować przed swoim przełożonym,
ale nie zawsze musi wobec niego żywić szacunek, którego przecież żołnierskie 
pozdrowienie ma być wyrazem. Pojęciem konformizmu określa się przyjmowanie 
Pewnych norm bez ich wewnętrznej akceptacji. Mimo że coś się wykonuje wbrew 
swemu przekonaniu, że decyzja nie jest własna, ale cudza, z zewnątrz narzucona, 
inność daną wykonuje się z czasem równie sprawnie jak tę, którą z upodobaniem
 <                                                       65
 mundi
I I
się wybrało. Bunt przeciw narzuconej formie nie może być zbyt silny, z czasem 
musi on stępieć, inaczej bowiem paraliżowałby on nauczenie sią i wykonywanie 
nowej formy zachowania sią. W hipnozie zakres cudzej woli jest większy niż 
własnej. Pod wpływem sugestii hipnotyzera hipnotyzowany może wykonywać 
czynności, których by nie potrafił sam wykonać przy największym nawet wysiłku 
własnej woli, np. zwiększyć napięcie mięśniowe do całkowitego usztywnienia 
ciała, kierować układem wegetatywnym tak, by zwalniać lub przyspieszać dowolnie 
akcję serca, kurczyć naczynia krwionośne itd., wpływać na percepcję: nie czuć 
bólu, nie słyszeć lub nie widzieć lub widzieć i słyszeć to, czego chce 
hipnotyzer, aktywizować zapisy pamięciowe, których normalnie nie można wywołać, 
jak np. przeżyć z wczesnego dzieciństwa itd. Niemniej jednak hipnotyzer nie może
narzucić tego, co jest całkowicie sprzeczne z wolą hipnotyzowanego, np. by kogoś

Strona 32

Kępiński Rytm życia

lub siebie zabić.
W obozie większość więźniów nie akceptowała narzuconych im norm życia.. Wyjątek 
stanowili ci, którzy chcieli się upodobnić do władców obozowych, przyjmowali ich
strukturę myślenia i jak wszyscy neofici byli nieraz od nich gorliwsi. 
Początkowo więźniowie byli całkowicie ogłuszeni obozowym modelem życia; pomagał 
tu wspomniany „ceremoniał przyjęcia". W tym stanie ogłuszenia łatwiej było 
zachowywać się jak automat, robić to, co nakazywał reżim obozowy, zrzucić 
przyzwyczajenia dotychczasowego życia. Z czasem tępieli na widoki, które by 
dawniej wywoływały gwałtowny odruch grozy lub obrzydzenia; tępieli też na własny
ból i cierpienia. Wiele czynności życia obozowego ulegało automatyzacji; 
automatycznie prężyli się i ściągali czapki na widok esesmanów, automatycznie 
stawali na apelu, szli do pracy itd. Automatyzacja była koniecznością. Nie można
było nad nakazaną czynnością zastanawiać się: zrobić czy nie zrobić i jak 
zrobić; trzeba ją było jak najszybciej i jak najsprawniej wykonać, gdyż 
niewykonanie groziło biciem, a nawet śmiercią.
Sytuacja na rampie była dla więźnia egzaminem, czy jeszcze do pełnienia funkcji 
więźnia obozu koncentracyjnego jest zdolny, czy też zdatny jest tylko do gazu 
lub zaszpilowania. Dlatego maksymalnym wysiłkiem woli starał się on w tym 
egzaminie wypaść dobrze. W każdej instytucji istnieją sytuacje egzaminacyjne, w 
których sprawdza się zdatność jej członków. Niezdatni zostają wyłączeni. W 
obozie wyłączenie oznaczało śmierć.
Śmierć, która była codzienną rzeczywistością obozu koncentracyjnego, stwarzała 
konieczność szybkich decyzji; nie było czasu na zastanawianie się, jaką drogę 
wybrać, na medytowanie, co lepsze, a co gorsze. Trzeba było działać szybko, gdyż
wahanie często kończyło się śmiercią. Nie można było się mylić; fałszywa decyzja
też mogła oznaczać śmierć. W podobnej sytuacji znajduje się żołnierz w czasie
66
walki; czas jest zbyt krótki, by zastanawiać się i wahać; większość decyzji 
wykonuje się automatycznie, bez pełnego udziału świadomości.
Groźba śmierci zmienia perspektywę czasową życia ludzkiego. Normalnie czas 
przyszły rozciąga się do nie oznaczonego końca. Nawet u ludzi starych czy ciężko
chorych, których kres życia jest bliski, fakt ten nie dociera jakby do ich 
świadomości; mają przed sobą wolną przestrzeń czasu przyszłego. Ta wolna 
przestrzeń pozwala na swobodę poruszania się; można wybierać te czy inne 
aktywności, można się mylić, bo pomyłka jest jeszcze do naprawienia, jest czas 
na wahania się i podjęcie świadomej decyzji.
W sytuacji zagrożenia perspektywa czasowa zmienia się. Czas przyszły skraca się 
i dzięki temu nabiera niezwykłej wagi i intensywności. Bliskość śmierci sprawia,
że decyzje stają się ważne; błędne mogą oznaczać śmierć, właściwe - zwycięstwo 
nad nią. Wszystkie inne, które nie odnoszą się bezpośrednio do walki o życie, 
stają się zbyteczne. Występuje redukcja form zachowania się do zasadniczych, 
związanych z walką o życie. To wszystko, co stanowiło dotychczasową treść życia 
i determinowało dotychczasowe akty woli, zostaje wyłączone jako nieważne. Nikt w
takich sytuacjach nie zastanawia się nad sprawami, które w życiu codziennym 
przyprawiały go nieraz o ból głowy. Trudności codziennych decyzji wobec wagi 
decyzji w sytuacji zagrożenia wydają się śmieszne. Jednocześnie decyzje muszą 
być bardzo szybkie, nie ma czasu na wahanie się i rozważanie pro i contra tej 
czy innej drogi. Decyzje są często podejmowane impulsywnie. Dopiero po przejściu
sytuacji zagrożenia przychodzi nieraz refleksja, dlaczego właśnie w ten, a nie w
inny sposób się postąpiło. W sytuacji normalnej nie potrafiłoby się tak szybko 
zdecydować i wybrać tak odpowiedniej drogi zachowania (złego wyboru nie pamięta 
się, bo kończy się on śmiercią).
Mimo że zachowanie się w sytuacjach zagrożenia zwykle nie jest wynikiem w pełni 
świadomego aktu woli, lecz raczej zbliżone do działania odruchowego i 
automatycznego, to jednak czujemy się za nie odpowiedzialni i otoczenie też tak 
je ocenia; co więcej, często te właśnie sytuacje są uważane za probierz ludzkiej
wartości.
Czy stanowisko takie jest słuszne? Wewnętrzne przekonanie mówi o tym, że 
sytuacja graniczna jest najwyższym sprawdzianem wartości człowieka, natomiast 
logiczne rozumowanie sprzeciwia się takiemu ujmowaniu sprawy. Jak bowiem decyzją
o największym walorze, ogniskującą wartość człowieka, ma być decyzja, w której 
nie ma czasu na wahanie, na rozważanie pro i contra, a która powstaje nieraz w 
momentalnym olśnieniu, że „właśnie tak trzeba" lub całkiem odruchowo. Czy ma się
zatem prawo oceniać decyzje podjęte w sytuacji granicznej, gdy
67
t<
pozbawione są istotnego atrybutu świadomej decyzji -wahania się między 
przeciw-*' stawnymi formami aktywności i rozważnego wyboru właściwej.
Sprzeczność ta między wewnętrznym przekonaniem a logiką rozumowania wynika z 

Strona 33

Kępiński Rytm życia

założenia, że decyzja jest równoznaczna z aktem woli, a wola jest najwyższym 
przejawem życia psychicznego, ona steruje zachowaniem się człowieka. U podłoża 
powyższego założenia tkwi, jak się zdaje, kartezjański model człowieka, skrajnie
dualistyczny, w którym ciało jest mechanizmem kierowanym przez psychikę. Akt 
woli jest rozkazem wysyłanym do tego mechanizmu. Jako taki musi być jakby 
kwintesencją życia psychicznego; nie może być czymś impulsywnym, odruchowym, nie
przemyślanym.
Sposób patrzenia na przyrodę ożywioną, a także na człowieka w znacznym stopniu 
jest kształtowany na modelach technicznych. Co człowiek sam stworzył, najłatwiej
mu zrozumieć. Model mechaniczny polega na tym, że istoty żywe uważa się za 
skomplikowane mechanizmy. Tego rodzaju podejście ułatwiało w medycynie badanie 
ustroju ludzkiego. Mechanizmem można bowiem dowolnie manipulować, można go 
rozkładać na części składowe, co jest istotnym warunkiem poznania naukowego. 
Poglądy mechanistyczne utorowały drogę naukowej medycynie. Mechanizm jednak sam 
z siebie działać nie może, musi mieć jakąś siłę napędową i coś, co nim kieruje. 
I tu zaczynały się kłopoty. Jeśli przyjmowało się istnienie duszy, to obarczało 
się ją obowiązkiem sterowania. A że duszę mają tylko ludzie, więc tylko oni mają
wolną wolę, a zwierzęta jej nie mają, zachowują się jak automaty reagujące w 
określony sposób na określony bodziec. Również chorzy psychicznie byli 
pozbawieni wolnej woli, gdyż dusza ich była chora. Wyznawcy poglądu 
dualistycznego mieli dodatkowy kłopot z wytłumaczeniem, w jaki sposób psychiczne
łączy się z somatycznym, gdzie jest między nimi punkt styczny. Karte-zjusz, jak 
wiadomo, szyszynkę obarczał rolą przełącznika między psychicznym a somatycznym. 
Odrzucając istnienie duszy, odrzucało się konsekwentnie zagadnienie wolnej woli.
Stawało się na gruncie ścisłego determinizmu. Prawa obowiązujące w przyrodzie 
obowiązywały też człowieka; w nich się całkowicie zamykał i nie miał wolności 
wyboru. Z końcem ubiegłego stulecia panował optymistyczny pogląd, iż nawet tak 
bardzo skomplikowany mechanizm, jakim jest człowiek, da się bez reszty 
wytłumaczyć ruchem elementarnych cząsteczek, tj. ująć w prawa fizyki i chemii. 
Pogląd ten w medycynie odegrał dużą rolę; jemu zawdzięcza się wspaniały rozwój 
biochemii, a w terapii dotychczas panuje przekonanie, że wszystko da się 
rozwiązać na drodze chemicznej.
Od drugiej wojny światowej datuje się rozwój nowego modelu technicznego, 
opartego na urządzeniach samosterujących. Już sama nazwa tych urządzeń wskazuje,
że zagadnienie sterowania i podejmowaniadecyzji (w języku psychologicznym:
68
aktu woli), a więc tego, co tak trapiło badaczy przyrody operujących modelem 
mechanicznym, zostało tu rozwiązane technicznie. Urządzenie sterujące lufą 
działa przeciwlotniczego samo decyduje, jak lufę nastawić i kiedy wyzwolić 
pociski. Każdy, kto strzelał, wie, że pociągnięcie za język spustowy jest 
związane z pewnym wahaniem i napięciem, chce się bowiem wybrać moment 
najodpowiedniejszy, w którym ma się pewność, że się trafi do celu. U wprawnych 
strzelców decyzja wyboru właściwej chwili przychodzi szybciej; niekiedy 
najcelniejszy strzał jest oddany automatycznie. Skomplikowany proces związany z 
podejmowaniem decyzji, uważany przez wielu za najwyższą czynność psychiki, może 
być wykonywany przez maszynę często sprawniej niż przez człowieka, Nie znaczy 
to, by maszyny elektronowe miały duszę i że życie psychiczne można nimi 
zastąpić. Fakt jednak, że mogą one wykonywać pewne czynności uważane do niedawna
za atrybut psychiki ludzkiej, jak logiczne rozumowanie i podejmowanie decyzji, 
zmusza do rewizji pojęcia psychiki. W każdym razie nie można jej identyfikować z
jakąś poszczególną funkcją, np. aktem woli. Podobnie jak nie mamy zadowalającej 
definicji życia, tak też nie dysponujemy dotychczas definicją tego, co jest 
subiektywnym przejawem życia, a co określa się pojęciem duszy czy psychiki.
W maszynach samosterujących zdolność wydawania decyzji jest uzależniona od 
trzech urządzeń: zaprogramowania celu, zdolności odbierania informacji z 
otoczenia, zwłaszcza tych, które dotyczą efektu własnego działania (sprzężenie 
zwrotne - feedbacIĄ i pamięci. Z tych trzech składowych formuje się decyzja, 
która może być wydana w postaci elementarnej (odpowiedzi „tak" lub „nie"), jak w
maszynach cyfrowych albo też w formie ciągłej (modulacji odpowiedzi), jak w 
maszynach analogowych.
Modele cybernetyczne ułatwiły zrozumienie czynności mózgu. Z drugiej strony 
cybernetycy dużo skorzystali z badań neurofizjologicznych (schemat połączeń 
korowych Lorente de Nó pomógł technikom w konstruowaniu różnego typu urządzeń 
samosterujących). Już sama morfologiczna struktura neuronu wskazuje na to, że w 
nim dokonuje się jakaś decyzja. Wteloma bowiem wypustkami (dendrytami) odbiera 
on sygnały z otoczenia (poza tym sygnały dochodzą bezpośrednio do ciała 
komórkowego za pomocą tz\ą synaps akso-somatycznych), a tylko jednym kanałem 
(aksonem) sygnały wychodzą z komórki. We wnętrzu komórki musi więc dokonać się 
integracja dochodzących sygnałów i powstać decyzja, jaki sygnał wysłać w 

Strona 34

Kępiński Rytm życia

otoczenie.
Struktura połączeń między neuronami jest taka, że zapewnia powrót części 
sygnałów wysłanych przez neuron do niego z powrotem (tzw. obwody zamknięte). W 
ten sposób spełnia się zasada sprzężenia zwrotnego. Neuron jest informowany o 
skutkach swego własnego działania'. Sygnały dochodzące zostają zarejestrowane.
69
Według hipotezy Hydena mechanizm pamięci polega na zmianie struktury kwasów 
nukleinowych DNA i RNA pod wpływem strumienia impulsów wchodzących do neutronu. 
Jest to hipoteza nęcąca swym połączeniem pamięci tilogenetycznej 
(dziedziczności) z pamięcią ontogenetyczną za pomocą identycznego mechanizmu 
biochemicznego. Zaprogramowanym celem w komórce nerwowej byłaby jej substancja 
genetyczna (DNA), która, jeśli hipoteza Hydena okaże się słuszna, ulegałaby 
pewnym modyfikacjom pod wpływem aktywności komórki nerwowej.
Neuron spełnia więc warunki potrzebne w układach samosterujących do wydawania 
decyzji. I, podobnie jak w nich, wydane decyzje mogą być typu „albo -albo" lub 
typu ilościowego. W pierwszym wypadku ma się do czynienia z pełnym wyładowaniem 
całej komórki nerwowej (tzw. potencjał czynnościowy lub iglicowy), którego 
wielkość jest maksymalna i niezależna od siły bodźca działającego na komórkę 
albo z brakiem tegoż wyładowania. Jak w maszynach cyfrowych, obowiązuje tu język
dwójkowy (1 - wyładowanie, 0 - brak wyładowania). W drugim wypadku występuje 
miejscowa zmiana potencjału elektrycznego, tzw. odczyn miejscowy lub potencjał 
generacyjny, nie obejmująca całej komórki i proporcjonalna do siły bodźca.
W zbudowanej z miliardów neuronów sieci różnego typu połączeń obowiązuje 
hierarchia, polegająca na tym, że decyzje poszczególnych komórek nerwowych są od
siebie uzależnione. Pewne grupy komórek tworzą jakby zespoły robocze zajmujące 
się określonym zagadnieniem (tzw. ośrodki nerwowe). Decyzja dochodząca do takiej
grupy neuronów ma charakter globalny: wykonać daną czynność lub ją wstrzymać; 
nie zajmuje się już ona szczegółami wykonania.
Z hierarchizacją decyzji wiąże się zagadnienie selekcji. Nie wszystkie 
informacje mogą dotrzeć wyżej, część musi ulec odrzuceniu. 0 selekcji decyduje 
znaczenie danej informacji dla ustroju. Zagadnienie selekcji jest tak wyraźne, 
że da się je ujawnić za pomocą badań anatomicznych. Dla przykładu: siatkówka 
ludzka składa się z 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików, a nerw wzrokowy 
ma zaledwie 1 milion włókien. Jak pisze Walsh, „siatkówka dąży do wychwytywania 
elementów o prawdopodobnym znaczeniu biologicznym przy równoczesnym odrzucaniu 
elementów pozostałych". Odwrotna sytuacja istnieje przy strumieniu informacji 
biegnących na obwód; decyzja „odgórna" ulega powieleniu, jeśli wykonawca 
(efektor) jest mało ważny, a jest bardziej jednostkowa, gdy jego rola jest 
poważniejsza. Klasycznym przykładem przedstawionej sytuacji jest korowe pole 
ruchowe. Reprezentacja korowa ręki, ust, języka jest wielokrotnie większa niż 
mięśni tułowia i kończyn dolnych. Dlatego homunkulus ilustrujący reprezentację 
korową wygląda tak karykaturalnie. Jego karykaturalność wynika stąd, że nie ma 
równości między poszczególnymi jednostkami wykonawczymi; mięśnie grzbietu są 
plebsem w po-
70
równaniu z mięśniami ręki czy języka. Zniekształcenie stosunków anatomicznych w 
reprezentacji korowej jest znacznie mniejsze u zwierząt; stopień ważności 
poszczególnych efektorów rozkłada się u nich bardziej równomiernie. W drodze 
ewolucji u człowieka głównym kanałem działania na świat otaczający, a tym samym 
kanałem sygnałów wysyłanych, stała się aktywność ręki i narządu ruchowego mowy, 
dlatego znaczenie tych elementów ruchowych jest większe niż pozostałego aparatu 
ruchowego. Natomiast u zwierząt równowaga pomiędzy poszczególnymi elementami 
efektorycznymi jest bardziej zachowana. Skala ważności obowiązuje też sygnały 
wchodzące do układu nerwowego; według niej dokonuje się ich selekcja. 
Następstwem tej selekcji jest zniekształcenie obrazu świata otaczającego; 
widzimy to, co jest dla nas ważne.
W zespołach neurastenicznych, zarówno organicznego, jak i psychogennego 
pochodzenia, osiowym objawem jest zaburzenie hierarchii pracy układu nerwowego, 
a tym samym także selekcji. Sygnały mało ważne, które normalnie zostają 
stłumione, na równi z sygnałami ważnymi aktywują cały układ nerwowy, tworzy się 
chaos („szum" w języku cybernetycznym), przypominający zły system 
biurokratyczny, gdzie władze centralne o wszystkim muszą wiedzieć i o wszystkim 
decydować, wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują. Odwrotna 
sytuacja istnieje w konwersji histerycznej; pewne układy czynnościowe zostają 
wyłączone z ogólnej hierarchii układu nerwowego i uzyskują sztuczną autonomię, 
co klinicznie objawia się ich porażeniem lub nadmierną aktywnością. W systemach 
społecznych analogiczna autonomizacja występuje, gdy aparat władzy, zbyt 
sprzeczny z interesem podległych mu jednostek, integruje w sposób sztuczny w ich
życie; tworzą się wówczas przeciwstawne mu systemy organizacyjne, dzięki którym 

Strona 35

Kępiński Rytm życia

tendencje tłumione przez oficjalny system organizacyjny znajdują wyładowanie.
Trzecią - obok hierarchii i selekcji - cechą pracy układu nerwowego, odgrywającą
rolę w formowaniu się decyzji, jest kolektywność. Mimo że pojedynczy neuron 
podejmuje decyzje, to jednak są one bez większego znaczenia, jeśli nie są 
wsparte decyzjami innych neuronów. Z kolei decyzja pojedynczego neuronu zależy 
od decyzji innych neuronów; zależnie od sygnałów od nich dochodzących może on 
dać odpowiedź „tak" lub „nie" (potencjał czynnościowy), może też ograniczyć się 
tylko do odczynu miejscowego. Odczyny miejscowe, aktywując tylko część komórki 
nerwowej, przygotowują ją do odpowiedzi ostatecznej „tak" lub „nie". Mimo 
wzajemnego oddziaływania neuronów na siebie i kolektywnego charakteru ich pracy 
zachowują one swą indywidualność; każdy ma swoisty rytm pracy, którą w istocie 
jest formowanie decyzji, alternatywnej (tak- nie) lub ilościowej (odczyn 
miejscowy). Z kwantów decyzji, jakimi są decyzje poszczególnego neuronu, formują
się decyzje grupowe. Pewne grupy neuronów łączą wspólne zadania, a w
71
związku z tym także wspólne decyzje. Wytwarza się hierarchia i specjalizacja. 
Jedne grupy podlegają drugim, tworzy się łańcuch zależności. Wystarczy jeden 
sygnał, by aktywować cały ciąg wydarzeń, niekiedy bardzo skomplikowany.
Zagadnienie padaczki zdaje się polegać na zerwaniu struktury wzajemnej 
zależności i kolektywnego charakteru pracy neuronów. Pewna grupa komórek 
nerwowych zaczyna wyładowywać się według własnego rytmu, nie skrępowana, rzec 
można, aktywnością pozostałych neuronów. Rytm ten przenosi się stopniowo na inne
komórki nerwowe, prowadząc do uogólnionego wyładowania padaczkowego. Gdyby 
porównać pracę układu nerwowego do gry olbrzymiej orkiestry, w której każdy 
muzyk gra w swoisty sposób, ale w sumie powstaje wspólna melodia, to atak 
padaczkowy byłby sytuacją taką, w której jeden z muzyków zaczyna bić w bęben 
niezależnie od wspólnej melodii. Rytm bębna opanowuje innych muzyków, w końcu 
wszyscy biją w jeden takt. Oceniając wyładowanie komórki nerwowej jako jej 
decyzję typu alternatywnego: tak lub nie, w ataku padaczkowym mamy przykład 
skrajnej wolności decyzji, która prowadzi do skrajnej dezindywidualizacji i 
niewoli. Atak padaczkowy jest antytezą kolektywnego charakteru pracy układu 
nerwowego, kolektywność ta polega na ścisłej zależności decyzji poszczególnej 
komórki nerwowej od decyzji innych komórek nerwowych; zerwanie tej zależności 
prowadzi do totalistycznego ujednolicenia decyzji. Zamiast różnorodnych i 
indywidualnych rytmów, powstaje jeden wspólny rytm.
Kolektywność decyzji maleje w miarę powtarzania się zadania. Nowe zadanie 
aktywuje cały układ nerwowy, a za jego pośrednictwem cały ustrój. Subiektywnie 
jest to odczuwane jako skoncentrowanie się na określonej czynności, wahanie się,
czy zrobić tak, czy inaczej, wewnętrzne napięcie związane z podjęciem decyzji, 
któremu nierzadko towarzyszą objawy wegetatywne. Nie jest przesadą wyżej 
przedstawione twierdzenie, iż w decyzji bierze udział cały ustrój. W miarę 
jednak powtarzania się zadania decyzja staje się coraz łatwiejsza, wybór 
odpowiedniej struktury czynnościowej z czasem dokonuje się automatycznie. W 
danej aktywności nie bierze już udziału cały układ nerwowy, lecz tylko ta jego 
część, która najlepiej może nią pokierować. Obowiązuje tu zasada ekonomii 
wysiłku, której podlega zarówno rozwój filogenetyczny, jak ontogenetyczny.
Komórki ustroju specjalizują się w określonych czynnościach, zwalniając tym 
samym inne komórki od obowiązku zajmowania się tą czynnością, w której nie są 
wyspecjalizowane. Nie należy zapominać, że cały układ sygnalizacyjny, tj. 
receptoryczny, nerwowy i efektoryczny, powstał z wyspecjalizowania się pewnej 
grupy komórek w trzech podstawowych funkcjach każdej komórki: odbierania 
sygnałów, przenoszenia ich i reagowania na nie.
Proces specjalizacji nie kończy się na filogenezie, lecz obowiązuje także w
72
rozwoju osobniczym. Dziecko, ucząc się chodzić, mówić, pisać itd., angażuje w 
tych czynnościach cały swój aparat receptoryczny, nerwowy i ruchowy. Z jego 
zachowania widać, iie wysiłku wkłada w wybór właściwej formy ruchu i w jej 
konsekwentne zrealizowanie. Cały wysiłek woli jest skoncentrowany na danej 
aktywności. Z czasem czynność ulega automatyzacji, wykonuje się ją bez 
zastanowienia, wystarczy rozkaz wydany sobie: chodź, mów, pisz itd., aby 
aktywować skomplikowany łańcuch wydarzeń prowadzący do wykonania danej 
czynności. Zagadnienie wyboru i decyzji, tak charakterystyczne dla pracy układu 
nerwowego, nie znika przy automatyzacji jakiejś czynności, tylko przestaje ono 
angażować całościowo układ nerwowy, ogranicza się do części układu nerwowego 
wyspecjalizowanych w danej czynności. W sytuacji trudnej zautomatyzowana 
czynność z powrotem staje się świadoma (np. na trudnej ścieżce górskiej każdy 
krok wymaga podjęcia świadomej decyzji); decyzja z powrotem staje się decyzją 
ogólną, a nie częściową, jak w przypadku czynności zautomatyzowanych.
Zagadnienie automatyzacji wiąże się ściśle z zagadnieniem hierarchii decyzji. 

Strona 36

Kępiński Rytm życia

Kwanty decyzji, tj. decyzje poszczególnych neuronów, wiążą się w mniejsze i 
większe zespoły wzajemnie ze sobą powiązane. Poszczególne zespoły specjalizują 
się w określonych zagadnieniach, np. selekcji sygnałów wchodzących do układu 
nerwowego, sterowania pewną czynnością wegetatywną czy ruchową, koordynowania 
decyzji itd. Hierarchia decyzji jest tym wyższa, im więcej aktywuje zespołów. 
Życie stawia wciąż nowe zadania, toteż decyzje o najwyższym stopniu hierarchii 
muszą być ciągle formowane. W miarę powtarzania nowego zadania dana decyzja 
obniża się w hierarchii na zasadzie ekonomii funkcji; aktywuje tylko te zespoły 
neuronów, które są konieczne do sterowania danym zadaniem. Na tym polega 
automatyzacja.
Trzy czynniki wpływają na styl decyzji: jej tematyka (zaprogramowanie), szybkość
wyboru i zmienność. Tematyka zależy oczywiście od programu genetycznego 
zakodowanego w jądrze komórki nerwowej, niemniej jednak wpływa na nią historia 
życia komórki nerwowej. Jeśli na nią będą działać analogiczne bodźce, z czasem 
wytworzą się typowe decyzje. Wyspecjalizuje się ona w pewnym typie zagadnień i w
określony sposób będzie je rozwiązywać. Jej tematyką może być np. 
selekcjonowanie impulsów dochodzących z komórek receptorycznych siatkówki; 
selekcja będzie przebiegać w sposób typowy, zależnie od impulsów pochodzących od
neuronów wyżej stojących w hierarchii. Dzięki temu człowiek inaczej spostrzega 
otaczający świat w zależności od swego nastroju, stosunku uczuciowego do 
otoczenia, zainteresowań, rodzaju pracy itp.
Tematyka wiąże się z szybkością decyzji. Im tematyka węższa, tym większa 
szybkość decyzji. Komórki nerwowe, wyspecjalizowane w wąskim zakresie, łatwiej
73
mogą dać odpowiedź „tak" lub „nie" niż komórki bez określonej specjalizacji, 
mogące przyjmować różnego rodzaju sygnały z różnych stron układu nerwowego (np. 
komórki kory mózgowej). Można przypuszczać, że w neuronach nie 
wyspecjalizowanych dominują odpowiedzi typu ilościowego, a nie alternatywnego. 
Szybkość decyzji zależy od długości łuku odruchowego, tzn. decyzja, która 
angażuje większą liczbę neuronów, będzie trwać dłużej niż ta, która rozgrywa się
w małym łuku odruchowym. W miarę automatyzacji decyzje dokonują się szybciej. 
Zmienność decyzji zależy od stopnia perseweracji, tj. powtarzania określonego 
modelu reakcji niezależnie od dopływu sygnałów z otoczenia. Im stopień 
perseweracji jest większy, tym mniejsza jest chwiejność decyzji. W mózgu, 
szczególnie w korze mózgowej, spotyka się bardzo często układ neuronów typu 
obwodu zamkniętego, polegający na tym, że sygnał, który wyszedł z komórki 
nerwowej A, po przejściu przez wiele komórek B, C, D itd., wraca z powrotem do 
komórki A, dzięki czemu krążyć on może w takim obwodzie, teoretycznie rzecz 
biorąc, w nieskończoność. Układy tego typu zwiększają stabilność decyzji.
Przedstawiona tu próbka ujęcia zagadnienia decyzji w świetle współczesnych 
wiadomości neurofizjologicznych ma oczywiście charakter hipotezy nietrwałej, 
która musi ulec zmianie w miarę pogłębiania wiadomości z zakresu fizjologii 
układu nerwowego. A rozwój tej wiedzy w dużej mierze zależy od postępu 
technicznego, nie tylko dlatego, że dzięki niemu powstają nowe metody badawcze, 
ale też dlatego, że pozwala on na tworzenie nowych modeli teoretycznych, które 
bardziej ułatwiają zrozumienie czynności mózgu (model mózgu elektronowego lepiej
pozwala nam zrozumieć pracę mózgu żywego, niż np. dawny model centrali 
telefonicznej). Jak w innych dziedzinach życia, działa tu zasada łączności 
spostrzegania z działaniem (zasada łuku odruchowego); widzimy świat tak, jak na 
niego działamy, czyli żyjemy w świecie przez nas samych stwarzanym.
Byłoby grubym nieporozumieniem stawianie znaku równości między decyzją w sensie 
neurofizjologicznym a decyzją w sensie psychologicznym. Zagadnienie decyzji 
nurtowało człowieka chyba od czasu, gdy zaczął on zastanawiać się nad sobą. Jest
ono jednym z przewodnich tematów myśli filozoficznej, a także dociekań 
psychologicznych i psychiatrycznych. Psycholog i psychiatra w każdym badanym 
przypadku stara się dojść do tego, co spowodowało taką, a nie inną decyzję; z 
tym ściśle wiąże się zagadnienie motywacji zachowania się. Każdy zresztą sam 
sobie takie pytanie stale stawia i stara się dać na nie możliwie racjonalną 
odpowiedź. Racjonalność tłumaczenia własnej czy cudzej decyzji nie jest 
równoznaczna z trafnością tego tłumaczenia. Przykładem może być człowiek, który 
pod wpływem rozkazu wydanego w transie hipnotycznym lub ulegając działaniu 
sygnałów pod-progowych, tj. nie docierających do świadomości (metoda stosowana 
czasem na
74
Zachodzie w reklamie telewizyjnej), podejmuje narzuconą mu w ten sposób 
decyzje., ale nieświadomy tego, że jest zdalnie kierowany, znajduje racjonalną 
motywację swego postępowania.
Zdają się jednak istnieć jawne analogie między decyzją w ujęciu 
neurofizjolo-gicznym a decyzją w sensie psychologicznym. Na kilka z nich warto 

Strona 37

Kępiński Rytm życia

zwrócić uwagę, gdyż mogą one ułatwić zrozumienie skomplikowanego zagadnienia 
aktu woli.
Decyzje alternatywne i ilościowe, które stanowią dwa typy decyzji, jakimi 
posługuje się układ nerwowy, można by porównać w życiu psychicznym do wyboru 
między dwiema przeciwstawnymi możliwościami i do ciągłych wahań, które jeszcze 
wyborem nie są, ale które stwarzają odpowiedni klimat do alternatywnej decyzji. 
Kolektywny charakter pracy układu nerwowego odpowiada w życiu psychicznym 
zasadzie integracji; sprzeczne uczucia, myśli, dążenia tworzą jednak w sumie 
mniej lub bardziej harmonijną całość, określającą danego człowieka i będącą 
podstawą jego tożsamości. Świadoma decyzja jest wynikiem tej integracji i 
dlatego też wymaga ona nieraz dużego wysiłku, gdyż tworzenie całości z 
przeciwstawnych tendencji nie jest sprawą łatwą.
Istotą decyzji jest selekcja. To, co zostało odrzucone, nie znika jednak bez 
śladu. Zasługą Freuda jest zwrócenie uwagi na ten, jakby się zdawało, oczywisty 
fakt. Swą analizą objawów nerwicowych, marzeń sennych i czynności pomyłkowych 
wykazał on ewidentnie istnienie w psychice tego, co zostało stłumione, W 
nerwicy, natręctw zdolność decyzji jest wyraźnie osłabiona przez występujące 
przymusowo myśli, czynności lub fobie. Walka z tym obcym i odrzucanym przez 
świadomość elementem psychiki do niczego nie prowadzi; zwiększa jeszcze siłę 
doznań natrętnych. To, co niegdyś uległo selekcji, teraz mści się jakby na tym, 
co z selekcji niegdyś wyszło zwycięsko. Normalnie tylko drobna część procesu 
selektywnego rozgrywa się świadomie. Wprawdzie bez przerwy wybieramy i 
decydujemy, to jednak znaczna większość decyzji rozgrywa się poza naszą 
świadomością; później przychodzi nieraz zdziwienie, dlaczego właśnie w ten 
sposób postąpiliśmy.
W schizofrenii odsłania się mechanizm walki między dwiema wyłączającymi się 
możliwościami, wymagającymi wyboru, normalnie zasłonięty. Chorobliwe od-, 
stanięcie procesu selekcji dotyczy przede wszystkim wyboru między zasadniczymi 
postawami uczuciowymi. Wybór ten dokonuje się normalnie poza udziałem 
świadomości; nie można zmusić się do miłości, nienawiści, lęku. W schizofrenii 
też wprawdzie nie można kierować swymi uczuciami, lecz odsłania się w sposób 
nieraz dramatyczny walka między sprzecznymi postawami emocjonalnymi, tak silna, 
że żadna z nich nie może zwyciężyć. Niemożność dokonania wyboru zasadniczej 
postawy uczuciowej odbija się na całym życiu psychicznym i zachowaniu się
75
chorego. Postawa ta bowiem stanowi jakby fundament, na którym budują się już 
bardziej szczegółowe formy aktywności. Chory przy powitaniu wyciąga rękę i zaraz
ją cofa, siada na wskazanym miejscu i wstaje, na jego twarzy malują się różne, 
nieraz sprzeczne uczucia, zwykle nie odpowiadające sytuacji itp. Są to elementy 
zachowania uderzające przy pierwszym zetknięciu, a wynikające z braku decyzji 
emocjonalnej, tj. wyboru odpowiedniej dla danej sytuacji postawy uczuciowej.
Kolektywny charakter decyzji przejawia się także w życiu społecznym. Decyzje 
jednego człowieka wpływają na decyzje drugiego. W życiu obozowym zjawisko to 
występowało niezwykle silnie. W stanach skrajnego wyczerpania lub w początkowym 
okresie pobytu w obozie koncentracyjnym więzień tracił zdolność wyboru, robił 
to, co najbliżsi sąsiedzi, poruszał się tam, gdzie go popchnięto. Wyjście z tego
stanu automatyzmu było koniecznym warunkiem przeżycia obozu. Zdolność decyzji 
jest bowiem zasadniczym atrybutem życia. Pomoc kolegi, czyjeś dobre słowo itp. 
przywracały stopniowo zdolność wyboru. Ten, kto przychodził z pomocą, ułatwiał 
formowanie się decyzji; „ja chcę" krystalizowało się ze zbiorowego „my chcemy".
Zagadnienie automatyzacji, tak istotne dla ekonomii pracy układu nerwowego, 
wskazuje na znany fakt, że nic w naturze nie ginie, każda decyzja zostaje 
zarejestrowana w komórkach nerwowych i wpływa na decyzje następne. Dzięki temu 
decyzje następne są łatwiejsze; zamiast wciągać cały układ nerwowy, angażują 
tylko tę jego część, która jest niezbędna do wykonania zadania. W sensie 
psychologicznym mówimy o automatyzacji, gdy pewne czynności dzięki powtarzaniu 
przestają angażować świadomość, odnośne decyzje dokonują się poniżej progu 
świadomości. Proces ten jest istotny w każdym szkoleniu; na nim polegało też 
szkolenie esesmanów.
W tym miejscu wypadałoby się pokusić o odpowiedź na pytanie, które było impulsem
do przedstawionych tu rozważań na temat decyzji, gdzie zaczyna się 
odpowiedzialność za własne czyny. Zagadnienie odpowiedzialności nie jest 
wprawdzie zagadnieniem lekarskim, lecz etycznym, prawniczym, filozoficznym, 
niemniej jednak w stopniu, w jakim jest to zagadnienie po prostu ludzkie, 
interesuje ono medyka, choć sprzeczne z jego zawodem jest stanowisko sędziego, 
nie jego bowiem rzeczą jest ocenianie, czy ktoś postępuje dobrze czy źle i w 
jakim stopniu za swe czyny odpowiada.
Z dwóch ewentualności, że odpowiada się tylko za decyzje w pełni świadome lub że
odpowiada się za wszelkie decyzje, jak się zdaje, bliższa myśleniu biologicznemu

Strona 38

Kępiński Rytm życia

jest druga możliwość. Pierwsza odnosi się tylko do małego wycinka życia, w 
którym decyzja jest podejmowana. Pełna świadomość jest warunkiem przyjęcia za 
nią odpowiedzialności. Gdy jednak rozpatrujemy nie tylko moment krytyczny, ale 
całe życie człowieka, którego czyn oceniamy, to wówczas możemy dojść do
76
punktu w historii życia, w którym zrodziła się decyzja ocenianego czynu, znikła 
ona wszakże ze świadomości wskutek stłumienia lub automatyzacji i w momencie 
krytycznym czyn był wykonany impulsywnie lub automatycznie, bez udziału „wolnej 
woli", niemniej jednak świadczy on o tym, że to coś, co stanowi istotę tego 
czynu, tkwiło w tym człowieku. Co więcej, tkwiło ono silniej niż w decyzji 
świadomej, ta ostatnia bowiem stanowi jakby wierzchnią warstwę naszego życia, 
powstaje wskutek pierwszego zetknięcia z nową sytuacją, a decyzja nieświadoma 
jest wyrazem tego w życiu człowieka, co wielokrotnie się powtarzało lub głęboko 
w nim utkwiło. Byłoby to odwrócenie zasady qui dormit, non peccał. Marzenie 
senne, podobnie jak upojenie alkoholowe, w myśl powiedzenia in vino veritas 
odsłania lepiej prawdziwy obraz człowieka niż jego życie na jawie, w którym 
świadome decyzje maskują nieraz istotną jego prawdę. Jak wiadomo, w warunkach 
życia obozowego ta politura codziennego, zwykłego życia szybko się ścierała; 
zostawał nagi człowiek. W tym sensie obóz był sprawdzianem wartości człowieka.
Trzeci wariant sytuacji na rampie dotyczył najliczniejszej grupy więźniów, 
mianowicie tych, którzy nie zdawali sobie sprawy z losu, jaki ich za chwilę 
czeka. Esesmani starali się zresztą do końca utrzymać ich w tej nieświadomości. 
Dlatego zachowywali się na ogół, jak na nich, dość kulturalnie. Może niektórzy 
więźniowie wyczuwali niesamowitość sytuacji i mieli przeczucie wiszącej nad nimi
zagłady. Rozsądek jednak sprzeciwiał się tym intuicyjnym przewidywaniom i kazał 
zajmować się aktualnymi i realnymi sprawami - zdobyciem wody, pożywienia, troską
o najbliższych, o własny dobytek, planami na najbliższą przyszłość itp. W tym 
kręgu formowały się decyzje; nie odbiegały one od decyzji podejmowanych w 
poprzednim okresie, od czasu uwięzienia. Wyglądałyby one inaczej, gdyby 
najbliższa przyszłość była wiadoma.
Sytuacja jest więc w zasadzie podobna do tej, którą przeżywa każdy człowiek w 
codziennym życiu. Przyszłość jest mu nie znana, niemniej jednak w nią przez swe 
decyzje wchodzi, w nadziei, że ukształtuje się ona zgodnie z jego planami. Cechą
życia jest ustawiczne rzutowanie się w przyszłość. Decyzja jest punktem, w 
którym przyszłość zamienia się w przeszłość; z wielu możliwych zostaje wybrany 
jeden plan działania i zaczyna się jego realizacja. Sam wybór jest już wejściem 
w przyszłość, wskazuje drogę, jaką ma się w niej kroczyć. Sytuacja na rampie 
okazuje złudność tej drogi; los może ją przeciąć w każdym punkie. Oczywiście 
fakt, że nasz los jest nam nie znany, czyli że „człowiek strzela, a Pan Bóg kule
nosi", nie osłabia tendencji do rzutowania się w przyszłość, gdyż tendencja ta 
jest istotną cechą życia. W depresji dynamika życiowa słabnie; w związku z tym 
gaśnie tendecja do rzutowania się w przyszłość; wydaje się ona czarna, decyzje 
stają się niezwykle trudne. Normalnie jednak człowiek nawet w najgorszych dla
11
siebie chwilach nie odwraca wzroku od przyszłości i nie traci zdolności decyzji,
dziąki którym przyszłość zdobywa.
Przedstawione tu trzy warianty sytuacji na rampie nie wyczerpują wszystkich 
możliwości związanych ze skomplikowanym zagadnieniem decyzji, niemniej jednak, 
jak wiele sytuacji obozowych, dziąki swej jaskrawości ułatwiają jego 
zrozumienie.
KZ-syndrom
Przed około 15 laty dr Stanisław Kłodziński, były długoletni więzień Oświęcimia,
zwrócił się do kilku kolegów z Kliniki Psychiatrycznej AM w Krakowie z 
propozycją, czyby się nie zajęli tematyką obozów koncentracyjnych. Propozycja ta
została przyjęta nie bez pewnych oporów. Były one zresztą uzasadnione. Pojawiła 
się trudność, jak uda się ludziom, którzy sami nie przeżyli obozu, zrozumieć 
tych, którzy przeszli przez to piekło, czy byli więźniowie będą chcieli mówić o 
sobie z nie-więźniami, czy wydobywanie z nich przeżyć obozowych nie jest pewnym 
okrucieństwem, jak stworzyć sobie obraz tego, co działo się w obozach, czy 
wystarczy na to wyobraźni itd. Opory wynikły z poczucia własnej niemożności 
ogarnięcia zagadnienia, które przekracza granice spraw ludzkich.
Dzięki pomocy krakowskiego klubu „oświęcimiaków" udało się nawiązać kontakty z 
byłymi więźniami i one chyba były najsilniejszym impulsem do podjęcia badań nad 
tą tak trudną problematyką. Rozmowy z nimi wciągały. Nie można już było przejść 
obok wyłaniających się licznych zagadnień. Ci ludzie, pozornie tacy sami, 
okazali się inni. Ta „inność" ujawnia się, gdy zaczną mówić o obozie; ożywiają 
się, oczy im błyszczą, stają się jakby młodsi o te lata, które dzielą ich od 
obozu, wszystko nagle staje się znów świeże i żywe, nie mogą wyrwać się z kręgu 
obozu; w kręgu tym są rzeczy straszne, ale też i piękne, dno ludzkiego 

Strona 39

Kępiński Rytm życia

upodlenia, ale też ludzka dobroć i szlachetność; oni poznali, czym jest 
człowiek; mimo to, a może właśnie dlatego wciąż dręczy ich zagadka człowieka, 
sami chcieliby się dowiedzieć, skąd tyle zła mogło skoncentrować się na małym 
terenie obozu i jak człowiek mógł to wszystko znieść i temu się przeciwstawić. 
Sami dla siebie są nieraz zagadką, a w każdym razie silniej niż inni ludzie 
odczuwają zagadkę ludzkiej natury i zwodniczość ludzkich form, norm i pozorów; 
dla nich „król jest nagi".
Kontakt psychiatryczny okazał się z takimi ludźmi łatwiejszy niż z tymi, którzy 
w życiu nie doszli do dna ludzkiego istnienia. Psychiatra bowiem szuka 
odpowiedzi
79
f'
na pytanie, jaki jest człowiek naprawdę, co kryje się pod maską mimiki, gestów i
słów. Mówi on, że nawiązał kontakt z chorym wówczas, gdy rozmowa staje się 
szczera i bez wzajemnego maskowania się. Ci, co przeszli obóz, też często 
stawiają sobie pytanie, jaki ten człowiek jest naprawdę, jak by się zachował w 
obozie, co by się stało z jego godnością, prawością itp., gdyby znalazł się 
nagle „tam". Wspólna niechęć do pozorów i maski łączyła więc psychiatrów z 
byłymi więźniami.
Każdy były więzień może powiedzieć to samo, co Maria Zarębińska:
„Widziałam rzeczy tak straszne, taką okropną nędzę ludzką, takie barbarzyństwo, 
taki zanik wszystkiego, co ludzkie, i takie proste odruchy czystych serc, że 
śmiało mogę powiedzieć, że widziałam to wszystko, co człowiek może zobaczyć i 
przeżyć w piekle i niebie."
Gdy gromadziły się pierwsze zapiski z rozmów z byłymi więźniami, powstała nowa 
wątpliwość, jak z tych poszczególnych historii życia, z których każda stanowiła 
sumę przeżyć w większości swej nieprzekazywalnych, skonstruować możliwie 
uogólniony obraz ludzi, którzy „widzieli to wszystko". Należało zrekonstruować 
ich linię życia przedobozową, ich przeżycia w obozie, ich życie po wyjściu z 
obozu. Budziły się też wątpliwości, czy stosowana metoda jest dostatecznie 
obiektywna, czy wytrzymuje kryteria naukowości. Opierała się ona przecież w 
głównej mierze na umiejętności „wczucia się" w badanego. Wiele przeżyć zatarło 
się w pamięci badanych, uległo różnym zafałszowaniom. Przy próbach uogólnień 
zamazywały się indywidualne i niepowtarzalne sylwetki badanych. Z wielu 
szczegółów trudno było wybrać najbardziej istotne. Nie zawsze wybór oparty na 
analizie statystycznej był najsłuszniejszy. Tego rodzaju pytań i wątpliwości 
nasuwało się wiele przy opracowywaniu historii życia pierwszych stu zbadanych 
byłych więźniów. Później badania rozszerzyły się o kilkudziesięcioosobową grupę 
tzw. dzieci oświęcimskich, tzn. ludzi, którzy urodzili się w obozie 
koncentracyjnym lub dostali się tam jako dzieci. Problematyka była tu odmienna 
niż u więźniów dorosłych, ale pewne cechy w obu grupach były wspólne.
Zetknięcie się z człowiekiem, który przeżył obóz, nasuwa każdemu psychiatrze 
wiele pytań. Pytania te sięgają nieraz w zasadniczą konstrukcję zawodowej 
orientacji psychiatry. Konstrukcja ta dotyczy podstawowego pytania, na które 
każdy psychiatra próbuje dać sobie hipotetyczną odpowiedź, a mianowicie: kim 
jest człowiek. Otóż wydaje się, że psychiatra, który nie zetknął się z byłymi 
więźniami obozów, jakoś inaczej formułuje odpowiedź na to pytanie niż ten, który
z ludźmi tymi miał okazję się spotkać. Chodzi tu o problem człowieka w sytuacji 
granicznej, która odsłania go w nowych, niekiedy nieprzewidzianych 
perspektywach. To właśnie rozszerzenie perspektyw psychiatrycznych było, jak się
zdaje, przyczyną wielu trudności, jakie napotykano przy próbach naukowego 
opracowania doświadczeń zebranych w kon-
80
taktach z byłymi więźniami. Trzeba było nieraz wyjść ze stereotypów myślenia 
psychiatrycznego. Dość też nieśmiało sformułowano wnioski wypływające z 
pierwszych obserwacji.
Kontakt z byłymi więźniami nie skończył się po ukończeniu pierwszych badań. Byli
więźniowie zgłaszali się i zgłaszają po porady lekarskie. Przeprowadzono wśród 
nich ankiety. Duża grupa byłych więźniów, których poddano w obozie 
pseudonaukowym eksperymentom, była szczegółowo badana w Klinice Chorób Zakaźnych
AM w Krakowie pod kierunkiem prof. dra Władysława Fejkla i dr Marii 
Nowak-Gołąbowej. Wśród wszechstronnych badań ważną rolę spełniają badania 
psychiatryczne i elektroencefalograficzne. W Klinice Psychiatrycznej AM w 
Krakowie zbadano dotychczas w sumie około pięciuset byłych więźniów.
Dalsze badania i kontakty potwierdziły na ogół to, co już uwidaczniało się w 
toku analizy historii życia pierwszych stu zbadanych byłych więźniów. Również 
badania przeprowadzone w innych ośrodkach naukowych zgadzały się z tymi 
pierwszymi obserwacjami. Jest to dowodem rzetelności metod poznawczych 
psychiatrii, co do których sami psychiatrzy nie są zawsze pewni.

Strona 40

Kępiński Rytm życia

Po dziesięciu latach badań i obserwacji można więc ze znacznie większą pewnością
pokusić się o określenie swoistych cech charakteryzujących ludzi, którzy 
przeżyli obozy koncentracyjne. Już pierwsi badający, którzy wkrótce po wojnie 
zajmowali się stanem zdrowia byłych więźniów, zwrócili uwagę na istnienie takich
cech, co pozwoliło im na ujęcie ich wspólną nazwą „astenii postępującej" 
(asthenie progressive), „astenii poobozowej" lub „zespołu obozu 
koncentracyjnego" (KZ-syndrom). Fakt ten jest o tyle interesujący, że 
obserwowane u byłych więźniów zmiany chorobowe, będące następstwem pobytu w 
obozie, były przecie różnorodne zarówno w obrazie somatycznym, jak i 
psychicznym. Na przykład u jednego z byłych więźniów następstwem obozu może być 
przedwczesna miażdżyca naczyń wieńcowych, u drugiego - naczyń mózgowych, u 
trzeciego - gruźlica płuc; następstwem obozu mogą być przewlekłe choroby układu 
pokarmowego, gościec stawowy, przedwczesna inwolucja, uporczywe zespoły 
neurasteniczne, lękowo-depresyjne, alkoholizm, padaczka itd.
W jednych wypadkach prześledzenie związku przyczynowego z pobytem w obozie jest 
sprawą łatwą, w innych wymaga dokładnej analizy. Często następstwa poobozowe 
ujawniają się dopiero w kilkanaście lat po wyjściu z obozu. Pytaniem jednak 
podstawowym pozostaje, co wśród tych różnorodnych następstw chorobowych jest 
takiego, że pozwala ująć je we wspólną nazwę „zespołu obozu koncentracyjnego" 
lub „choroby poobozowej".
Oczywiście można na to pytanie dać prostą odpowiedź, że wspólna jest etiologia: 
pobyt w obozie. Nie to wszakże wydaje się istotne. Każdego, kto zetknął się z
81
6     Anus mundt
|"!i                         ludźmi z obozu, uderza jakieś ich nieokreślone 
podobieństwo. Są oni różni i
j!                        cierpią na rozmaite dolegliwości, będące następstwem 
ich przebywania w obozie,
a jednak mają coś wspólnego. Fakt ten był, jak się zdaje, głównym motywem dla 
pierwszych badaczy, którzy wprowadzili termin KZ-syndrom czy asthenie 
progres-sive. Uwydatniał on się też wyraźnie w badaniach prowadzonych przez 
ośrodek krakowski, a po latach stał się jeszcze wyraźniejszy. Dlatego też 
słuszne wydają się żądania wszystkich badaczy pracujących nad zagadnieniami 
somatycznych i psychicznych następstw pobytu w obozie, by do terminologii 
lekarskiej wprowadzić pojęcie „zespołu obozu koncentracyjnego" jako odrębnej 
jednostki diagnostycznej
0  określonej etiologii, o charakterystycznym, choć różnorodnym obrazie 
chorobowym i o swoistej metodzie postępowania leczniczego.
Mimo że w badaniach - prowadzonych zarówno bezpośrednio po wojnie, jak
1  w ciągu kilkunastu późniejszych lat, a nawet blisko w ćwierć wieku po niej 
-wyczuwa się swoistość ludzi z obozu, to jednak nie jest łatwo ją określić. 
Definicja „zespołu obozu koncentracyjnego", „choroby poobozowej" czy też inaczej
nazwanej, jeśliby się udało wymyślić zręczniejsze określenie, nie może polegać 
na wyliczeniu objawów mogących być następstwem pobytu w obozie; tego typu 
inwentarz byłby nieskończenie długi; natomiast powinno się dążyć do poznania tej
nieokreślonej swoistości, która jest czynnikiem sprowadzającym różnorodne objawy
i różne sylwetki ludzkie do wspólnego mianownika. Ona była impulsem do 
stworzenia nazwy KZ-syndrom. Mimo upływu ćwierćwiecza jest ona wciąż wyczuwalna,
może nawet silniej po upływie lat, niż to było bezpośrednio po wyjściu z obozu.
Rzadko jednak sprawy wyczuwalne są łatwe do zdefiniowania. Dlatego mimo wielu 
badań wciąż tak trudno jest określić istotę „zespołu obozu koncentracyjnego". 
Jest w nim coś nieuchwytnego, co łączy wszystkich, którzy przeżyli obóz 
koncentracyjny. Wydaje się, że nie można dojść do ścisłego ustalenia kryteriów 
KZ-syn-dromu, jak też cech ludzi z obozu, nie zaczynając od początku, tj. od 
samego pobytu w obozie. Oczywiście są to sprawy, które przekraczają granicę 
ludzkiej wyobraźni i może granicę ludzkiej zdolności wczucia się w przeżycia 
drugiego człowieka. Mimo to jednak bez tego pierwszego i zasadniczego kroku nie 
można pójść dalej w kierunku określenia „zespołu obozu koncentracyjnego".
Dzięki bogatej literaturze obozowej można sobie wyobrazić, jak wyglądało życie w
obozie. Jest to jednak wyobrażenie dalekie i mgliste i badacz czuje się po 
trosze w roli Gawalewiczowskiej pani Gudrun, która, nasłuchawszy się wiele o 
przeżyciach obozowych od byłych więźniów, którymi się troskliwie zajmowała, 
pytała ich, czy mieli w obozie nocne lampki przy łóżkach. Wydaje się, że 
przepaść oddzielająca ludzi z obozu od tych, którzy w nim nie byli, jest nie do 
przebycia. Nikt bowiem
82
nie jest w stanie wczuć się w to, co oni przeżyli. Ich przeżycia są poza 
granicami ludzkiego zrozumienia (Jaspersowskiego verstehende).
Psychiatra nie może wszakże zaniechać prób przekroczenia tych granic, a choć nie

Strona 41

Kępiński Rytm życia

zawsze udaje mu się wczuć w przeżycia psychiczne chorego, to jednak musi mieć 
jakieś przynajmniej ogólne wejrzenie w świat jego doznań. Podchodząc w ten 
sposób do przeżyć obozowych, warto zwrócić uwagę na trzy momenty, które wydają 
się istotne dla dalszych losów więźniów. Jest to niezwykła rozpiętość przeżyć 
obozowych, jedność psychofizyczna i autyzm obozowy.
Wstąpienie w piekło obozu było wstrząsem przekraczającym zwykłe stresy ludzkiego
życia. Wszyscy autorzy zajmujący się przeżyciami obozowymi podkreślają ogólne 
wystąpienie pierwszej reakcji na pobyt w obozie, która u wielu więźniów kończyła
się śmiercią. Więzień musiał w ciągu kilku tygodni lub miesięcy jakoś 
przystosować się do życia w obozie; inaczej zginął. Dwie sprawy były w tej 
adaptacji ważne. Musiał on znieczulić się na to, co się dzieje wokół niego, 
zamknąć się w sobie i zobojętnieć, nie przechodząc jednak w stan „muzułmaństwa",
tj. całkowitego zobojętnienia. Tę obronną znieczulicę określono tu pojęciem 
„autyzmu obozowego". Z drugiej strony musiał on znaleźć w piekle obozu swego 
„anioła", tj. człowieka lub grupę ludzi, którzy zachowywali wobec niego ludzką 
postawę, pozwalając ocalić resztkę dawnego świata.
Wydaje się, że to odnalezienie drugiego człowieka było równym wstrząsem, jak 
wejście do obozu. Był to wstrząs o znaczeniu dodatnim: „niebo" w piekle obozu. 
Nigdy człowiek nie może żyć w jednym kolorycie. Obok czarnego jest zawsze białe.
Tu jednak rozpiętość między przeciwstawnymi kolorami życia była już szokująca; 
nie były to kontrasty zwykłego życia, ale prawdziwe piekło i niebo. Maski 
spadały, człowiek był nagi. Był to naprawdę swoisty eksperyment psychiatryczny. 
Odsłaniało się w człowieku to, co normalnie jest ukrywane, jego zbrodni-czość i 
jego świętość. Psychiatra z racji swego zawodu styka się z tą „podszewką" natury
ludzkiej; w obozie była ona na wierzchu. Dlatego też byli więźniowie są na ogół 
bardzo uczuleni na autentyczność kontaktów z ludźmi; czują się najlepiej wśród 
swoich, gdyż tylko z nimi mają wspólny język, innym ludziom trochę nie 
dowierzają. Zmiany osobowości obserwowane u byłych więźniów przypominają więc 
trochę zmiany występujące po psychozie, zwłaszcza typu schizofrenicznego. I 
jedni, i drudzy po tym, co przeżyli, nie mogą jakby zejść z powrotem na ziemię. 
Rozpiętość ich przeżyć była zbyt wielka, by mogli zmieścić się w przeciętnym 
kolorycie normalnego życia.
W tym anus mundi, jakim był obóz, w gruzy rozpadał się dotychczasowy świat z 
jego wartościami, ideami, sprawami ważnymi i błahymi. Stawał się on nierealny; 
wracał w marzeniach sennych; wydawało się, że taki świat może istnieć tylko na
83
innej planecie. Gdy wali się dotychczasowy świat, człowiek czuje się zagubiony, 
ogarnia go lęk, nie może rzutować się w przyszłość; stąd poczucie 
beznadziejności. W tej sytuacji uśmiech drugiego człowieka, życzliwe słowo, 
nieraz drobna pomoc stawały się skrawkiem nieba, otwierały perspektywy na 
przyszłość, przywracały wiarę w człowieczeństwo własne i innych ludzi. I od tego
momentu żaden kontakt z człowiekiem, ani przedobozowy, ani poobozowy, nie 
dorównywał temu swoistemu olśnieniu, jakim było spotkanie się z człowiekiem w 
obozowym piekle.
W zwykłych warunkach życia kontakty z ludźmi stają się mniej lub więcej 
zdawkowe, człowiek bardziej ociera się o ludzi, niż z nimi współżyje, maska form
towarzyskich broni przed wejściem w cudzą sferę intymności. Dlatego człowiek 
mimo dobrych kontaktów z innymi czuje się często samotny. Może to brzmi 
paradoksalnie, ale w obozie poczucie samotności było mniejsze niż w warunkach 
życia normalnego. Byli więźniowie czują się na ogół dobrze wśród swoich, tj. 
wśród towarzyszy niedoli; w tej wspólnocie znika ich poczucie osamotnienia i 
niezrozumienia przez innych. W obozie bowiem poznali oni smak zetknięcia się z 
człowiekiem. Zetknięcie to często ratowało im życie, z numeru zmieniało ich z 
powrotem w ludzi.
Znaczenie kontaktu międzyludzkiego było zupełnie inne w obozie niż w życiu 
normalnym. Zwykły, ludzki gest, na który w normalnym życiu nie zwraca się uwagi,
uważając go za formę grzecznościową, był w obozie olśnieniem, ukazaniem skrawka 
nieba, ratował nieraz życie, przywracał wiarę w życie.
Podstawowa dla myślenia lekarskiego teza o jedności psychofizycznej człowieka 
szczególnie wyraźnie potwierdza się na początku i u kresu jego życia, a także w 
sytuacjach granicznych. U małych dzieci i starców subiektywne wiąże się z 
obiektywnym, załamanie psychiczne prowadzi do załamania fizycznego, a nawet do 
śmierci. To samo dzieje się w sytuacjach granicznych. Wówczas człowiek też jest 
blisko śmierci i gdy subiektywna całka wszystkich funkcji ustroju, jaką jest 
życie psychiczne, ulegnie załamaniu, załamuje się wszystko. Więzień, który już 
nie chciał żyć, miał wszystkiego dosyć, najczęściej nie przeżywał następnego 
dnia lub przechodził w stan „zmuzułmanienia". Z drugiej strony życzliwe słowo 
kolegi obozowego ratowało nieraz życie. Może nigdzie tak wyraźnie nie ujawniły 
się znaczenie i istota psychoterapii, jak właśnie w obozie. Jeśli w szpitalu 

Strona 42

Kępiński Rytm życia

obozowym (już w okresie, gdy był on opanowany przez więźniów politycznych) 
ludzie z ciężkich chorób somatycznych wracali do zdrowia, to nie dzięki lekom, 
których prawie nie było, ale dzięki postawie kolegów więźniów, lekarzy, 
pielęgniarzy i rekonwalescentów. Był to chyba najpiękniejszy rozdział w historii
psychoterapii. Była to prawdziwa „społeczność terapeutyczna", o której dziś 
wiele mówi się w psychiatrii.
Pojęcie jedności psychofizycznej, choć tak oczywiste dla każdego lekarza, jest
84
pozornie nieprzekonujące, gdyż sprzeczne z naturalnym u każdego człowieka 
rozszczepieniem soma od psyche, czynności fizycznych od psychicznych; jedne są 
przedmiotem, a drugie podmiotem. Wydaje się, że rozszczepienie to jest w pewnej 
przynajmniej mierze wyrazem funkcji sterowniczych ustroju. Między sterującym a 
sterowanym wytwarza się zawsze stosunek podmiotu do przedmiotu. W ustroju 
ludzkim spośród rozległych i niezwykle skomplikowanych czynności sterowniczych 
tylko drobna część dociera do świadomości, inne są zautomatyzowane od początku 
(np. czynności wegetatywne) lub ulegają automatyzacji dzięki stałemu powtarzaniu
(np. czynność chodzenia). Dziecko, ucząc się chodzić, ma świadomość każdego 
ruchu związanego z tą funkcją; rozgrywa się wówczas ostra walka między 
podmiotem, chcącym opanować nową czynność, tj. chodzenie, a przedmiotem, tj. 
wszystkim, co nowemu celowi się przeciwstawia. W miarę opanowywania nowej 
funkcji walka słabnie; przenosi się ona do nowych zadań (np. funkcja pisania). 
Opanowana funkcja staje się posłusznym „przedmiotem", „funkcją fizyczną", 
„ciałem"; wystarczy akt woli („idę") i ciało ulegle go spełnia. Dla tancerza, 
alpinisty itp. walka nadal trwa; każdy ruch jest w polu świadomości. Nie jest on
wyłącznie funkcją fizyczną, ale także psychiczną; ich „ciała" są w jakimś sensie
„uduchowione", tzn. świadomie przeżywane. Rozdział między podmiotem a 
przedmiotem jest więc związany z ustawiczną walką o realizację nowych celów, z 
przemianą potencjalnych struktur czynnościowych w struktury zrealizowane.
W obozie czynności dawno zautomatyzowane z powrotem stawały się polem walki. 
Każdy krok, postawa ciała, ruch ręki stawały się ważne, mogły niejednokrotnie 
decydować o życiu. Jedzenie, załatwianie potrzeb fizjologicznych zajmowały 
główną pozycję w świadomości więźnia. Mówiąc językiem psychoanalitycznym, była 
to regresja do pierwszych lat życia, gdy dziecko uczy się tych czynności i w 
związku z tym są one ośrodkiem jego przeżyć. Dlatego może więź emocjonalna 
między więźniami miała w sobie coś ze stosunku macierzyńskiego; życzliwy gest 
miał moc gestu matki. Dlatego tak ważna dla przeżycia była wola przetrwania. 
Każdy ruch był bowiem ważny, liczył się, trzeba było wciąż walczyć z sobą. Po 
oczach można było poznać, że ktoś już nie miał sił walczyć dalej.
„Te oczy, zwiastuny [śmierci] w obozie - pisze prof. Stanisław Pigoń - to już 
jest osobna kwestia. Napatrzyłem się im ponad miarę. Wymowę ich poznaliśmy 
doświadczalnie. Jak gospodarz po wyglądzie zachodzącego za chmurę słońca 
rozeznaje się w niepogodzie jutrzejszej, tak my z jakości czyjegoś spojrzenia 
poznawaliśmy odległość cicho zbliżającej się śmierci. Trzy dni naprzód można już
było oznaczyć koniec człowieka."
W obozie znikało rozszczepienie między soma a psyche. Rozluźnienie wewnętrz-
85
nego napięcia z chęcią przetrwania oznaczało z reguły kres życia. „Muzułmaństwo"
było typowym przykładem rezygnacji z walki.
Lekarz mający ocenić odległe skutki przebywania w obozie niejednokrotnie jest w 
kłopocie, gdyż trudno mu ustalić związki przyczynowe, Rzecz w tym, czy 
przedwczesne starzenie się, czy gruźlica, czy choroba układu 
sercowo-naczyniowe-go, czy nerwica, alkoholizm, padaczka itd. są rzeczywiście 
następstwem cierpień obozowych. Często oznaki choroby pojawiają się po wielu 
latach. Czy brak ciągłości czasowej pozwala na przyjęcie związku przyczynowego? 
Jakie czynniki etiologiczne odgrywały rolę w powstawaniu chorób poobozowych, 
głód, urazy mechaniczne, choroby zakaźne, urazy psychiczne itd.? Tego mniej 
więcej typu pytania trapią lekarzy orzekających w sprawach byłych więźniów. 
Wydaje się, że przyjęcie jedności psychofizycznej ustroju, która dramatycznie 
ujawniła się w obozie, ułatwia odpowiedź na wymienione pytania. Niezwykła 
mobilizacja całego ustroju, jakiej wymagały warunki życia obozowego, a która w 
świadomości wyrażała się dążeniem do przetrwania mimo wszystko, była, jak się 
wydaje, głównym czynnikiem etiologicznym. Człowiek normalnie nie wytrzymuje 
takiego napięcia na dłuższą metę. Opisywane są wypadki śmierci wskutek zbyt 
gwałtownej mobilizacji układu endo-krynno-wegetatywnego (obserwacje Cannona, na 
których Selye oparł swą koncepcję stresu). Oczywiście nie bez znaczenia były 
inne czynniki etiologiczne, przede wszystkim głód, ale prawie każdy z nich 
sprowadzał się ostatecznie do krańcowej mobilizacji ustroju. Dla jednego głód 
był czymś nie do zniesienia i prowadził w końcu do „muzułmaństwa"; dla drugiego 
był wprawdzie torturą koncentrującą wszystkie myśli, ale torturą, której więzień

Strona 43

Kępiński Rytm życia

potrafił się przeciwstawić. W końcu więc wszystko sprowadzało się do walki z 
inercją własnego ciała.
W rozważaniu powiązań przyczynowych nie wydaje się słuszne ostre oddzielanie 
czynników psychicznych od fizycznych. Jedne z drugimi tak się silnie wiązały, że
oddzielanie ich jest czymś sztucznym. Głód, choroby zakaźne (zwłaszcza dury: 
wysypkowy i brzuszny), urazy głowy itp. mogły prowadzić do trwałego uszkodzenia 
ośrodkowego układu nerwowego. Uszkodzenie to mogło manifestować się przez wiele 
lat jedynie przewlekłym zespołem nerwicowym. Dopiero po latach mogą wystąpić 
objawy zespołu psychoorganicznego, co oczywiście zwraca uwagą lekarza na 
właściwą etiologię, która przedtem łatwo była przeoczana. Z drugiej strony 
długotrwałe napięcie psychiczne, jakie towarzyszyło życiu w obozie, mogło 
wyzwolić przedwczesny proces miażdżycowy lub zmniejszyć ogólną odporność 
ustroju. W tym wypadku zespół objawów wyraźnie somatycznych był następstwem 
urazów psychicznych. Rozważania tego typu mają wartość tylko teoretyczną; w 
praktyce nie da się oddzielić poszczególnych czynników od siebie. Zagadnienie 
związków przyczynowych można więc rozpatrywać tylko całościowo.
86
Wspomniana maksymalna mobilizacja ustroju, która była warunkiem przeżycia obozu,
z punktu widzenia lekarskiego nie mogła pozostać bez następstw. Jak zatem 
wytłumaczyć fakt, że istniała przecież grupa byłych więźniów, którzy przez wiele
lat po obozie nie wymagali pomocy lekarskiej? Dopiero po upływie długiego czasu 
część z nich zaczęła wykazywać zaburzenia natury somatycznej czy psychicznej, 
które można było uważać za późne następstwa obozu. Przede wszystkim obserwowało 
się u nich przedwczesny proces inwolucji. Są jednak i tacy, którzy do tej pory 
cieszą, się najlepszym zdrowiem i dobrym samopoczuciem, a swoją żywotnością i 
młodością górują nieraz nad ludźmi, którzy tortur obozu nie przeszli. Ludzie ci,
wprawdzie nieliczni, z punktu widzenia lekarskiego stanowią zagadkę. Możliwe, że
przy dokładniejszych możliwościach badawczych dałoby się u nich odkryć zmiany 
patologiczne, będące następstwem pobytu w obozie. Z teoretycznego punktu 
widzenia następstwa takie powinny istnieć. Długotrwały i silny stres, jakim był 
obóz koncentracyjny, nie może pozostać bez trwałych śladów w ustroju. Ślady te 
mogą przez wiele lat utrzymywać się w stanie utajenia i nagle ujawniają się pod 
wpływem błahych nieraz czynników natury fizycznej lub psychicznej.
Ślady te ujawniają się podczas dokładnego badania psychiatrycznego w postaci 
mniej lub bardziej dyskretnych poobozowych zmian osobowości, trudności 
adaptowania się do normalnego życia, zmian zasadniczych postaw życiowych i 
hierarchii wartości, uznawania obozu jako ostatecznego układu odniesienia, w 
postaci snów obozowych, obozowej hipermnezji itp. Oczywiście są to fakty z 
zakresu psychiki, ale przyjmując jednak koncepcję jedności psychofizycznej, 
która szczególnie dramatycznie manifestowała się w obozie, należy rozpatrywać je
na równi z faktami fizycznymi.
Dla zrozumienia, dlaczego po przeżyciach obozu można było zachować pełne 
zdrowie, należy znów cofnąć się do okresu samego obozu i odpowiedzieć na 
pytanie, jak w ogóle można przeżyć obóz. Niewątpliwie trzeba było się znieczulić
na wiele doznań, które w normalnym życiu byłyby nie do zniesienia, należało 
zamknąć się w sobie, znaleźć w samym sobie jakiś silny punkt oparcia, wiarę w 
przeżycie, przekonanie, że zło, nawet największe, musi się skończyć, myśl o 
rodzinie, wiarę religijną, myśl o karze dla prześladowców itp.
Pięknie o tym pisze w cytowanych już Wspominkach z obozu w Sachsenhausen prof. 
Stanisław Pigoń:
„Dawne fortece były dwukondygnacyjne. Ponad «niższym» wznosił się zawsze na 
litej skale «wysoki zamek». Choć pierwszy padł, w drugim można się było jeszcze 
długo trzymać. Dobrze radził stary zbójnik Rafałowi Olbromskiemu w więzieniu 
orawskim: «Trzim się». I nam wypadło wobec złowrogiej przemocy znaleźć w sobie 
taki wyższy zamek, ostoję, z niewzruszonych najbardziej niewzru-
87
szoną, czepiać się jej pazurami i za nic ani na chwilą nie popuścić. Nie dać 
przystępu zwątpieniu, prostracji, zaszyć się w swym najciaśniejszym ostępie i 
trwać, jak kamień w gruncie. Niechże mnie wysadzą. W tym był właściwy ratunek. 
Słowa to nieczcze. Sam dopadłem w sobie do takiego punktu oparcia i chyba temu 
zawdzięczam, żem wybrnął. Jaki on był, to nie należy tu do rzeczy, ale był i był
ochroną przeciw nawale atakującej nienawiści. Taka zaś zbrojność nie zależała od
wieku ani tylko od zasobu sił żywotnych."
Dla psychiatry zjawisko to ma coś ze schizofrenicznego autyzmu; świat otaczający
staje się nie do zniesienia, człowiek zamyka się w sobie, odcina się od wymiany 
ze środowiskiem, żyje we własnym świecie, który nabiera nagle lub stopniowo 
waloru realności. Dlatego jest trafne określenie „autyzm obozowy", Oczywiście 
nie był on absolutny. Kontakt z przyjaciółmi i kolegami, ten promień światła w 
piekle obozu, odgrywał zasadniczą rolę w przetrwaniu. Był on zjawiskiem ogólnym 

Strona 44

Kępiński Rytm życia

i bez niego nie można było „zaadaptować" się do życia w obozie. Ale jak w 
schizofrenii odróżnia się autyzm pełny od pustego, tak i w obozie obok tych, 
którzy znaleźli swój „wyższy zamek", byli i tacy, co go znaleźć nie mogli. Tak o
nich pisze prof. Pigoń:
„Jeżeli mówię o taktyce ratowania się więźniów przed zasypującą ich lawiną zła i
zagłady, wspomnę o sposobie, którego nie odważyłem się osądzić: trudniejszy on, 
czy łatwiejszy od wyżej podanego, wyższy czy niższy? Bądź co bądź rzadko można 
było spotkać takiego, co się odważył go spróbować. Był to szczególny rodzaj 
ataraksji związany z jakimś trudnym do pojęcia wewnętrznym zdrewnieniem. 
Osobnik, który się zdobył na taką postawę, określany był półwzgardliwym, 
półli-tościwym mianem «muzułman». Specyficzny to wytwór warunków obozowych. Na 
samym dnie poniewierki, przy całkowitym zobojętnieniu na grozę śmierci, potrafił
on przezwyciężyć i zdławić cierpienie, nie cofnąć się przed przeraziiwością 
bólu. Był taki jeden w naszym baraku, patrzyłem nań ze wstrząsającym 
przerażeniem. Zbiedzony, ledwie się trzymający na nogach, szedł bez wahania z 
upartym wezwaniem: «No, to mię wykończ!» I bywało, o dziwo, tak, że szatan 
okrucieństwa odwracał odeń znużony w rozjuszeniu wzrok i pokonany umykał. Sam 
widziałem."
Zaskakującym faktem jest, że byłym więźniom trudniej było zaadaptować się do 
życia poobozowego niż do obozu. Wiele obiektywnych faktów na to się złożyło. 
Wiele było nie spełnionych oczekiwań i zawiedzionych nadziei. Przez wiele lat 
nie doceniano cierpień i bohaterstwa tych ludzi. Sprawy codziennego życia na 
wolności wydawały im się błahe w porównaniu z tym, co przeszli w obozie. Formy 
ludzkiego współżycia raziły ich obłudą i małostkowością. Podobnie jak chory po 
ostrej psychozie schizofrenicznej z trudem wraca na ziemię do zwykłego życia, 
wszystko wydaje mu się szare i banalne w porównaniu z tym, co przeżył w okresie 
psychozy,
88
tak i ludzie „stamtąd" przez wiele miesięcy, a nawet lat, nie mogli się z 
powrotem przyzwyczaić do normalnego życia.
Istnieją pewne granice przeżyć ludzkich i bezkarnie nie można ich przekraczać; 
jeśli się to stanie, gdy wyjdzie się „poza", wówczas już nie ma powrotu do 
dawnego. Zmienia się coś w zasadniczej strukturze; człowiek już nie jest ten 
sam, co kiedyś. Tę inność określa się jako „zmianę osobowości", a w wypadku 
schizofrenii używa się często technicznego i niezbyt dla człowieka stosownego 
określenia „defekt".
Obserwowane u byłych więźniów zmiany osobowości dotyczą głównie trzech wymiarów:
1 - ogólnej dynamiki życiowej, odczuwanej subiektywnie jako nastrój; 2 - 
stosunku do ludzi i 3 - zdolności hamowania. Najczęściej spotyka się obniżenie 
nastroju, nieufny stosunek do ludzi, obniżenie zdolności hamowania (zwiększona 
pobudliwość i drażliwość). Zdarzają się jednak zmiany w kierunku przeciwnym: 
zwiększonej dynamiki życiowej, zwiększonej ufności w stosunku do ludzi, 
graniczącej z naiwnością, zwiększenia hamowania w postaci „kamiennego spokoju".
Ci, którzy mają krewnych i przyjaciół wśród byłych więźniów, odczuwają czasem 
niemile fakt, że nie znajdują z nimi jakby wspólnego języka; znacznie lepiej 
czują się oni wśród swych kolegów obozowych niż w kręgu rodziny lub 
przedobo-zowych przyjaciół. Wśród „swoich", tj. kolegów z obozu, nagle ożywiają 
się, stają się bezpośredni, znikają wszelkie społeczne hierarchie i formy z nimi
związane, pojawia się swoisty, obozowy humor. Nie wszyscy byli więźniowie 
utrzymują kontakt z dawnymi towarzyszami; są tacy, którzy tych kontaktów 
unikają, jak też wszelkich wspominków na ten temat. Są to przeważnie ci, którzy 
jeszcze obozu nie potrafili „przetrawić"; przeżycia obozowe są dla nich wciąż 
zbyt bolesne, by potrafili do nich wracać.
U każdego człowieka istnieją „wysepki" wspomnień, do których chętnie sam wraca 
lub które nawet wbrew jego woli wynurzają się z zapomnienia. Są to różne 
wysepki, większe i mniejsze, piękne i brzydkie. Pojawiają się zależnie od 
nastroju i aktualnej sytuacji, a czasem nie wiadomo dlaczego. Dla byłych 
więźniów przeżycia obozowe stały się nie wysepką, ale potężną wyspą, która swym 
ogromem przesłoniła wszystkie inne. Wyspa ta stała się głównym układem 
odniesienia w poobozowym życiu byłych więźniów. Zmieniła ona ich stosunek do 
życia, skalę wartości, stosunek do ludzi i wpływa na wyznaczanie celów 
życiowych, a z dręczącą regularnością wraca w marzeniach sennych. Nie można już 
od niej odpłynąć.
Na drugim ogólnopolskim zjeździe lekarzy ZBoWiD-u 28-29 maja 1968 roku 
„wysunięto postulat, aby ze względu na swoistość i osobliwość chorobowego 
zespołu tzw. poobozowego (KZ-syndmm), który został bezspornie uznany w świecie 
naukowym, włączyć ten zespół do międzynarodowej klasyfikacji chorób i opatrzyć
89
odpowiednim numerem statystycznym, co między innymi miałoby istotne znaczenie w 

Strona 45

Kępiński Rytm życia

orzecznictwie lekarskim. Ponieważ nazewnictwo tego zespołu nie jest jednolite, 
należy powierzyć ustalenie i ujednolicenie odpowiedniej terminologii fachowcom, 
tj. lekarzom ZBoWiD-u i językoznawcom jako konsultantom."
Analizując poobozowe następstwa chorobowe, należy cofnąć się do samego pobytu w 
obozie. Trzy czynniki, jak starano się w tym artykule wykazać, odgrywają tutaj 
ważną rolę: rozpiętość przeżyć („piekło" i „niebo" obozu), jedność 
psychofizyczna, która in exłremis życia obozowego dramatycznie się 
manifestowała, i swoisty autyzm, polegający na znalezieniu w samym sobie punktu 
oparcia, umożliwiającego przetrwanie obozu. Swoistość hitlerowskich obozów 
koncentracyjnych wpływa też na specyfikę chorobowych zmian poobozowych. Mimo 
wielu cech wspólnych nie są one identyczne ze zmianami spotykanymi w następstwie
pobytu w obozach jenieckich (tzw. choroba drutów kolczastych) lub w innego typu 
obozach koncentracyjnych, toteż przynajmniej tymczasem termin KZ-syndrom wydaje 
się najwłaściwszy dla ich określenia.
Dulce et decorum...
Temat bohaterstwa jest, jak wiadomo, często poruszany, począwszy od szkolnych 
lekcji języka polskiego, historii i wychowania obywatelskiego, poprzez liczne 
publikacje, a skończywszy na najpoważniejszych posiedzeniach naukowych. Na 
przykład w Wojskowym Instytucie Historycznym, analizując wspomnienia Filipa 
Pawła Segura, „na których przykładzie dokonano oceny pamiętników (wspomnień, 
relacji) jako źródła historycznego, podkreślono m.in. aktualne do dziś refleksje
autora o namiętnościach ludzkich, wyzwalanych przeżyciami wojennymi, a także 
zdolnościami szlachetnych jednostek do najwyższych poświęceń i czynów 
bohaterskich".
W miarę zwiększania się zasobu piśmiennictwa dotyczącego 
lekarsko-psycho-logiczno-socjologicznych zagadnień minionej wojny pojawiają się 
na tle relacji i wspomnień, a także opracowań naukowych, dość często ujęcia 
refleksyjne, trafne i odkrywcze, nieraz też dyskusyjne; wiele takich spostrzeżeń
z pewnością będzie wymagało sprawdzenia w miarę upływu czasu, w konfrontacji z 
szerszym kontekstem tego rodzaju prac, które pojawią się również w przyszłości.
Nie można jednak już obecnie zaniechać obowiązku odnotowywania nowych myśli, do 
których warto dorzucać własne uwagi i komentarze. Takie ogólniejsze 
interpretacje, które nurtują wiele osób zajmujących się wspomnianą problematyką,
często obejmują większy obszar czasu i wywołują wspomnienia sięgające lat 
dawnych, jeszcze sprzed wybuchu drugiej wojny światowej. Nic w tym dziwnego, 
gdyż okres nocy okupacyjnej jest tylko wycinkiem życia ludzi, których 
bezpośrednie doświadczenie wciągnęło w wir dramatycznych okupacyjnych wydarzeń, 
a po latach skłania do wspomnieniowych refleksji, zrodzonych już w innej, 
współczesnej epoce.
Tematem zadań maturalnych z języka polskiego przed ostatnią wojną dość często 
była horacjuszowska maksyma: Dulce et decorum est pro patria mori. Śmierć za 
ojczyznę była otoczona nimbem romantycznego heroizmu. I z tym nastawieniem szło 
na wojnę wielu młodych ludzi. Śmierdzą ojczyznę uważano za
91
najwyższy sprawdzian własnej wartości. To patriotyczne wychowanie owocowało w 
postaci bohaterskich czynów i pięknej postawy młodych żołnierzy i oficerów na 
froncie i w podziemiu, przyczyniając się do wystawienia narodowi polskiemu 
„przepustki do historii", jak to określił Zbigniew Załuski. Niektórych z tych 
ludzi spotkał los straszliwy, znaleźli się bowiem w więzieniach gestapo i w 
kacetach hitlerowskich, a nie z szablą pod wymarzoną Somosierrą.
Warto wspomnieć, że nie tylko skrajna potworność hitlerowskich obozów 
koncentracyjnych, lecz także historia wojen wskazuje na istotne elementy, które 
demaskują całą grozę zagadnienia. Oceniając wspomnianą już książkę F.P. Segura, 
recenzent pisze:
„Napoleon robił wszystko zgodnie, z prawem oraz w imię cudzego dobra i wolności 
i nikt inaczej nigdy nie postępował, dopiero krwiożercze obłąkanie 
faszystowskich dyktatorów wieku dwudziestego zwolniło ich od konwencji i już bez
ogródek, z dziecięcą szczerością zapowiadali na przykład, że wyrżną Polaków, bo 
uważają ich za hordę brudnych troglodytów i jest to powód wystarczający."
W swym eseju dotyczącym „pozornego zezwierzęcenia" żołnierzy na froncie, 
ulegających „haszyszowi bitwy", Melchior Wańkowicz dochodzi do konkluzji, że 
piśmiennictwo poświęcone wojnie „jest literaturą zakompleksioną. Taką 
zakompleksioną literaturę dały nam przeżycia kacetowców po drugiej wojnie. 
Remarque był ponownie odbiciem tych kompleksów drugiej wojny, pisząc ścinające 
krew w żyłach studium o okrucieństwie." Ale też Wańkowicz stwierdza, że 
„człowieka w człowieku nie zabije nawet nieludzka indoktrynacja. [...] Elementy 
ludzkiego wzruszenia? One są tłumione tam, gdzie się żąda, aby żołnierz zabijał.
Ale, jakby drogą rekompensaty, regenerują się ze wzmocnioną siłą tam, gdzie 
żołnierz psychicznie może sobie na to pozwolić."

Strona 46

Kępiński Rytm życia

Wyodrębniające się jako jeden ze szczególnych motywów w zagadnieniu bohaterstwa 
hasło „Miło i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę" natrafiło w Polsce w drugiej 
połowie wieku XVIII na podatny grunt w związku z szerzącym się poczuciem 
polskiej przynależności narodowej, na tle tendencji patriotycznych, nasilających
się zwłaszcza pod koniec epoki stanisławowskiej. Z pewnością jednak już w 
pierwszych trzech dziesiątkach lat XIX stulecia niektórzy zaczęli odczuwać tak 
pojmowany patriotyzm jako nie dostosowany do sytuacji pod zaborami. Sprawa nie 
jest więc całkiem nowa i ma swą historyczną analogię.
Charakterystycznym dowodem jest słynny wiersz Mickiewicza z lipca 1830 r. pt. Do
matki Polki. Uświadamiając sobie, że konspiratorom przyjdzie walczyć w 
trudniejszych, odmiennych warunkach, wielki poeta pisał proroczo:
;:L      Syn twój wyzwany do boju bez chwały I do męczeństwa... bez 
zmartwychpowstania.
Każże mu wcześnie w jaskinią samotną Iść na dumanie, zalegać rohoże, Oddychać 
parą zgniłą i wilgotną I z jadowitym gadem dzielić łoże.
Tam się nauczy pod ziemię kryć z gniewem [...] Postać mieć skromną [...]
Mickiewicz zdawał sobie sprawę z faktu, w jakiej sytuacji może się znaleźć 
nowoczesny bojownik o wolność swego uciśnionego narodu; poeta radzi matce Polce,
aby oswoiła przyszłego działacza niepodległościowego z najgorszymi, często 
poniżającymi niebezpieczeństwami:
Wcześnie mu ręce okręcaj łańcuchem, Do taczkowego każ zaprzęgać woza, By przed 
katowskim nie zbladnął obuchem Ani się spłonił na widok powroza;
Bo on nie pójdzie, jak dawni rycerze, Utkwić zwycięski krzyż w Jeruzalemie, Albo
jak świata nowego żołnierze Na wolność orać... krwią polewać ziemię.
Wyzwanie przyszłe mu szpieg nieznajomy,
Walkę, z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny,
A placem boju będzie dół kryjomy,
A wyrok o nim wyda wróg potężny.                                             :
Zwyciężonemu za pomnik grobowy '   Zostaną suche drewna szubienicy -Za całą 
sławę krótki płacz kobiecy I długie nocne rodaków rozmowy.
W ciągu 130 lat interpretowano mylnie ten utwór jako świadectwo utraty wiary w 
celowość ofiar. Natomiast w rzeczywistości wiersz Do matki Polki jest wyrazem 
zrozumienia przez Mickiewicza konieczności zmiany form walki, na co zwrócił 
uwagę dopiero w roku 1961 Wacław Kubacki w osobnym studium.
Z punktu widzenia literatury obozowej, a wśród niej setek relacji opublikowanych
w „Przeglądzie Lekarskim - Oświęcim" i inspirujących różne ogólniejsze 
spostrzeżenia, uderzają w cytowanym utworze - niemal linijka po linijce - 
szcze-gółowe analogie sytuacji i rekwizytów. Tak na przykład więźniowie obozu 
oświęcimskiego byli zaprzęgani do rollwagi, starali się przetrwać godnie strach 
i tortury,
93
gestapo wyciągało ich z domów, parodia sądów {Sondergericht) poprzedzała 
ferowane przez hitlerowców wyroki śmierci i egzekucje, zwłoki otiar zalegały w 
masowych grobach, w nieznanych dołach. Podobną niezwykłą antycypację ukazało 
zestawienie wersetów Piekła Dantego z fragmentami wspomnień byłych więźniów.
Oczywiście przed drugą wojną światową tego rodzaju spostrzeżenia nie mogły 
przyjść na myśl pokoleniu piszącemu wtedy wypracowania na temat Dulce et 
decorum...; dominował, jak wspomniano, wzór bohatera romantycznego. Wyobraźmy 
sobie, że młody człowiek, wychowany w atmosferze i w szkołach międzywojnia, 
żywiący admirację dla śmierci bohaterskiej, z bronią w ręku, trafił do 
hitlerowskiego obozu koncentracyjnego, gdzie pozbawienie życia zostało odarte z 
nimbu heroizmu, a śmierć przerażała swą masowością, przypadkowością i ohydą. 
Śmierć w lagrze - to stosy trupów, to ludzie ginący w brudzie, poniżeniu, w 
skrajnym wyniszczeniu, wśród bicia, przekleństw i ekskrementów. Człowiek w 
obozie do ostatka wytężał swe siły, by takiej śmierci uniknąć, by przetrwać za 
wszelką cenę, a życie przedłużyć choćby o kolejną godzinę, jak np. w kompaniach 
karnych, lub o kolejny dzień. Dążenie to było warunkiem przeżycia obozu; jeśli 
więzień zamarzył o śmierci, zwykle szybko spełniała się jego tragiczna, 
desperacka myśl o uwolnieniu się od niewysłowionych cierpień.
Analizując zagadnienie z tekarsko-psychologicznego punktu widzenia, należy 
podkreślić, że widok zwłok u człowieka, a także prawdopodobnie u wielu zwierząt,
przynajmniej wyższych,-wywołuje wstręt. Jest to widok przeciwstawny życiu; z 
reguły budzi on odrazę, lęk i chęć ucieczki od niego. Od najwcześniejszych 
okresów swego rozwoju kulturalnego człowiek przeciwstawiał się odruchowi 
wstrętu, stwarzając różnego rodzaju rytuały związane ze śmiercią i pocieszając 
się wiarą, iż z chwilą śmierci nie wszystko się kończy. Na zasadzie dziwnego 
paradoksu to, co ocalało z dawnych kultur i to, co dotychczas świadczy nieraz o 
ich wielkości, wiąże się właśnie przede wszystkim z kultem umarłych, który w 
pewnych kulturach dochodził do monstrualnych rozmiarów (np. w kulturze 

Strona 47

Kępiński Rytm życia

staroegipskiej).
Nasuwa się pytanie, w jakim stopniu rozwój kultury szedł przeciw zdrowemu 
rozsądkowi. To bowiem, co z różnych kultur przetrwało i co pozostawiło po sobie 
wyraźny ślad w rozwoju kultury ogólnoludzkiej, wykraczało zazwyczaj poza krąg 
zdrowego rozsądku codziennego życia, nie było bezpośrednio użyteczne, często 
było rojeniem, oderwaniem się od realności i konkretności życia, abstrakcją 
(ab-straho = „odrywam" w sensie przeciwstawnym do concresco = „rozwijam się 
razem z czymś").
Adaptacja do życia w obozie koncentracyjnym wymagała między innymi 
przyzwyczajenia się do widoku ohydy śmierci, tj. przezwyciężenia naturalnego 
odruchu odrazy, przy jednoczesnym zapomnieniu o wszystkich rytuałach związanych 
ze
94
śmiercią, a obowiązujących w świecie kulturalnym. Ludzie uwolnieni z obozu 
nierzadko w szokujący sposób reagowali na ceremonie związane ze śmiercią; widok 
pogrzebu poszczególnego nieboszczyka i smutnych min uczestników ostatniej drogi 
człowieka nieraz wywoływał u byłych więźniów nie dający się powstrzymać wybuch 
śmiechu. Również śmierć na polu walki, jak świadczą rozmowy z wieloma więźniami,
straciła dla większości z nich swój kuszący nimb.
Wydaje się, że masowość i technizacja wojennego mordu, które swe apogeum 
osiągnęły w Oświęcimiu i Hiroszimie, wpłynęły w sposób istotny na modyfikację 
nastawienia współczesnego człowieka do zagadnienia bohaterskiej śmierci i w 
ogóle bohaterstwa.
Zagadnienie bohaterstwa jest wątkiem powszechnym w piśmiennictwie powojennym, 
zwłaszcza w literaturze pięknej. Zasługuje ono na osobne, wyczerpujące, naukowe 
studium. Sprawa jest dość zawikłana, bo choć pozornie dotyczy głównie postaw 
człowieka, poglądu na świat i postępowania całych pokoleń („Kolumbowie" itp.), 
stopnia dojrzałości politycznej, starych rozliczeń, wychowywania młodzieży itd.,
to w interpretacjach odczuwa się brak ścisłego rozpoznania i odgraniczenia 
zasadniczych pojęć. Zdarza się, że niesłusznie obciąża się bohaterstwo, tj. 
czyny lub postawy właściwe bohaterowi, tymi krytycznymi zarzutami, które powinno
skupiać na sobie ironiczne pojęcie bohaterszczyzny, czyli stereotypowo i 
szablonowo rozumiane bohaterstwo. Stąd mogą wynikać szkodliwe nieporozumienia.
Postaw patriotycznych i gotowości do bohaterstwa nie może podważać fakt, że 
zbladł romantyzm wojny, a jaskrawo ujawniły się jej masowe okrucieństwa i jej 
bezsens. Nie wiadomo oczywiście, czy doświadczenia obozów masowej zagłady oraz 
bomby atomowej powstrzymają ludzkość w przyszłości przed wojnami totalnymi, 
można tylko żywić nadzieję powszechnego, trwałego pokoju i nie szczędzić 
wysiłków w celu jego utrzymania. Wydaje się jednak, że psychiczna gotowość do 
masowego mordowania się znacznie w świecie osłabła. Ale nie można zapominać, że 
agresję w Kongu czy na Wietnam wspomagały grupy płatnych najemników, wśród 
których nie brakowało byłych esesmanów, szukających możliwości wyżycia się w 
okrucieństwie, jak np. osławiony „Kongo"—Muller.
Dążenie do sprawdzenia siebie w szlachetnym sensie na polu walki przestało być 
ogólnie nęcące; zresztą współczesne metody prowadzenia działań militarnych 
wskutek swego unaukowienia i technizacji dają coraz mniej szans jednostce w tym 
kierunku. Historia, która do niedawna dotyczyła przede wszystkim walk 
politycznych i wojen, coraz bardziej zwraca się ku zagadnieniom ekonomicznym i 
kulturalnym. Szuka się nowego ideału bohatera; ten, który dzielnie zabijał 
innych i sam swe życie na śmierć wystawiał, nie pasuje do nowoczesnych metod 
wojny. Przy tym sama wojna przestała być czymś atrakcyjnym. Za bohaterstwo 
zaczyna
95
się uważać odwagą przekonań, szukanie nowych sposobów widzenia rzeczywistości, 
poświęcenie życia dla nauki czy sztuki itp. Nie wiadomo jeszcze, jaki ma być 
bohater naszej epoki, ale wiadomo, że ideał bohatera wojennego nie jest już 
pierwszoplanowy.
Problem bohatera nie stał się jednak dla człowieka obojętny. Tendencje heroiczne
istnieją u każdego człowieka, zwłaszcza w młodzieńczym okresie życia, a właściwe
ukształtowanie ideału bohatera odgrywa ważną rolę w rozwoju osobowości.
Współczesny człowiek, oceniając zagadnienie wojen i bohaterstwa, nie może w 
swoim rozumowaniu pominąć przerażającej sytuacji więźniów w hitlerowskich 
obozach koncentracyjnych. W skrajny sposób odsłoniły one bowiem grozę wojny 
zaborczej i totalnej, a także wystawiły na ciężką próbę postawy ludzi wobec 
problemu bohaterstwa.
Życie w tych obozach odsłaniało prawdę o człowieku. „Król był nagi." I to 
szukanie prawdy pod pokrywką gładkich form towarzyskich i różnego rodzaju masek,
które człowiek musi w życiu codziennym przywdziać, można obserwować u wielu 
byłych więźniów. Co więcej, można zaryzykować twierdzenie, że ta postawa 

Strona 48

Kępiński Rytm życia

rozszerzyła się na współczesne młode pokolenie. Wiele konfliktów ze starym 
pokoleniem powstaje właśnie na tym tle. Młodzi zarzucają starym zakłamanie. 
Wprawdzie tego typu konflikt zawsze istniał u młodych ludzi, gdyż młodzi są 
jeszcze nie przyzwyczajeni do przejawów obłudy życia społecznego, niemniej 
jednak dawniej nie występował on tak jaskrawo, jak obecnie. Dla młodych bohater 
musi więc być przede wszystkim prawdziwy, „autentyczny", jak to zwykło się dziś 
mówić.
Stosunkowo długi okres względnej stabilizacji, jaki panował w Europie do 
pierwszej wojny światowej („wiek złoty" cesarza Franciszka Józefa I i królowej 
Wiktorii), prawdopodobnie wpłynął na utrwalenie się określonych form życia 
społecznego, a tym samym - na wzrost zakłamania. Nigdy sentymentalizm nie był 
tak popularny, jak wówczas, a pod jego ckliwą powierzchownością niejednokrotnie 
taiła się brutalność i bezwzględność.
Pierwsza wojna światowa odsłoniła brutalne oblicze życia i powłoka 
sentymentalizmu w latach międzywojennych była już mocno zarysowana. Druga wojna 
światowa dokończyła dzieła destrukcji obłudy życia społecznego. Brutalizm, który
w monstrualnej formie ujawnił się w czasie wojny, nie mógł wraz z jej 
zakończeniem automatycznie zniknąć z powierzchni życia powojennego. Razi on 
wielu ludzi, ale często pod nim ukrywają się formy przeżywania delikatniejsze, 
uczucia prawdziwsze i szlachetniejsze.
Oczywiście trudno opierać się tu na uogólnieniach, ale wydaje sią, że sytuacja 
uległa odwróceniu. Dawniej pod sentymentalizmem kryła się nieraz brutalność,
96
dziś pod brutalnością kryje się nieraz subtelność uczuć. Jakkolwiek by było, 
sentymentalizm stał się niepopularny, co należy zaliczyć na korzyść dzisiejszych
czasów, gdyż jest to forma uczuciowa najbardziej zakłamana.
Jeśli człowiek epoki ustabilizowanej zadowalał się porządkiem uczuciowym 
dostosowanym do wymagań społecznych, to człowiek współczesny szuka głębszej 
prawdy o sobie samym; nieraz nie wstydzi się tego, co dawniej było skrzętnie 
ukrywane, a nawet nie w pełni uświadomione; jego świadomość prawdy o sobie jest,
jak się wydaje, większa niż w minionej epoce.
Takie rozszerzenie świadomości o sobie samym wywołuje poczucie chaosu; człowiek 
nie jest w stanie zapanować nad tym, co się z jego wnętrza wydobywa. Gdy pole 
świadomości jest węższe, łatwiej jest wówczas stworzyć we własnym życiu 
uczuciowym pozorny porządek, który jednak jest sztuczny, fałszywy i łatwo ulega 
rozbiciu w sytuacjach granicznych (np. pod wpływem wojny czy grozy obozów 
koncentracyjnych). Obozy zagłady odsłoniły prawdę o człowieku, której dotychczas
ludzkość nie może strawić. Zmusza to jednak ludzi do zastanowienia się nad 
pytaniem: jaki ja jestem naprawdę?
Decorum zostało podważone. Ale czy można odpowiedzieć na pytanie o prawdziwe 
oblicze człowieka i czy to decorum nie stanowi nieraz form jego istnienia 
najbardziej delikatnych i szlachetnych? W obozie hitlerowskim formy te 
bezwzględnie zdzierano, człowiek był zredukowany do „numeru", o jego wartości 
decydowała użyteczność. Nawet po śmierci więźnia obowiązywała zasada 
użyteczności surowca: magazynowano jego włosy, złote zęby itp. Wartościowanie 
człowieka według jego użyteczności jest jedną z ujemnych cech cywilizacji 
technicznej. Cecha ta wywodzi się z technicznego spojrzenia na człowieka, 
człowiek obcuje ze światem stworzonym przez samego siebie, tj. światem 
technicznym, mimo woli przyjmuje takie spojrzenie na innych ludzi, jak na 
przedmioty techniczne; ich miarą wartości jest użyteczność. To, co nieużyteczne,
może być wyrzucone. Żadne decorum tu nie pomoże, Użyteczność nie może więc być 
naczelnym i wyłącznym kryterium.
Warunkiem przeżycia obozu było przeciwstawienie się koncepcji „numeru". Człowiek
musiał znaleźć w sobie pewne wartości, które odrywały go od potwornej i 
przygniatającej konkretności życia obozowego (myśl o najbliższych, o życiu na 
wolności, o zemście, przyjaźń, patriotyzm, przekonania ideowe, wiara religijna, 
wiara w przyjaciół obozowych itp.). Obóz zdzierał dotychczasowe decorum 
człowieka, ale jednocześnie zmuszał go do stworzenia nowego. Więzień nie mógł 
być tylko numerem użytecznym dla obłędnej machiny hitlerowskiej.
Zagadnienie użyteczności wiąże się z problemem stosunku do śmierci. Człowiek 
zmarły jest już całkiem bezużyteczny. Kłopot tylko stanowi, co zrobić z jego 
zwłokami; poszukiwanie rozwiązania tej troski dręczyło komendanta obozu oświę-
97
7 - Anus mundi
cimskiego, Rudolfa Hoessa. 0 ludziach starych, zniedołężniałych, przewlekle 
chorych też można by powiedzieć, że są bezużyteczni; w obozie przeznaczono ich 
„do gazu". W społeczeństwie technicznym izoluje się ich w różnego rodzaju domach
opieki. Inaczej przedstawia się problem śmierci w przyrodzie ożywionej. Śmierć 
przeplata się stale z życiem. Dla istot jednokomórkowych śmierć jest zwykle 

Strona 49

Kępiński Rytm życia

momentem stworzenia nowego życia. U istot wielokomórkowych proces życia polega 
na umieraniu jednych komórek, a rozmnażaniu się innych. Możność przenoszenia 
planu genetycznego przeciwstawia się całkowitemu unicestwieniu.
Prawo użyteczności obowiązuje też w życiu. Formy zarówno morfologiczne, jak 
funkcjonalne, gdy staną się bezużyteczne, zamierają. Życie jednak nie staje się 
wskutek tego bezużyteczne. W ogóle takie pojęcie jest bezsensowne. Życie jest 
celem samo w sobie, wciąż dąży do stworzenia coraz wyższych form porządku; formy
stare, niższe, umierają, a w ich miejsce powstają nowe, o wyższym poziomie 
integracji. Jest to proces ewolucji, któremu też człowiek podlega nie tylko na 
przestrzeni pokoleń, lecz również w swym indywidualnym życiu. Ewolucja człowieka
dotyczy przede wszystkim jego form funkcjonalnych, gdyż morfologiczne ulegają 
zmianie niewielkiej. A z form funkcjonalnych rozwijają się przede wszystkim te, 
które dotyczą wymiany informacji z otoczeniem (tzw. metabolizmu informacyjnego),
gdyż formy dotyczące metabolizmu energetycznego nie odbiegają tak dalece od form
spotykanych w świecie zwierzęcym, przynajmniej u jego wyższych przedstawicieli.
Rozwój układu nerwowego człowieka zapewnia mu, praktycznie biorąc, nieskończone 
możliwości tworzenia różnorodnych form funkcjonalnych (struktur czynnościowych) 
„metabolizmu informacyjnego". Prawdopodobnie tylko w małym stopniu możliwości te
są wyzyskane, a większość z nich - wskutek braku możliwości rozwoju - ulega 
atrofii. Prawdopodobnie niezwykły zakres możliwości tworzenia różnorodnych 
struktur czynnościowych powoduje, że człowiek nie mieści się w konkretności 
życia. Jego formy przeżywania i zachowania się sięgają daleko poza moment 
narodzin, są uwarunkowane tradycją kulturową. Człowiek wchodzi w gotowy system 
struktur czynnościowych, toteż te, które w tym systemie się nie mieszczą, nie 
mają szans rozwoju i znikają. Narodziny nie są więc początkiem wszystkiego, bo 
człowiek jest zdeterminowany nie tylko w sensie dziedziczenia biologicznego, 
lecz też kulturowego, tym, co było przed nim, i to dziedziczenie ogarnia daleką 
przeszłość.
Również śmierć nie jest dla człowieka kresem wszystkiego. Zostawia on po sobie 
nie tylko dziedzictwo biologiczne, lecz także kulturowe. Jego plan genetyczny 
realizuje się w dalszych pokoleniach, a jego twórczość, działanie, wpływ na 
innych ludzi i pamięć jego osoby nie giną w chwili śmierci. Każdy człowiek, 
nawet
98
najskromniejszy, zostawia ślad po sobie. Nie da się więc człowieka zamknąć w 
granicach jego narodzin i śmierci; jego życie zahacza o przeszłość i sięga w 
przyszłość.
Dlatego dla normalnego rozwoju człowieka konieczne są tradycja (przeszłość) i 
jego dążenie transcendentne (przyszłość). Człowiek powinien móc powiedzieć: 
„wiem, skądem przyszedł i dokąd idę". Traktowanie człowieka z punktu widzenia 
jego aktualnej użyteczności jest sprzeczne z naturalnymi dla niego współrzędnymi
czasu, sięgającymi daleko w przeszłość i w przyszłość. Człowiek nie mieści się w
aktualnym „tu i teraz"; jego spojrzenie zawsze wybiega dalej. Sięga on w 
przyszłość poza granice swego życia, stara się poznać otaczającą rzeczywistość 
poza jej zwykłym obrazem, dostarczanym przez doświadczenie zmysłów; skrycie 
wierzy, że „wszystek nie umrze", że jakiś, choćby najdrobniejszy, ślad po nim 
zostanie.
Niejeden taki ślad nabiera z perspektywy czasu wymiarów bohaterstwa. 
Wspomniawszy także o tych, którzy poświęcili swe życie i działalność społeczną i
polityczną dla dobra ludzkości, przypomnijmy najbardziej znane przykłady. Dr 
Halina Jankowska, która zginęła wraz ze swymi chorymi pod gruzami szpitala Jana 
Bożego, dr Janusz Korczak, który również dobrowolnie poszedł z dziećmi 
prowadzonymi na śmierć, czy też ksiądz Kolbe, który oddał swe życie w obozie 
oświęcimskim za innego więźnia - spontanicznie dokonali wyboru zdeterminowanego 
własną postawą, sumieniem i oceną nowej, groźnej, bezprecedensowej sytuacji. 
Wiele podobnych postaw słusznie ocenia się jako bohaterstwo. Jest to tradycja, 
która stanowi tylko ogniwo często ginącego w cieniu łańcucha różnych czynów w 
codziennym życiu, które wymagają heroizmu, taktycznie niekłamanego i nie 
kreowanego.
W obozach koncentracyjnych takich czynów było znacznie więcej, a wiele z nich 
utonęło w niepamięci. Warto przy tym zauważyć, że wśród nas jeszcze żyją tacy 
prawdziwi bohaterowie minionej wojny, których czyny są często nie znane nawet 
najbliższej rodzinie. Uważają oni, że zrobili to, co „po prostu" do nich 
należało. Jest to coś więcej niż zwykła skromność. Wskutek tego jednak liczne 
fakty z najtrudniejszych lat naszych dziejów pozostają nie ujawnione i nie 
przekazane potomności w postaci relacji i wspomnień, natomiast niekiedy 
wyolbrzymia się i sztucznie uwydatnia fakty, co prawda niezwykłe w okupacyjnej 
rzeczywistości, ale nie mające rangi szczególnego bohaterstwa. Tak tedy obok 
prawdziwych bohaterów, o których wiemy, istnieją bohaterowie pozostający w 

Strona 50

Kępiński Rytm życia

ukryciu.
To zagadnienie nurtuje zwłaszcza ludzi zajmujących się wydobywaniem, 
inspirowaniem, opracowywaniem i wydawaniem wspomnień okupacyjnych. Tak sprawa 
wygląda z perspektywy upływającego czasu. W okresie minionej wojny spontaniczne
99
czyny bohaterskie, dokonywane często z przeświadczeniem o nieuchronnej śmierci, 
wynikały nie z chęci zbudowania sobie pomnika, ale z nakazu sumienia. Rodziły 
się u ludzi, którzy umieli patrzeć poza węższy krąg spraw, określonych 
instynktem samozachowawczym i dążeniem do ratowania swego życia bez oglądania 
się na los innych.
Ta umiejętność wyjścia poza konkretność aktualnej sytuacji prawdopodobnie w 
wielu wypadkach umożliwiała więźniom przetrwanie gehenny obozu koncentracyjnego.
Pięknie o tym pisał w swych Wspominkach z obozu w Sachsenhausen prof. Stanisław 
Pigoń, porównując stopnie odporności więźnia do systemu dawnych warowni, tj. do 
dolnego i górnego zamku. Taka postawa znajduje też swój wyraz w niektórych 
innych relacjach obozowych.
Przeżywany aktualnie w naszej cywilizacji kryzys tradycji i transcendencji 
powoduje, że współczesnemu człowiekowi trudno jest ustalić swoją pozycję w 
odniesieniu do przeszłości i przyszłości. Mówi on raczej: „nie wiem, skądem 
przyszedł i dokąd idę". Czuje się on więc zagubiony i łatwo zgadza się, by 
miernikiem jego wartości była jego aktualna użyteczność. Dlatego często w dobie 
obecnej nęka go już od młodych lat lęk przed śmiercią i starością. Gdy bowiem na
człowieka patrzy się tylko pod kątem jego użyteczności, starość i śmierć 
oznaczają koniec wszystkiego. Ostatnia wojna, a w szczególności metody masowej 
zagłady wstrząsnęły dawnym nimbem bohatera wojennego, zachwiały też 
dotychczasowymi formami tradycji i transcendentnych dążeń, a jednocześnie 
odsłoniły przed człowiekiem warstwy jego psychiki znajdujące się dawniej 
przeważnie poniżej progu świadomości. Człowiek współczesny stanął wobec trudnego
zadania wypracowania nowego modelu bohatera i nowych form widzenia swej 
przeszłości i przyszłości oraz uporządkowania rozszerzonego pola świadomości. 
To, w jakim stopniu zdoła on podołać temu zadaniu, zapewne w dużej mierze 
zadecyduje o przyszłych losach naszej kultury.
Na losy te wpłynie postawa i działalność młodych pokoleń, w których odczuciu 
lata drugiej wojny światowej są tylko kartą z podręcznika historii. Okazuje się 
jednak, że nie jest to przeszłość całkiem historyczna i pozbawiona wpływu na 
młodzież. Są wątki, które wiążą przeszłość ze współczesnością i sięgają w 
przyszłość. Nie przekonuje dostatecznie o tym fakcie piśmiennictwo 
wyspecjalizowane, dotyczące wycinka zagadnień minionej wojny, np. tematyki 
lekarskiej; przekonać o tym jednak mogą próby tematycznie szerszej analizy 
treści zawartych w wielu publikacjach i relacjach. Na nie właśnie nakładają się 
warstwy obserwacji, których poszukujemy. Znane badania 
psychiatryczno-psychologiczno-socjologiczne pozwoliły uchylić nieco zasłonę 
kryjącą świat wewnętrznych przeżyć byłych więźniów, wgłębić się nieco w 
problematykę moralno-etyczną hitlerowskich obozów itp. Na
100
kanwie tak mozolnie wznoszącej się budowli poznania piśmiennictwo, którego się 
spodziewamy, pozwoli wydobyć coraz więcej nauk z analizy problemów drugiej wojny
światowej.
Bez takiego dążenia nie uchronimy młodych pokoleń przed obojętnością wobec 
tematyki okupacyjnej, nie zachęcimy ich do tej lektury i nie wyjaśnimy, że 
cytowanego na początku określenia z eseju Wańkowicza, iż „zakompleksioną 
literaturę dały nam przeżycia kacetowców", nie należy rozumieć mylnie lub 
powierzchownie.
Zbrodnie ludobójstwa
Do masowych zbrodni ostatniej wojny można - podobnie jak do głębokich urazów w 
życiu człowieka - podchodzić w sposób dwojaki: starać się je zepchnąć w 
niepamięć lub próbować spokojnie przeanalizować ich przyczyny i mechanizmy. W 
życiu jednostkowym pierwszy sposób, choć często może wygodniejszy, zwykle 
całkowicie zawodzi; im bardziej staramy się zapomnieć o przykrych dla nas 
faktach, tym silniej owładają one naszą psychiką, a gdy nawet dzięki obronnym 
mechanizmom uda się je zepchnąć w cień niepamięci, dają znać o sobie w postaci 
burzliwych nieraz objawów nerwicowych, psychosomatycznych czy psychotycznych.
Trudno oczywiście zjawiska życia psychicznego jednostki przenosić na życie 
całych społeczeństw, jednakże wydaje się mało prawdopodobne, by ludzkość 
potrafiła zapomnieć o zbrodniach ostatniej wojny. Raczej na zawsze zostaną one 
ciemną plamą w historii naszej kultury. Fakt, że zarówno w piśmiennictwie 
polskim, jak i zagranicznym z każdym rokiem wzrasta liczba publikacji na temat 
masowych zbrodni z pewnością przemawia za tym, iż dopiero teraz można o tych 
sprawach mówić, gdy wspomnienia nie są już tak świeże i bolesne.

Strona 51

Kępiński Rytm życia

Prawdopodobnie dopiero w przyszłości, przy współpracy historyków, prawników, 
socjologów, psychologów, psychiatrów, będzie można niektóre zagadnienia 
zrozumieć, na razie możemy stawiać tylko pytania.
Z wielu nasuwających się pytań pragniemy postawić dwa.
Pytanie pierwsze: czy w przyszłości dla określenia naszych czasów obok takich 
nazw, jak „wiek teorii Einsteina", „cybernetyki", „bomby atomowej" będzie się 
używać także takich, jak „wiek Oświęcimia, Majdanka, Buchenwaldu" itd.? Innymi 
słowy, czy zbrodnie ostatniej wojny różniły się tylko ilościowo od zbrodni 
popełnianych na przestrzeni całej historii naszej cywilizacji, czy też różniły 
się od nich jakościowo i były czymś zupełnie nowym, wynalazkiem XX wieku?
Pytanie drugie: czy zbrodniarze wojenni zatrudnieni w realizacji masowej za-
103
głady byli zwyrodniałymi sadystami, czy też zwykłymi ludźmi, którzy w innych 
warunkach politycznych byliby może „normalnymi" obywatelami?
W historii naszej cywilizacji nie można się uskarżać na brak potwornych 
okrucieństw, znęcania się, sadyzmu. Jak przypływ i odpływ morza, tak narastały i
opadały fale zbiorowych mordów popełnianych zazwyczaj w myśl mniej lub więcej 
szczytnych haseł. Czy obozy zagłady były czymś nowym, czy też udoskonaloną przez
technikę i naukową organizację nową formą starych, jak nasza kultura, zrywów 
bestialstwa? Wydaje nam się, że jednak były czymś nowym. Nowość ich polegała na 
innym stosunku do przeciwnika. Dawniej, czy były to okrucieństwa w stosunku do 
pierwszych chrześcijan, heretyków, buntujących się chłopów, czy też innych 
przeciwników ideologicznych, narodowych lub klasowych, człowiek, nad którym się 
znęcano, nie przestawał być człowiekiem, co więcej, był człowiekiem groźnym, 
który swą postawą, tajemniczością, odwagą budził lęk u oprawcy.
Lęk wyzwalał agresję, którą łatwo było wyładować na pokonanym przeciwniku. Przez
cały czas jednak przeciwnik nie przestawał być człowiekiem, z którym się w 
sposób dziki, okrutny walczyło. Pastwienie się nad pokonanym było końcowym 
etapem walki, sycącym najniższe instynkty agresji i sadyzmu.
Może nie jest kwestią przypadku, że więźniów obozów koncentracyjnych znaczono 
cyframi; przestawali w tym momencie być ludźmi, a stawali się numerami. W sposób
precyzyjny, naukowy trzeba było ich zlikwidować. Nie budzili lęku, najwyżej 
obrzydzenie. Tępiono ich tak, jak się tępi szczury lub insekty. Części ich ciała
stanowiły surowiec do różnego typu produkcji przemysłowej. Ilustracją tej 
postawy może być między innymi karykatura polityczna; w pierwszej fazie 
propagandy przedstawiała ona np. Żydów jako groźne zwierzęta, potwory itp. Żydzi
wtedy byli jeszcze ludźmi, budzili lęk i agresję. W dalszej fazie przedstawiano 
ich jako insekty, brud, który wymiata niemiecka miotła. Tu człowiek już zmieniał
się w numer, w rzecz budzącą tylko wstręt.
Byli oczywiście sadyści, ale większość oprawców dokonywała masowych zbrodni z 
poczucia obowiązku. Nie zaspokajało to drzemiących uczuć agresji i sadyzmu. Bo 
nie można być sadystą w stosunku do numeru. W pewnym sensie też współczesna 
wojna pozbawia człowieka wszystkich „rozkoszy" agresywno-sadystycznych, jakich 
dostarczało np. rozprucie szablą czy bagnetem wnętrzności wroga; dziś lotnik 
naciska guzik i nawet nie wyobraża sobie, jakie skutki ten mały ruch palca 
przynosi.
Nie wchodząc w skomplikowaną strukturę organizacyjną obozów zagłady warto 
zastanowić się nad tym, w jaki sposób stosunkowo mała grupa esesmanów potrafiła 
utrzymać bezwzględny posłuch w tak dużej i różnorodnej masie ludzi, dlaczego tak
rzadkie stosunkowo były wypadki masowych buntów, dlaczego kilku żołnierzy
104
JL
potrafiło prowadzić tysiące ludzi do komór gazowych. Wydaje nam się, że ważną 
rolę odegrało tu tzw. zjawisko „zwierciadła". Polega ono na tym, że człowiek do 
pewnego stopnia patrzy na siebie tak, jak go widzi otoczenie, zwłaszcza ważna 
część tego otoczenia. Tą ważną częścią byli Niemcy, a więźniowie, zwłaszcza w 
okresach załamania, widzieli siebie ich oczyma. Prace nad zagadnieniami 
psychiatrycznymi Oświęcimia, prowadzone przez zespół lekarzy z krakowskiej 
Kliniki Psychiatrycznej, zdają się wskazywać na to, że decydującym momentem w 
przetrwaniu obozu było właśnie uwolnienie się od tego zaraźliwego spojrzenia na 
siebie i znalezienie w sobie z powrotem postawy ludzkiej.
Odpowiadając więc na pierwsze pytanie możemy powiedzieć, że obozy zagłady były 
wynalazkiem XX wieku. Wynalazek ten polega nie na zmasowanej agresji i sadyzmie,
ale na traktowaniu człowieka jako numeru. Podstawą wszelkich stosunków 
międzyludzkich jest traktowanie drugiego człowieka jako człowieka. Naruszenie 
tej, zdawałoby się, banalnej zasady prowadzi do kataklizmów w rodzaju masowych 
zbrodni ostatniej wojny. Wiele przyczyn złożyło się na to, że zasada ta została 
naruszona po raz pierwszy właśnie w XX wieku przez Niemców, choć może w inny 
sposób, z dziecięcą beztroską, naruszyli ją Amerykanie w stosunku do 

Strona 52

Kępiński Rytm życia

Japończyków.
Próba analizy tych przyczyn przekracza moje możliwości. Chcę wskazać tylko na 
jedną z nich, może najmniej ważną, ale nas, lekarzy, interesującą, mianowicie na
niemiecką „pseudonaukowość", polegającą na tym, że w zapale naukowym zapominało 
się o przedmiocie badań, tj. o człowieku.
Drugie pytanie łączy się tematycznie z pierwszym. Mimo że wśród hitlerowskich 
oprawców, zwłaszcza tych „mniejszych", którzy bezpośrednio stykali się z 
więźniami, nie brakowało zwyrodnialców, jednakże o większości można powiedzieć, 
że, tak jak siebie określali w powojennych procesach, byli oni „porządnymi 
Niemcami", wielu z nich było dobrymi ojcami rodzin, zdyscyplinowanymi - może 
nawet przesadnie - obywatelami III Rzeszy. Byli dobrymi w stosunku do I u d z i,
ale nie do n u m e r ó w. Ten sam Hoess, który miliony ludzi posłał do komór 
gazowych, odnosił się po ludzku do swego ogrodnika, więźnia, żyjącego zresztą, 
Polaka; więzień ten, choć miał wytatuowany swój numer obozowy, sam nie był 
numerem dla Hoessa, był dla niego jeszcze człowiekiem. Kremer w swoim pamiętniku
wspomina z pewnym niesmakiem o selekcji do gazu, ale w następnym zdaniu pisze, 
że przykre wrażenie zatarł przyjemny bankiet. Ostatecznie po zagazowaniu 
„numerów" można zjeść dobrą kolację. Oburzamy się, że wszyscy prawie bez wyjątku
zbrodniarze wojenni w procesie norymberskim czy też w innych procesach uważali 
się za niewinnych. Wydaje się, że oburzenie to jest niesłuszne i że mówiąc tak w
swym ostatnim słowie nie kłamali. Rzeczywiście czuli się niewinni popełnionych 
zbrodni. Czy można czuć się winnym wymordowania milionów much? Pra-
105
wdopodobnie do ostatniej chwili przed śmiercią nie zauważyli oni swego błędu 
myślenia, że skutkiem dziwnych kolei losu, chorobliwych ideologii, przestali 
widzieć w człowieku człowieka.
Pewien polski pisarz w kilka lat po wojnie napisał, że faszyzm został wprawdzie 
zwyciężony, ale duch jego zwyciężył, bo pozostała świadomość, że dopuszczono się
takich zbrodni. Świadomości tej zatrzeć się nie da i będzie prawdopodobnie 
ciążyć nad ludzkością przez wieki. Podobnie jak człowiekowi staramy się ulżyć w 
jego konfliktach, pomagając mu w zrozumieniu mechanizmów ich powstawania, tak i 
tu możemy zmniejszyć ciężar winy przez próby analizy przyczyn zbrodni XX wieku.
No morę Hiroshimą,
Dialog majora Eatherly z filozofem wiedeńskim Guntherem Andersem ma wielkie 
szansę pozostania w przyszłości symbolem epoki atomowej. Jego apokaliptyczno^; 
nie tkwi w groźbie atomowej zagłady, ale w tym, że w całym narodzie amerykańskim
znalazł się tylko jeden człowiek, który czuł się odpowiedzialny i winny za 
zrzucenie pierwszej bomby atomowej. I człowiek ten przez społeczeństwo i 
psychiatrów został uznany za chorego psychicznie.
Psychiatra, dr Mc Erloy, tak pisze o swoim pacjencie, Claude Eatherly'm:
„Oczywiście przypadek zmiany osobowości. Pacjent całkowicie pozbawiony 
jakiegokolwiek poczucia rzeczywistości. Stany łąkowe, wzrastające napiącie 
psychiczne, stępione reakcje uczuciowe, halucynacje."
Opis taki nie tylko dla lekarza, ale nawet dla laika oznacza schizofrenię. 
Dziwne to czasy, w których jedyny głos sumienia zostaje wypowiedziany ustami 
schizof-renika. Pewnym pocieszeniem dla Amerykanów może być fakt, że w 
społeczeństwie niemieckim nie znalazł się dotąd major Eatherly, nikt nie czuł 
się odpowiedzialny i winny unicestwienia milionów ludzi w obozach 
koncentracyjnych.
Po wielu latach pracy psychiatra czasem nabiera przeświadczenia, z którym sią na
ogół nie zdradza, że ci, którzy są jego pacjentami, są w jakimś sensie lepsi i 
głębsi od tych, którzy nie są uważani „za innych". Wyraziła tę myśl w sposób 
prosty a dosadny jedna z długoletnich pielęgniarek krakowskiej Kliniki 
Psychiatrycznej:
„Do nas trafiają ci, którzy więcej czują i widzą."
Możliwe, że dla utrzymania się w granicach tzw. normy trzeba mieć dziś skórę 
nosorożca.
107
\Q1\V
 »        'I.-t;     -   •'     .11"    i     v
jjL               -    *
•V
'""'MG
1 I*'  A
•t    4
Próba psychiatrycznej prognozy
Zdolność przewidywania przyszłości wchodzi w zakres obowiązków lekarskich. 
Prognoza jest uzupełnieniem diagnozy. W podręcznikach medycyny klinicznej opis 
jednostek chorobowych dzieli się zwykle na następujące rozdziały: etiologia, 

Strona 53

Kępiński Rytm życia

patologia, diagnoza (rozpoznanie), prognoza (rokowanie), terapia (leczenie). 
Znając przebieg jakiegoś zjawiska, jego przyczyną, mechanizmy powstawania, 
objawy, można z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem przewidzieć jego 
przebieg w przyszłości. Prawdopodobieństwo to jest proporcjonalne do znajomości 
zjawiska. Prognoza wpływa na postępowanie terapeutyczne. Inaczej postępuje się, 
gdy wiadomo, że choremu już nic pomóc nie można, niż wówczas, gdy są jeszcze 
szansę wyleczenia. Jest to jedna z najtrudniejszych decyzji w zawodzie 
lekarskim. Każdemu lekarzowi bowiem wiadomo, jak często prognozy bywają mylne. 
Zdarza się, że wedle wszelkiej wiedzy lekarskiej chory winien umrzeć, a 
tymczasem cieszy się on najlepszym zdrowiem.
Bywa też, niestety, odwrotnie. Zjawiska związane z życiem nie dadzą się 
przewidzieć w tym stopniu prawdopodobieństwa, co zjawiska przyrody nieożywionej 
i techniki, gdyż posiadają one swoistą autonomię, tj. każdy żywy ustrój ma 
swoisty dla siebie system sterowania (układ genetyczny, endokrynny i nerwowy). 
Znając nawet wszystkie czynniki na niego działające, co zwykle jest niemożliwe, 
nie można przewidzieć, jak zostaną one zintegrowane i jakie decyzje będą tej 
integracji wynikiem.
W wypadku zjawisk społecznych prognoza wydaje się jeszcze trudniejsza, gdyż 
^odzi w niej o przyszłość wielu jednostek, a przyszłość każdej z nich jest 
nieznana. Gdyby się ją nawet znało, trudno byłoby przewidzieć, w jakie struktury
ułożą się zv%ki między poszczególnymi jednostkami. Z drugiej strony jednak 
obserwacja dużej liczby jednostek umożliwia niejednokrotnie uchwycenie 
prawidłowości niedostrzegalnych w jednostkowej analizie. Dlatego czasem łatwiej 
przewidzieć losy
109
całego społeczeństwa niż pojedynczej jednostki. Na tej samej zasadzie łatv 
określić .tor strumienia niż pojedynczej kropli.
Człowiek, podobnie zresztą jak każda żywa istota, musi rzutować się w [ szłość. 
Cechą życia bowiem jest pęd ku przyszłości. Futurologia w wydaniu zarć 
magicznym, jak naukowym cieszyła się zawsze popularnością. Człowiek c wiedzieć, 
jaka będzie przyszłość, ku której wciąż z takim wysiłkiem dąży. K jego nawet 
najdrobniejsza decyzja i każda aktywność jest bowiem przekształcę! czasu 
przyszłego w przeszły. Jedna z możliwości została wybrana i zrealizow Futurum 
zmienia się w perfectum. Mając poczucie ustawicznej przemiany h. co może być, w 
to, co się już stało, żyjąc jakby na samej krawędzi przyszl tam, gdzie ona w 
momencie teraźniejszości zmienia się w przeszłość, czło chciałby sięgnąć w nią 
dalej. Stoi on na granicy przeszłości i przyszłości, z któtye pierwsza jest 
jakby krajem własnym i znanym, a druga - obcym i nieznanym pragnie bardzo kraj 
nowy poznać, ale niestety nie ma do niego paszportu. Zreszt paszport taki 
niewiele by pomógł, gdyż kraj jest zawsze in statunascendii miejscem jego 
powstawania jest krytyczna granica.
Z biologicznego punktu widzenia przyszłość pojedynczego ustroju w ogólnyi 
przynajmniej zarysie zawarta jest w jego planie genetycznym. Z wielu możliwości 
jakie on zawiera, w ciągu życia prawdopodobnie tylko część się realizuje. Istotn
zmiany planów genetycznych, dzięki którym powstaje np, nowy gatunek, są sprawi 
bardzo długich okresów. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że genoiy 
człowieka nie zmienił się w ciągu ostatnich kilkudziesięciu czy nawet więcej 
tysięc; lat. W zależności od warunków środowiskowych zmieniają się tylko 
możliwość jego realizacji. Np. zdolności umysłowe mogą być wykorzystane do 
śledzeni tropów w buszu lub do śledzenia przebiegu doświadczenia naukowego, 
zdolność fizyczne mogą być zużyte do walki wręcz z dzikim zwierzęciem czy 
wrogiem lul w zawodach sportowych. Uczucia agresji mogą być wyładowane w formie 
mordi lub niszczenia przeciwnika w bezkrwawy sposób, itd.
Rozwinięcie tkwiących w genotypie możliwości zależy więc od środowisk Nagłe 
zmiany środowiska prowadzą często do skoku ewolucyjnego. Ujawniają si wówczas te
możliwości genetyczne, które w danym środowisku nie miały warunkó zrealizowania 
się. Osobnicy obdarzeni takimi możliwościami mają większe szans przetrwania niż 
ci, którzy ich nie posiadają. Szybciej tworzą się nowe rasy i gatunki.
Biolog zajmujący się futurologia nie może obejść się bez diagnozy i progno. 
warunków środowiskowych, w których żyje obserwowany przez niego żywy ustrój 
Zajmując się człowiekiem, znajduje się on w sytuacji szczególnie trudnej, dy 
środowiskiem człowieka są przede wszystkim inni ludzie i produkty natury matę-
110
•]t rialnej i duchowej ich twórczości. Krąg obserwacji się zamyka; szukając 
przyszłości , człowieka w jego warunkach środowiskowych, wraca się z powrotem do
człowieka. ,k,iq Zdarzają się ludzie obdarzeni zdolnością przewidywania 
przyszłości. Widzą ją |wfzwykle w sposób plastyczny. Na czym te zdolności 
polegają, dotychczas nie jitwiadomo. Podobnie jak zdolności telepatyczne, 
zdolności jasnowidzenia należą • śsdo nowej, choć w ostatnich latach popularnej 

Strona 54

Kępiński Rytm życia

dziedziny psychologii, tzw. parapsy-reirchologii. Obserwacje zachowania sią 
zwierząt mogą wskazywać na to, że posiadają hL'one niekiedy zdolność wyczucia 
przyszłych wydarzeń, np. ostrej zimy, trzęsienia iś ziemi itp. Prawdopodobnie 
sygnały, niedostrzegalne często dla człowieka, ostrzegają Iźoje przed tym, co ma
nastąpić. Podobnie doświadczony lekarz po objawach drobnych im niedostrzegalnych
dla lekarza o słabszej spostrzegawczości i lekarskiej intuicji potrafi 
przewidzieć trafnie przyszłość swego pacjenta. Historyk czy socjolog często na 
podstawie drobnych i zdawało by się mało ważnych symptomów doby obecnej, stawia 
dobrą prognozę przyszłości. Oczywiście do postawienia takiej prognozy konieczna 
jest rzetelna znajomość zasadniczych prawidłowości życia społecznego, a u 
lekarza znajomość praw ludzkiego organizmu. Nie trzeba dodawać, że zarówno w 
medycynie, jak i w naukach społecznych znajomość tych praw nigdy nie jest pełna.
Zasadnicze prawa mają charakter granicy, do której nauki jak krzywa 
asym-ptotyczna zbliżają się, ale osiągnąć jej nie mogą. Tym bardziej należy się 
dziwić, że przewidywania są czasem trafne.
Jeśliby porównać pod względem trafności prognozy stawiane na podstawie 
racjonalnej analizy zjawiska z prognozami opartymi jedynie na niejasnej 
zdolności widzenia przyszłości, to nie jest wykluczone, że odsetek trafnych 
prognoz byłby większy w drugiej grupie. Nie znaczy to, by futurologia miała 
opierać się na irracjonalnych podstawach i rezygnować ze swego naukowego 
charakteru. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że w wypadku zjawisk należących 
do przyrody ożywionej, a w szczególności dotyczących człowieka, znalezienie 
zasadniczych praw, które umożliwiają racjonalne przewidywania przyszłości, jest 
znacznie trudniejsze niż w wypadku zjawisk należących do przyrody nieożywionej. 
Nie'należy też zbytnio sugerować się logiką nauk ścisłych i starać się 
sprowadzić zjawiska przyrody ożywionej do poziomu zjawisk fizycznych i 
chemicznych.
Tendencje tego typu występują dość silnie we współczesnej medycynie, co odbija 
się nieraz ujemnie na wartości diagnozy, prognozy i terapii, a tym samym na 
zdrowiu chorego. Prawa fizyki i chemii obowiązują oczywiście w przyrodzie 
ożywionej, nie można jednak jej zjawisk w nich zamknąć, byłaby to redukcja do 
znacznie niższego poziomu organizacji. Stopień organizacji jednostek należących 
do świata przyrody ożywionej jest tak wysoki, iż zapewnia im autonomię, są one
111
indywidualnymi ustrojami o specyficznej i niepowtarzalnej strukturze. Są bardzie
podmiotami niż przedmiotami. Mają one indywidualną przyszłość i przeszłość.
W miarę wzrostu stopnia organizacji jakiegokolwiek układu, zarówno żywegt 
(ustroju), jak martwego (np. układu samosterującego), wzrasta też stopień jegi 
autonomii, tj. niezależności od środowiska. Układ taki ma własną indywidualni 
przyszłość i przeszłość, ma zawarty w sobie plan działania (zaprogramowanie 
techniczne lub genetyczne) i pamięć tego, co już się wydarzyło (pamięć 
techniczna lub biologiczna).
Dla prognozy zachowania jest w równej, jeśli nawet nie większej, mier? konieczna
znajomość rejestru pamięciowego i planu na przyszłość, jak bezpośre dniego 
wpływu otoczenia. Zdarza się, iż sam konstruktor robota nie jest w stani 
przewidzieć całkowicie jego zachowania się. Im więcej czynników wpływa n; 
zachowanie danego układu, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że potrafi się 
to zachowanie trafnie przewidzieć. W tym sensie układy samosterujące mają pewien
stopień wolności, mówi się o ich „decyzji". Oczywiście sprawa znacznie się 
komplikuje w przypadku żywych ustrojów. Tym bardziej należy wystrzegać się 
tendencji redukowania czynników wpływających na zachowanie do bezpośrednich 
wpływów środowiskowych.
Z drugiej strony jednak fakt, że ustroje żywe, jak wszelkie układy 
samosterujące, mają swoje „zaprogramowanie", tj. plan genetyczny, pozwala na 
złagodzenie ostrej granicy między teraźniejszością i przyszłością. Trzy odcinki 
czasu - przeszłość, teraźniejszość i przyszłość - tworzą w układach 
samosterujących swoistą całość, jeden bez drugiego nie może istnieć. Jeśli 
porządek swoisty dla danego ustroju jest w pewnym stopniu odbiciem porządku 
panującego w świecie, odbicie jest tym pełniejsze, im wyższy jest stopień 
ewolucji ustroju. Można przypuścić, że w odbiciu znaleźć można też przyszłość 
świata. Niewiarygodne dla zdrowego rozsądku zdolności widzenia przyszłości, 
jakie są, wprawdzie bardzo rzadko, spotykane u ludzi, nie są tak 
nieprawdopodobne, gdy uzmysłowi się sobie konstrukcję czasu w żywym ustroju i 
fakt, że człowiek, jak każda zresztą żywa istota, ma część przyszłości w sobie i
że ta jego własna przyszłość jest w pewnej mierze zgodna z przyszłością 
otaczającego świata.
Psychiatria jest dyscypliną lekarską, której zadaniem jest możliwie jak najba-' 
rdziej całościowe spojrzenie na człowieka; w związku z tym konieczne jest w niej
stałe poruszanie się na trzech wielkich płaszczyznach - biologicznej, 

Strona 55

Kępiński Rytm życia

psychologicznej i socjologicznej. W zależności od kierunku swych zainteresowań 
psychiatrzy są skłonni szukać przyczyny zaburzeń psychicznych na jednej z tych 
trzech płaszczyzn. Stopień zmienności na każdej z nich jest inny, największy na 
płaszczyźnie socjologicznej, najmniejszy na biologicznej. Tzn. w ciągu wieków 
człowiek w
 112
, pekcie biologicznym zmienił się mniej, niż w aspekcie socjologicznym. Ze 
fOpniowaniem zmienności trzeba być jednak ostrożnym; wiadomo, jak zmienia je np.
zachorowalność na różne choroby w krótkich nawet odcinkach czasu (np. iruźlica 
była chorobą XIX wieku, a zawał i rak - wieku XX), a z drugiej strony liadomo, 
jak pewne zasadnicze struktury socjologiczne pozostają niezmienne w [innych 
epokach i w różnych kręgach kulturowych. : Zmienność i niezmienność natury 
ludzkiej jest jedną z najciekawszych dialek-ycznych sprzeczności tkwiących w 
człowieku. W praktyce psychiatrycznej stale Zagadnienie to ostro występuje, 
lekarz musi decydować, ile może udać mu się w ym pacjencie zmienić, a ile 
zmienić się nie da. Od jego decyzji zależy nieraz los chorego. Jeśli bowiem 
zbytnio uwierzy się w niezmienność ludzkiej natury, wówczas idbiera się choremu 
szansę zmiany, a tym samym możliwość wyjścia z jego łączących skrzywień 
psychicznych, jeśli natomiast wierzy się, że wszystko się da zmienić, wówczas 
naraża się chorego na bezowocną walkę z samym sobą.
Obraz zaburzeń psychicznych pozostaje niezmienny w zasadniczym schemacie ia 
przestrzeni wieków. Czytając ich opisy sprzed setek lub nawet tysięcy lat (np.
'.iblii), bez trudu możemy postawić rozpoznanie. Analogicznie w dobie 
współczesnej w różnych kręgach kulturowych można stosować te same kryteria 
diagnostyczne. Ale również obraz ten jest niezwykle czułym wskaźnikiem 
zachodzących :mian w społeczeństwie. Każde ważniejsze wydarzenie społeczne 
znajduje swe Kibicie w symptomatologii psychiatrycznej. Każdy naród, klasa 
społeczna, grupa teologiczna itd., mają swoistą problematykę psychiatryczną. 
Starsi psychiatrzy pdnie stwierdzają, że w ciągu kilkudziesięciu, a nawet 
kilkunastu ostatnich lat mieniła się wyraźnie symptomatologia zaburzeń 
psychicznych. Z dużym prawdo-iodobieństwem można przyjąć, iż przyczyną owej 
zmienności są zmiany zachodzące v środowisku społecznym. Psychiatria społeczna 
stara się uchwycić istotę związków niędzy zmiennością warunków społecznych a 
zmiennością obrazu psychopatolo-jicznego. Są to jednak badania świeżej daty, 
poza tym trudne i skomplikowane, jia razie więc nie pozwalają one na wysuwanie 
ogólnych wniosków.
Ta dialektyka zmienności i niezmienności nie jest czymś dla psychiatrii 
spe-yficznym. W najstarszych zabytkach literatury światowej, w dziełach sztuk 
plastycznych z odległych epok i kultur itd. z łatwością można znaleźć 
najbardziej osobiste irażycia człowieka z drugiej połowy XX wieku. Dzieło sztuki
jest na ogół tym rwalsze, im lepiej oddaje to, co w człowieku pozostaje 
niezmienne. Z drugiej trony współczesnego człowieka śmieszą niektóre sposoby 
przeżywania i ekspresji choćby np. moda, archiwalne filmy) sprzed niewielu nawet
lat.
Próbując więc postawić diagnozę psychiatryczną na najbliższe lat kilkadziesiąt, 
nożna z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że zasadnicze problemy ludzkie
 mundi
•\
i                         nie ulegną zmianie; pozostaną takie same, jakimi były 
przed setkami i tysiąc^
\                                         lat. Zmianie natomiast ulegną 
konflikty wynikające z warunków życia współczesnegf
i na nich też głównie trzeba będzie się skoncentrować. Postawienie jednak grania
między zmiennym a niezmiennym nie jest łatwe; przeżycia ludzkie są tak ze sotj 
splecione, że to, co w człowieku wydawać by się mogło czymś odwiecznym ';       
                  niezmiennym, zmienia się pod wpływem ducha czasu, chwilowej 
mody, nastroji
Przykładem może być miłość erotyczna; mimo że jest to na pewno przeżyci • >: 
zasadnicze, biologicznie uwarunkowane, w tym sensie niezmienne na przestrzel 
wieków i różnych kultur, to jednak sposób przeżywania miłości i jej ekspresj; 
zmienia się w ciągu jednego pokolenia. Formy przeżyć erotycznych pokoleni 
poprzedniego wprawdzie wzruszają, ale jednocześnie śmieszą pokolenie następne. W
pierwszych polskich podręcznikach psychiatrii sprzed około stu lat, analo :'. 
gicznie zresztą jak w podręcznikach zagranicznych, w rozważaniach nad etiologi 
zaburzeń psychicznych wiele miejsca poświęcało się ujemnym wpływom ówczesra 
cywilizacji. Narzekanie na „złe czasy" nie jest swoistością epoki atomowej. Cza 
obecny jest pokrzywdzony w porównaniu z czasem przeszłym i przyszłym, atakowany 
zarówno przez starych (obrońców przeszłości), jak młodych (obrono ,   
przyszłości). Jest to zjawisko w pewnym stopniu korzystne, gdyż pobudza zmiany 

Strona 56

Kępiński Rytm życia

tego, co jest.
Współcześni psychiatrzy, zwłaszcza ci, którzy są nastawieni socjologicznie, 
również skłonni doszukiwać się przyczyny zła, tj. patologii psychicznej, w 
warun1 :;                         obecnego życia. Chcąc sięgnąć w przyszłość, 
nie można ominąć analizy obei
!                         sytuacji. Diagnoza musi poprzedzać prognozę.
Profesor Adam Krzyżanowski - jedna z najpiękniejszych postaci dawn> Krakowa, 
fascynująca swym urokiem i mądrością, syntezą młodości i starości] zwykł był 
często cytować chińskie przekleństwo; „bodajbyś żył w ciekawych sach". Nie można
zaprzeczyć, że żyjemy w czasach wyjątkowo interesując; Dzięki eksplozywnemu 
rozwojowi nauki i techniki spełniają się w nich najśmiel marzenia ludzkości. 
Gwałtownie zmieniają się warunki życia człowieka.
Na czym ta zmiana polega? Jest w niej smutek spełnionej baśni. Marzeni. 
czarodziejskiej kuli, w której można zobaczyć, co dzieje się w dalekich stronai 
o latających dywanach, o podróżach na Księżyc, o sztucznych ludziach, którzy nas
pracują i myślą, o diabelskiej mocy, która pozwala za dotknięciem pali wszystko 
wokół zniszczyć itp., przestały obecnie być marzeniami. Coraz trudn \           
             jest dziś wymyślać baśnie.
Baśnie można podzielić na dwa typy. W jednym osiąga się czarodziejsl władzę nad 
otoczeniem, a w drugim uzyskuje się niezwykły wgląd w naturę rzecz Do pierwszego
typu należą baśnie wyżej wspomniane, do drugiego natomiai
114
j
baśnie o zaczarowanych drzewach, które ujawniają tajemnice sprzed wielu wieków, 
o zwierzętach, które mówią i służą nam cenną radą, o tajemniczych krainach, 
które znajdują się w najzwyklejszych miejscach codziennego życia. Baśnie 
wyrażają tęsknotą człowieka do władzy nad otoczeniem i do innego oglądu zjawisk,
z którymi jest on stale w kontakcie. Obie tęsknoty, szczególnie jednak pierwsza,
realizowane są przez naukę i technikę. Wiek XX może służyć za przykład 
potwierdzający tezę, że spełnienie marzeń nie przynosi szczęścia.
Próbę określenia zmiany zachodzącej w świecie współczesnego człowieka można ująć
w trzy punkty, dotyczące: zmian w jego środowisku naturalnym, w jego stosunkach 
z otoczeniem społecznym i wreszcie w jego własnym świecie przeżyć. Psychiatrzy 
nastawieni egzystencjalistycznie określają te trzy rodzaje ludzkiego świata w 
języku niemieckim pojęciami „Umwelt", „Mitwelt" i „Eigenwelt".
Cechą XX wieku jest coraz szybciej postępująca przemiana środowiska naturalnego 
w sztuczne, stworzone przez samego człowieka. Środowisko naturalne człowieka 
współczesnej cywilizacji nie jest już sensu stricto naturalnym, tj. środowiskiem
przyrody, ale staje się technicznym. W medycynie współczesnej wiele uwagi 
poświęca się ujemnym wpływom uprzemysłowienia na zdrowie, zwłaszcza 
toksyczności. Powstał specjalny dział medycyny przemysłowej. Ostrzega się przed 
zatruciami substancjami chemicznymi i radioaktywnymi. Stopień zatrucia trzech 
żywiołów: powietrza, wody i ziemi w ośrodkach silnie uprzemysłowionych 
przekracza granice tolerancji ludzkiego organizmu. Tylko czwarty żywioł, tj. 
ogień, pozostał nieskażony, co chętnie podkreślają zwolennicy „wody ognistej".
Środowisko przyrody ma swoje zasadnicze rytmy, którym też człowiek podlega. Jest
to rytm dnia i nocy, wysiłku życia i odpoczynku, ale też jasności i ciemności, 
rozumu i ślepych namiętności, słowem: nurt apoliński i dionizyjski w kulturze. 
Życie w środowisku sztucznym oddala człowieka od tego naturalnego rytmu. 
Odpoczynek staje się trudniejszy, często zdarza się bezsenność, szuka się 
sztucznej nocy w środkach nasennych, odurzających, podniecających. Rytm pór roku
jest rytmem cyklu rozwojowego życia - narodzin, młodości, wieku dojrzałego, 
starości, śmierci, znów narodzin itd. Oderwanie od tego rytmu utrudnia znoszenie
własnego wieku; chciałoby się zapanować nad przemijającym czasem, być zawsze 
młodym. Nasila się lęk przed starością i przed śmiercią, tak silnie trapiący 
ludzi dzisiejszych.
Przyroda ma swój własny porządek. Człowiekowi, który oderwał się od niej i żyje 
w świecie przez siebie stworzonym, trudniej jest zachować własną integrację niż 
temu, kto pozostał w środowisku naturalnym. Ludzie żyjący w miastach są na ogół 
bardziej znerwicowani niż żyjący na wsi.
Cechą przyrody jest indywidualność. Rozmnażanie typu seksualnego, powszechne 
nawet w najbardziej pierwotnych formach życia, zapewnia ciągle powstawanie
115
nowych planów genetycznych. Dzięki temu eliminowane są błędy, jakie mogłyby 
powstać przy seryjnej produkcji (taka też istnieje w przyrodzie w postaci 
rozmnażania aseksualnego). Wadliwe elementy planu genetycznego jednego partnera 
seksualnego zostają stłumione przez odpowiadające im elementy zdrowe drugiego 
partnera. (Stąd niebezpieczeństwo parzenia się osobników spokrewnionych, u 
których te same elementy - geny - mogą być wadliwe.) Cechą natomiast produkcji 

Strona 57

Kępiński Rytm życia

technicznej jest seryjność. Plan jest odtworzony w tysiącach czy milionach 
modeli. Można zachwycać się nowym modelem, lecz jeśli się widzi go po raz 
tysięczny, staje się on nużący.
Cechą człowieka, jak całej przyrody, jest poszukiwanie nowego. Ta zasadnicza 
tendencja jest motorem ewolucji. Układ sygnalizacyjny człowieka (podobnie 
zresztą jak zwierząt) nastawiony jest na nowość; sygnały powtarzające się po 
krótszym lub dłuższym okresie czasu przestają działać. Wkładając rano koszulę 
czujemy ją na swoim ciele, trwa to jednak najwyżej kilka sekund, receptory 
dotykowe przez ten bowiem czas zdążyły się zaadaptować, tj. przestały reagować 
na sygnały otoczenia. Podobnie słuchając na każdym zebraniu tych samych haseł i 
zwrotów, przestaje się na nie reagować. Z doświadczeń Pawłowa, a także z 
codziennego doświadczenia wiadomo, że powtarzające się bodźce wywołują stan 
znużenia i senności (hamowania). Na pewno wielu ludzi woli widok pięknego modelu
auta od widoku spróchniałej wierzby. Ale pierwszym łatwo można się znudzić, 
drugim zaś nie. Nie ma bowiem w przyrodzie dwóch zupełnie identycznych 
jednostek, zawsze w niej coś nowego się znajduje. Przesadne nieraz we 
współczesnej sztuce szukanie nowości jest wyrazem buntu przeciw monotonii i 
nudzie świata technicznego.
Indywidualność przyrody ożywionej jest wynikiem reprodukcji seksualnej. Istnieje
ona w najniższych formach życia. Drugie podstawowe prawo biologiczne -zachowania
życia gatunku - można uznać za źródło uczuć pozytywnych (miłości). Analogicznie 
pierwsze prawo biologiczne - zachowanie życia własnego - jest motorem uczuć 
negatywnych (nienawiści, lęku). By zachować życie własne, trzeba niszczyć życia 
inne i samemu chronić się przed zniszczeniem przez innych. Tylko rośliny są 
bardziej „humanitarne", gdyż, by żyć, nie muszą mordować. Świat przyrody jest 
światem silnych uczuć, świat techniczny jest bezuczuciowy, zimny. Uczucia nigdy 
nie są seryjne, cechą ich jest indywidualność. Osoba kochana czy nienawidzona 
jest zawsze jedyna.
W ostatnich kilkudziesięciu latach człowiek przekroczył w niewiarygodny sposób 
swą szybkość fizjologiczną. Szybkość ta (szczególnie jeśli chodzi o procesy 
sygnalizacyjne) waha się w granicach dziesiętnych sekundy. W tych granicach 
przebiegają akty spostrzegania i ruchowe, w dziesiętnych sekundy mierzy sią
116
czynność bioelektryczną mózgu. Tempo środowiska technicznego jest znacznie 
szybsze. Trudno na razie określić, jak odbija się na ustroju ludzkim życie w 
środowisku o znacznie wyższych od jego własnej szybkościach. W ostatnich latach 
zwrócono uwagą na zjawisko akceleracji, tj. szybkiego rozwoju młodego pokolenia.
Nie jest wykluczone, że jednym z czynników przyspieszających rozwój jest wzrost 
szybkości otoczenia, a tym samym większa liczba bodźców w jednostce czasu. 
Ujemnym następstwem dysproporcji między tempem ustroju ludzkiego a jego 
środowiska (technicznego) jest poczucie nienadążania, czyli pośpiechu, tak 
pato-gnomiczne dla naszych czasów.
Ludzie spieszą się w pracy, dlatego niedbale ją wykonują; spieszą się w używaniu
życia, dlatego jego smaku nie odczuwają; spieszą się w odpoczynku, dlatego nie 
mogą wypocząć. Nuda i pośpiech z psychologicznego punktu widzenia mają wiele 
cech wspólnych. W obu czas obecny jest przeszkodą, chce się go jak najszybciej 
pokonać. W tym sensie ich przeciwstawnym pojęciem jest interesować się. Słowo to
pochodzi od interesse, „być w środku". Nudząc się i spiesząc chce się być 
„poza". Nastawienie emocjonalne do sytuacji obecnej jest negatywne. Nastawienie 
takie wywołuje typową mobilizację ustroju do walki lub ucieczki. Człowiek 
siedząc, jak by się zdawało, spokojnie, może wyczerpywać swój organizm tak, jak 
przy maksymalnym wysiłku (np. stwierdzono, że u studentów oczekujących na trudny
egzamin praca serca była taka, jak przy wspinaczce wysokogórskiej). Nuda i 
pośpiech więcej męczą niż intensywny wysiłek umysłowy czy fizyczny. Wiadomo, jak
męczące jest czekanie w kolejce, nudne zebranie, praca, w której się tylko 
spieszy lub nudzi, a nic się nie robi.
Naukę i technikę można uważać za kontynuatorki magii. Dzięki nim, podobnie jak 
dzięki magii, ma się władzę nad otoczeniem, a jednocześnie nie trzeba się samemu
zbytnio wysilać, gdyż wystarczy dotknięcie czarodziejskiej różdżki lub 
naciśnięcie odpowiedniego guzika w urządzeniu technicznym. Dwie cechy dość 
typowe dla człowieka - dążenie do władzy i lenistwo - znajdują dzięki nim 
zaspokojenie. W społeczeństwach o wysokim stopniu uprzemysłowienia nie trzeba w 
pocie czoła pracować na chleb codzienny. Maszyny zastąpiły siłę mięśni, a 
zaczynają zastępować wysiłek umysłowy. Środki komunikacji uczyniły wysiłek 
chodzenia prawie zbędnym. Z punktu widzenia lekarskiego ujemną stroną takiej 
sytuacji jest brak ujścia dla wytwarzanej w ustroju energii. Metabolizm, czyli 
wymiana energetyczna między ustrojem a jego środowiskiem jest zasadniczym 
procesem życiowym. Praca mięśni stanowi główne ujście energii na zewnątrz. Gdy 
jest ona niedostateczna, równowaga wymiany energetycznej zostaje zachwiana 

Strona 58

Kępiński Rytm życia

-więcej energii wchodzi, niż wychodzi z ustroju. (Analogiczne zjawisko obserwuje
się również w metabolizmie informacyjnym -tzw. postawa konsumpcyjna.) Subiek-
117
tywnie niemożność wyładowania energii wyzwala postawy agresywne. Niemowlą 
skrępowane powijakami krzyczy. Następstwem zachwiania równowagi metabolicznej 
jest zwykle nadmierne magazynowanie energii w formie tłuszczu. Nie jest też 
wykluczone, że fala zawałów serca, która w latach powojennych nawiedziła kraje
0  wysokim stopniu uprzemysłowienia, jest ceną, jaką trzeba płacić za wygody 
cywilizacyjne.
Z punktu widzenia psychologicznego życie w środowisku, które jest tworem 
człowieka, stwarza u niego postawę pana i władcy. Chciałby on wszystkim tak 
swobodnie kierować i z tak małym wysiłkiem, jak kieruje urządzeniami 
technicznymi, które go otaczają. Jest to postawa „naciśnięcia guzika" - małym 
wysiłkiem osiągnąć maksymalny efekt. Pacjentowi wydaje się, że zażycie pastylki 
przywróci mu zdrowie
1  rozwiąże wszystkie jego nerwicujące konflikty, dyrektorowi wydaje się, że 
podpisanie odpowiedniego zarządzenia z miejsca przywróci porządek w podległym mu
resorcie itd. Nie trzeba dodawać, że postawa taka jest źródłem ustawicznej 
frustracji, gdyż otoczenie współczesnego człowieka stawia znacznie większy opór 
niż otoczenie bardziej prymitywne. Poczucie władzy nad otoczeniem, jakie daje 
nauka i technika, promieniuje na dziedziny życia, w które władza ta nie sięga 
(przynajmniej dotychczas). Człowiek chciałby zwalczyć cierpienie, starość, a 
nawet śmierć.
Bunt przeciw temu, co jest i prawdopodobnie pozostanie losem człowieka, zamiast 
zmniejszać, zwiększa jeszcze przykre strony życia ludzkiego. Problem, gdzie 
postawić granicę buntu przeciw własnemu losowi, jest jednym z najtrudniejszych 
problemów każdego człowieka. Od postawy skrajnie fatalistycznej do postawy 
skrajnego buntu istnieje szeroka skala form pośrednich. Gdy granice przesunie 
się zbytnio w kierunku pełnej władzy nad własnym życiem, łatwo wpada się w 
biegun przeciwny - skrajnego fatalizmu.
Przyjemność życia w dużej mierze wiąże się z wysiłkiem, jakiego życie stale 
wymaga. Większą radość daje zdobycie szczytu górskiego po kilkugodzinnej 
intensywnej wspinaczce niż po kilkuminutowej jeździe kolejką linową. Łatwość, z 
jak? dziś wiele przyjemności się osiąga, obniża ich walor. Obserwuje się to 
zarówno w przeżyciach estetycznych i erotycznych, jak w przeżyciach 
prozaicznych: jedzenie, picie, odpoczynek. Życie straciło swój smak, gdyż zbyt 
łatwo wiele przyjemności się zdobywa.
Urządzenia techniczne skracają wydatnie czas pracy; powinniśmy mieć nadmiar 
wolnego czasu. Tymczasem narzekanie na brak czasu, stały pośpiech są zjawiskami 
powszechnymi. Człowiek przestał być panem własnego czasu. Jak już zaznaczono, 
stosunek do środowiska technicznego jest stosunkiem władcy do niewolnika. Ten 
typ stosunku ma zawsze charakter obustronnej zależności. Pan bez niewolnika, a 
niewolnik bez pana żyć nie może. Urządzenia techniczne mają swoje prawa, którym
118
I
człowiek, ich władca, musi się bezwzględnie podporządkować. Można dziś pokonywać
duże odległości w bardzo krótkim czasie, ale czas potrzebny na zdobycie miejsca 
w danym środku komunikacji niejednokrotnie przekracza czas zużyty na samą 
podróż. Po prostu pan i władca musi czekać na swego niewolnika. Warto by 
obliczyć (może zresztą takie badania zostały wykonane), ile czasu przeciętny 
człowiek zużywa na czekanie. Czekanie jest zawsze męczące; jest to czas, który 
zawadza, który chciałoby się zniszczyć, tj. skrócić do minimum. Zmęczenie jest, 
jak już wspomniano wyżej, następstwem mobilizacji ustroju do walki z tym 
niepotrzebnym czasem, który jest źródłem pośpiechu i nudy.
Przysłowiowe „czekanie na Godota" jest symbolem tego czasu bezużytecznego, który
nie jest zużyty na wysiłek życia, nie jest czasem twórczym, ale czasem 
oddzielającym od „cudu", który ma nas uszczęśliwić. Świat techniki ma bowiem coś
z cudu. Z wyjątkiem specjalistów przeciętny człowiek nie bardzo rozumie, na czym
rzecz polega; wie, że trzeba nacisnąć guzik, a potem to już samo idzie. Jest to 
dla niego świat równie niezrozumiały, jak dla człowieka pierwotnego świat magii.
Z tą różnicą, że tamten wierzył, a człowiek dzisiejszy wie, że mógłby wiedzieć, 
ale na to nie ma czasu, możności czy zdolności. Tym większa jego frustracja. 
Osiągnięcia współczesnej nauki i techniki na pewno są bardziej fascynujące i 
rewelacyjne niż dawne cuda, nie zaspokajają one jednak tkwiącej w każdym chyba 
człowieku tęsknoty za czymś, co wykracza poza granice codzienności, poza prawa 
zdrowego rozsądku, co może odmienić bieg życia. Potrzeba cudu tkwi w człowieku, 
ale „cud" techniczny go nie zaspokaja. Czekanie na Godota kończy się 
rozczarowaniem.
Wzrost urbanizacji idzie w parze ze wzrostem przemysłu. Ludzie skupiają się w 

Strona 59

Kępiński Rytm życia

centrach produkcji i dyspozycji. Technizacja produkcji rolnej sprawia, że coraz 
mniej ludzi jest potrzebnych na wsi. Wzrasta dysproporcja między przeludnionymi 
wielkimi miastami i wyludnioną wsią.
Każda roślina, zwierzę i człowiek potrzebują dla siebie przestrzeni życiowej. 
Nie można drzewa zasadzić w doniczce, w najlepszym razie skarłowacieje. W 
ostatnich latach robiono szereg doświadczeń nad skutkami zagęszczenia u 
zwierząt. Zmniejszenie przestrzeni życiowej u wszystkich badanych zwierząt, 
niezależnie od ich stopnia rozwoju filogenetycznego (doświadczeniu poddawano 
zarówno robaki, jak małpy), wywoływało ujemne skutki. Zwierząta stawały się 
agresywne, zmniejszała się ich odporność na choroby i ich zdolność rozmnażania, 
szybciej umierały. Człowiek jest na ogół bardziej wytrzymały na niekorzystne 
warunki środowiskowe niż zwierzęta, niemniej zbytnie zagęszczenie może wpłynąć 
niekorzystnie na jego zdrowie psychiczne i fizyczne.
Poczucie zagrożenia własnej przestrzeni życiowej wywołuje uczucie agresywne.
119
W zatłoczonym tramwaju lub autobusie ludzie na ogół drażnią i irytują; na 
wycieczce, gdy się jest przez dłuższy czas osamotnionym, zaczyna się za ludźmi 
tęsknić.
 Zagęszczenie w sensie fizycznym nie jest tak istotnym czynnikiem w patologii 
współczesnej cywilizacji, jak zagęszczenie w sensie socjologicznym i 
psychologicznym. Ludzie mogą żyć stłoczeni w jednej izbie i mieć znacznie więcej
poczucia swobody (np. Cyganie) niż ci, którzy żyją w rozległych apartamentach.
Technizacja środowiska pociąga za sobą skomplikowanie stosunków między ludźmi i 
ograniczenie ich stopnia swobody. Przy całej wygodzie, jaką daje życie w 
warunkach współczesnej cywilizacji, wzrasta zależność od urządzeń technicznych i
od ludzi obsługujących je. Jest to wspomniany wzajemny stosunek zależności pana 
i niewolnika. Uszkodzenie jakiegoś urządzenia, np. linii elektrycznej, dopływu 
wody itp. lub strajk grupy pracowników może łatwo sparaliżować życie wielkiego 
miasta.
Środowisko techniczne - to nie tylko urządzenia techniczne, ale też ludzie, 
którzy je produkują, obsługują, nimi dysponują. Tworzy się skomplikowana sieć 
zależności, w której każdy ma jakieś swoje miejsce. Na ogół nie uzmysławiamy 
sobie w pełni, od ilu ludzi zależny jest zwykły dzień naszego życia i czym grozi
przerwanie łańcucha wzajemnych usług. Człowiek współczesnej cywilizacji staje 
się bezradny prawie jak niemowlę, gdy pozbawić go wygód, do których zdążył się 
przyzwyczaić niczym do środowiska naturalnego. W porównaniu z nim prymitywny 
Buszmen jest znacznie bardziej niezależny i tym samym dojrzalszy, jeśli 
niezależność traktuje się jako cechę psychicznej dojrzałości. Gdy coś w 
środowisku technicznym nie funkcjonuje tak, jak należy (np. dopływ wody, 
kanalizacja, dostawy żywności, elektryczność, komunikacja itd.), wówczas 
całkowita bezradność wobec awarii wywołuje analogiczną reakcję wściekłości, jak 
u niemowlęcia niezaspokojenie jego podstawowych potrzeb fizjologicznych. 
Zależność i poczucie bezradności są istotnymi cechami postawy niemowlęcej, 
infantylizacja jest jednym z niebezpieczeństw współczesnej cywilizacji.
Problem „niedojrzałej osobowości" we współczesnej psychologii i psychiatrii (co 
prawda nie bardzo wiadomo, jakie są kryteria dojrzałości), jak się zdaje, 
odzwierciedla tendencje infantylizacyjne naszej cywilizacji.
Jedną trzecią, a czasem połowę swego życia spędza człowiek na pracy. Istnieją 
dwa przeciwstawne podejścia do pracy, wzajemnie przeplatające się. Praca może 
być przykrym obowiązkiem, wyłącznie drogą do zdobycia środków do życia, nawet 
karą („w pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba", Gen. 3; 19). Ale praca 
jest też aktem twórczym - przekształcaniem otaczającego świata „na obraz i 
podobieństwo swoje", tj. wedle naszej koncepcji. U wielu ludów pierwotnych (np. 
polinezyjskich) w czasie ważniejszych prac, np. budowy domu, łodzi, należało
120
śpiewać pieśni rytualne opisujące przebieg stwarzania wszechświata. W ten sposób
włączano się w boski akt tworzenia. Potrzeba twórczości, tj. narzucania 
otoczeniu swej wizji świata; jest jedną z zasadniczych cech człowieka. Nie 
chodzi tu o jakość twórczości; pracą twórczą może być sprzątanie ulicy, a może 
nią nie być praca artystyczna czy naukowa. Kryterium różnicującym jest tu 
poczucie tworzenia, tj. realizowania własnego planu. Podobnie jak historia życia
każdej żywej jednostki jest realizacją jej planu genetycznego, tak każda praca 
twórcza jest przekształceniem w rzeczywistość własnej koncepcji, a tym samym 
zostawieniem własnego śladu w otoczeniu.
Charakter pracy w cywilizacji technicznej jest z natury rzeczy kolektywny. 
Wzajemna zależność, która jest cechą codziennego życia, jeszcze wyraźniej 
występuje w procesie produkcji. Praca nie jest już indywidualnym dziełem, ale 
skomplikowanym procesem, w którym wielu ludzi i wiele maszyn bierze udział. Sam 
człowiek niewiele może dokonać, czuje się bezsilny, praca nie daje mu 

Strona 60

Kępiński Rytm życia

zadowolenia, gdyż nie realizuje się w niej własnego planu, ale plan narzucony z 
góry, często budzący sprzeciw. A gdy jest on nawet tego planu twórcą, to widząc,
jak jego idea zostaje zniekształcona w wykonaniu, przeżywa głębokie 
rozczarowanie. Nierzadko zdarza się, że pracujący człowiek nie rozumie sensu 
swojej pracy, skoncentrowany na małym wycinku nie widzi całości, co więcej, 
czasem widzi jej bezsens. Praca, której sensu się nie rozumie lub której bezsens
się widzi, znacznie szybciej wywołuje znużenie niż praca celowa (np. 
wielogodzinne posiedzenia, bezużyteczne plany i sprawozdania, itd.). Często 
wysiłek ludzki idzie na marne, ale pracując, nie można z tego zdawać sobie 
sprawy; trzeba żyć w urojeniu, że to, co się robi, ma sens i jest potrzebne. 
Negatywne nastawienie emocjonalne do wykonywanej pracy jest przyczyną, iż praca,
nawet lekka, wywołuje duże zmęczenie. Jak już wspomniano, w negatywnych 
uczuciach występuje mobilizacja ustroju do walki i ucieczki, która jest głównym 
powodem wyczerpywania się ustroju.
Popularność różnego rodzaju hobby jest wyrazem tęsknoty za pracą, która daje 
satysfakcję. Choć brzmi to moralizatorsko, trzeba jednak powtórzyć znany truizm,
że człowiek bez pracy żyć nie może, że jest on homo faber. Faber jest realizacją
homo sapiens; bez możliwości urzeczywistnienia swoich myśli, idei, planów, 
marzeń etc. byłoby się zawieszonym w próżni, straciłoby się poczucie realności 
samego siebie i otaczającego świata. Jeśli życie zwierząt można zamknąć w dwóch 
wektorach „do" i „od", z których pierwszy wyraża przyciąganie, a drugi 
odpychanie otaczającego świata, punktem szczytowym jednego jest zespolenie z nim
w akcie seksualnym, a drugiego - zniszczenie go w akcie mordu, to w życiu 
człowieka istotne znaczenie ma też wektor „nad", tj. dążenie do przekształcenia 
otaczającego świata według własnego planu. W nim mieszczą się dążności twórcze,
121
które wprawdzie występują też w świecie zwierzęcym, ale zasadniczo są swoiste 
dla świata ludzkiego.
Pojęcie „frustracja", które stało się popularne mniej więcej w połowie bieżącego
stulecia, pochodzi od łacińskiego przysłówka frustra - „na próżno", „daremnie", 
„błędnie", „mylnie". W interakcji z otoczeniem każdy żywy ustrój stwarza wiele 
potencjalnych sposobów zachowania się, tzw. struktur czynnościowych, z których 
część okazuje się strukturami błędnymi, tj. niemożliwymi do zrealizowania. Na 
próżno szczur w eksperymentalnej sytuacji wysila się, by zdobyć pożywienie z 
zamkniętego pojemnika; jest on pusty; człowiek na próżno czeka w kolejce po 
atrakcyjny towar, bo i tak go nie dostanie. Im dążenie jest silniejsze, tym 
frustracja staje się większa. Pozytywne nastawienie uczuciowe, które przyciągało
do danego fragmentu otoczenia, zmienia swój znak i działa w kierunku odwrotnym. 
Zamiast przyciągania następuje odpychanie. Gdy nieudanych prób jest zbyt wiele, 
świat atrakcyjny (przyciągający) zmienia się w świat odstręczający.
Oczywiście wszystkie potencjalne struktury czynnościowe nie mogą być 
zrealizowane, część musi być odrzucona jako niemożliwa do spełnienia. W miarę 
rozwoju zwiększa się tolerancja na frustrację, a z nią poczucie realności. Małe 
dziecko może się czuć zawiedzione, gdy mimo machania rączkami nie unosi się w 
powietrze; młody człowiek bywa gniewny, gdy świat, w którym żyje, daleko odbiega
od jego wyidealizowanej koncepcji. Z czasem jednak obie struktury czynnościowe -
unoszenia się w powietrze i wyidealizowanego świata - zostają odrzucone jako 
mające mały stopień prawdopodobieństwa realizacji; pojawiają się najwyżej w 
marzeniach na jawie i we śnie, ich niespełnienie nie wywołuje nieprzyjemnego 
uczucia zawodu. Należy jednak dodać, że mały stopień prawdopodobieństwa 
realizacji nie jest równoznaczny z prawdopodobieństwem zerowym. Z czasem, 
niekiedy wiele pokoleń później, realizują się najbardziej fantastyczne marzenia,
a urojenia chorych psychicznie stają się rzeczywistością. W umyśle ludzkim nie 
może powstać coś całkowicie nierealnego, gdyż umysł ten jest cząstką świata, a 
tym samym jest realny. Uczucie zawodu powstaje, gdy nie spełni się to, co 
powinno mieć duży stopień prawdopodobieństwa realizacji, gdy mimo czekania w 
kolejce nie dokonuje się upragnionego zakupu, gdy mimo intensywnej pracy nie 
osiąga się żadnych wyników z powodu przeszkód tzw. obiektywnych, tzn. od nas 
niezależnych.
Sytuacja frustracyjna jest w zasadzie podobna do tej, w której zwierzę, 
uwarunkowane dodatnio na określony bodziec, zamiast jedzenia otrzymuje po nim 
uderzenie prądem elektrycznym. Jest to zachwianie utrwalonej struktury 
interakcji z otoczeniem, a tym samym hierarchii prawdopodobieństw, która dzięki 
powtarzające się aktywności ustroju i jego otoczenia w ciągu życia się 
wytworzyła.
122
Gdy jakiś człowiek narusza swoim zachowaniem się wspomnianą hierarchie, 
prawdopodobieństwa, gdy jego wyraz twarzy, modulacja głosu, treść wypowiedzi, 
czyny itd. są całkowicie niezgodne z naszym oczekiwaniem, wówczas zostaje on 

Strona 61

Kępiński Rytm życia

zakwalifikowany jako „dziwny", „inny", czyli nienormalny (polskie „wariat" od 
Varius, francuskie aliene od alienuś). To samo można powiedzieć o świecie, który
wciąż narusza naszą hierarchię prawdopodobieństwa; staje się on światem 
„zwariowanym". Jest obcy, niezrozumiały, niekiedy odstręczający, wywołuje 
poczucie alienacji. Podobnie jak u chorych psychicznie natrafiamy często na opór
(negaty-wizm w języku fachowym), nie można ich nakłonić żadnymi argumentami do 
zmiany stanowiska lub sposobów zachowania się itd., tak i świat współczesny 
stawia nam opór, jego współczynnik lepkości* jest duży. Gdy ma się dziś coś 
załatwić, zrobić etc, odnosi się wrażenie, iż poruszamy się w smole. Wskutek 
skomplikowania się stosunków społecznych, w szczególności stosunków produkcji, 
załatwienie drobnej nawet sprawy staje się trudne, wymaga maksimum wysiłku, 
który nie jest zużyty na samo dzieło, ale głównie na pokonanie oporu środowiska 
społecznego. Opór ten paraliżuje tendencje twórcze, wzrasta poczucie 
bezsilności. „Szkoda się wysilać, bo i tak nic się nie zmieni." Przedmiot, który
naszym wysiłkom stawia zbyt duży opór, budzi agresję lub rezygnację, chce się go
zniszczyć lub od niego się odchodzi.
Panująca obecnie w nauce moda na statystykę i wieloczynnikową etiologię przy 
całej swej obiektywnej słuszności ma własne uwarunkowania psychologiczne i 
socjologiczne. Poczucie przyczynowości rodzi się w działaniu - działam i 
obser-wuję efekt mojego działania. Przyczyna mieści się w działającym podmiocie,
a skutek w odbierającym działanie przedmiocie. W interakcji z otoczeniem raz 
jest się podmiotem, a raz przedmiotem. Poczucie ogólnej niemożności, dość 
patogno-miczne dla naszej epoki, odbija się też w myśleniu naukowym. Nie można 
już samemu zmienić swego otoczenia, zmiana zależy od wielu czynników,^ często 
zypadkowych, wśród których jest się tylko jednym drobnym elementem. Porządek 
dnostkowy został zastąpiony porządkiem statystycznym. Świat rządzony prawami 
>iatystycznymi jest w odczuciu jednostki światem, którym rządzi chaos i 
przypadek, którym nie można kierować, który zaskakuje nieprzewidzianymi 
zdarzeniami. Nawet w twórczości najbardziej indywidualnej, tj. artystycznej, 
ceni się obecnie efekty Przypadkowe. Świat taki nie jest „moim" światem, gdyż z 
zaimkiem „mój" łączy się poczucie własności i tym samym władzy. W tym znaczeniu 
popularność statystyki w nauce jest wyrazem poczucia obcości wobec otaczającego 
świata.
Skomplikowanie się związków wzajemnych zależności, których ujemnym prze-
* Powyższe określenie zawdzięczam dr. Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry 
Automatyki AGH.
123
jawem jest wzrost współczynnika lepkości środowiska społecznego, pociąga za sobą
konieczność ustawicznej zmiany ról społecznych. W prostym systemie produkcyjnym 
(np. w małej gospodarce rolnej, w warsztacie rzemieślniczym, w małym sklepiku) 
człowiek był skazany na jedną rolę społeczną: głowy rodziny i jednocześnie 
kierownika zakładu pracy. Ustabilizowana rola przyczyniła się do integracji jego
psychiki, zrastała się z jego osobowością. Miało to swoje ujemne strony, gdyż 
zamiast być sobą, człowiek taki był głową rodziny i swego miejsca pracy. Dzisiaj
- z wyjątkiem może osób na szczytach hierarchii społecznej (np. wielkich 
artystów, aktorów, mężów stanu, którzy muszą nawet w życiu prywatnym być wierni 
swojej roli) - każdy w ciągu dnia odgrywa kilka ról społecznych. W samym miejscu
pracy gra przynajmniej trzy role: podwładnego, przełożonego, kolegi, a dochodzą 
do tego role w środowisku rodzinnym, zabawowym, erotycznym, obywatelskim etc. 
Nie ma tu mowy o zrośnięciu się z własną rolą. Nie jest ona na skutek zmienności
czynnikiem integrującym, lecz przeciwnie, dezintegrującym. Nie można jej brać 
zbyt serio, trzeba być po prostu sobą, co nie jest sprawą tak łatwą. Życie w 
świecie współczesnym wymaga większego wysiłku integracyjnego, tj. zmobilizowania
tendencji porządkujących, niż w świecie dawnym, w którym zarówno środowisko 
przyrody, jak i środowisko społeczne działało integrująco.
W XX wieku świat uległ skurczeniu, już nawet rzadziej mówi się o „naszym 
świecie", a częściej o „naszej planecie" lub „globie". Rozwój środków 
komunikacji sprawił, iż odległości przestały być problemem, niedługo krócej 
będzie trwać podróż na drugą półkulę niż na lotnisko. Odległości już nie 
odgrywają prawie żadnej roli w rozchodzeniu się intormacji. Dzięki telewizji 
można być nieomal naocznym świadkiem wydarzeń w najodleglejszych częściach kuli 
ziemskiej, a nawet na Księżycu. Skurczenie się obejmuje też wymiar czasowy. 
Dzięki rozwoiowi archeologii odległe epoki stały się bliższe, ukazały się nie 
znane dotychczas kultury. Jednocześnie zmienność czasu obecnego w porównaniu ze 
stabilizacją czasy przeszłego sprawia, iż czas obecny jest dłuższy w stosunku do
czasu przeszłego, jeśli miernikiem czasu jest liczba wydarzeń w nim 
zachodzących. Analogicznie dzień, w którym miało się wiele przeżyć, jest dłuższy
od dnia, w którym nic się nie zmieniło.
Wynikiem skurczenia się wymiarów przestrzennych i czasowych współczesnego świata

Strona 62

Kępiński Rytm życia

jest zagęszczenie informacji. Jest ich za wiele, by je przyjąć i w jakikolwiek 
sposób uporządkować. W metabolizmie sygnalizacyjnym, tj. w odbieraniu informacji
otoczenia i w reagowaniu na nie (reakcja ustroju jest z kolei sygnałem dla 
otoczenia) istnieją analogiczne prawa, jak w metabolizmie energetycznym, 
mianowicie prawo swoistości struktury i prawo równowagi między procesami 
anabolicznymi a kata-bolicznymi. Podobnie jak substancje asymilowane przez 
ustrój zostają rozbite P»
124
zasadnicze elementy, z których ustrój buduje swą własną indywidualną strukturę 
(na tym polega swoistość białek ustrojowych), tak i informacje dochodzące z 
zewnątrz zostają przekształcone na swoistą strukturą (stąd słuszność 
twierdzenia, że każdy żyje w swoim świecie). Zdolność integracji jest jedną z 
najistotniejszych cech układu nerwowego. Ilość energii wchodzącej do ustroju 
dzięki jego procesom anabolicznym (budowy) równa się z grubsza ilości energii 
wychodzącej dzięki procesom katabolicznym (rozpadu). (W okresie wzrastania 
istnieje wyraźna przewaga procesów anabolicznych.) Analogicznie istnieje pewna 
równowaga między informacjami przyjmowanymi z otoczenia a wysyłanymi do niego. 
Stąd istnieje u człowieka potrzeba wyładowania tendencji twórczych. Podobnie jak
w metabolizmie energetycznym, w młodości więcej przyjmuje się niż daje. Z 
wiekiem powinna jednak przeważać postawa twórcza nad konsumpcyjną. Zresztą 
zdolność rejestrowania informacji (pamięć) wyraźnie maleje z wiekiem.
Analogie między metabolizmem energetycznym a informacyjnym uzasadniają słuszność
popularnego powiedzenia o „psychicznej niestrawności". Człowiek dzisiejszy, mimo
że żyje w niezwykle ciekawych czasach, ma ich często dosyć, nie może strawić 
tego, co do niego bezustannie dociera, nie jest w stanie stworzyć z chaosu 
informacji jakiegokolwiek porządku. Przypomina to sytuację przy obficie 
zastawionym stole, gdy już nie jest się w stanie więcej zjeść i najsmaczniejsze 
jedzenie pobudza tylko do wymiotów. Wspomniana już trudność wyładowania 
tendencji twórczych sprawia, że postawa konsumpcyjna przeważa nad twórczą. Co z 
kolei prowadzi do „przejedzenia", uczucia nudy, szukania silnych wrażeń, 
big-bitu tak typowego nie tylko dla muzyki. Z drugiej strony sygnał wysyłany w 
otoczenie, by zostać przez nie dostrzegany, musi też stanowić „silne uderzenie".
Jedynie silny bodziec może przebić się przez ochronną barierę zobojętnienia. 
Dość powszechne dziś objawy zobojętnienia wobec niedoli drugiego człowieka (np. 
obojętne przejście koło wypadku ulicznego) są przedmiotem ujemnej oceny moralnej
naszego pokolenia. Z drugiej jednak strony trudno winić o obojętność człowieka, 
który w telewizji ogląda dzieci wietnamskie poparzone napalmem, sceny z 
hitlerowskich obozów koncentracyjnych, ludzi umierających w Indiach z głodu itp.
Nadmiar wiadomości o ludzkim cierpieniu wywołuje w końcu zobojętnienie; z 
psychologicznego punktu widzenia jest to mechanizm obronny. Więźniowie w obozach
koncentracyjnych też zobojętnieli na widok trupów, nędzy, brudu i ludzkiego 
cierpienia; pozostając wrażliwymi, nie byliby w stanie obozu przeżyć. 
Zobojętnienie na ludzkie cierpienie jest jednym z przejawów „psychicznej 
niestrawności".
Dodatnią stroną zagęszczenia informacji jest konieczność selekcji. Musi się 
samemu wybierać, co warto przyjąć, a co lepiej odrzucić. Wzrasta krytycyzm. 
Obniża się walor autorytetów. Udoskonalenie środków komunikacji nie wyszło im
125
na dobre. By zachować prestiż władzy, trzeba się trzymać w bezpiecznym oddaleniu
od poddanych. Wprawdzie istnieją baśnie o dobrych władcach, którzy w wieśniaczym
przebraniu wędrują po chatach maluczkich, ale w rzeczywistości żyli oni zawsze w
izolacji. Samotność jest atrybutem władzy. Nawet system nerwowy, który w 
stosunku do reszty ustroju odgrywa rolę władcy (układu sterującego), jest 
bardziej od innych systemów i narządów organizmu wyizolowany. Wielkość władcy 
widziana ze zbyt bliskiej odległości maleje. Dlatego telewizja i inne środki 
rozpowszechniania informacji są może dla autorytetów groźniejsze niż inne 
zjawiska dzisiejsze, które wpłynęły na ich dewaluację (m.in. większe tempo 
przemian).
Najniebezpieczniejszym, jak się zdaje, objawem cywilizacji technicznej jest 
techniczne spojrzenie na człowieka. Widzimy otaczający świat tak, jak na niego 
działamy. Ponieważ człowiek działa na świat za pomocą różnego rodzaju narzędzi, 
one stają się jakby pryzmatem, przez który go dostrzegamy. Inaczej widział swe 
otoczenie człowiek pierwotny, posługujący się maczugą, a inaczej widzi je 
człowiek współczesny, dysponujący wysoce skomplikowaną aparaturą techniczną. 
Inaczej widzi je policjant, posługujący się policyjną pałką, a inaczej artysta, 
posługujący się pędzlem i paletą. Zmiana środowiska naturalnego w techniczne 
powoduje, że także na ludzi zaczyna się patrzeć jak na części składowe świata 
technicznego. Potoczny język, który jest czułym wskaźnikiem zmian społecznych, 
oddaje to zjawisko w dość powszechnym dziś zastosowaniu wobec ludzi wyrażeń 

Strona 63

Kępiński Rytm życia

odnoszących się do przedmiotów martwych, np. „wysunąć", „przesunąć", „usunąć", 
„zlikwidować", „zdjąć", „ustawić", „postawić" itp.
Nikt nie ma ochoty być traktowany jak przysłowiowe „kółko" w maszynie, buntuje 
się przeciw temu poczucie własnej indywidualności, indywidualność bowiem jest 
jedną z podstawowych cech przyrody ożywionej. Z drugiej jednak strony poczucie 
impotencji (jest to jeden z paradoksów dzisiejszych czasów, że osiągnąwszy 
władzę nad otoczeniem nie spotykaną w dziejach ludzkości, człowiek poczuł się 
bardziej bezsilny, niż mu się to kiedykolwiek w tejże historii zdarzyło) 
powoduje, iż szuka się terenu wyładowania nie zaspokojonego dążenia do władzy. 
Gdy wszystko stawia opór, najłatwiej wyładować się na drugim, podległym sobie 
człowieku. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło, w którym frustracja poczucia 
władzy wywołuje jeszcze większe jej pożądanie.
Jednym z zastanawiających objawów obecnych tak zmiennych czasów jest, tryumf 
egzystencjalizmu, który wprawdzie ostatnio zdaje się przygasać, niemniej! jednak
przez wiele lat po wojnie panował niezaprzeczalnie. Rzadko się zdarza, byl w 
jakiejś epoce jedna koncepcja filozoficzna zdobyła sobie tak ogólną popularność!
Egzystencjalistami stali się nawet ci, którzy tego słowa nie słyszeli i nie 
zdradzali} zbytnich zainteresowań słowem pisanym. Niemniej swoją postawą 
realizowali g
126
wne tezy tej filozofii. Z podstawowego zdania, które wyraża nasze istnienie w 
świecie - „ja jestem" - egzystencjaliści kładą główny nacisk na „jestem" 
(egzystencja). W świecie chaotycznym, niezrozumiałym, grożącym totalną atomową 
zagładą, budzącym lęk i poczucie niepewności, w świecie, w którym dawne normy 
zachowania i autorytety po ostatniej wojnie uległy gwałtownej dewaluacji, w 
którym jest się zdanym tylko na siebie, a jednocześnie odczuwa się własną 
bezsilność, trudno jest określić własne „ja" (esencja); straciło ono swą 
stabilność, jego struktura jest nie oznaczona. Można natomiast skoncentrować się
na przeżyciach (na egzystencji), dążyć do ich autentyczności, piękna, siły itd.
Kultura europejska od kilku wieków poszła wyraźnie w kierunku ekstrawertyzmu - 
na podbój świata. O wartości człowieka stanowiły jego zewnętrzne osiągnięcia. 
Dzięki tej postawie na zewnątrz osiągnięto wyniki przewyższające nawet marzenia.
Kultury o postawie bardziej introwertywnej, np. hinduska, pozostały daleko w 
tyle, jeśli chodzi o przekształcenie otaczającego świata. Realizacja marzeń i 
podbój świata nie przyniosły jednak spodziewanego szczęścia. Popularność 
egzystencja-lizmu świadczy o uświadomieniu sobie tego faktu przez współczesne 
społeczeństwo. Poczucie własnej klęski jest zawsze bolesne. Szary smutek jest 
jedną z psychologicznych cech naszej epoki.
Co będzie za lat trzydzieści, na przełomie dwóch tysiącleci? Zdolność widzenia 
przyszłości, o której była już mowa, nie jest, niestety, atrybutem autora tego 
szkicu. Przedstawione wyżej niektóre nerwicorodne problemy dzisiejszych czasów 
pozwa-'-iją jednak snuć nieśmiało prognozę psychiatryczną dla pokolenia, które 
ma przyjść.
Stan nerwicowy jest częstym sygnałem, że coś w swym życiu trzeba zmienić, :' 
weszło się w ślepą uliczkę, w której kręcąc się wkoło, utknęło się w martwym 
.nkcie własnej linii rozwojowej. Peranalogiam można by traktować cechy nerwicowe
współczesnej cywilizacji jako sygnał konieczności zmiany.
W jakim kierunku pójdzie owa zmiana, trudno przewidzieć; wydaje się, że trzy 
momenty są szczególnie istotne - wzajemny stosunek techniki i przyrody, 
organizacja życia społecznego i aparatu władzy, poczucie własnej roi i w 
społeczeństwie.
Dotychczasowy stosunek techniki do przyrody można określić jako 
antagoni-styczny; technika starała się podporządkować sobie siły przyrody, 
człowiek dzięki niej zdobywał władzę nad swym naturalnym otoczeniem i 
przekształcił je w otoczenie sztuczne, w którym zbyt dobrze się nie czuje. 
Doszedł on już do tego punktu, w którym musi ze swej władzy nad przyrodą 
ustępować i zmienić stosunek techniki do przyrody z antagonistycznego w 
symbiotyczny. Symbioza techniki z przyrodą uczyni środowisko człowieka mniej 
sztucznym i stereotypowym, więcej będzie w nim indywidualności. Pierwsze oznaki 
tej współpracy można już dostrzec. Korzysta
z wzorów przyrody w technice. Większą wagę niż dawniej przykłada się do
127
ochrony przyrody. Urbaniści i architekci starają się zharmonizować elementy 
przyrody z projektami miast i domów. Coraz ściślejsza staje się współpraca 
między automatykami a neurofizjologami (wiele pomysłów w automatyce zawdzięcza 
się neurofizjologii, z kolei model maszyn cyfrowych i analogowych ułatwia 
zrozumienie iunkcji mózgu). Zwraca się uwagę na przystosowanie się człowieka do 
warunków współczesnej techniki (medycyna i psychologia pracy) etc.
Niesłychana rozrzutność przyrody znajduje swe odzwierciedlenie w polskim modelu 

Strona 64

Kępiński Rytm życia

produkcji przemysłowej, co nie jest wprawdzie wzorem godnym naśladowania.
Współczesna organizacja ze swym wysokim współczynnikiem „lepkości" 
uniemożliwiającym rozładowanie twórczych tendencji, ze swą sztucznością i 
bezsensownością prowadzącą w ostatecznym rezultacie do kataklizmów wojennych, 
organizacja przestarzała, przyczyniająca się do narastania wzajemnej 
obojętności, a nawet wrogości, do poczucia frustracji, alienacji itd. - musi 
ulec przekształceniu. Należy wątpić, czy dojdzie do tego w następnym pokoleniu. 
Ewolucja struktur organizacyjnych społeczeństwa na ogół przebiega wolniej, niż 
innych form życia ludzkiego. Nie wiadomo też, jak idealny model organizacji 
społeczeństwa ma wyglądać.
Krytykuje się nieraz u współczesnej młodzieży jej społeczny minimalizm, unikanie
angażowania się w wielkich ideologiach, stawianie sobie małych celów społecznych
- szczęśliwe życie rodzinne, praca dająca zadowolenie, poznanie obcych krajów i 
ludzi. Nie wiadomo, czy właśnie w tym kierunku nie powinna iść sanacja życia 
społecznego. W małej grupie społecznej ma się większy stopień swobody niż w 
dużych grupach, które są zwykle zduszone odgórnymi celami, normami i przepisami.
W małej grupie styka się z człowiekiem twarzą w twarz nie jest on tylko 
statystyczną jednostką lub wyznawcą tej samej ideologii (narodowej, religijnej, 
politycznej itp.). Istniałaby wprawdzie sprzeczność między masowymi metodami 
produkcji przemysłowej a życiem społecznym w małych grupach. Prą wysokiej jednak
specjalizacji metod produkcji nie ma już jednolitej masy pracowników, lecz 
tworzą się zróżnicowane grupy specjalistów.
Przesunięcie punktu ciężkości z wielkich grup społecznych na małe byłoby chyba 
najlepszą obroną przed niebezpieczeństwem technicznego spojrzenia tu człowieka. 
W małej grupie człowiek nie może stać się „numerem" (przysłowiowym „trybikiem" 
maszyny produkcyjnej), zachowuje swą indywidualność, jego kontald z innymi 
członkami grupy jest kontaktem ludzkim, a nie technicznym. Fakt, żs przeciętnie 
każdy człowiek jest jednocześnie członkiem kilku małych grup, ułatwiać może 
współpracę między poszczególnymi małymi grupami i łagodzić antagonizm) między 
nimi powstające. Z drugiej strony wielkie grupy - rasowe, narodowe, religijne, 
polityczne, ekonomiczne itp. - tracić będą prawdopodobnie na s*i
128
atrakcyjności, głównie dlatego, że członkowie małej grupy będą się rekrutować z 
osób należących do różnych grup dużych. A więzy emocjonalne powstające w 
kontaktach „twarzą w twarz" są zawsze silniejsze od więzów innych, które 
stanowią spójnię dużych grup społecznych. Poza tym środki komunikacji ułatwiają 
wzajemne poznawanie się ludzi z różnych wielkich grup społecznych, co zawsze 
osłabia przekonanie o wyższości własnej grupy i łagodzi wzajemne antagonizmy.
Niezwykłe bogactwo informacji, jakim otoczony jest człowiek współczesnej 
cywilizacji, w przyszłości powinno być przez niego racjonalniej wykorzystywane. 
Może powstaną nowe formy, bardziej syntetyczne, przekazywania cudzych myśli, 
może powstaną pewne systemy integrujące, co ułatwi asymilację informacji. 
(Popularność cybernetyki świadczy o dużym zapotrzebowaniu na takie właśnie 
systemy integrujące.) W każdym razie człowiek przyszłości będzie dysponował 
znacznie bogatszym asortymentem dziedzictwa kulturalnego niż jego nie tak 
odlegli przodkowie. Będzie mógł z niego swobodnie wybierać to, co najbardziej 
odpowiadać może jego strukturze osobowości. Dzięki temu powinien wzrastać 
stopień zróżnicowania między ludźmi. Ludzie skrojeni na jedną modłę będą razić, 
drażnić też będą wszelkie próby ukształtowania wszystkich według jednego modelu.
Dzięki środkom komunikacji coraz bardziej będą zacierać się różnice narodowe, a 
może w dalszej przyszłości rasowe. Już dzisiaj styl młodzieży ma charakter 
internacjonalistyczny i często trudno określić narodowość młodego człowieka. 
Dlatego też wydaje się, iż szum skrzydeł husarskich w chromosomach Polaków, o 
którym kiedyś Władysław Bieńkowski dowcipnie mówił, będzie z czasem coraz 
słabszy.
Ze strukturą organizacyjną społeczeństwa wiąże się problem władzy. Choć jest to 
problem drażliwy, można jednak stwierdzić, że ludzie współcześni odczuwają 
niewydolność swych władców, Na ogół zresztą nie jest to z ich strony forma 
krytyki, gdyż zdają sobie sprawę, że człowiek nawet genialny, przy obecnym 
skomplikowaniu stosunków ekonomicznych, społecznych etc. nie byłby w stanie 
sterować wielkimi grupami społecznymi, najwyżej mógłby je doprowadzić do 
wojennego kataklizmu, czego na pewo nikt nie pragnie. Z drugiej strony rozwój 
automatyki sprawił, że zagadnienia organizowania i sterowania mogą być przejęte 
przez maszyny. Na razie są to zagadnienia proste, ale w przyszłości będą coraz 
bardziej skomplikowane.
Analogicznie jak niegdyś maszyny zastąpiły siłę ludzkich mięśni, tak w 
przyszłości mogą one uzupełniać, jeśli nie zastąpić, ludzkie zdolności 
organizacyjne. Dawniej zagrażały bezrobociem robotnikom, w przyszłości mogą 
zagrażać władcom. Nie chodzi tu o absurdalny miraż społeczeństwa rządzonego 

Strona 65

Kępiński Rytm życia

przez mózgi elektronowe, lecz o zmianę zakresu funkcji przyszłych kierowników 
wielkich grup społe-
9   .                                                                           
                                                 129
3     Anus mundi
cznych. Wiele problemów, którymi dziś muszą się oni zajmować, a w którycl 
podległe im jednostki są tylko „kółkami" wielkiej maszyny społeczno-produkcyjnej
może w przyszłości być rozwiązanych przez maszyny, dzięki temu łatwiej będzi 
zachować spojrzenie na człowieka jak na człowieka.
Z maszyną nie ma dyskusji. Jeśli chce się z niej korzystać, musi się jej 
słuchać. Na ogół łatwiej jest podporządkować się rozkazom maszyny niż drugiego 
człowieka. Z człowiekiem można bowiem spierać się, czy ma rację, można mieć 
nadzieję, że zmieni on swoją decyzję. Człowiek nawet najbardziej technicznie 
nastawiony pozostaje człowiekiem, jest więc omylny i nie zawsze kieruje się 
wyłącznie rozumem. Czasem trzeba go słuchać mimo przekonania o mylności jego 
decyzji, co oczywiście budzi uczucie buntu. Wobec maszyn takich uczuć żywić nie 
można, byłyby one śmieszne. Jeśli decyzje maszyny są mylne, jeśli maszyna jest 
bezużyteczna, należy ją wyrzucić. Trudno buntować się przeciw czerwonemu 
sygnałowi na jezdni lub światełku na tablicy rozdzielczej sygnalizującym awarię 
silnika. Musi się tych sygnałów słuchać, nie ma innej drogi wyboru. Rozkazy 
maszyn są bezwzglądne, nie ma od nich odwołania. Albo przyjmuje się z góry ich 
nieomylność, albo w ogóle się z nich nie korzysta. Świat rządzony tylko przez 
maszyny byłby światem ściśle zdeterminowanym, w którym nie byłoby miejsca na 
ludzkie wahanie, wątpliwości, niezadowolenia i bunty.
Uzyskany dzięki rozwojowi techniki postęp w naukach biologicznych pozwala 
przypuszczać, że w niedługim stosunkowo czasie uda się sterować procesami 
psychicznymi człowieka. Już dziś za pomocą odpowiednich środków 
psychofarma-kologicznych można zmieniać nastrój, zmniejszać lęk i niepokój, 
wywoływać zmianę percepcji otaczającego świata i własnego ciała. Za pomocą 
mikroelektrod osadzonych w odpowiednich częściach mózgu można sterować zdalnie 
zachowaniem sią zwierząt i dowolnie zmieniać ich reakcje psychiczne. Odkrycie 
kodu genetycznego (jedno z największych odkryć XX wieku) prawdopodobnie pozwoli 
w przyszłości zmieniać również ów kod. Tak, że będzie można u roślin, zwierząt, 
a prawdopodobnie też u ludzi wywoływać cechy, które są w danym okresie pożądane.
Coś podobnego, tylko na zasadzie oddziaływania hormonalnego, dzieje siew 
państwie pszczół czy mrówek. Zależnie od potrzeby produkuje się więcej 
wojowników, robotnic czy trutniów.
Jest to jedna z największych pułapek magicznej władzy, jaką daje nauka. Za 
pomocą środków technicznych człowiek będzie mógł sterować własnym rozwojem i 
własnym zachowaniem się, a także własnymi przeżyciami. Za pomocą pigułki czy 
naciśnięcia guzika będzie mógł dowolnie zmieniać nastrój, kierować swoimi 
uczuciami, modulować procesy spostrzegania, zwiększać intensywność procesów
130        '                  ¦
myślowych etc. Młoda para, chcąca mieć dziecko, będzie mogła zamówić sobie 
pożądany zestaw cech dla swego przyszłego potomka.
Należy przypuszczać, że w trosce o dobro ludzkości, gdyż zawsze znajdą się tacy,
którzy chcą innych ulepszać, pewne grupy ludzi będą starały się sterować 
sztucznie procesami psychicznymi innych ludzi. Zamiast by ci spokojnie 
wywoływali u siebie za pomocą pigułek czy elektrycznych impulsów różnego rodzaju
przyjemne uczucia, będą oni wywoływać u podległych ludzi bardziej użyteczne 
stany psychiczne, np. zapału do pracy, odwagi, poświęcenia, a w razie wojny 
zapału do mordowania innych itp. Będą też oni wpływać na regulację urodzin nie 
tylko ilościowo, ale i jakościowo. Będą się rodzić według planu geniusze i 
debile, ludzie łagodni i agresywni, ulegli i władcy, artyści i matematycy itd. 
Prawdopodobnie maszyny elektronowe będą decydować o aktualnym zapotrzebowaniu na
odpowiednie stany psychiczne i sposoby zachowania się, jak również o potrzebach 
popu-lacyjnych. Np. czerwone światło nad wejściem do miejsca pracy będzie 
oznaczać, że należy zażyć pigułkę antyagresywną lub nacisnąć odpowiedni guzik 
stymulatora mózgu. Prawdopodobnie, przy obniżeniu kosztów produkcji maszyn 
elektronowych, będzie można zainstalować sobie podobne urządzenia w domu, co 
pozwoli uniknąć wielu konfliktów.
Podporządkowanie się władzy wymaga rezygnacji z własnych planów i zamierzeń. 
Trzeba wykonać czynność narzuconą, a nieraz zahamować w sobie tę, którą 
chciałoby się wykonać. Jest to pewnego rodzaju akt pokory. Moment decyzji, tak 
istotny w życiu psychicznym człowieka, jest przerzucony na zewnątrz. Już nie 
trzeba samemu decydować, decyduje ktoś inny. Za cenę ustępstwa jest się 
zwolnionym z dużego wysiłku, jakiego wymaga decyzja.
Współżycie z maszyną wymaga dużego opanowania. Zwłaszcza gdy chodzi o maszynę 
precyzyjną, nie można sobie pozwolić „na nerwy", groziłoby to jej zniszczeniem. 

Strona 66

Kępiński Rytm życia

Jeśli zdobycie Księżyca przywróciło wielu ludziom zachwianą wiarę w postęp 
ludzkości, a kosmonauta stał się bohaterem nowej ery, to jednak pewne obawy 
budzą cechy psychiczne wymagane od tego bohatera. Przy wielkim heroizmie jest to
człowiek-automat, każdy jego ruch musi być z góry przewidziany, obliczony, 
wymierzony, uzgodniony z pracą maszyny. Niewiele miejsca mu zostaje na 
spontaniczność. Porównując zdobycie Ameryki ze zdobyciem Księżyca, w pierwszym 
wyczynie podziwiamy wielką przygodę, a w drugim precyzję. Kolumb gdzie indziej 
się wybierał, a gdzie indziej zawędrował. Kosmonauci trafili dokładnie w 
przewidziane miejsce. Kolumb był właściwie sam, jego był pomysł i jego 
realizacja. Za kosmonautami stała armia uczonych, techników i medyków, śledząc 
każdy ich fuch zewnętrzny oraz zachowanie wnętrza ustroju, z ziemi kierując ich 
zachowaniem. Sam lot był rezultatem wieloletnich przygotowań i olbrzymiego 
wysiłku umysłu
131
ludzkiego (pomijając już wysiłek ekonomiczny). Lot na Księżyc jest triumfem 
kolektywnego ducha pracy. Wymagał niesłychanego zgrania olbrzymiego zespołu 
ludzkiego nad nim pracującego. I jak w pracach kolektywnych, jego autorstwo 
pozostaje bezimienne. Trzech kosmonautów dzięki swej odwadze zbiera plon pracy 
całego kolektywu. Na pewno wielu młodych ludzi zazdrości sławy kosmonautom, ale 
czy rzeczywiście gotowi byliby pójść ich śladami, poddać się rygorystycznej 
dyscyplinie treningów, zrezygnować z własnej inicjatywy, być ślepym wykonawcą 
rozkazów, zżyć się z maszyną tak, by stać się niemal jej częścią składową?
Zarówno w sensie technicznym, biologicznym jak i psychologicznym decyzja wymaga 
znacznego wydatku energii. W maszynach elektronowych większość zapotrzebowania 
energetycznego jest zużyta na tworzenie „decyzji", sam sygnał zuży-tkowuje 
minimalne ilości energii. Mózg ludzki zużywa około 1/5 całego zapotrzebowania 
energetycznego ustroju. Miliardy komórek nerwowych, z których mózg jest 
zbudowany, zużytkowują ten olbrzymi zapas energii głównie na formowanie swych 
„decyzji". (Z setek impulsów nerwowych, które bez przerwy dochodzą do 
pojedynczej komórki nerwowej, musi ona sformułować swą własną „decyzję", 
wytworzyć własny impuls nerwowy i ten przesłać dalej.) Z własnego doświadczenia 
wiadomo, jak trudne bywają decyzje w życiu ludzkim, ile wywołują wahania, 
niepokoju, wewnętrznej walki, jak często są przyczyną poczucia winy. U podłoża 
nerwic nierzadko można się doszukać niemożności podjęcia decyzji (nie zawsze 
chodzi tu o decyzję świadomą, tzw. akt woli, częściej o nieświadomą, od woli 
niezależną, np. wahania między przeciwstawnymi postawami uczuciowymi).
Powstaje pytanie, na co człowiek przyszłości zużyje zaoszczędzoną energię 
psychiczną, gdy znaczna część decyzji podejmowana będzie przez maszyny, a 
wysiłek i napięcie psychiczne związane z jego własnymi decyzjami będą 
zmniejszone dzięki np. środkom farmakologicznym. Czy energia ta ulegnie 
rozproszeniu, czy też skoncentruje się na nie wykorzystanych dotychczas 
możliwościach? Dzięki miliardom komórek nerwowych i połączeń między nimi system 
nerwowy człowieka posiada nieograniczone wprost możliwości tworzenia 
różnorodnych struktur czynnościowych. Prawdopodobnie tylko mały odsetek 
potencjalnych struktur zostaje zrealizowany. Układ nerwowy, podobnie zresztą jak
inne układy ustroju ludzkiego, pracuje normalnie na około 20-30% swej 
maksymalnej wydajności (jest to ogólna zasada ekonomii pracy ustroju). Istnieje 
uzasadnione domniemanie, że człowiek może rozwijać się w różnych kierunkach i że
wiele jego możliwości psychicznych nie jest wykorzystanych po prostu dlatego, że
nigdy nie było ku temu okazji. Nie jest wykluczone, że zdolności telepatyczne i 
jasnowidztwa, o których była wcześniej mowa, należą do takich nie wykorzystanych
możliwości psychiki ludzkiej. To, co nie używane, ulega bowiem atrofii. Atrofii 
takiej ulegają często zdolności artystyczne,
132
Które zwykle obserwuje się u większości dzieci w wieku przedszkolnym. Nie 
wiadomo też, jak dalece sięgają możliwości myślenia abstrakcyjnego, jakie są 
granice dla przeżyć uczuciowych, estetycznych, mistycznych itd. Możliwości 
rozwoju człowieka są wielkie, by nie rzec - nieograniczone. Korzystnym dla 
człowieka środowiskiem jest to, które możliwości te rozwija, a nie hamuje.
Postawie bezwzględnego podporządkowania się wymogom świata technicznego, 
określonej tu jako „kosmonautyczna", można przeciwstawić postawę spontanicznego 
i indywidualnego stosunku do życia - postawę „artystyczną". Nie chodzi
0 twórczość artystyczną sensustricto, gdyż mało jest ludzi obdarzonych 
prawdziwym talentem, ale o realizację tkwiących w każdym człowieku tendencji 
twórczych (postawa „nad", o której była wyżej mowa). Może to być uczenie się 
patrzenia na świat, widzenia w nim tego, czego inni nie widzą, odzyskanie z 
powrotem spojrzenia dziecka, które wskutek wymogów życia w dojrzałych latach 
zwykle zanika, może to być kultywowanie drobnych zamiłowań i talentów (różnego 
rodzaju hobby); postawą artystyczną jest szukanie piękna w codziennym życiu, w 

Strona 67

Kępiński Rytm życia

mieszkaniu, miejscu pracy, w sposobie ubierania się i makijażu (dziś np. dzięki 
odpowiedniemu podkreśleniu indywidualnych cech nie widzi się brzydkich 
dziewcząt, brzydota odpowiednio „podana" staje się piękna); postawy artystycznej
wymaga też umiejętność współżycia z innymi. W każdym człowieku znaleźć coś 
pięknego, nie bawić się w sędziego, co z miejsca niweczy wiele stosunków 
międzyludzkich. Trzeba również wykształcić umiejętność współżycia z samym sobą: 
nie niszczyć w sobie tego, co prawdziwe, dobre i piękne, dla rzekomych wymagań 
walki o życie, ambicji, chęci zemsty itp. W postawie artystycznej chodzi o 
umiejętność przeżywania własnego życia.
Zarzuca się nieraz ludziom naszej cywilizacji, że w pogoni za pieniądzem, za 
realizacją swych ambicji, w bezkrytycznym wypełnianiu obowiązków etc. zatracili 
smak życia. Smak życia to właśnie umiejętność przeżywania. Ale czy można żyć dla
samego przeżywania? Czy uzyskiwanie maksymalnego „smaku życia" może być celem 
życia?
Siła i jakość przeżycia zależy od ładunku uczuciowego. Ta sama sytuacja może w 
nastroju pogodnym budzić zachwyt, a w nastroju przygnębienia - zniechęcenie
1 nudę. Nie można być na pokaz wesołym, smutnym, kogoś kochać czy nienawidzić, 
czymś się zachwycać czy brzydzić. Życie uczuciowe jest autonomiczne, tj. w 
głównej mierze od woli niezależne. Jak we wszystkich funkcjach autonomicznych, 
występuje w nim paradoks impotencji - im więcej się chce, tym mniej się może. To
znaczy im więcej chce się, by czuć się szczęśliwym, zdrowym, silnym, by 
przeżywać Piękno, miłość itd., tym mniejsze ma się szansę tychże przeżyć. 
Analogicznie jak w leczeniu impotencji, pierwszym i zasadniczym momentem jest 
zmiana postawy
133
chorego w tym kierunku, by przestał się wysilać, tak i w szukaniu szczęścia 
istotnym jest, by przestać go szukać. „Ład serca", który daje człowiekowi 
uczucie szczęścia, osiąga się przez żmudne nieraz uporządkowanie stosunku do 
swego otoczenia i do samego siebie; wymaga to dużego wysiłku integracyjnego. Nie
„jestem" jest tu decydujące, ale właśnie „ja", gdyż od jego konstrukcji zależy 
wewnętrzny i zewnętrzny porządek.
istnieją wprawdzie możliwości oddziaływania chemicznego czy 
neurofizjologi-cznego na stany psychiczne, o czym była wyżej mowa. W tym wypadku
jednak człowiek popada w największą, jaką sobie można wyobrazić, zależność od 
świata technicznego. Traktuje swe życie psychiczne jako przedmiot, steruje nim 
za pomocą sztucznych środków dostarczanych przez tenże pogardzany nieraz świat. 
Przestaje być panem siebie, rządzi nim narkotyk. W poszukiwaniu wolności od 
świata technicznego staje się jego niewolnikiem.
W jednej z najcięższych nerwic - nerwicy natręctw - chorzy stają się 
niewolnikami swoich bezsensownych myśli, lęków, czynności przymusowych. Życie 
ich staje się udręką, gdyż nie mogą wyzwolić się z przymusu aktywności myślowych
czy ruchowych - im więcej z nimi walczą, tym silniej one ich wolność krępują. 
Dnie całe spędzają na myciu rąk, na specjalnym rytuale ubierania się, latami 
tkwią zamknięci w mieszkaniu, gdyż boją się wyjścia na ulicę itd., itd.
Patrząc na historię człowieka od kultur najbardziej pierwotnych do naszej 
cywilizacji można by dopatrzyć się analogii z nerwicą natręctw. Męczył się on i 
męczy w klatkach, które sam sobie stwarza czy w formie mniej lub więcej 
irracjonalnych nakazów, kultu pieniądza czy niewoli technicznego sposobu życia. 
Odnosi się wrażenie, jakby człowiek bał się własnej wolności i sam stwarzał 
sobie różnorodne więzy. W naszej kulturze, w epoce Odrodzenia człowiek zrzucił z
siebie władzę bóstw i demonów i sam siebie kreował na władcę (antropocentryzm), 
lecz władzy tej jakby się przeląkł - stał się sługą pieniądza w erze 
kapitalizmu, a maszyny w dobie technokracji. Jej wymagania stają się dla niego 
równie bezwzględnymi prawami, jak różnorakie tabu, jak kanony religii etc.
Postawa „artystyczna" jest postawą wolności, w tym sensie, że szuka się w niej 
wypowiedzenia tego, co w nas jest najbardziej indywidualne i spontaniczne, a tym
samym zrzucenia z siebie uwierających masek i więzów. Postawa „kosmo-nautyczna" 
jest postawą skrajnego podporządkowania się obowiązującym w aktualnym otoczeniu 
rygorom. Człowiek chyba nie może być absolutnie wolny - jako należący do 
przyrody ożywionej podlega jej prawom, choć nie w tym stopniu, co rośliny i 
zwierzęta, gdyż potrafi przyrodę podporządkować sobie, niemniej jednak od jej 
zasadniczych praw uwolnić się nie może; jako żyjący w świecie ludzkim nie może 
żyć w ustawicznym buncie przeciw normom w nim obowiązującym. Od
134
niemowlęctwa człowiek uczy się podporządkowania różnorakim normom własnego 
środowiska tak, że na ogół nie odczuwa swojej „niewoli". Nagła zmiana 
środowiska, jaka zaszła dzięki eksplozywnemu rozwojowi nauki i techniki 
spowodowała, że człowiek współczesny uświadomił sobie w znacznie silniejszym 
stopniu niż jego przodkowie ludzką dialektykę wolności i niewoli. By nie zagubić

Strona 68

Kępiński Rytm życia

się w poczuciu bezsensu życia, musi on znaleźć właściwą rolę w nowym świecie, 
pogodzić dwie przeciwstawne postawy: „kosmonauty" i „artysty".
Wydaje się, że człowiek przyszłości z jednej strony będzie musiał podporządkować
się bezwzględnym wymogom świata technicznego, nie tolerującego indywidualności i
spontaniczności, z drugiej zaś, by nie zatracić swej ludzkiej natury, będzie 
samodzielnie szukał osiągnięcia maksymalnego rozwoju własnych możliwości właśnie
przez zachowanie indywidualności i spontaniczności.
Przedstawiona prognoza brzmi raczej optymistycznie; można przedstawić też 
wariant pesymistyczny. Poczucie chaosu, wrogości do otaczającego świata, 
bezsensu własnego życia i tego, co wokół się dzieje eta, będą narastać, tak że 
wyzwoleniem stanie się możność oparcia się o bądź jaką, choćby najbardziej 
irracjonalną, ideologię. W niej bowiem znaleźć będzie można porządek i poczucie 
sensu, tałszywe wprawdzie, ale lepsza jakakolwiek integracja i jakikolwiek cel 
życia, niż żaden. Wzrośnie zapotrzebowanie na fałszywych proroków, a ci, jak 
wiadomo, łatwo prowadzą społeczeństwa do katastrofy.
Optymizm nauk biologicznych wynika z wiary w ewolucję. Rozwój życia idzie stale 
w kierunku coraz wyższego stopnia porządku, coraz wyższych i bardziej 
skomplikowanych form. W świecie roślinnym i zwierzęcym najłatwiej dostrzec 
ewolucję form morfologicznych. U człowieka nie ulegają one żadnym lub prawie 
żadnym zmianom. Natomiast zmieniają się jego struktury czynnościowe, stają się 
coraz bogatsze i bardziej skomplikowane. Nagła zmiana środowiska przyspiesza 
proces ewolucji. Możliwe, że człowiek współczesny stoi w obliczu skoku 
ewolucyjnego i jego obecne objawy nerwicowe są sygnałem konieczności wewnętrznej
mobilizacji, by skoku tego dokonać.
Lęk
Lęk w świecie ludzkich przeżyć jest zjawiskiem tak powszechnym i ma tyle różnych
odcieni, iż trudno się kusić nie tylko o jego wyjaśnienie, lecz nawet o 
racjonalną klasyfikacją. W każdym języku istnieje wiele określeń dla tego stanu 
uczuciowego. Stanowią one najlepszą, bo na wielowiekowym doświadczeniu opartą, 
klasyfikację, gdy jednak przyjdzie zdefiniować takie pojęcia, jak np. strach, 
groza, bojaźń, trwoga itp., to mimo że odczuwa się z reguły właściwość czy 
niewłaściwość użytego terminu, określić go jasno nie sposób. Zresztą zwykle tak 
bywa, gdy chodzi o pojęcia dotyczące przeżyć najbardziej osobistych. Można je 
odczuć, ale trudno zdefiniować. Świat własny, w przeciwieństwie do świata 
otaczającego, wymyka się jakby spod prób klasyfikacji i intelektualnej 
manipulacji.
Na podstawie analogii zasadniczego schematu ruchowego można z dużym 
prawdopodobieństwem przyjąć, że reakcje lękowe występują w całym świecie 
zwierzęcym, nawet na najniższych szczeblach rozwoju fiiogenetycznego. Oczywiście
jakość przeżyć jest różna, zależnie od stopnia rozwoju. Rozważania tego rodzaju 
są możliwe przy założeniu, że prócz człowieka również i inne żywe ustroje 
przeżywają swoje życie, a nie są tylko nic nie czującymi automatami.
Gdy źdźbłem trawy podrażnimy jakiegoś owada, wywołamy u niego gwałtowne, 
chaotyczne ruchy ucieczkowe lub zastygnięcie w bezruchu. Ten sam typ reakcji 
można też spotkać u człowieka w obliczu maksymalnego zagrożenia, prawdziwego lub
urojonego. Mówi się, że człowiek taki „zamarł' lub „oszalał" ze strachu. W 
schizofrenii, w której normalne ludzkie przeżycia nabierają krańcowych wymiarów,
oba typy reakcji ruchowych spotyka się w zahamowaniu i podnieceniu 
katatonicz-nym (stupor et furor katatonicus).
Bogactwo form zachowania się w świecie zwierzęcym, a także ludzkim, można ująć 
schematycznie w dwa wektory ruchowe: „do" i „od" świata otaczającego. W 
pierwszym wypadku sygnał dochodzący z zewnątrz wywołuje zbliżenie, a w drugim 
oddalenie od źródła bodźca. Zasadnicza orientacja mchowa jest antycypacją tego,
137
co nastąpi, swoistym rachunkiem prawdopodobieństwa co do tego, czy świat 
otaczający zaspokoi podstawowe potrzeby jednostki, czy nie. Subiektywnym 
odpowiednikiem ruchu „do" świata otaczającego są uczucia pozytywne, przeżywane 
przez człowieka jako miłość, przyjaźń, tęsknota itd., a kierunku przeciwnego 
-uczucia negatywne, jak lęk, nienawiść, wrogość, pogarda itp. Antycypacja 
negatywna, czyli postawa „od" świata otaczającego, mieści w sobie dwie 
możliwości: albo „ja zniszczą wrogi świat", albo „sam przezeń zostaną 
zniszczony". Ucieczka i agresja oraz odpowiadające im uczucie lęku i nienawiści 
stoją bardzo blisko siebie, a często są w ogóle nierozerwalne.
Zdaniem Szumana uczucia są „subiektywnym przejawem dodatnich, tj. propul-sywnych
i asymilatywnych, lub ujemnych, tj. repulsywnych i obronnych, reakcji ustroju na
świat zewnętrzny oraz osiągania równowagi zewnętrznej i wewnętrznej przez ustrój
lub też nieosiągania jej". Brzezicki przeciwstawia bipolarność uczuć 
monopolarności logicznego rozumowania. Karen Horney ujmuje stosunki uczuciowe 
między ludźmi schematycznie w trzy wektory: „do", „od" i „przeciw".

Strona 69

Kępiński Rytm życia

Jest zrozumiałe, że świat wrogi wymaga znacznie większej mobilizacji sił niż 
świat przyjazny. W ucieczce i walce więcej wydatkuje się energii niż w otoczeniu
bezpiecznym i spokojnym. Postawa pozytywna łączy się z przewagą procesów 
anabolicznych (budowy), a negatywna - z przewagą katabolicznych (rozpadu). W , 
pierwszym wypadku bilans wymiany z otoczeniem wypada na korzyść ustroju:' buduje
on siebie kosztem otoczenia, w drugim zaś wypadku bilans jest ujemny:, proces 
niszczenia własnej struktury przeważa nad procesem budowy.                     
-:
Wymiana ze środowiskiem nie może być oczywiście procesem jednokierunko-; wym, 
wyłącznie anabolicznym, istotą jej bowiem jest budowa i niszczenie, diaiektyka [
życia i śmierci. Budując swoją indywidualną strukturę niszczy się struktury 
swego * środowiska, czyli żyje się kosztem życia innych żywych istot, a 
jednocześnie niszczy się też własną strukturę dla wyzwolenia energii potrzebnej 
do walki o życie i jest się z kolei narażonym na zniszczenie przez inne żywe 
istoty.
Nie da się też z życia usunąć tych wszystkich przeżyć, które wiążą się z jego j 
aspektem niszczenia, a więc bólu, cierpienia, lęku i nienawiści, podobnie jak 
nie | można go sobie wyobrazić bez przeżyć pozytywnych, związanych z jego 
aspektem' tworzenia: radości, rozkoszy i miłości.
Przy wszelkich próbach analizy podstawowych przeżyć ważne jest należyte ich 
ustawienie na współrzędnej czasu. Inaczej przedstawia się zniszczenie w 
bezpośrednim zetknięciu, a inaczej w oddaleniu. W czasie teraźniejszym częściowe
zniszczenie daje przeżycie bólu, natomiast całkowite, czyli śmierć, nie jest już
przeżyciem, lecz końcem wszystkiego. Agonia polega prawdopodobnie na 
rozpaczliwym wysiłku oddalenia się od śmierci, maksymalnej mobilizacji ustroju 
do I
138
walki o życie, w której chwile poddania sią łączą się z utratą przytomności, z 
ucieczką w majaki senne, w błyskawiczne obrazy przeszłości. Ucieczka od 
rzeczywistości w postaci różnych form zaburzeń świadomości jest tu swoistą 
obroną przed zbyt bliskim zetknięciem się z całkowitą destrukcją.
W oddaleniu czasowym zniszczenie przedstawia się w formie sygnału ze świata 
otaczającego, który tym samym zmienia się w świat niebezpieczny i wrogi, lub 
sygnału z wnętrza własnego ustroju, który pod jego wpływem budzi niepokój. Nie 
zawsze sygnały odpowiadają rzeczywistemu niebezpieczeństwu, a im silniej 
rozwinięty jest układ sygnalizacyjny (narządy zmysłowe, system nerwowy i aparat 
ruchowy), tym większe są możliwości różnorakich przekształceń bodźców 
zewnętrznych lub wewnętrznych w poszczególnych ogniwach łuku odruchowego. Tym 
samym większa jest zdolność oderwania się od konkretnej sytuacji, a w związku z 
tym coraz częściej niebezpieczeństwo konkretne zostaje zastąpione abstrakcyjnym.
Sygnał niebezpieczeństwa wyzwala postawę „od" świata otaczającego, która się 
wiąże, jak już wspomniano, z ogólną mobilizacją ustroju do ucieczki lub walki, a
subiektywnie łączy się z uczuciami lęku i nienawiści. Nie wdając się w omawianie
skomplikowanej i dotychczas tylko częściowo poznanej fizjologii tej zasadniczej 
postawy, można powiedzieć, że u zwierząt wyższych i u człowieka mobilizacja 
ustroju dokonuje się głównie przez silne wyładowanie w układzie 
wegetatywno-hor-monalnym. Wyładowanie to może być czasem tak silne, iż samo 
doprowadza do śmierci. Powiedzenie, że ktoś „umarł ze strachu", nie jest tylko 
przenośnią. Śmierć bez uchwytnej organicznej przyczyny znana jest klinicystom i 
anatomo-patologom. U ludów tzw. pierwotnych zdarzają się wypadki śmierci 
wywołane przekroczeniem tabu lub zaklęciem czarownika; jest to „śmierć wudu" 
{voodoo death) opisana między innymi przez wybitnego fizjologa Cannona. Z jego 
koncepcji wyjaśniającej rolę układu wegetatywnego w życiu uczuciowym zrodziła 
się później teoria stresu Selyego. Ostra schizofrenia katatoniczna może skończyć
się śmiercią, której jedną z przyczyn jest najprawdopodobniej lęk.
Pominąwszy rzadkie wypadki, w których samo przygotowanie do walki o życie - 
biologiczna „zimna wojna" ze światem otaczającym - kończy się śmiercią, można 
przyjąć, że różnorakie reakcje fizjologiczne, wspólnie tworzące ogólną 
mobilizację ustroju, mają charakter celowy. Celowość ta jednak zależy od tego, w
jakim stopniu antycypacja przyszłości jest słuszna, czy mobilizacja okaże się 
potrzebna, czy też zbyteczna. Potrzebna jest wówczas, gdy nastąpi po niej 
wymagająca krańcowego *ysiłku walka o życie; zbyteczna, gdy po niej nic nie 
nastąpi i cała mobilizacja °każe się nieekonomicznym wydatkiem energii.
U studentów oczekujących na trudny egzamin serce pracuje, jak przy 
wysoko-górskiej wspinaczce. Tak krępujące w kontaktach towarzyskich pocenie się 
dłoni
139
ułatwia uchwycenie przeciwnika w zaciętej walce. Parcie na mocz i stolec jest 
fizjologicznie celowe, gdyż lepiej uciekać czy walczyć z pustym pęcherzem i 

Strona 70

Kępiński Rytm życia

kiszką stolcową, ale staje się kłopotliwe, gdy starcie z otoczeniem polega na 
czym innym. Zwiększenie krzepliwości krwi przeciwdziała skrwawieniu, które w 
zaciętej walce jest nieuchronne, ale gdy do tej walki nie dochodzi, może 
najwyżej doprowadzić do zawału. Przykładów tego typu znaleźć można znacznie 
więcej.
Istnieje w człowieku sprzeczność między jego zasadniczą orientacją w świecie 
otaczającym, która - podobnie jak u zwierząt - oscyluje między postawą „do" i 
„od" otoczenia i łączy się wyładowaniem hormonalno-wegetatywnym, a jego 
aktualnym zachowaniem się, w którym przeważa postawa „nad", tj. oscylacja między
przekształceniem otoczenia według własnej struktury a przekształceniem siebie 
według struktury otoczenia. Postawa ta nie wymaga ogólnej mobilizacji ustroju, 
zmusza natomiast do tworzenia coraz to nowych struktur czynnościowych w ciągłej 
interakcji z otoczeniem. Z anatomicznego punktu widzenia rozwój tej postawy u 
człowieka wiąże się z rozwojem neocortex, podczas gdy zasadnicza orientacja 
(postawa „do" i „od") zależy przede wszystkim od tilogenetycznie starszych 
części układu nerwowego: pnia mózgowego, jąder podstawy, węchomózgowia, które 
przez podwzgórze łączą się z układem endokrynnym. Mózg człowieka - jeśli idzie o
starsze jego części - niewiele się różni od mózgu najniższych ssaków. Rozwój 
lilogenetyczny koncentruje się na korze mózgowej, w szczególności na jej 
najmłodszych częściach, tj. neocortex.
Pod względem czasowym orientacja zasadnicza (postawa „do" i „od") wyprzedza 
szczegółową (postawa „nad"), w której dochodzi do bardziej precyzyjnej analizy 
sytuacji i do wyboru jednej z wielu form interakcji z otoczeniem. W 
przeciwieństwie do postawy „nad" postawa „do" i „od" cechuje się dużą inercją, 
ubóstwem potencjalnych struktur czynnościowych i łatwością ich utrwalania. 
Skutkiem tego często się zdarza, iż jedna z zasadniczych postaw utrzymuje się 
znacznie dłużej, niż tego wymaga aktualna potrzeba. Obserwuje się ludzi, którzy 
przez całe życie wykazują np. postawę lękową lub agresywną, tak że traktuje się 
te postawy jako cechy konstytucjonalne i w zależności od wyznawanych poglądów 
przypisuje się je wpływom genetycznym lub środowiskowym, utrwalonym we wczesnym 
okresie rozwoju.
Jak się zdaje, postawy negatywne (orientacja „od" otoczenia) mają większe szansę
utrwalania się niż pozytywne. Wywołują bowiem większą mobilizację ustroju a ta, 
na zasadzie błędnego koła, jeszcze bardziej wzmacnia daną postawę. Gdy jakiś 
sygnał otoczenia wyzwala postawę lękową, to wyładowanie wegetatywno-hor-monalne 
towarzyszące tej postawie potęguje uczucie lęku, a to z koiei zwiększa 
mobilizację obronną ustroju i tak wkoło, teoretycznie ad infiniłum. Wyjściem z
140
błędnego koła jest jakakolwiek aktywność ruchowa, w której mobilizacja ustroju 
zostaje choćby częściowo wyładowana. Dlatego w stanach niepokoju wykonuje się 
szereg bezcelowych ruchów, jak chodzenie tam i z powrotem, bębnienie palcami po 
stole, rytmiczne potrząsanie noga. itp. W marzeniu sennym sytuacje lękowe są 
zazwyczaj silniej przeżywane niż analogiczne sytuacje na jawie, prawdopodobnie 
dlatego, iż możliwości wyładowania ruchowego w czasie snu są ograniczone. Samo 
pozbawienie swobody ruchowej zwiększa napięcie lękowo-agresywne. Pies na uwięzi 
jest złym psem, niewolnik jest zawsze groźny. A nawet bezczynność, choćby w 
stanie błogiego odprężenia, spokoju i poczucia szczęścia, po pewnym czasie 
prowadzi do stanu niepokoju, który mobilizuje do aktywności. Byłaby to dodatnia 
strona negatywnej postawy, dzięki niej nie można trwać w jednym punkcie i w ten 
sposób przeciwstawić się procesowi życia, którego zasadniczą cechą jest 
zmienność.
Sytuacje wyzwalające postawę lękową można podzielić na cztery grupy: związane z 
bezpośrednim zagrożeniem życia, z zagrożeniem społecznym, z niemożnością 
dokonania właściwego wyboru aktywności i z zachwianiem istniejącej struktury 
interakcji ze światem otaczającym. Zależnie więc od genezy można mówić o lęku 
biologicznym, społecznym, moralnym i dezintegracyjnym. Sam przebieg reakcji 
łąkowej zazwyczaj nie pozwala nam na rozróżnienie, o który rodzaj lęku chodzi. 
Umożliwia to dopiero dokładna analiza sytuacji wyzwalającej postawę lękową. Na 
przykład w nerwicach często spotyka się ataki silnego lęku przed śmiercią, który
wcale nie jest lękiem biologicznym, gdyż śmierć choremu nie grozi, i na odwrót, 
w początkach choroby nowotworowej występują nierzadko objawy nerwicowego 
niepokoju o tematyce pozwalającej podejrzewać lęk społeczny lub moralny, a w 
istocie jest to lęk biologiczny.
Lęk biologiczny jest wyzwalany przez sytuację zagrażającą bezpośrednio życiu. 
Zagrożenie może pochodzić z zewnątrz lub z wnętrza ustroju. W pierwszym 
przypadku świadomość zagrożenia jest jasna. Mówimy wtedy o strachu. Jest on 
większy, gdy nie ma możności działania, gdy człowiek czuje się wobec 
niebezpieczeństwa bezbronny. Nawet świadomość, że można sobie samemu odebrać 
życie, zmniejsza napięcie lękowe. W drugim wypadku świadomość zagrożenia jest 

Strona 71

Kępiński Rytm życia

mglista: jest tylko lęk, nie zna się jego przyczyny. Powstaje on przy naruszeniu
wewnętrznej równowagi ustroju, a więc także przy każdym wyładowaniu 
wegetatywno-hormona-Inym towarzyszącym innym rodzajom lęku. Co się tyczy jego 
pierwotnej postaci, można by wyrazić pogląd, że lęk jako wyraz zaburzenia 
wewnątrzustrojowego rodzi się wówczas, gdy .zachwiana jest wymiana metaboliczna 
ze środowiskiem. Głównym elementem tej wymiany jest tlen. Niedotlenienie 
ustroju, najsilniej odbijające się na układzie nerwowym, wyzwala stan lękowy. 
Lęk tego typu występuje w przypadku
141
I   1
zawału serca, w ostrej niewydolności krążenia, w dychawicy oskrzelowej, w 
wykrwawieniu, w ciężkiej niedokrwistości. Nasilenie stanu lękowego zależy od 
gwałtowności zmniejszenia dopływu tlenu, jest więc większe w zawale niż w 
niedokrwistości. Brak innych elementów wymiany metabolicznej: wody i substancji 
odżywczych, nie wywołuje zazwyczaj tak gwałtownych stanów lękowych, jak brak 
tlenu.
Podstawowe potrzeby ustroju można by ustawić w kolejności ich rozmieszczenia na 
współrzędnej czasu, tzn. według okresu czasu, w którym ich niezaspokojenie 
doprowadza do śmierci. Skalą czasu dla tlenu byłyby minuty, dla wody - godziny, 
dla substancji odżywczych - dnie. im okres czasu krótszy, tym szybsze staje się 
narastanie lęku.
Lęki o podłożu seksualnym u człowieka spotyka się częściej niż te, które się 
wiążą z zagrożeniem życia. Można by je zaliczyć do biologicznego rodzaju lęków, 
wychodząc z założenia, że chodzi tu też o zagrożenie życia, wprawdzie nie 
jednostki, ale gatunku. Zagrożenie życia jednostki jest tu tylko pośrednie, w 
sensie niemożności sprawdzenia swej męskiej czy kobiecej wartości i osiągnięcia 
wyładowania w dążeniu do złączenia się z otoczeniem (pełna realizacja postawy 
„do"). W przeciwieństwie do potrzeb biologicznych, związanych z zachowaniem 
życia, potrzeby seksualne nie są objęte rygorem czasu, można je odkładać nawet 
ad iniinitum. Ten stan zawieszenia sprzyja powstawaniu pogotowia lękowego lub 
lękowo-agresywnego.
Konsekwencją prawa zachowania gatunku jest tworzenie się życia społecznego. 
Zarówno ze względu na długi okres bezwzględnej zależności od najbliższego 
otoczenia społecznego, jak i na możność utrwalenia się form życia społecznego 
(dziedziczenie społeczne), człowiek w większym stopniu niż reszta świata 
ożywionego jest istotą społeczną. Nie może on żyć i rozwijać się bez innych 
ludzi i bez ich dziedzictwa kulturalnego. Pod ich wpływem modeluje on swą 
zasadniczą orientację w świecie otaczającym i związane z nią zasadnicze postawy 
emocjonalne. Od nich bierze większość gotowych form interakcji z otoczeniem. 
Świat otaczający jest dlań głównie światem ludzkim. Jest więc zrozumiałe, że 
wykluczenie ze świata społecznego, śmierć społeczna, równa się dla człowieka 
śmierci biologicznej.
Zdarza się, że tę ostatnią sam dobrowolnie wybiera, jak na wojnie lub w 
samobójstwie dla ratowania honoru, by uniknąć śmierci społecznej. Boi się 
ostra-cyzmu, ośmieszenia i innych form potępienia społecznego. Od najmłodszych 
lat czuje na sobie wzrok innych i trudno mu spod tego oceniającego spojrzenia 
się wyzwolić. Nęka go poczucie krzywdy, gdy sąd otoczenia o nim wydaje mu się 
niesłuszny, lub poczucie winy, gdy akceptując ten sąd, sam siebie potępia. Jego 
obraz świata społecznego jest często fikcyjny, gdyż jest tylko odbiciem jego 
własnych postaw uczuciowych. Postawy te jednak znajdują się pod silną presji
142
społeczną. Czasem duże grupy społeczne mają identyczny stosunek do jednostek lub
całych grup, zwłaszcza niedostatecznie poznanych. Ta „zaraźliwość" postaw 
emocjonalnych wynika prawdopodobnie stąd, że w orientacji społecznej nie można 
zachować postawy obojętnej. W stosunku do drugiego człowieka musi się przyjąć 
postawą „do" lub „od". Postawa obojętna jest w istocie postawą negatywną, jest 
traktowaniem drugiego człowieka jako martwego przedmiotu; budzi w nim lęk i 
nienawiść. Pod pozornie bezuczuciowym stosunkiem człowieka do człowieka w 
społeczeństwie zorganizowanym technokratycznie kryje się zwykle lęk i agresja. 
Orientacja społeczna, nie znosząc więc pustki, łatwo zapełnia się uczuciami 
zain-dukowanymi od najbliższego otoczenia. Uczucia, zwłaszcza negatywne, łatwo 
przenoszą się z jednego człowieka na drugiego. Niepokój matki przenosi się na 
dziecko, ekspresja lękowa jednej osoby w tłumie może spowodować ogólną panikę.
Nigdy człowiek nie wyrasta na tyle ze swoich lat dziecięcych, by nie szukał 
wswym otoczeniu społecznym oparcia i życzliwości. Gdy znajduje w nim potępienie,
wrogość lub obojętność, budzą się w nim uczucia negatywne, lęku i nienawiści, 
które z kolei potęgują ujemny stosunek otoczenia. Działa tu znów zasada błędnego
koła.
Lęk moralny można traktować jako zinternalizowane zwierciadło społeczne. Sędzia 

Strona 72

Kępiński Rytm życia

znajdujący się z zewnątrz wchodzi jakby do wewnątrz, stając się Sokrateso-wskim 
daimonionem, sumieniem lub Freudowskim superego. Ten własny sędzia i oskarżyciel
jest niejednokrotnie surowszy od otoczenia społecznego. Nie wiadomo, w jakim 
stopniu geneza sumienia wiąże się z internalizacją norm społecznych, a w jakim 
stopniu wynika z samej struktury aktywności istot żyjących. Jedną z zasadniczych
cech tej aktywności jest zdolność samokontroli. Wynik każdego działania zostaje 
z powrotem zasygnalizowany i wpływa na korekcję pierwotnej struktury 
czynnościowej. Jest to w istocie zasada sprzężenia zwrotnego, dająca się 
najłatwiej prześledzić w czynnościach układu nerwowego. Na przykład w każdym 
ruchu, prócz strumienia impulsów nerwowych biegnących z ośrodków nerwowych do 
odpowiednich grup mięśniowych, istnieje strumień impulsów o kierunku odwrotnym; 
od mięśni do ośrodkowego układu nerwowego. Impulsy te sygnalizują, jak rozkaz 
ośrodkowy został wykonany, jak dana struktura czynnościowa została zrealizowana.
Pod ich wpływem zmieniają się impulsy płynące na obwód, do mięśni. Przerwanie 
dróg zwrotnych prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. Jest to układ 
samokontrolujący aktywność ruchową; pracuje on poza sferą świadomości, ale 
właściwie jest swoistym „sumieniem" dla aktywności mięśniowej; osądza on, «y 
dany ruch został wykonany dobrze, czy źle. Najwyższy poziom integracji inności 
układu nerwowego wiązałby się już ze świadomą oceną własnej aktywności. Ocena 
samego siebie byłaby więc wynikiem rozwoju mechanizmów samo-
143
kontrolujących. W tym ujęciu człowiek jest skazany na to, że sam sobie jest 
oskarżycielem i sędzią. Zostaje tym samym rozszczepiony na działającego i 
osądzającego. Ponieważ osądzanie jest też jedną z form aktywności, ono samo 
podlega dalszemu osądowi i tak można się rozdzielać w nieskończoność. Potępienie
siebie lub chwalenie pociąga za sobą całą gamę oscylujących uczuć w stosunku do 
własnej osoby.
Ludzka interakcja z otoczeniem rozgrywa się głównie w świecie społecznym i 
aktywność każdego człowieka jest skierowana przeważnie w stronę innych ludzi, 
toteż własna ocena tej aktywności zależy od skutku, jaki aktywność wywołuje w 
otoczeniu, czyli od reakcji jej odbiorców. Według tej reakcji człowiek modeluje 
swe postępowanie; podobnie jak w cytowanym przykładzie zależnie od reakcji 
mięśnia zmieniają się impulsy wysyłane doń z ośrodków nerwowych. W ten sposób 
zwierciadło społeczne staje się integralną składową najwyższego poziomu funkcji 
samokontroli, czyli sumienia. Zwierciadło społeczne obejmuje nie tylko aktualne 
otoczenie, odbierające i obserwujące aktywność danej osoby, lecz także ważne 
postacie z historii jej życia, a również wzory zawarte w tradycji kulturalnej. W
tym sensie jest się aktorem, który zmienia swą grę w zależności od oceny 
prawdziwych i fikcyjnych widzów.
Interakcja ze społecznym otoczeniem, przyjmowanie w nim określonych ról i 
związanych z nimi norm postępowania, ocenianie siebie według reakcji otoczenia -
wpływają, jak się zdaje, stabilizująco na stosunek uczuciowy do samego siebie. W
samotności amplituda oscylacji własnej oceny samego siebie jest większa. 
Pustelnicy czuli się raz bliscy świętości, to znów dna grzechu. W samotności 
łatwiej dochodzi się do samouwielbienia, a jednocześnie do skrajnej nienawiści, 
kończącej się nieraz samobójstwem. Oderwanie się od interakcji z otoczeniem, 
czyli autyzm, prowadzi do katastrofalnych oscylacji uczuciowych w stosunku do 
własnej osoby: schizofrenicznego „kocham i nienawidzę siebie". Odbija się to 
oczywiście na stosunku uczuciowym do świata otaczającego, gdyż wektory uczuciowe
są z reguły dwukierunkowe, ambiwalencja łączy się z autoambiwalencją, agresja z 
autoagresją, miłość bliźniego z miłością samego siebie. W aspekcie moralnym 
dwukierunkowość uczuciowa przedstawiałaby się jako „niebo" za życia ludzi 
dobrych, a „piekło" ludzi złych.
Interakcja z otoczeniem układa się w pewne struktury czynnościowe, które mimo 
olbrzymiej różnorodności i zmienności mają pewną stabilność. Dzięki niej można z
większym lub mniejszym prawdopodobieństwem przewidzieć przyszłość i odpowiednio 
się do niej przygotować. Nagłe pojawienie się nieprzewidzianego wyzwala uczucie 
lęku. Lęk będzie tym większy, im dana zmiana sytuacji jest bardziej wyjątkowa. 
Większy będzie na przykład, gdy w sali zrobi się ciemno wskutek
144
zaćmienia słońca, niż wskutek wyłączenia prądu. Lęk zmieni się w wesołość, gdy 
nagłe zaskoczenie okaże się niegroźne; jest to jeden z często używanych sposobów
wywoływania etektu komicznego, np. gdy zmieniona twarz okaże się maską.
Życie wciąż stwarza nowe sytuacje, z których każda jest pewnym zaskoczeniem. W 
każdym odruchu orientacyjnym jest element zaskoczenia, stąd krótkotrwałe uczucie
niepokoju i wyładowanie wegetatywne, które mu w mniejszym lub większym stopniu 
towarzyszą.
Skrajnym przykładem lęku dezintegracyjnego jest lęk występujący w ostrej 
schizofrenii, gdy nagle wszystko wokół chorego i w nim samym się zmienia. Lęk 

Strona 73

Kępiński Rytm życia

dezintegracyjny pozwala wniknąć w jedną z zasadniczych cech życia, a mianowicie,
że w procesie wymiany ze środowiskiem bez ustanku stare ulega zniszczeniu, a w 
jego miejsce tworzy się nowe. Destrukcja starych struktur wiąże się z lękiem, 
ale jest to lęk twórczy, który zmusza do budowania nowego, do coraz dalszej 
ekspansji w otaczający świat, do szukania w nim nowych dróg. Koniecznym 
warunkiem jest tu jednak swoboda ruchu, wolność; bez niej rozwój jest 
niemożliwy.
Na zakończenie wybranych uwag z rozległej dziedziny psychopatologii lęku 
należałoby odpowiedzieć na pytanie najważniejsze: jak rozładowywać napięcia 
łąkowe, które stanowią udrękę, a nieraz też są powodem gwałtownych, nie 
przemyślanych reakcji nie tylko w życiu jednostek, ale całych społeczeństw. 
Pytanie jednak jest zbyt trudne, by dać na nie jednoznaczną odpowiedź. Mimo że 
lęku nie da się całkiem z życia usunąć, każdy człowiek stara się go zmniejszyć u
siebie, a czasem też w swym otoczeniu. Obowiązkiem lekarza, a zwłaszcza 
psychiatry, jest łagodzenie go u swych pacjentów. Każdy ma tu swoje sposoby, 
zwykle niezależne od woli, często nieświadome i związane z cechami własnej 
osobowości. Na trzy momenty jednak warto zwrócić uwagę, gdyż one szczególnie 
często w kontaktach z chorym mobilizują u niego postawy lękowo-agresywne. Są 
nimi: własna postawa negatywna, przyjmowanie wobec pacjenta roli sędziego i 
ograniczenie jego wolności. Wypracowanie u siebie bardziej pozytywnego i 
tolerancyjnego stosunku do innych ludzi jest, jak się zdaje, możliwe, a to już 
byłoby dużym osiągnięciem w rozładowaniu atmosfery lękowej, która, zdaniem 
wielu, znamionuje współczesną epokę.
Anus mundi
r
Urazy psychiczne
W pięknej balladzie z więzienia w Reading Oscar Wilde mówi o tym, że człowiek 
to, co kocha, zabija nie tylko mieczem, lecz też słowem, fałszywym uśmiechem, 
pogardą itd. Koncepcja wpływu psychiki na ciało jest bardzo dawna, na niej 
głównie opierała się medycyna przednaukowa. Wedle tej koncepcji granica między 
urazem psychicznym a fizycznym nie jest ostra, zarówno jeden, jak i drugi mogą 
prowadzić do poważnych zmian w ustroju, a nawet do śmierci.
W etiologii chorób psychosomatycznych - zawału serca, choroby wrzodowej, 
nadciśnieniowej, by wymienić ważniejsze z nich - urazy psychiczne odgrywają 
niepoślednią rolę. W konsekwencji uraz psychiczny może spowodować większe 
spustoszenie w ustroju niż uraz fizyczny.
Między jednym a drugim istnieją zresztą pewne podobieństwa. Zarówno uraz 
fizyczny, jak i psychiczny wywołują ból. Charakter bólu jest wprawdzie inny, w 
przypadku urazu fizycznego wywołany on jest zadrażnieniem receptorów bólowych i 
jest zazwyczaj zlokalizowany, w przypadku urazu psychicznego ból jest przede 
wszystkim wywołany spiętrzeniem uczuć negatywnych wyzwolonych przez uraz. Obu 
jednak rodzajom bólu towarzyszy analogiczne złe samopoczucie wahające się od 
rozdrażnienia do skrajnego, nie dającego się już znieść cierpienia, w którym 
śmierć jest wyzwoleniem. Istotą urazu fizycznego i psychicznego jest naruszenie 
struktury żywego ustroju, morfologicznej w wypadku urazu fizycznego, 
funkcjonalnej (informacyjnej) w przypadku urazu psychicznego. Przede wszystkim 
chodzi tu o strukturę emocjonalną. Jeśli dla kogoś jest urazem psychicznym 
uwaga, że daną czynność źle wykonał lub daną rzecz źle spostrzegł czy zrozumiał,
to dlatego głównie, że urażona jest jego ambicja własna, a więc stosunek 
uczuciowy do samego siebie.
Naruszenie struktury emocjonalnej można schematycznie ująć w trzy sektory: 
naruszenia stosunku uczuciowego do otoczenia, do samego siebie i do własnej 
twórczości. Typowym przykładem dla pierwszego typu urazów psychicznych byłoby
147
przysłowiowe „rozstawianie rodziny po kątach" lub obraza czyichś uczuć 
światopoglądowych, patriotycznych, politycznych itp. Najczęstszym jednak typem 
urazów psychicznych jest ugodzenie w miłość własną. Wrażliwość na krytyką 
otoczenia świadczyłaby o tym, że miłość samego siebie, pozornie tak silna, jest 
w istocie krucha i niepewna, zbytłatwo bowiem daje się ją urazić. Z uczuciem do 
własnej osoby wiąże się stosunek uczuciowy do własnego dzieła, do tego, co w tej
czy innej formie w swoim otoczeniu się stwarza. Najczęstszym typem urazu jest tu
ujemna krytyka czy zniszczenie wykonanej pracy lub ograniczenie pola aktywności 
niweczące próby jej podjęcia.
Określenie urazu jako naruszenia istotnej struktury morfologicznej czy 
czynnościowej nasuwa dwa pytania: jak obiektywnie określić uraz i czy można żyć 
bez urazów. Już w wypadku urazu fizycznego trudno jest obiektywnie ocenić siłę 
urazu. Ten sam uraz fizyczny może u jednego wywołać minimalne naruszenie 
struktury ustroju, a u drugiego doprowadzić do poważnych zmian. Sprawa 
komplikuje się nieporównanie w wypadku urazów psychicznych, struktura bowiem 

Strona 74

Kępiński Rytm życia

życia uczuciowego jest u każdego człowieka inna. To, co dla kogoś może być 
ciężkim urazem prowadzącym do całkowitego nieraz załamania się, dla innego 
będzie sprawą nieistotną. Dla jednego najcięższym urazem psychicznym będzie 
utrata ukochanego psa, dla innego krytyka jego pracy, dla jeszcze innego 
lekceważący stosunek do jego osoby.
Jedną z charakterystycznych cech życia jest dialektyka życia i śmierci - 
budowania i niszczenia. Stare struktury morfologiczne i czynnościowe muszą 
zginąć, by w ich miejsce rodziły się nowe. Urazy fizyczne i psychiczne pomagają 
w niszczeniu starych struktur i w tym sensie są biologicznie potrzebne. Trudno 
wyobrazić sobie życie jakiegokolwiek żywego ustroju w warunkach izolowanych od 
wszelkich urazów. Już samo przyjście na świat jest olbrzymim urazem (uraz 
porodowy u ssaków).
Pisząc te słowa zrobiłem coś w rodzaju rachunku sumienia z jednego tylko dnia, 
spróbowałem zliczyć urazy psychiczne zadane mojemu najbliższemu otoczeniu - 
zapomniałem powiedzieć „dzień dobry" portierowi, co mogło ujemnie wpłynąć na 
jego wrzód żołądka, w czasie porannego obchodu byłem w złym humorze, co pacjenci
zaraz odczuli i niektórzy z nich mogli zinterpretować jako niechęć żywioną do 
nich, w czasie egzaminu starałem się studentowi wykazać nie tylko jego niski 
zasób wiadomości, lecz. też niezbyt wysoki poziom intelektualny, co mogło go 
załamać, jeśli już cierpiał na kompleks niższości, itd. - by wymienić lżejsze 
przewinienia. Gdyby-tak wprowadzono ustawę o karalności urazów psychicznych, to 
prawdopodobnie, przy łagodnej nawet ocenie sędziów, dostałbym za jeden tylko 
uraz kilka dni aresztu. Z drugiej jednak strony, stykając się codziennie z 
cierpieni;
148
chorych, które w dużej mierze są następstwem doznawanych w życiu urazów 
psychicznych oraz wiedząc, że po wyjściu z kliniki chorzy ci wrócą do tego 
samego urazowego środowiska i w niedługim czasie cały wysiłek leczenia pójdzie 
na marne, nie mogłem oprzeć się marzeniu, by tych, którzy zbyt szczodrze urazami
w swym środowisku szafują, spotkała zasłużona kara.
Wydaje się, że większość urazów psychicznych zadaje się nie tyle ze złej woli, 
co z głupoty i znerwicowania. Głupota wiąże się z brakiem wyobraźni, nie pozwala
ona wczuć się w drugiego człowieka, zrozumieć, w jaki sposób przyjmie on nasze 
zachowanie. Do urazów popełnianych z głupoty należy zaliczyć te, które wynikają 
z systemu powszechnego w dzisiejszych czasach, a polegającego na technicznym 
spojrzeniu na drugiego człowieka. Jego wartość określa się efektywnością w 
procesie produkcji, używa się w stosunku do niego tych samych wyrażeń, co w 
stosunku do części maszyny-wysunąć, przesunąć, ustawić, postawić, zlikwidować 
itp. System techniczny w zastosowaniu do człowieka ogranicza swobodę ludzkiej 
aktywności, co też jest jednym, jak już wspomniano, z czynników urazowych.
Dla człowieka znerwicowanego kontakt z otoczeniem jest tym, czym dotknięcie 
miejsca odartego ze skóry. Jest bolesny i wywołuje niewspółmierną reakcję, 
działającą z kolei urazowo na innych. Wystarczy się o tym przekonać, obserwując 
pasażerów w stłoczonym tramwaju. Powstaje w ten sposób nerwicowe błędne koło - 
człowiek znerwicowany jest przeczulony na urazy otoczenia, wskutek czego jego 
reakcje są silniejsze i działają urazowo na otoczenie, co z kolei wzmaga 
działanie urazowe otoczenia.
W społeczeństwach nie tylko ludzkich, ale też zwierzęcych istnieje pewna ochrona
przed urazami psychicznymi, na ogół jednak dotyczy ona tych, którzy są wyżej w 
hierarchii społecznej. Kury znoszą w pokorze dziobanie ich po głowie przez 
koguta, ale rzadko zdarza się sytuacja odwrotna. Jako biegły brałem dość często 
udział w procesach o obrazę milicjanta, ale nie zdarzyło mi się brać udziału w 
procesie o obrazę zwykłego obywatela przez milicjanta, choć chyba takie wypadki 
też się zdarzają. Jak się zdaje, lekarstwa na zmniejszenie wzrastającej fali 
urazów psychicznych we współczesnym społeczeństwie nie należy szukać w 
przepisach prawnych, lecz w dążeniu do wzmocnienia poczucia odpowiedzialności za
swój stosunek do drugiego człowieka.
L
«Kompleks Pana Boga»
W swoich przedziwnych przygodach Gabriel Gale, bohater G. K. Chestertona, 
pewnego razu przekroczył miarą i jego przyjaciele uznali, że albo stanie przed 
sądem oskarżony o usiłowane zabójstwo, albo trzeba go będzie umieścić w 
„szpitalu wariatów". Gale - malarz i poeta, a psychiatra z amatorstwa - rzucił 
się na Bogu ducha winnego młodego studenta teologii, ciągnął go na sznurze po 
ziemi, a w końcu widłami wbitymi tuż po obu stronach szyi przygwoździł go do 
drzewa. Student ów był młodym kandydatem na wikarego, wysokim, niezgrabnym, 
rumieniącym się w towarzystwie. Proszony na niedzielną herbatę u miejscowej 
arystokracji czuł się tam raczej nieswojo, nie wiedział, co powiedzieć, co robić
ze swoimi zbyt długimi rękami. Pierwsze słowa, jakie od pana domu usłyszał - 

Strona 75

Kępiński Rytm życia

wypowiedziane prawdopodobnie dla ośmielenia go - brzmiały: „Przyniósł pan złą 
pogodę!" Rzeczywiście, w tym dniu padał deszcz. W ciągu następnych wizyt 
sytuacja się powtarzała: za każdym razem padał deszcz. Jednego dnia, jak się 
wszystkim zdawało, tradycja została złamana: pogoda była wyjątkowo piękna, ani 
jednej chmury na niebie. Jednak w kilkanaście minut po wejściu studenta 
rozszalała się burza z ulewą. Student stał przy oknie, lecz - jak Gale zauważył 
- nie patrzył on na szalejącą za oknami ulewę, ale na dwie ściekające po szybie 
krople deszczu. Gale domyślił się, że w tym momencie rozgrywa się decydujący 
zakład: jeśli kropla, ia którą student „postawił", spadnie pierwsza, będzie to 
dla niego znakiem, że iest Bogiem. Tak się też stało, student wybiegł z pokoju, 
skakał po ogrodzie jak szalony; jak później wyznał, czuł w sobie boską 
wszechmoc. Gale, przybijając go to drzewa, pomógł mu zejść na ziemię.
Chesterton w tym opowiadaniu (Zbrodnia Gabriela Gale) dał wnikliwy obraz wybuchu
ostrej psychozy typu schizofrenicznego. W każdym oddziale psychiatry-Cznym 
zawsze trafiają się chorzy, którzy w stanie ostrej psychozy zmieniają się w 
sw°im subiektywnym odczuciu w Boga lub szatana. Są to na ogół krótkotrwałe 
^ornenty olbrzymiego napięcia psychicznego, kiedy chory odczuwa swoją wszech-
151
moc; świat, który przez całe życie był mu więcej przeszkodą niż pomocą, leży 
teraz u jego stóp; ludzie, którzy go zawsze onieśmielali, teraz jak automaty 
wypełniają jego rozkazy; jego własne ciało, które dotychczas sprawiało mu tyle 
kłopotu, przemieniło się w ciało boskie, nie potrzebujące pokarmów ani napojów, 
zdolne do największych wysiłków; myśli, przytroczone do szarej, codziennej 
rzeczywistości, wreszcie wyzwoliwszy się, szybują wysoko, zachwycają swoim 
bogactwem i artyzmem. Niestety, zachwycać się nimi może zwykle tylko sam chory; 
otaczający go zauważają tylko jego dziwne zachowanie. Mówimy wtedy: „chory 
podniecony", „w stuporze", „nie chce jeść", „nie odpowiada na pytania" itp. 
Czasem udaje się nam uchwycić jakieś strzępy wypowiedzi, z których próbujemy 
rekonstruować świat przeżyć chorego. Gdy minie ostry okres psychozy, chory sam 
może nam w tej rekonstrukcji pomóc, opowiadając - jeśli pamięta - o swych 
niedawno przeżytych doznaniach. Rekonstrukcja jest zawsze szczątkowa, 
zniekształcona, sam bowiem język ludzki nie jest przystosowany do przedstawiania
uczuć, marzeń, niezwykłych stanów psychicznych, tego więc, co określamy jako 
najbardziej osobiste. Język bowiem, jako środek komunikowania się między ludźmi,
dzięki któremu wchodzimy w gotowy system pojęć, wartościowania i w bogactwo 
kulturowe stworzone przez poprzednie pokolenia - zasadza się przede wszystkim na
tym, co dla wszystkich ludzi w danym kręgu kulturowym jest wspólne i oparte na 
doświadczeniu zbiorowym. Ten świat wspólnych wartości określa się jako 
„rzeczywistość". To, co w tym „wspólnym świecie" się nie mieści, nie ma 
odpowiednika w języku. Zdaniem Schachtela fakt, że nie pamiętamy pierwszych lat 
swego życia - zasadniczych, jak wiadomo, dla formowania się osobowości - i że 
zwykle po obudzeniu się natychmiast zapominamy treść marzenia sennego, tłumaczy 
się tym, że pamięć ludzka nie jest przystosowana do „języka" wczesnego 
dzieciństwa i marzeń sennych.
Celem zilustrowania tych zjawisk psychicznych, które nazwano „kompleksem Pana 
Boga", przytaczamy w dużym skrócie historie chorób dwóch chorych, leczonych w 
Klinice Psychiatrycznej AM w Krakowie.
Dziewiętnastoletni student prawa zachorował kilka dni przed przyjęciem kliniki. 
Zaczął się „dziwnie" zachowywać, mówił od rzeczy: twierdził na przykład, że pies
jest szybowcem; jednego z kolegów uważał za swego „brata Józefa", rr że jest 
jedynakiem; mówił sam do siebie; sądził, że jest wojna i widział jad$ czołgi. 
Nie sypiał w nocy, często zastygał w jednej pozycji. W klinice zachowy*1 się 
spokojnie, wykazywał nastawienie wyższościowe, chwilami zastygał jakby ekstazie.
Twierdził, że jest Jezusem Chrystusem i stanowczo domagał się, aby I tak 
traktować. Początkowo mówił, że jego matka „znajduje się między aniołami" 
później był przekonany, że pielęgniarka jest Matką Boską, czyli jego matką. 
Jedne! z portierów uważał za swojego ojca, św. Józefa, i w ten sposób zwracał 
się '
152
L
niego, ile razy go ujrzał. Chwilami chory wypowiadał się w sposób zupełnie 
niezrozumiały, zdania nie miały ze sobą związku, niekiedy urywał zdanie w 
połowie i tylko uśmiechał się tajemniczo.
Podczas leczenia wstrząsami elektrycznymi i largaktylem stan chorego uległ 
pewnej poprawie. Przestał twierdzić, że jest Jezusem, wyjaśnił, że „chyba to 
były zaburzenia umysłowe"; ponieważ od dzieciństwa jest sierotą, zawsze odczuwał
brak ciepła rodzinnego „i dlatego może tak mówiłem"; „miałem zawsze ten 
kompleks, że jestem sierotą". Obecnie chory pochłonięty jest „zagadnieniami 
telepatii"; sądzi, że takie zjawiska istnieją. Jest przekonany, że potrafi na 

Strona 76

Kępiński Rytm życia

odległość „nadawać różnym ludziom swoje myśli"; kilkakrotnie „nadawał" różne 
myśli leczącym go lekarzom, a tekst czytanej książki - kierownikowi kliniki. 
Zapytywał: „czy panowie to odczuwali?", a kiedy otrzymał przeczącą odpowiedź, 
odnosił się do niej z niedowierzaniem. Obecnie nie ma poczucia przebytej czy też
przebywanej choroby psychicznej; uważa, że był chory „tylko trochę na serce". 
Jak sam siebie określił, z usposobienia był raczej mało towarzyski, spokojny, 
opanowany, średnio religijny, wobec dziewcząt nieśmiały.
A oto inny przypadek. Dwudziestosześcioletni inżynier, starszy z dwojga 
rodzeństwa. Poród był skomplikowany (obrót). W dzieciństwie rozwijał się 
prawidłowo. Uczył się dobrze. Z usposobienia spokojny, towarzyski, choć skryty, 
pogodny, nieśmiały, dość późno zaczął interesować się kobietami. Atmosfera 
domowa: w domu dominuje matka, do niej jest bardziej przywiązany. Choroba 
zaczęła się na tydzień przed przyjęciem do kliniki. W nocy nie spał, chodził po 
pokoju, skarżył się na bóle głowy. Zaczął twierdzić, że ludzie bledną, kiedy 
patrzą na niego. Jednemu z lekarzy powiedział, że jest podobny do diabła, ojcu 
oświadczył, że on go urodził. Przez cały czas miał wzmożony nastrój. Zaczął 
„filozofować", wysnuwał raźne nierealne hipotezy, np. twierdził, że ludzie są 
odbiciem cienia. Po przyjęciu do kliniki niespokojny, podniecony, śmieje się 
nieadekwatnie. Rozkojarzony, odpowiedzi „mimo". Mówi: „...jestem inżynierem... 
znałem Annę, miałem z nią stosunki, ale ona jest dziewicą... może raz miała z 
kimś stosunek, ale co mi na tym zależy... mogę się z nią porozumieć na 
odległość..." Proroczym tonem mówi: ¦M początku była pustka, z tej pustki 
wyłoniła się materia, a ta materia to było 9ówno, tak jak w raju, to gówno 
chciało być odkryte... zło zwalczać złem... ja intern złem zła, czyli najwyższym
dobrem, czyli Bogiem". W następnych dniach chory nadal zachowywał się 
dziwacznie, rozbijał szyby, zdejmował spodnie i possał jądrami, froterował 
podłogę szlafrokiem.
Po siedmiu dniach leczenia majeptilem chory uspokoił się: stwierdza, że miał 
^burzenia psychiczne - „urojenia wielkościowe i rozkojarzenie". Leczony largak-
153
I  I
tyłem. Badaniem somatycznym, neurologicznym i w badaniach dodatkowych 
stwierdzono odchyleń od stanu prawidłowego.
Jak wspomniano na wstąpię, poczucie boskiej wszechmocy nie jest rzadkii 
zjawiskiem w psychopatologii ostrych psychoz, zwłaszcza typu schizofreniczneg 
Chorych z podobnym zespołem objawów można spotkać w każdym szpitalu p: 
chiatrycznym, opisywani są oni w każdym klasycznym podręczniku psychiati Według 
poglądów szkoły psychoanalitycznej poczucie wszechmocy jest wyra; regresji do 
najwcześniejszego okresu rozwoju, w którym nie wytworzyło sią jeszcze 
rozróżnienia między „ja" a światem otaczającym i wszystko zlewa się w jeden 
mikrokosmos, którego wszechmocnym władcą jest niemowlę. Można by łatwo ulec 
pokusie przyjęcia takiej koncepcji, gdyby choć w minimalnym stopniu istniały 
możliwości wejścia w subiektywny świat małego dziecka.
W ostrym okresie schizofrenii umysł chorego pracuje jakby na wzmożonych 
obrotach. Zburzone zostają bariery broniące normalnie umysł przed naporem 
chaotycznych bodźców otoczenia i własnej podświadomości. To owładnięcie psychiki
przez nie zróżnicowany i nie zintegrowany świat zewnętrzny oraz przez również 
chaotyczny wewnętrzny świat podświadomy - może być subiektywnie przeżywane jako 
poczucie boskiej wszechmocy, zwłaszcza że jest to gwałtowny wyskok z normalnych 
kolein rozwoju życia psychicznego. Koleinami tymi są: poczucie rzeczywistości i 
własnej odrębności. W tych dwóch granicach zamyka się normalne życie psychiczne.
Już we wczesnym dzieciństwie zarysowują się obie granice i * miarę rozwoju stają
się coraz głębsze: granica między światem wewnętrznym a światem zewnętrznym, 
podmiotem a przedmiotem, i granica między światem fantazji, marzeń, popędów, 
snów i tym wszystkim, co kłębi się w podświadomości, światem rzeczywistości 
wspólnym dla wszystkich ludzi. Od najwcześniejszego okresu życia świat 
wewnętrzny - nierzadko drogą bolesnych zderzeń - dostosowuje się do świata 
zewnętrznego, wytwarza się między nimi swoista równowaga, wszelkie tendencje 
zakłócające są spychane w podświadomość. W ten sposób świat zewnętrzny staje się
synonimem świata rzeczywistego.
Z chwilą wybuchu psychozy schizofrenicznej granice zostają przerwane. „Człowiek 
staje się otwarty"; świat zewnętrzny wnika w niego, otoczenie odczytuje jegc 
najskrytsze myśli, kieruje jego myślami, czynami, on zaś przenika w świat 
zewnętrzny, swoje tłumione namiętności rzutuje w otoczenie, które staje się 
wyraziciele^ jego własnych uczuć, tylko że skierowanych przeciw niemu (urojenia 
prześladowcze). Zaciera się granica między światem fantazji i marzenia sennego a
światero rzeczywistym; z połączenia tych dwóch światów powstaje „przestrzeń 
ciemna Minkowskiego, w której fragmenty rzeczywistości splatają się z iluzjami, 
omamaff1 urojeniami.

Strona 77

Kępiński Rytm życia

154
W sferze somatycznej wyrazem powstałego chaosu jest większy rozrzut (większe 
odchylenie od średniej) we wszystkich badaniach biologicznych.
Oczywiście, jak każda próba wytłumaczenia mechanizmów patopsychicznych ostrego 
procesu schizofrenicznego, także i ta tylko nieznacznie zbliża nas do poznania 
świata schizofrenicznego. Niejednokrotnie świat ten zachwyca swoją dynamiką, 
bogactwem, a nawet artyzmem, zwłaszcza młodego psychiatrę, który jeszcze przez 
długoletnią rutynę nie stępił swych zdolności spostrzegania i odczuwania. Nasuwa
się metafora o ogniu, w którym spala się psychika chorego; ogień zostawia 
zgliszcza; mówimy wtedy o schizofrenicznym rozpadzie osobowości. Nie zawsze 
zmiana osobowości prowadzi do degradacji; zdaniem Brzezickiego, niekiedy 
osobowość psychicznie chorego zmienia się w kierunku społecznie dodatnim.
To przerwanie bariery między światem wewnętrznym a zewnętrznym, między 
rzeczywistością a nierzeczywistością, prowadzi jakby do „eksplozji" 
dotychczasowej osobowości; zmienia się ona w chaotyczny kosmos, w którym miesza 
się podmiot z przedmiotem i rzeczywiste z nierzeczywistym.
Możliwe, że właśnie ta „eksplozja" osobowości może być subiektywnie odczuta jako
przemiana w Boga. W wielu religiach, jak się zdaje, w pojęciu Boga nie mieszczą 
się czysto ludzkie, ostre granice między subiektywnym a obiektywnym i między 
rzeczywistością a nierzeczywistością. O ile religie są w pewnym sensie wyrazem 
tęsknot ludzkich, to możliwe, że w człowieku tkwi głęboko ukryta tęsknota za 
przerwaniem bariery oddzielającej go od świata zewnętrznego, za „rozpłynięciem 
się we wszechświecie" i za przemianą marzenia w rzeczywistość. Możliwe, że 
tęsknota ta w mniejszym lub większym stopniu realizuje się w akcie twórczym 
artysty, w przeżyciach mistyka itp, a samo poczucie wszechmocy, które w pewnym 
sensie tym stanom towarzyszy, w karykaturalnej postaci występować może u 
dyktatorów, a nawet u bardziej ambitnych biurokratów.
Przyzwyczajeni jesteśmy patrzeć na schizofrenię jak na straszną, tajemniczą 
chorobę dewastującą życie psychiczne milionów młodych ludzi. Olbrzymi wysiłek 
psychiatrów różnych narodowości włożony w poszukiwania etiologii schorzenia jak 
dotąd nie dał żadnych wyników. Zamiast szukać przyczyn schizofrenii - tj. 
rozszczepienia {schiziś), dezorganizacji psychicznej, a w pewnym stopniu też 
biologicznej - w różnorodnych czynnikach zewnętrznych i wewnętrznych, spróbujmy 
zagadnienie odwrócić i zastanowić się, jak się to dzieje, że człowiek zachowuje 
integrację zarówno wewnętrzną, jak i zewnętrzną (ze światem zewnętrznym); jak ta
integracja jest możliwa przy wszystkich wewnętrznych sprzecznościach zarówno 
biologicznych, jak i psychologicznych, tkwiących w człowieku. Można by 
powie-*ieć, że człowiek jest żywym i chyba najlepszym przykładem trzeciej zasady
dialektyki: proces życia i śmierci, procesy anaboliczne i kataboliczne, 
antagonizmy
155
w
układu endokrynnego, układu sympatycznego i parasympatycznego, procesy pobuJ 
dzenia i hamowania, ambiwalencja uczuć, sprzeczność między dążeniami a możli-i 
wościami ich realizacji itd. A do tego dochodzi zachowanie równowagi z 
otoczenieml przede wszystkim społecznym, bo ono jest zasadniczym milieu 
extóoewczłowieka] środowiskiem, które coraz bardziej sią komplikuje i samo coraz
bardziej dezinte gruje. Przy takim odwróceniu zagadnienia należałoby sią raczej 
dziwić, dlaczegtj życie człowieka nie ulega dezorganizacji, dlaczego wszyscy 
wcześniej czy późnię nie stajemy sią schizofrenikami, jakimi mechanizmami 
bronimy sią przed rozbiciem" naszej zorganizowanej i zintegrowanej osobowości. 
Oczywiście, podejście takie byłoby paradoksalne i na pewno dla niejednego 
czytelnika komiczne, ale może wysunięcie takiego aspektu ułatwi zbliżenie nas do
niektórych mechanizmów schizofrenicznych.
Filozofia schizofrenii
Bogactwo i niezwykłość przeżyć, doznań i myśli schizofreników z jednej strony, a
z drugiej - tajemniczość tego świata i oporność schizofrenii wobec wysiłków 
badawczych, zmierzających do wniknięcia w istotę choroby, uprawnia niewątpliwie 
do szukania coraz to nowych ujęć teoretycznego choćby podejścia do tej 
problematyki. Stąd powód podjęcia przedstawionych rozważań.
Obcując ze schizofrenikami, co należy do znacznej części obowiązków psychiatry, 
trudno oprzeć się wrażeniu, że „przefilozofują" oni swoje życie. Gdy większość 
ludzi trzyma się zasady: primum vivere, deinde philosophari, to o 
schizofrenikach śmiało można powiedzieć, że zasadę tę odwrócili.
Sprawy codziennego życia schodzą u nich na daleki plan; są nieważne wobec ogromu
przeżyć i ogólnych zagadnień, które ich trawią. Daje to czasem - z punktu 
widzenia patrzących z zewnątrz-fałszywy obraz uczuciowego otępienia. Nie 
obchodzi bowiem tych chorych los najbliższych ani swój własny; pochłonięci są 
sprawami istoty bytu, sensu wszechświata i swego w nim posłannictwa, walki dobra

Strona 78

Kępiński Rytm życia

ze złem, prawdziwego oblicza rzeczy, które się ukrywa pod pozornym, kataklizmu 
końca świata itp.
Ze względu na różnorodność i bogactwo przeżyć schizofrenicznych trudno jest 
przedstawić pełen ich obraz. Indywidualny i niepowtarzalny charakter historii 
życia każdego z pacjentów, wpływy środowiskowe i kulturowe, konflikty, urazy, 
skrzywienia linii rozwojowej itd. sprawiają, że w każdym wypadku przeżycia 
chorobowe są odmienne. Mimo tych indywidualnych i społecznych różnic istnieją w 
świecie schizofrenicznym cechy wspólne, pozwalające na postawienie rozpoznania 
niezależnie od epoki historycznej, kręgu kulturowego, warstwy społecznej, 
wykształcenia oraz czynników indywidualnych, które w sumie wpływają na 
zróżnicowanie obrazu chorobowego.
Jedną z tych zasadniczych cech można by określić mianem „filozoficzności". 
Określenie takie ludziom, którzy swoje zamiłowania i trudy poświęcili filozofii,
157
może wydać się uwłaczające, w istocie jednak, gdy pamiętamy, że świat 
schizofreniczny jest udręką, a śmierć nieraz wybawieniem, i że świat ten 
odsłania się w olśnieniu, którego grozy czy piękna oddać niepodobna - porównanie
z nim dla tzw. normalnego człowieka jest w pewnym sensie zaszczytem.
Psychiatra musiałby dysponować dostateczną dyscypliną filozoficznego myślenia i 
znajomością filozoficznych systemów, by móc należycie przedstawić filozofię 
schizofreniczną. Może jednak niefachowe nawet ujawnienie problemu zachęci 
filozofów do dyskusji i do zajęcia się przeżyciami schizofreników z 
filozoficznego punktu widzenia, jeśli to w ich przekonaniu okaże się możliwe.
Z dwóch tablic, na których zostało przedstawione przez Mojżesza dziesięcioro 
przykazań, tablica druga, odnosząca się do zwykłych, codziennych, ludzkich spraw
i konfliktów, zajmuje w życiu przeciętnego człowieka znacznie więcej miejsca niż
pierwsza, dotycząca spraw boskich i ostatecznych. Człowiekowi tzw. normalnemu 
trudno oderwać się od konkretności życia. Filozofia wymaga jednak takiego 
oderwania, bo tylko w abstrakcji tworzyć się może ogólny obraz rzeczywistości.
Człowiek posiada zdolność oderwania się od konkretności życia, swobodnego 
poruszania się w przestrzeni i czasie, tworzenia abstrakcyjnych struktur i 
narzucania ich swemu otoczeniu. Za względną wolność od nacisku rzeczywistości 
płaci on ceną oddania się w niewolę struktur własnych lub obcych, które stanowić
mogą jego ukrytą nieraz i nie uświadomioną filozofię życia. Traci on też 
harmonijną łączność z otoczeniem, tak typową dla świata zwierzęcego, która jest 
właśnie zewnętrznym wyrazem postawy konkretnej - wrośnięcia we własne 
środowisko.
W schizofrenii hierarchia wartości ulega odwróceniu. Pierwsza tablica Mojżeszowa
staje się najważniejsza. Schizofrenik może powiedzieć o sobie: „królestwo moje 
nie jest z tego świata". Dzięki temu może społeczność schizofreniczna jest 
znacznie lepsza od społeczności ludzi tzw. normalnych lub znerwicowanych, 
znikają z niej walki o władzę, intrygi, zawiści. Można by mówić o odwrotności 
zasady senatores boni viri, senatus mała bestia. Moment ten odgrywa ważną rolę w
terapii, grupa społeczna chorych działa leczniczo, stąd znaczenie therapia /oc/w
psychiatrii.
Zdolność oderwania się od konkretnej sytuacji, którą uznać można za cechą 
swoiście ludzką i której chyba najpełniejszym wyrazem jest myślenie typu 
matematycznego i filozoficznego, w schizofrenii przemienia się w cechę 
patologiczną, uznaną przez Eugeniusza Bleulera, a za nim przez większość 
psychiatrów, za jeden z jej osiowych objawów. Autyzm polega na odcięciu się od 
konkretności życia. Proces współdziałania z otoczeniem, w którym pod wpływem 
sygnałów świata zewnętrznego własne struktury ulegają ustawicznemu 
przekształcaniu, zmienia się w autonomiczny rozwój struktur własnych, niezależny
zarówno od otoczenia, jak i od samego chorego.
158
Wżyciu codziennym przykładem takiego autonomicznego rozwoju jest marzenie senne.
W czasie snu kontakt z otoczeniem zostaje również przerwany. Obrazy marzenia 
sennego pomimo swej zmysłowej konkretności są o tyle abstrakcyjne, że nie 
związane z otaczającą rzeczywistością. A gdy nawet się z nią wiążą, to sygnały 
otoczenia ulegają całkowitemu przekształceniu i zostają przerobione w mniej lub 
bardziej fantastyczną treść rzeczywistości snu.
Pewien stopień autyzmu jest koniecznym warunkiem myślenia abstrakcyjnego. Samo 
zresztą słowo abstrahere oznacza oderwanie się, przeciwnie niż concrescere, 
wspólne z otoczeniem wzrastanie. Postawę abstrakcyjną należy uznać za swoiście 
ludzką. W świecie zwierzęcym natomiast dominuje postawa konkretna.
Zachowanie się zwierząt można by ująć w dwa zasadnicze kierunki ruchu „do" i 
„od" źródła bodźca. W pierwszym wypadku zbliżenie się do świata otaczającego 
przynosi przyjemność zaspokojenia podstawowych potrzeb i poczucie 
bezpieczeństwa. W drugim zagraża cierpieniem, a nawet całkowitym zniszczeniem. 

Strona 79

Kępiński Rytm życia

Zależnie od zasadniczego kierunku ruchu świat jest przyjazny i „macierzyński" 
lub wrogi, budzący lęk i agresję. W każdym wypadku jednak jest on konkretny, 
namacalny, przyjazny lub przykry w zetknięciu. Dopiero u człowieka rozwija się w
pełni trzeci kierunek mchu, który określamy wektorem „nad". Bogactwo i 
różnorodność form ruchowych jest tu znacznie większa. Są to formy o najwyższej 
precyzji, przede wszystkim ruchy manualne i mowa. Dzięki nim człowiek może 
przekształcać swoje środowisko, narzucać mu swoją własną strukturę, staje się 
jego władcą. Zanim jednak przystąpi do działania, musi tę strukturę stworzyć, co
wymaga oderwania się od konkretnej sytuacji, choćby chwili namysłu, 
uporządkowania swoich przeżyć tak, by z nich powstał plan aktywności.
Plan jest tym rozleglejszy czasowo i przestrzennie, im większe jest oderwanie od
sytuacji konkretnej. Na ogół rzadko patrzy się w gwiazdy i ustawia siebie w 
perspektywie kosmosu. Każdy dzień zmusza do aktywności, w jego konkrecie 
sprawdza się tworzone przez siebie struktury. Wynika stąd, że nie mogą one 
zbytnio odbiegać od rzeczywistości, są ograniczone w miejscu i czasie do 
aktualnej sytuacji, te zaś, które za daleko sięgają, stają się nierealne. 
Wprawdzie człowiek prawdopodobnie dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem 
zwierzęcym rozwojowi układu nerwowego ma nieograniczone wprost możliwości 
rzutowania się w przestrzeni i czasie i tworzone przez niego struktury wybiegają
w nieskończoność, poza konkretny punkt jego aktualnej sytuacji, to jednak w 
ciągu życia tworzy się u niego swoista hierarchia wartości, według której 
struktury bliższe i tym samym posiadające większe prawdopodobieństwo realizacji 
stają się ważniejsze od odległych, co wyrazić można lapidarnym stwierdzeniem, iż
„koszula bliższa jest ciału".
Nie wdając się w genezę schizofrenicznego autyzmu, można przyjąć na pod-
159
stawie obserwacji pacjentów już w toku choroby, iż wskutek oderwania sią od 
rzeczywistości zatraca się wspomniana hierarchia wartości, a z nią zaciera się 
wytworzona w ciągu życia struktura czasowa i przestrzenna, inaczej mówiąc, u 
schizofrenika „koszula nie jest bliższa ciału". Dla niego sprawy odległe w 
czasie i miejscu, tyczące się losów świata, całej ludzkości, narodów, religii są
niejednokrotnie bez porównania ważniejsze niż jego sprawy osobiste.
Jeden z chorych Kliniki Psychiatrycznej AM w Krakowie przeżywał tę zdolność 
rzutowania się w czasie i przestrzeni w sposób prawie zmysłowy. Z niesłychaną 
szybkością przenosił się on z odległej przeszłości w daleką przyszłość i czuł 
się tak, jakby dany moment czasu był w rzeczywistości aktualny. Zmieniał się 
więc w subiektywnym odczuciu w małego chłopca, to znów starca. Podobnie 
podróżował w przestrzeni, miał wrażenie, że unosi się nad kulą ziemską i może 
zatrzymać się w dowolnym miejscu: być raz w preriach Australii, to znowu na 
piaskach Sahary, na ulicach Paryża, na Korsyce za czasów Napoleona, Plastyczność
przeżyć była tak duża, że przesłaniała całkowicie realną sytuację chorego. 
Przeżywane obrazy nie miały charakteru wyobrażeń czy wspomnień; zostały one 
całkowicie wyrzucone, podobnie jak to się dzieje w marzeniu sennym, w przestrzeń
zewnętrzną. Struktury stały się autonomiczne, tj. została przerwana więź łącząca
je z ich twórcą, znalazły się na zewnątrz i dzięki temu nabrały cech 
rzeczywistości, a nie czegoś, co z wewnątrz pochodzi, co zależy od naszych 
myśli, uczuć, marzeń, woli, a tym samym jest subiektywne, a nie obiektywne.
Granica, która oddziela świat własny od świata otaczającego, subiektywne od 
obiektywnego, a którą można by porównać do błony komórkowej oddzielającej istotę
żywą od jej środowiska i która daje człowiekowi poczucie własnej odrębności, 
zostaje w schizofrenii przerwana. Własne konstrukcje myśli, uczuć, marzeń itd. 
swobodnie przedostają się na zewnątrz i przeistaczają świat zewnętrzny w sposób 
bardziej abstrakcyjny lub bardziej zmysłowy; w pierwszym wypadku mówi się o 
urojeniach, w drugim - o omamach. W słabym stopniu projekcja taka zdarza się też
u tzw. normalnych ludzi, gdy pod wpływem np. strachu widzą rzeczy, których nie 
ma w rzeczywistości, w myśl powiedzenia, że „strach ma wielkie oczy", lub gdy 
własne stany emocjonalne przypisują postaciom ze swego otoczenia. Jest to znane 
Freudowskie równanie: „ja nienawidzę = on mnie nienawidzi". W schizofrenii 
jednak treści wewnętrzne, jak w komórce, której błona komórkowa została 
uszkodzona, rozpływają się w otoczeniu.
Przenikanie obu światów, wewnętrznego i zewnętrznego, jest obustronne. 
Schi-zofrenik z łatwością przenika cudze myśli, odczytuje, co w środku się 
dzieje, Ding an sich dla niego nie istnieje, kieruje on cudzą wolą, zjawiskami 
przyrody, wypadkami politycznymi, losami ludzkości, a nawet całym wszechświatem,
uzyskuje
160
boską wszechmoc. On sam jednak jest sterowany tajemniczymi siłami, wrogowie 
odczytują jego myśli, wydają sprzeczne z jego wolą rozkazy, staje się bezwolnym 
automatem, wskakują w niego obce istoty: bóg, szatan.bohaterowie, zbrodniarze, 

Strona 80

Kępiński Rytm życia

zwierzęta, potwory, nie jest już więcej sobą. Raz jest on na górze, a raz pod 
spodem, wszechmocny podmiot i bezwolny przedmiot.
Według współczesnych poglądów biochemicznych życie polega na ustawicznym 
procesie wymiany substancji i energii między żywym ustrojem a środowiskiem. 
Gdyby oznaczyć za pomocą radioaktywnych atomów substancje chemiczne, z których 
zbudowany jest organizm, toby się można łatwo przekonać, że w stosunkowo krótkim
czasie nic z nich nie pozostało, organizm się zdematerializował, w tym sensie, 
że żaden element substancji czy energii w nim nie pozostał, wszystkie zostały 
zastąpione nowymi. To, co zostało, to struktura, idea lub plan budowy, swoisty 
dla danej żywej istoty. Na poziomie integracji biochemicznej planem takim jest 
struktura chemiczna kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA), z którego zbudowane są 
geny, a który stanowi model budowy cząsteczek białek organizmu. By jednak plan 
mógł być w czyn wprowadzony, musi istnieć stała wymiana substancji i energii 
między komórką a jej środowiskiem; w wymianie tej błona komórkowa odgrywa 
istotną i aktywną rolę, dokonuje selekcji między tymi elementami, które do 
budowy się nadają, a tymi, które są zbyteczne lub wręcz szkodliwe. Zniszczenie 
jej prowadzi do chaosu, który się kończy śmiercią komórki.
Poczucie granicy oddzielającej świat własny od otaczającego jest istotnym 
elementem przeżyć każdego człowieka. Granice kurczą się w smutku, zostaje się 
sam na sam ze swą troską, a rozszerzają się z radości ("świat do radosnego 
należy"), są bardziej przepuszczalne, gdy się ma oczy i uszy na wszystko 
otwarte, lub bardziej zamknięte, gdy snuje się własne marzenia czy myśli. Zawsze
jednak odczuwa się, że coś jest na zewnątrz, a coś wewnątrz. To, co jest na 
zewnątrz, nie może przeniknąć do naszego wnętrza, i na odwrót, my musimy 
zadowolić się zewnętrzną tylko aparycją przedmiotów otoczenia. Człowiek dąży 
jednak do ujawnienia, a nawet narzucenia otoczeniu tego, co sam przeżywa: swej 
własnej struktury, i nie zadowala się tylko zewnętrznym wyglądem przedmiotów, 
ale stara się je przeniknąć, wniknąć do ich wnętrza. Zwykle je przy tym 
uszkadza, podobnie jak dziecko, które niszczy lalkę, by zajrzeć do jej środka. 
Trapi go myśl, która jest może ważnym momentem w rozwoju nauki i sztuki, że to, 
co widzi i słyszy, to jeszcze nie wszystko, że pod zewnętrznym obrazem 
rzeczywistości ukrywa się inny, prawdziwy. Tęskni też za wyjściem z zamykających
go granic, za zespoleniem się z otaczającym światem, czy to w formie miłości do 
drugiego człowieka, przeżycia mistycznego, czy też chwili olśnienia 
artystycznego, naukowego itp.
Świat schizofrenika wypełnia się tym, co nie stanowi zwykłej aparycji świata:
 ~ Anus mundi
tajemniczymi siłami, niewidzialnymi promieniami, śledzącymi oczyma, głosami 
rozkazującymi i potępiającymi, niezwykłymi postaciami - duchów, aniołów, 
diabłów, umarłych. Z twarzy bliskich mu osób opadają maski, widzi on ich 
prawdziwe oblicze, czasem niezwykle piękne, a czasem potworne. Nie trzeba 
dodawać, że są to twory jego własnego świata, które na skutek przerwania granicy
przedostały sią w świat zewnętrzny i nabrały cech obiektywnej rzeczywistości.
Paradoks schizofrenicznego autyzmu polega na tym, że odcinając sią od kontaktów 
ze światem otaczającym, stwarzając coraz grubszą przeszkodę między nim a sobą, 
chory doprowadza w końcu do przerwania normalnej granicy, dzięki czemu przenika 
w świat otaczający, poznaje jego „prawdziwe" oblicze, a świat otaczający wnika w
niego, odczytuje jego myśli, kieruje nimi, zmusza do dziwnych czynów i słów, 
chory traci władzę nad sobą.
Podobnie jak zniszczenie błony komórkowej prowadzi do zniszczenia zarówno 
morfologicznej, jak funkcjonalnej struktury komórki, tak w autystycznym 
oderwaniu się od świata otaczającego i przeciwstawieniu się prawu ustawicznej 
wymiany ze środowiskiem, gdy dojdzie się do momentu szczytowego, w którym 
granica oddzielająca od świata zewnętrznego zostaje przerwana, następuje w 
pierwszym momencie chaos. Chory jest owładnięty sprzecznymi myślami, wrażeniami,
uczuciami. Słabe wyobrażenie o tym stanie dezintegracji świata własnego i 
otaczającego dają przeżycia przed zaśnięciem, których nasilenie jest wprawdzie 
znacznie słabsze, ale istota podobna: tworzące się struktury marzenia sennego 
mieszają się i wzajemnie rozbijają ze strukturami gasnącej rzeczywistości na 
jawie.
Rozbicie porządku dotychczasowego świata, który, jaki był, ale był, łączy się z 
potwornym uczuciem lęku. Tylko w dalekim przybliżeniu można się w niego wczuć, 
wyobrażając sobie, że wszystko wewnątrz i wokół staje się inne. Nie jest się już
sobą, bo straciło sią własną strukturą i granicę oddzielającą to, co wewnątrz, 
od tego, co na zewnątrz. Zależnie od przelatujących uczuć i myśli jest się co 
chwila kimś innym. Nie są to zmiany przymiotnikowe, odczuwane w mniejszym lub 
większym stopniu przez każdego człowieka, gdy wydaje mu się, że jest mądry, to 
znów głupi, dobry - zły, piękny - szkaradny, ale też zmiany podmiotowe: jest sią
zupełnie kimś innym, nie tym samym człowiekiem, a czasem w ogóle nie 

Strona 81

Kępiński Rytm życia

człowiekiem, ale bogiem, szatanem, zwierzęciem, martwym przedmiotem. Traci sią 
władzę nad własnymi aktami psychicznymi i ekspresją ruchową i słowną. Wskutek 
tego prawdopodobnie przestają one być własnymi myślami, uczuciami, ruchami i 
słowami. Powstaje przekonanie, że są narzucone z zewnątrz, że sią jest 
sterowanym przez tajemne siły, gdyż nagle ręka wykonuje ruch, którego nie 
chciało się wykonać, usta wypowiadają słowa, których nie chciało się 
wypowiedzieć, czuje się nienawiść
162
do osoby, którą się kocha, snuje się myśli, jakich samemu nigdy by się nie 
potrafiło wymyślić.
Rozbija się też struktura świata zewnętrznego. Znika utworzony w ciągu życia 
porządek czasowo-przestrzenny, dzięki któremu jedne rzeczy są bliższe, a inne 
dalsze; przeszłe miesza się z teraźniejszym i przyszłym, bliskie z dalekim. W 
stosunku do ludzi zaciera się hierarchia dystansów, która w języku wyraża się 
strukturą zaimka osobowego; ja, ty, on, my, wy, oni - upraszcza się do ja - oni.
Oni patrzą, robią dziwne miny, szepcą. Na skutek przerwania granicy oni 
przenikają do wnętrza chorego, nadają mu myśli, kierują aktami woli. Z drugiej 
jednak strony znika granica przedmiotów, widzi się ich wnętrze, istotę rzeczy, 
można w nie przenikać, nimi kierować, budzi to uczucie boskiej wszechwiedzy i 
wszechmocy.
Przychodzi jednak moment olśnienia, gdy z tego przerażającego chaosu zjawisk 
nowych i niezwykłych wyłania się konstrukcja zachwycająca na swój sposób 
logiczną precyzją. Wszystko łączy się w spoistą całość, nie ma zjawisk 
przypadkowych ani obojętnych, najmniejsza rzecz ma swój sens, wszystko coś 
oznacza i wszystko chorego dotyczy. Psychiatra mówi o powstaniu systemu 
urojeniowego.
Wśród różnorakiej tematyki urojeniowej stosunkowo często powtarzają się trzy 
wątki, które można by określić jako kosmologiczny, eschatologiczny i 
charyzmatyczny. Kosmologia schizofreniczna polega na tym, że chory jest 
pochłonięty sprawami wszechświata, ludzkości, narodów. Stwarza własne koncepcje 
istoty i sensu kosmosu. W szczególności walka dobra ze złem wysuwa się w tych 
koncepcjach na plan pierwszy. Sprawy ostateczne, apokaliptyczne wizje końca 
świata, sądu ostatecznego, raju czy piekła, krwawych wojen, zaciętych walk 
między stronnikami dobra i zła itp. zajmują znaczną część schizofrenicznych 
urojeń. Możliwe, że eschatologia schizofreniczna wynika z rozpadu własnego 
świata, z własnym światem ginie cały kosmos.
W olśnieniu schizofrenicznym chory nagle widzi sens własnego życia i swoje 
posłannictwo. Wszystko staje się nieważne wobec tego najwyższego celu, który 
odtąd będzie mu przyświecać. Niekiedy cel ten jest społecznie pozytywny, co 
zostało przez Brzezickiego określone jako schizophrenia paradoxalis socialiter 
fausła. Chory poświęca wszystkie myśli dla stworzenia wielkiego dzieła swego 
życia, np. charytatywnego, jak Brat Albert, artystycznego, jak Strindberg, 
Monsiel, lub filozoficznego, jak przypuszczalnie Comte. Częściej na otoczeniu 
charyzmatyka schizofreniczna sprawia wrażenie nieszkodliwej lub szkodliwej 
dziwaczności, jak w wypadku jednego z chorych krakowskiej kliniki, który dla 
ratowania ludzkości przed grożącym końcem świata uciął sobie palec u nogi, lub 
gdy chory, walcząc o spełnienie swej misji, natrafia na opór otoczenia, które go
nie rozumie i w jego przeświadczeniu prześladuje.
163
Powstaje pytanie, czy przedstawione tu szkicowo problemy świata 
schizofrenicznego mają coś wspólnego z tematyką i metodą myślenia 
filozoficznego. Psychiatrze trudno na to pytanie odpowiedzieć i potrzebna mu 
jest pomoc filozofa. Wydaje sią, że następujące momenty mogą okazać się zbieżne:
1  - oderwanie od konkretu i dzięki temu większa łatwość poruszania się na 
współrzędnych przestrzeni i czasu;
2 - dążenie do przekroczenia granicy oddzielającej człowieka od jego otoczenia, 
stąd też szukanie istoty rzeczy, niezadowaianie się zewnętrznym ich wyglądem;
3 - skłonność do tworzenia struktur integracyjnych i narzucania ich otaczającemu
światu, dzięki czemu rzeczywistość nabiera cech logicznych związków 
przyczynowych;
4  - większe zainteresowanie sprawami zasadniczymi i ostatecznymi, na niekorzyść
spraw codziennych i zwykłych.
Nikt nie ma wątpliwości, że schizofrenia jest chorobą; przemawia za tym choćby 
ogrom cierpienia ludzi nią dotkniętych. Jednakże nie można zaprzeczyć, że w 
chorobie tej jest coś wzniosłego, mianowicie to, że cechy swoiście ludzkie 
ulegają w niej katastroficznemu przerostowi.
Człowiek stary i lekarz
Wielu psychoterapeutów uważa, że zaawansowany wiek uniemożliwia stosowanie 
psychoterapii. To stanowisko może być słuszne z punktu widzenia autorów 

Strona 82

Kępiński Rytm życia

określonej metody psychoterapeutycznej, zwłaszcza jeśli jest ona zbyt 
skomplikowana lub gdy zakłada zbyt ambitne cele, np. zmianą struktury 
osobowości; wówczas na pewno ta metoda leczenia nie nadaje się dla ludzi 
starych, nie mogą się oni bowiem zmienić. Ale z punktu widzenia chorego takie 
stanowisko nie jest słuszne, nawet nie jest ludzkie, gdyż - jakkolwiek by było -
właśnie człowiek stary potrzebuje wsparcia psychicznego. Rozumiejąc przez 
psychoterapie, leczenie za pomocą oddziaływania psychicznego, można ją bez 
zastrzeżeń stosować u ludzi starych.
Pierwszym i podstawowym warunkiem każdej psychoterapii jest chęć zbliżenia sią i
poznania chorego. Już w toku psychoterapii zbliżenie to przybiera charakter 
swoistej więzi emocjonalnej (określanej w jązyku fachowym jako transference 
-przeniesienie - w odniesieniu do uczuć chorego wobec lekarza, a 
countertransfe-rence - przeniesienie zwrotne - w odniesieniu do uczuć lekarza 
wobec chorego); poznanie chorego w ciągu kolejnych z nim spotkań staje sią coraz
bogatsze, nowe horyzonty sią otwierają i wciąż w innym świetle sią on 
przedstawia, co niezmiernie wzbogaca wiedzą lekarską o ludzkiej naturze, a dla 
chorego jest jednym z ważnych czynników terapeutycznych w myśl delfickiej zasady
gnothi seauton.
Na początku musi jednak być chąć zbliżenia sią do człowieka starego. I tu trzeba
być szczerym wobec samego siebie; nie zawsze ta chąć istnieje; pozorna 
życzliwość maskuje myśli typu: „on już swoje przeżył", „specłatad coelum", „mój 
czas i wysiłek przydałby sią bardziej komuś młodszemu". Podobne myśli, choćby 
najgłębiej ukrywane, z góry przekreślają korzystny efekt psychoterapii.
Oddziaływanie psychiczne wymaga szczerości; jeśli mamy komuś naprawdę pomóc, 
musimy tego rzeczywiście chcieć. W innych rodzajach leczenia ta pierwsza 
intencja nie odgrywa istotnej roli, gdyż najważniejsze jest w nich samo 
działanie manualne lub farmakologiczne, natomiast w psychoterapii wszystko, co 
sią dalej
165
dzieje między chorym a lekarzem, dokonuje się na tym zasadniczym tle jego 
stosunku uczuciowego do chorego. Gdy jest on negatywny, wszystkie słowa, gesty, 
wyraz twarzy stają się fałszywe; chorego trudno tu oszukać, wyczuwa on fałszywą 
maską lekarza.
Podczas rozmów z chorym wyłaniają się jego zasadnicze problemy życiowe. Dla 
każdego człowieka będą one oczywiście inne, ale mimo indywidualnych różnic 
istnieje pewna ich swoistość związana z wiekiem. Inne są problemy dzieciństwa, 
inne wieku młodzieńczego, a inne - wieku dojrzałego. Następujące problemy można 
by uznać za osiowe w starości: samotność, wiek, bilans życiowy, ciało, śmierć.
Model życia naszej cywilizacji, według którego wydajność {efficiency) jest 
najwyższą miarą wartości człowieka, nie sprzyja ludziom starym. Naturalnym 
porządkiem rzeczy z wiekiem maleje ogólna sprawność ustroju, a z nią wydajność 
pracy i wysiłku. Można widzieć dzisiaj wielu ludzi starych, którzy z najwyższym 
wysiłkiem starają się dorównać młodym energią, wydajnością pracy, a nawet 
wyglądem zewnętrznym. Wiedzą oni doskonale, że gdy przestaną być wydajni, staną 
się niepotrzebni. A niepotrzebni mogą odejść, są skazani na samotność.
Dość często u ludzi starych obserwuje się hiperkompensacyjną, nadmierną 
aktywność. Taki krzątający się, wiecznie zaaferowany staruszek broni się 
nieustanną aktywnością przed uczuciem pustki, niepotrzebności i samotności. Na 
starość nie nadąża się już za szybkimi zmianami otaczającego świata. Staje się 
on coraz bardziej niezrozumiały, obcy i zimny. Coraz częściej wynurzają się z 
zapomnienia obrazy z dawnych czasów, gdy było się młodym i gdy świat pociągał, a
nie odpychał.
Świat rzeczywisty ustępuje przed światem wspomnień. Gdy lekarz znajdzie chwilę 
czasu, aby posłuchać wspomnień swego starego pacjenta, sam często może 
dowiedzieć się wielu interesujących rzeczy, a u chorego zmniejszy on poczucie 
samotności. Ktoś jest gotów wejść w jego świat przeszłości; nie jest się już w 
nim całkiem samotnym. Słuchający jest łącznikiem między światem dawnym a 
obecnym. Świat teraźniejszy, rzeczywisty, staje się mniej obcy i zimny, gdyż 
jest w nim osoba, która rozumie przeszły świat starego człowieka. Człowiek stary
nie czuje się już tak niepotrzebny, gdyż zainteresowanie słuchającego wskazuje 
na to, że jego doświadczenia życiowe mogą się komuś przydać. ¦ Jest chyba 
truizmem stwierdzenie, że wiek kalendarzowy nie odpowiada wiekowi subiektywnemu 
i że człowiek ma tyle lat, na ile się czuje. Zawsze spotykało się i spotyka 
„młodych staruszków" i młodzieńczych, pełnych werwy starców. Wiek subiektywny 
zależy od wielu czynników, przede wszystkim od dynamiki życiowej. Normalne jej 
oscylacje sprawiają, że raz czujemy się radośni, pełni energii i chęci do życia,
słowem - młodzi, to znów smutni, przybici, nie widzący przed sobą
166
przyszłości, czyli starzy. Oscylacje polegają na odchyleniach od podstawowego 

Strona 83

Kępiński Rytm życia

poziomu dynamiki życiowej, który u jednych ludzi bywa wyższy, u innych niższy, 
co w znacznym stopniu determinuje ich subiektywne poczucie wieku. Zagadnieniem 
wymagającym jeszcze zbadania jest określenie wzajemnych korelacji wieku 
kalendarzowego z wiekiem biologicznym i z wiekiem subiektywnym. Pomijając 
wspomniane okresy depresji (zmniejszonej dynamiki życiowej), można stwierdzić, 
że większość ludzi czuje się znacznie młodziej, niż na to wskazuje ich wiek 
kalendarzowy.
Wiek subiektywny jest ważną składową własnego autoportretu (self-conceptj. Obraz
samego siebie formuje się ostatecznie w późnych latach młodzieńczych. Oczywiście
zmienia się on później zależnie od wahań nastroju i od różnych okoliczności 
życiowych (klęsk, sukcesów itp.), ale jego zasadniczy zrąb pozostaje niezmienny.
Subiektywne odczucie własnego wieku jest dość mgliste, można jednak zaryzykować 
pogląd, że jakieś pierwotne poczucie własnego wieku zatrzymuje się na okresie 
ostatecznego formowania się własnego autoportretu, czyli na latach późnej 
młodości. Oczywiście w miarę narastania lat kalendarzowych coraz częściej 
odczuwa się niezgodność między wiekiem subiektywnym, utrwalonym w okresie 
ostatecznego formowania się własnego obrazu, a wiekiem rzeczywistym.
W pewnych okresach życia, np. u kobiet w okresie klimaksu, a u mężczyzn około 
czterdziestki, gdy przekraczają przysłowiową „smugę cienia", różnicę tę odczuwa 
się szczególnie boleśnie. Jest ona przyczyną wielu frustracji, choćby tak 
pospolitych, jak ta, o której mówią słowa znanego wiersza Asnyka: Gdybym był 
młodszy, dziewczyno... Ludzie starzy, uciekając we wspomnieniach w świat 
przeszłości, widzą siebie młodszymi. Uświadomienie sobie wieku rzeczywistego 
jest dla nich nieraz bolesne. Lekarz powinien zawsze o tym pamiętać i starać się
patrzeć na nich ich własnymi oczyma, a nie przez dokument metryki urodzenia. 
Starając się wejść w świat wspomnień swego sędziwego pacjenta, lekarz tym samym 
jakby go odmładza, co nie jest bez znaczenia dla samopoczucia psychicznego, a 
nawet fizycznego.
Jeszcze jeden wzgląd nie pozwala na traktowanie pacjenta geriatrycznego według 
metryki urodzenia, mianowicie w każdej chorobie występuje zjawisko regre-sji. 
Człowiek chory czuje się po trosze jak dziecko: szuka pomocy, opieki, czułości. 
Pacjent geriatryczny nie jest tu wyjątkiem i często można usłyszeć, jak mówi on 
o swoim lekarzu, nieraz człowieku młodym: „to mój ojciec"; jest to może 
najwyższa pochwała, jaka może spotkać lekarza.
Indywidualnego życia nie można rozpatrywać, nie uwzglądniając jego współrzędnych
przestrzeni i czasu. Zagadnienie biologicznego czasu jest w ostatnich latach 
tematem bardzo interesujących badań. W życiu człowieka ważną rolę odgrywa
167
odczuwanie przez niego własnej przeszłości i przyszłości. Stosunek obu odcinków 
czasowych różnie sią przedstawia w różnych okresach życia. Jak wiadomo, młodzi 
żyją przyszłością, starzy przeszłością. O tej banalnej prawdzie nieraz 
zapominają psychoterapeuci, starając się np. u ludzi młodych koncentrować się na
ich przeżyciach z dzieciństwa, gdy ci prą ku przyszłości, a u ludzi starych 
niezbyt chętnie zatrzymują się nad ich dzieciństwem i młodością, choć oni sami 
właśnie w tym okresie znajdują siły do przetrzymania przykrej teraźniejszości.
W życiu przychodzi czas, gdy odcinek przeszłości zaczyna wyraźnie przeważać nad 
odcinkiem przyszłości. Wówczas po raz pierwszy zaczyna się robić „bilans życia".
Wydaje się, że moment ten nastaje wcześniej u mężczyzn (około 40 roku życia), 
niż u kobiet (w okresie klimaksu). Twierdzenie to wymagałoby jednak 
gmntowniejszego zbadania. Człowiek stary ma już niejeden „bilans życia" poza 
sobą; przez wiele lat dzielących go od wspomnianego przełomu zdążył się on 
przyzwyczaić do różnorodnych ocen swego życia. Przyzwyczajenie się do oceny 
własnego życia, która z reguły nie wypada zbyt korzystnie, łączy się z 
przyjęciem postawy pewnego dystansu wobec samego życia. Życie nie jest już takie
„na serio", jak w okresie młodości i dojrzałości. Jak w latach dziecinnych, 
zaczyna ono nabierać posmaku zabawy. Dlatego może dzieci często łatwiej znajdują
wspólny język z dziadkami niż z rodzicami. Mimo znacznie większej różnicy wieku,
łączy ich wspólna postawa „na niby", postawa zabawy, którą jedni przybierają 
przed wejściem na arenę życia, a drudzy po zejściu z niej.
W rozmowach z pacjentem geriatrycznym należy wczuć się w tę swoistą filozofię 
starości i w spojrzenie na życie sub specie aeterniłatis. A gdy chory zbyt 
boleśnie odczuwa swój bilans życia, świadczy to zwykle o tym, że jeszcze nie 
dojrzał on do swego wieku. Pod wpływem rozmów z lekarzem bilans życia pacjenta 
staje się mniej negatywny; łatwiej wówczas spojrzeć z dystansem na własne życie.
Na starość ciało staje się coraz bardziej źródłem udręki. Stawia ono coraz 
większy opór swoją małą sprawnością, niezręcznością i nieporadnością. Traci się 
nad nim władzę. Odpadają już rozkosze stołu i łoża. Natomiast tęskni się za tym,
co zmniejsza ból i cierpienie. Na nocnym stoliku gromadzi się coraz .więcej 
buteleczek i pudełek z lekarstwami, a wizyty lekarza są mile widziane. Gdy on 

Strona 84

Kępiński Rytm życia

przychodzi, budzi nadzieję zmniejszenia udręki ciała. Nie zawsze jednak lekarz 
może wiele pomóc obiektywnie. Narządy ciała są już zużyte, skomplikowane 
mechanizmy ustroju z lada błahej przyczyny ulegają dekompensacji. Nierzadko 
lekarz jest sam zdumiony, że chory wrócił do zdrowia, choć wedle wszelkich 
obiektywnych danych powinien raczej nie żyć.
Niekiedy drobnymi środkami leczniczymi osiąga się znaczne efekty. Do pewnego 
stopnia przypomina to sytuację w szpitalnych „rewirach" hitlerowskich obozów
168
koncentracyjnych, już z tego okresu, gdy były one opanowane przez więźniów 
politycznych. Tam też minimalnymi środkami leczniczymi przywracano chorych do 
życia. W starości, podobnie jak w sytuacjach granicznych (np. obozu 
koncentracyjnego), a także w niemowlęctwie, zatem gdy życie rozgrywa się na 
krawędzi śmierci, dramatycznie ujawnia się zjawisko jedności psychofizycznej. 
Załamanie się psychiczne jest wówczas równoznaczne z załamaniem fizycznym i 
nieraz prowadzi do śmierci. Gdy ustrój jest silniejszy, wówczas rozłącza się 
subiektywne od obiektywnego, tj. psychiczne od somatycznego. Odnosi się nieraz 
złudne wrażenie, że subiektywne (podmiot, „ja") rządzi obiektywnym (przedmiotem,
ciałem).
Stosunek człowieka do śmierci jest na ogół ambiwalentny. Budzi ona lęk, ale też 
tęsknotę. Chyba nie ma ludzi, którzy by nigdy w życiu nie marzyli o śmierci i 
nie widzieli w niej jedynego rozwiązania. Im śmierć jest dalej, tym łatwiej się 
z nią flirtuje. Młodzi łatwo ryzykują swe życie, aby zaspokoić heroiczne 
skłonności, na ogół też łatwiej niż starzy usiłują skończyć ze sobą w okresach 
załamań. Liczba zamachów samobójczych zazwyczaj maleje w tych okresach, gdy 
śmierć jest blisko (np. podczas wojen czy kataklizmów przyrody). Wśród ludzi 
starych zdarzają się samobójstwa, ale ich przyczyną jest zazwyczaj poczucie 
samotności, niepotrzebno-ści, ujemnego bilansu życiowego. Podobnie jak wielu 
chorych na raka nie dopuszcza do siebie myśli, że są dotknięci nieuleczalną 
chorobą, tak i ludzie starzy odrzucają od siebie myśl, że ich niedaleka 
przyszłość zamyka się śmiercią. Krzątają się koło codziennych spraw, martwią się
tym, co będzie za kilka czy kilkanaście lat, mimo że istnieje znikoma możliwość 
doczekania przez nich tego odległego czasu, żyją w urojonych lękach, że grozi im
nędza, chowają niepotrzebne rzeczy na „gorsze" czasy, które mogą nastąpić, itp. 
Wszystkie te drobne troski i zmartwienia, często urojone, bronią ich przed 
perspektywą śmierci.
Choć nieraz wydają się one śmieszne, nie należy ich lekceważyć; dla chorego są 
ważne i koło nich koncentrują się jego myśli i uczucia. Gdy lekarz tych skarg 
cierpliwie wysłucha, chory odczuwa ulgę, że mógł się przed kimś uskarżyć, że 
jego zmartwienia potraktowano na serio, że jego piany i projekty jeszcze się 
liczą. Czarna ściana śmierci, przed którą stoi stary człowiek i przed którą 
broni się niejednokrotnie niedorzeczną i śmieszną krzątaniną, kłopotaniem się i 
drobnymi zmartwieniami, oddala się wówczas, gdy drobne plany i aktywności 
zostaną akceptowane, a tym samym włączone w krąg społecznej rzeczywistości. To 
bowiem, co jest nierzeczywiste, ma zawsze większe wymiary i powoduje większe 
perturbacje psychiczne niż to, co się opiera na realności. Należy zawsze mieć 
szacunek dla drobnych trosk starego człowieka, one bowiem stanowią nieraz jedyny
sens jego życia i przy tym życiu go trzymają. Niekiedy utrata ukochanego pieska 
przyspiesza śmierć jego właściciela. Czasem pod wpływem rozmowy ze starym 
człowiekiem
169
także lekarz uczy się inaczej patrzeć na swoje ambicje, kłopoty i plany. Zapewne
różnica między jego poważnymi sprawami a niepoważnymi troskami człowieka starego
nie jest tak wielka, jakby się zdawało.
Czas poświęcony ludziom starym nigdy nie jest stracony dla lekarza; nieczęsto 
może on skorzystać z innych okazji - zarówno w celu pogłębienia swej wiedzy, jak
i życiowej mądrości - tyle, co z kontaktu z chorym. A dla człowieka starego 
lekarz jest nieraz jedyną osobą, która chce go zrozumieć i która jest mu 
naprawdę życzliwa; dzięki niej wraca nieraz już utracona chęć życia. Obowiązkiem
lekarza zaś jest bronić życia, choćby już nawet obiektywnie niewiele możliwości 
zostawało.
Alkohol
Psychiatra, mając przed sobą alkoholika, któremu chce pomóc, stawia sobie 
przecie wszystkim pytanie, dlaczego on pije. Od umiejętności znalezienia 
odpowiedzi na to pytanie zależą w znacznej mierze wyniki leczenia. Znając bowiem
przyczyną, można niejednokrotnie zredukować napięcie emocjonalne z nią związane,
a tym samym zmniejszyć u chorego głód alkoholu.
Znalezienie odpowiedzi nie jest jednak sprawą łatwą, o czym choćby świadczy to, 
że w leczeniu alkoholizmu dominuje wzmocnienie negatywne, tj. używanie alkoholu 
kojarzy się w terapii z przykrymi następstwami (np. podając choremu anticol), by

Strona 85

Kępiński Rytm życia

w ten sposób alkohol obrzydzić. Znacznie lepsze wyniki dawałoby jednak 
wzmocnienie dodatnie, tzn. stworzenie takich sytuacji, w których nieużywanie 
alkoholu byłoby dla chorego połączone z przyjemnością. Sytuacje tego typu 
powstają niekiedy bez udziału lekarza, np. alkoholik przestaje pić na wycieczce,
czy też po zakupie samochodu, bądź znalazłszy sobie jakieś pasjonujące zajęcie 
itp. W takich wypadkach - wycieczka, samochód, hobby itp. - zmniejsza się dolor 
existentiae, który tkwi u podioża alkoholizmu.
Ten „ból istnienia", który może jest cechą swoiście ludzką, człowiek zawsze 
starał się w jakiś sposób zmniejszyć; jednym z najstarszych i najprostszych 
sposobów był i jest alkohol. Obowiązkiem psychiatry jest znaleźć u człowieka, 
który stał się jego pacjentem, swoistość tegoż „bólu istnienia", by móc w ten 
sposób choć trochę go zredukować. Etiologia jest tu wieloczynnikowa i - jak 
zawsze w psychiatrii - trzeba się jednocześnie poruszać na trzech płaszczyznach:
biologicznej, psychologicznej i socjologicznej. Niełatwo jest ustalić hierarchię
ważności różnych czynników; bezsprzecznie wśród nich niemałą rolę odgrywają 
czynniki natury społecznej.
„Jeśli porównać Polskę z krajami Zachodu - pisze Jan Górski - to widać, że w 
wielu z nich pije się więcej albo tyle samo; w niewielu pije się tak samo. Jakie
są przyczyny owego polskiego sposobu picia?" - zapytuje autor.
171,
1 - Różne są style picia. Inaczej ludzie piją dla uczczenia jakiejś 
uroczystości, dla wywołania miłego nastroju w towarzystwie, dla przysłowiowego 
„zalania robaka" itd. Można by wyróżnić kilka stylów picia: neurasteniczny, 
kontaktywny, dionizyjski, heroiczny i samobójczy.
Styl neurasteniczny polega na tym, że pije sią w niewielkich ilościach, ale 
często, gdy sią jest zmęczonym i rozdrażnionym, a więc przy głównych objawach 
zespołu neurastenicznego. Wystarczy jeden lub dwa kieliszki, by poprawić 
samopoczucie i w lepszym już nastroju ciągnąć dalej codzienne życie. Oczywiście 
lecznicze działanie alkoholu jest pozorne, gdyż stałe jego używanie wzmaga 
objawy zespołu neurastenicznego. Pod wpływem alkoholu coraz częściej jest się 
zmęczonym i rozdrażnionym, co z kolei zmusza do coraz częstszego uciekania się 
do alkoholu; typowy przykład nerwicowego błędnego koła.
Styl kontaktywny występuje u tych, którym chodzi przede wszystkim o uzyskanie 
lepszego kontaktu z innymi ludźmi. Już po niewielkiej ilości alkoholu człowiek 
nieśmiały czuje się pewniejszy, zmniejsza się dystans w stosunku do „ważnej" 
osoby, łatwiej z kimś się dogadać, milczące towarzystwo ożywia się, ludzie stają
się sympatyczniejsi i bardziej interesujący, wzrasta poczucie więzi społecznej 
„we feeling". Jest to styl picia powszechny chyba we wszystkich kręgach 
kulturowych; na ogół wystarczą tu niezbyt wielkie dawki alkoholu.
Łatwo jednak z tego stylu przejść do następnego, „dionizyjskiego", również 
powszechnego w wielu kręgach kulturowych. Tutaj pije się już dużo, gdyż chodzi o
uzyskanie stanu zamroczenia, w którym by można było oderwać się od powszedniości
codziennej. Według Nietzschego „postawa apolińska ceni to, co jasne, 
przejrzyste, opanowane, zrównoważone, zamknięte, doskonałe, harmonijne. Postawa 
zaś dionizyjska ceni przede wszystkim pełnię i płodność życia, jego pęd, który 
znosi wszystkie granice, obala wszystkie prawa, rozbija wszystkie harmonie, dla 
którego dynamika jest ważniejsza od doskonałości."
Nietzscheańskie dwie postawy odpowiadają temu, co Minkowski określa jako 
„przestrzeń jasną" i „ciemną", a co można by wiązać z zasadniczym rytmem 
biologicznym; dnia i nocy. Dzień - to panowanie rozsądku i rzeczywistości, noc -
to władztwo tajemnych sił, dzikich namiętności, ekstazy, olśnienia i panicznego 
lęku. Człowiek nie może żyć tylko dniem, potrzebna mu jest też noc. Stąd jego 
tęsknota za psychozą, za innym „widzeniem świata", oderwaniem od rzeczywistości.
Alkohol i narkotyki ułatwiają zaspokojenie tej tęsknoty. Tego typu alkoholizm 
spotyka się dość często u artystów lub ludzi o ambicjach artystycznych, a także 
u ludzi znudzonych życiem. Tego samego źródła można doszukiwać się w popularnym 
wśród młodzieży na Zachodzie używaniu LSD. U nas, w kraju uboższym, LSD jest 
zastąpione tzw. klejem, czyli „tri". Nazwa „klej" pochodzi stąd, że zwykle
172
młodzi ludzie zażywają go wspólnie, gdyż, ich zdaniem, tylko wówczas doznaje się
niezwykłych przeżyć.
„Heroiczny" typ picia wymaga także dużych ilości alkoholu. Wówczas dopiero 
osiąga sią poczucie swej mocy i gotowości do wielkich czynów, które zwykle w 
naszych warunkach kończą się na chuligańskich wyczynach. W tych wypadkach 
alkohol wyzwala tkwiącą w każdym człowieku, a tłumioną przez codzienne życie 
proporcją heroiczną. Stanowi ona jedną z pięknych cech młodości, którą od 
niepamiętnych czasów wodzowie wyzyskiwali do swych nie zawsze szlachetnych 
zamierzeń.
Trudno określić, w jakim stopniu tkwią w człowieku tendencje autodestrukcyjne. W

Strona 86

Kępiński Rytm życia

każdym razie samobójstwo można uznać za objaw swoiście ludzki. Niewielu jest 
ludzi, którzy nigdy w swym życiu nie chcieli skończyć z sobą. Picie dla „zalania
robaka" jest znanym zjawiskiem. Trzeba się upić „w trupa", by zapomnieć o tym, 
co boli, by skończyć choćby na krótki czas z sobą i swoim bólem. Agresja wobec 
otoczenia łączy sią tu nieraz z autoagresją. Typy picia: heroiczny i samobójczy 
przeplatają się z sobą. Z czasem przychodzi alkoholowa degradacja, a z nią 
śmierć społeczna.
Zagadnienie alkoholizmu polskiego sprowadza się do wspomnianego przez Jana 
Górskiego paradoksu, że Polska przoduje wśród krajów europejskich w liczbie 
pijaków, nie przodując bynajmniej w ilości spożytego na głową alkoholu. Polacy 
lubili i lubią pić „do dna". Przeważa u nich typ picia heroiczny i samobójczy. 
Nie znaczy to, by inne typy picia nie istniały, ale łatwo przechodzą one w te 
dwa ostatnie. Zaczyna się np. od „jednego" dla towarzystwa, a kończy się na 
heroiczno-:samobójczym piciu na umór. Nuta heroiczno-samobójcza nie jest nam 
obca. Żaden chyba inny naród na świecie nie zaczyna swego hymnu od słów, że 
ojczyzna „jeszcze nie zginęła". Nuta ta wyraźnie brzmi w słowach Warszawianki: 
„dziś Twój triumf albo zgon". Legendy brawurowej szarży szwoleżerów polskich na 
przełęczy Somosierra, partyzantki hubalczyków, słynnej wrześniowej szarży 
kawalerii pod Krojantami, powstania warszawskiego, Monte Cassino, jak i opisy 
(choć nie zawsze zgodnie z prawdą) wielu podobnych dowodów polskiego męstwa mają
w sobie cień tęsknoty za bohaterską śmiercią.
Czy istnieje charakter narodowy? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. 
Z biologicznego punktu widzenia istnienie charakteru narodowego jest możliwe. 
Warunki środowiskowe (wśród których, jeśli idzie o człowieka, niemałą rolę 
odgrywają warunki natury kulturowej) układają się w ten sposób, że pewne cechy 
charakteru są korzystne, a inne niekorzystne. Ludzie obdarzeni korzystnymi 
cechami charakteru mają większe szansę przetrwania i zostawienia potomstwa niż 
ci, którzy cech tych nie wykazują. Zbiór cech genetycznych danej populacji (tzw.
genepool)
173
bądzie się więc w ciągu pokoleń zmieniał w kierunku przewagi ilościowej cech 
korzystnych dla danego środowiska. W ten sposób będzie się on różnił od zbiorów 
cech genetycznych populacji żyjących w innych warunkach środowiskowych.
Prócz cech wrodzonych w formowaniu się hipotetycznego charakteru narodowego 
odgrywałyby rolą cechy nabyte, uwarunkowane tzw. dziedziczeniem społecznym, a 
więc panującymi w danym środowisku modelami zachowania się.
Stosując jedną z typologii psychiatrycznych, można by globalnie określić 
społeczeństwo polskie jako charakteryzujące się przewagą cech histerycznych i 
psychastenicznych. Cechy histeryczne (Brzezicki nazwał je skirtotymnymi, od 
greckiego skirłao - tańczę, dla podkreślenia swoistych niuansów odróżniających 
je od klasycznego typu histerycznego) najlepiej reprezentuje polski szlagon. 
Cechy te -to chęć imponowania otoczeniu, efekciarstwo bez poczucia obowiązku, 
polskie „zastaw sią, a postaw się", fantazja granicząca z pseudologia 
phantastica, uczucia burzliwe, choć płytkie, łatwo i szybko przechodzące z 
jednej skrajności w drugą. Natomiast cechy psychasteniczne najlepiej oddaje 
postać polskiego kmiotka. To człowiek cichy, pokornego serca, niskiego o sobie 
mniemania, pracowity i obowiązkowy, unikający zwady, chętnie by on skrył się pod
ziemią, by nikomu nie zawadzać.
W pewnej mierze oba przeciwstawne typy osobowości dopełniają się tak, że 
społeczeństwo złożone z takich ludzi może egzystować; jedni sejmikują, drudzy 
pracują. Zniknął szlachcic i znika chłop polski, ale pewne formy zachowania się 
przetrwały; nadal spotyka się szlachecką fanfaronadę i kmiecą pilność. Oba 
opisane, na pierwszy rzut oka przeciwstawne, typy łączy jedna ważna cecha. Dla 
jednych i drugich naczelnym pytaniem życia jest: „Co inni o mnie pomyślą?" 
Histeryk stara sią zdobyć aprobatą otoczenia błyszczeniem, fanfaronadą, 
„brylowaniem", a psych-astenik - cichą obowiązkowością.
Tego typu pytanie świadczy o słabości „autoportretu", własnego obrazu siebie 
{self-concept). Używając modnego dziś w psychologii i psychiatrii określenia, 
można rzec, że jest dowodem pewnej niedojrzałości psychicznej. Jedną bowiem z 
cech psychicznej dojrzałości jest umiejętność obiektywnego spojrzenia na siebie 
i umiejętność odpowiedzenia samemu sobie na pytanie „jaki ja jestem?". Jest to 
pytanie typowe dla wieku młodzieńczego. W tym okresie życia może ono być źródłem
udręki. Przy ujemnych ocenach siebie samego może dojść nawet do prób 
samobójstwa. By wykazać sią przed sobą samym i otoczeniem, taki człowiek jest 
zdolny do narażenia swojego życia (młodzieńcza postawa heroiczna).
Alkohol redukuje udrękę pytań związanych z obrazem samego siebie. Pod jego 
wpływem człowiek wydaje się sobie lepszy, szlachetniejszy, inteligentniejszy, 
od-ważniejszy itp. Trzeba jednak pić do dna, by dojść do dna swej duszy. A że 
dna tego w rzeczywistości nie ma, więc im głębiej sią schodzi, tym większą 

Strona 87

Kępiński Rytm życia

ciemność
174
się widzi i zapanowuje ochota skończenia ze sobą, w czym też alkohol pomaga, 
przynosząc zamiast śmierci utratę świadomości.
Wydaje się więc, że pewne swoiste cechy polskiego alkoholizmu wywodzą się z 
hipotetycznego charakteru narodowego, szczególnie z jego elementów 
psychaste-nicznych i histerycznych. Leczenie w takich wypadkach powinno polegać 
na wzmocnieniu u pacjenta własnej wartości i na wdrażaniu go w sztukę 
obiektywniejszego spojrzenia na siebie.
Wiele dziś mówi się i pisze na temat zgubnych wpływów współczesnej cywilizacji 
technicznej na zdrowie ludzkie. Gwałtowna zmiana środowiska naturalnego w 
sztuczne, stworzone przez człowieka, jakiej świadkami jesteśmy w obecnym 
stuleciu, jest silnym czynnikiem nerwicorodnym. Przy próbach analizy 
szkodliwości współczesnej cywilizacji dochodzi się do pesymistycznych wniosków, 
że wszystko, co z niej wypływa, szkodzi ludzkiemu zdrowiu. Przez technikę 
zatrute są trzy żywioły: powietrze, woda i ziemia. Przez nią są skomplikowane 
stosunki międzyludzkie, a kanony ludzkiego współżycia naruszone. Przez nią 
zmniejsza się „przestrzeń życiowa" człowieka, jest mu za ciasno, zbytnio ociera 
się o innych ludzi, stąd wzrost uczuć negatywnych w stosunku do bliźnich, 
wszelkie jego działanie napotyka opór, rezygnuje więc z postawy twórczej na 
rzecz konsumpcyjnej itd.
Człowiek współczesnej cywilizacji, zanim poszuka pomocy lekarskiej, zwykle 
najpierw sam próbuje zredukować napięcia nerwicowe i niepokój, wynikające w 
znacznej mierze z warunków środowiskowych. Z różnych sposobów tej autoterapii 
(np. szukanie kontaktu z naturą, hobby, ekscesy seksualne) najczęściej jest 
stosowane uciekanie się do pomocy środków chemicznych. Można je podzielić na 
trzy grupy: leki psychotropowe (środki redukujące napięcie lękowe lub 
pobudzające czy wywołujące stany psychotyczne), narkotyki, alkohol. W Polsce, 
jak się zdaje, metody autoterapii chemicznej są tradycyjne, tzn. najwięcej używa
się alkoholu. Natomiast w krajach zachodnich znacznie więcej niż u nas używa się
narkotyków i środków psychotropowych. U nas nie można sobie poradzić z 
alkoholizmem, a u nich z narkomanią i nadużywaniem środków psychotropowych.
Jedną z cech środowiska technicznego, w przeciwstawieniu do środowiska 
naturalnego, jest jego aseksualność. W środowisku naturalnym reprodukcja 
seksualna (występująca nawet w najniższych formach życia, np. u bakterii) 
zapewnia niezwykłe zróżnicowanie poszczególnych żywych jednostek. Indywidualność
jest cechą przyrody ożywionej. Jednostki identyczne należą do rzadkości. 
Natomiast w środowisku technicznym produkcja ma charakter seryjny: prototyp i 
identyczne modele. Charakter tego środowiska jest więc antyindywidualny. 
Człowiek, jako należący do przyrody ożywionej, jest tworem indywidualnym i 
szukającym indywidualności.
175
Jak wykazały już badania Pawłowa nad odruchem orientacyjnym, identyczne bodźce 
przestają po krótkim czasie wywoływać reakcje ustroju, pojawia się ochronne 
hamowanie i sen. W przedmiocie zainteresowania czy miłości szuka się cech 
indywidualnych; jest on inny od reszty, wyjątkowy, niezwykły.
Ograniczmy się do przykładu bliskiego sercu alkoholika: zakład masowego żywienia
„dla ludności", czyli knajpa. Dawniej miała ona charakter indywidualny; każda 
była urządzona trochę inaczej, miała inny szyld, miała swoje firmowe potrawy i 
jadłospis dostosowany do pór roku, a nie do sztywnych, urzędowych „receptur", 
miała swoich starych kelnerów i stałych bywalców. Wszystko to składało się na 
swoisty, indywidualny klimat. Dzisiaj jedna jest podobna do drugiej, przypomina 
stołówkę fabryczną, ma ten sam szyld, te same pseudonowoczesne urządzenia, tego 
samego „schaboszczaka" przez cały rok. Ta sama, niezbyt grzeczna, obsługa 
bardziej kojarzy się z kiepskimi urzędnikami niż z dobrymi kelnerami starej 
daty. W takim zakładzie masowego żywienia pierwszym odruchem jest zamówić setkę,
by zmniejszyć wstręt i zirytowanie, jakie w człowieku budzą się już przy samym 
wejściu.
Jednym z wielu motywów polskiego pijaństwa jest nuda. „Chluśniem, bo uśniem." 
Nuda ma wiele przyczyn, ale zawsze u jej podłoża znajduje się negatywne 
nastawienie do tego, co nas otacza. Pod tym względem jest ona podobna do 
zjawiska pozornie przeciwstawnego - pośpiechu. Oba zjawiska - pośpiech i nuda - 
są przeciwieństwem zainteresowania. Człowiek zainteresowany tkwi w swoim odcinku
czasu, aktualny świat otaczający przyciąga go. Człowiek nudzący się lub 
spieszący chce wyskoczyć z tego, co go aktualnie otacza; czas obecny jest mu 
przeszkodą.
Negatywne uczucia, które żywi on do wszystkiego, w czym w danym momencie został 
osadzony, powodują mobilizację układu wegetatywno-endokrynnego. Stąd pochodzi 
paradoksalne zmęczenie. Np. człowiek czekający w kolejce nic nie robi i powinien

Strona 88

Kępiński Rytm życia

wypoczywać, a w rzeczywistości jest bardziej zmęczony niż po ciężkiej pracy. 
Jednym ze sposobów zredukowania nerwicowego napięcia i chwilowego przynajmniej 
uwolnienia się z uczucia nudy i pośpiechu jest alkohol. Dzięki niemu można na 
kratki czas wyskoczyć z czasu obecnego, który jest przykry i drażniący.
Wreszcie, jeśli już we wszystkim szukać przyczyn polskiego alkoholizmu, nie 
można ominąć ustroju. Ustrój socjalistyczny eliminuje lub raczej stara się 
eliminować znaczenie pieniądza jako czynnika regulującego życie ludzkie. 
Przeciwstawia się on diabelskiej zasadzie: das Geldregiert die Welt. I w tym 
tkwi przede wszystkim, jak się zdaje, jego największa moralna siła. Ale człowiek
jest człowiekiem, stara się wiele sytuacji sobie ułatwić, czasem nawet nie dla 
siebie, ale dla instytucji, w której pracuje. W krajach kapitalistycznych 
posługuje się w tym celu pieniądzem.
176
j nas przeprowadza się daną sprawą „przez bufet". Jest to alkoholizm nieraz 
irzymusowy. Obie strony często piją bez specjalnej ochoty, po prostu dlatego, że
nuszą. Chodzi tu też o zmniejszenie dystansu społecznego, które daje alkohol. 
>rzy kieliszku „urzędowa" osoba staje się bliższa, łatwiej ją „zmiękczyć", 
„opierając sprawę o bufet".
Czy istnieją środki zaradcze na polskie pijaństwo? Na pewno nie polegają one ia 
koncentrowaniu się głównie na wydawaniu broszur przeciwalkoholowych, czy-anych 
przez stosunkowo nieliczne grono. Przede wszystkim należałoby zacząć od 
większenia kultury picia. Niezależnie od szlachetnych intencji osób prowadzących
jktualną, określoną politykę przeciwalkoholową, należy stanąć na gruncie 
realizmu, .udzie zawsze pili i będą pili; chodzi o to, by nie pili na umór. Będą
mniej pili, gdy będą mieli gdzie pić. W przyjemnym lokalu człowiek nie pije „do 
dna", ale tylko tyle, by poprawić swój nastrój, mieć lepsze kontakty z ludźmi. 
Natomiast w „zakładzie masowego żywienia", budzącym nieraz od momentu wejścia 
najgorsze uczucia, jedynym sposobem stępienia „bólu istnienia", który sam pobyt 
w takim lokalu wyzwala, jest upicie się „w trupa".
Wielu ludzi, zwłaszcza młodych, pije z nudy. Nudzą się w pracy i w godzinach 
wolnych od pracy. Lepsza organizacja domów kultury, rozrywek, kół zainteresowań 
itp. mogłaby tu wiele pomóc.
Przeprowadzanie spraw „przez bufet" powinno być traktowane na równi z 
łapówkarstwem. Zresztą wystawna kolacja często więcej kosztuje niż łapówka.
Istnieje pewna analogia między leczeniem alkoholika a próbą zwalczania 
alkoholizmu jako zjawiska społecznego. Na ogół nie jest dobrze, gdy lekarz w 
stosunku do pacjenta alkoholika koncentruje się na samym problemie jego 
alkoholizmu; powinien raczej dojść do przyczyn warunkujących nałóg. Analogicznie
lepsze wyniki da walka z alkoholizmem koncentrująca się na niektórych 
przynajmniej przyczynach tego tragicznego w Polsce zjawiska.
2 - Anus mundi

Pro i contra
psychiatrii egzystencjalnej
Nie da się zaprzeczyć, że w obecnym kryzysie psychiatrii kierunek 
egzysten-cjalistyczny stanowi jakiś świeży powiew. Kierunek ten ukazał bowiem 
możliwości zupełnie innego spojrzenia na wiele zagadnień oraz głębszego 
wniknięcia w przeżycia chorego, a to jest i będzie chyba najistotniejszym 
dążeniem każdego psychiatry.
Zasługi egzystencjalistycznego kierunku w psychiatrii podzieliłbym na 
„destrukcyjne" i „konstrukcyjne", przy czym te pierwsze wydają się może nawet 
ważniejsze, podejmują one bowiem walkę z silnie zakorzenionym w poglądach ludzi 
Zachodu kartezjańskim podziałem człowieka na psyche] soma. Psychiatrzy 
egzystencjalisty-czni traktują człowieka jako niepodzielną całość; według nich 
nie ma oddzielnych jawisk psychicznych i fizycznych, a są tylko fenomeny 
ludzkie. Dlatego często spotyka się w pismach psychiatrów egzystencjalistycznych
określenia: „antropologia" i „antropologiczny", tu jednak mające inny sens i 
inne znaczenie niż w nauce empirycznej, wchodzącej w zakres przyrodoznawstwa i 
wykładanej na uniwersytetach.
Egzystencjaliści zaatakowali także prymitywnie pojmowaną zasadę przyczyno-wości,
wyrażającą się w formule y = fx. Zasada ta, jak wiadomo, nie wytrzymuje krytyki 
w większości zjawisk biologicznych już choćby ze względu na wieloczyn-nikowy 
charakter zjawisk życiowych w ogóle, a zjawisk psychicznych w szczególności. 
Psychiatrzy egzystencjaliści zaatakowali ją równocześnie na dwóch 
wzajem-zwalczających się frontach: uderzyli w kierunek tzw. organiczny, według 
którego wspomniana wyżej funkcja przyczynowa wyrażała się w formule, że 
określona zmiana organiczna mózgu powoduje określone zaburzenia psychiczne, oraz
w kierunek psychoanalityczny, w którym ta sama formuła znajdowała wyraz w 
ujmowaniu życia psychicznego w warunkach zdrowia i choroby w ścisłe schematy, 

Strona 89

Kępiński Rytm życia

C2W niestety „wymyślone", związków przyczynowych, tzw. motywacji.
179
Z pozycji „konstruktywnych" najbardziej istotne zdają się być problemy analizy 
niektórych, jak dotąd zapoznanych, fenomenów psychicznych, np. subiektywnego 
poczucia czasu, ruchu, przenikania - fizjonomizacji otaczającego świata we 
własny, wewnętrzny świat chorego itd. oraz ujęcie bytu człowieka w zamkniętej 
„czasoprzestrzeni", w jego własnym świecie związków przyczynowych, pojęć, 
wartości, przyzwyczajeń. W świecie, który jest w pewnym sensie wspólny dla ludzi
przynajmniej tego samego kręgu kulturowego [koinos kosmos Heraklita). 
Jednocześnie przestrzeń czasowa nie zamyka się tylko w przeszłości, jak to się 
przyjmowało w .dotychczasowych kierunkach psychologicznych, zwłaszcza 
psychoanalitycznych, ale sięga też w przyszłość, człowiek bowiem stale wynurza 
się z przeszłości w przyszłość. Aspekt przyszłościowy jest równie ważny jak i 
przeszłościowy w rozważaniu życia ludzkiego, a tymczasem dotychczas byliśmy 
przyzwyczajeni do rozważania jedynie historii życia chorego.
Zarzuty ująłbym w dwa punkty. Pierwszy z nich można by wyrazić „nieuczesaną 
myślą" Lecą: „Co zdeformowało mi twarz? Zbyt wielkie słowa." Nie chodzi tutaj 
zresztą o trudny i często niezrozumiały język psychiatrów egzystencjalistycznych
(choć należy zaznaczyć, że niezrozumiałość ta jest daleko mniejsza w języku 
angielskim czy francuskim niż w niemieckim), każdy bowiem nowy język naukowy 
jest trudny do zrozumienia; takim był dla wielu psychiatrów, częściowo jest 
zresztą nadal, język psychoanalityczny czy behawiorystyczny, a ostatnio 
cybernetyczny. Mówiąc o niezrozumiałości, trudności języka psychiatrów 
egzystencjalistycznych mam raczej na myśli to, że mówią oni o człowieku, 
używając zbyt „wielkich" słów. Oczywiście, zarzut ten łatwo można odeprzeć 
słuszną zresztą repliką, że mówiąc o człowieku, nie można użyć zbyt wielkich 
słów.
Wchodzimy w ten sposób w dziedzinę zasadniczych pytań filozoficznych; chodzi 
tutaj o pytanie o miejsce człowieka w świecie. Nie jest jednak zadaniem 
psychiatry znalezienie na nie odpowiedzi. Możliwe, że tak wysokie postawienie 
człowieka w hierarchii otaczającego świata było naturalną reakcją na potworne 
poniżenie godności ludzkiej w czasie ostatniej wojny (nic też dziwnego, że 
psychiatria egzysten-cjalistyczna rozkwitła w krajach niemieckiego obszaru 
językowego), a także reakcją na zbyt skrajnie przyrodnicze kierunki w 
psychiatrii, stawiające człowieka w rzędzie naczelnych.
Z punktu widzenia psychiatrii stawianie człowieka na tak wysokim piedestale może
być niekiedy dla chorego traumatyzujące i w porównaniu z tym,*czego w imię tego 
szczytnego człowieczego ideału oczekuje się od niego, bądź też się od niego 
wymaga, może wzmagać w nim poczucie winy, uczynić go w jego własnych oczach 
jeszcze bardziej „złym" i „niegodnym". Działanie takie byłoby więc sprzeczne z 
zasadniczym celem psychoterapeutycznym: wzmocnieniem nadwątlonego w cho-
180
robię poczucia własnej wartości chorego przez ułatwienie mu „odtworzenia" 
swojego „autoportretu" w bardziej jasnych barwach. Psychiatra 
egzystencjalistyczny staje się mimo woli moralistą wskazującym wartość 
egzystencji ludzkiej. A co dzieje się wówczas, kiedy pacjent nie może wartości 
tych aprobować, bo one są dla niego zbyt wygórowane, zbyt dalekosiężne? Zostaje 
wówczas rozbity psychoterapeutyczny kontakt, a chory może wyjść z takiego 
spotkania z psychiatrą złamany.
Mimo że psychiatrzy egzystencjalistyczni - jak to już na wstępie zaznaczono - 
podkreślają jedność psychofizyczną człowieka i mówią zawsze o człowieku jako o 
całości, to jednak w ich praktyce ta całość psychofizyczna obejmuje prawie 
wyłącznie sferę psychiczną. To „odbioiogizowanie" człowieka, jako reakcja na 
jego „odhumanizowanie" przez kierunki skrajnie przyrodnicze, nie zawsze choremu 
wychodzi na dobre. Psychiatria egzystencjalna, przynajmniej w obecnej swojej 
postaci, bliższa jest filozofii niż medycyny. A chyba żaden psychiatra nie chce 
być najlepszym filozofem wśród lekarzy i najlepszym lekarzem wśród filozofów.
Drugi zarzut łączy się z pierwszym i mierzy w samą filozofię egzystencjalizmu. 
Chodzi tutaj znów o „lokalizację" człowieka w świecie. Obraz człowieka samotnego
w tajemniczym, często wrogim świecie, człowieka, którego ostatecznym spełnieniem
jest śmierć, jest może obrazem filozoficznie frapującym, może w pewnych 
warunkach, zwłaszcza współczesnej cywilizacji zachodniej, prawdziwym, ale czy 
takim obrazem człowieka może się posługiwać psychiatra w swojej codziennej 
praktyce? Możliwe, że obraz taki jest bliski - w pewnym sensie - światu 
schizofrenika (może dlatego bardzo wnikliwe są analizy egzystencjalistyczne 
niektórych przeżyć schizofrenicznych), lecz czy posługując się tego rodzaju 
obrazem człowieka psychiatra może wyprowadzić chorego z impasu, w jakim się 
znalazł na skutek swojej nerwicy czy psychozy?
Wydaje się, że z psychiatrycznego punktu widzenia egzystencjalistyczny obraz 

Strona 90

Kępiński Rytm życia

człowieka jest w trzech punktach błędny: w nieuwzględnieniu mechanizmu 
projekcji, w egocentrycznej pozycji przeciwstawiającej człowieka otaczającemu 
światu oraz w stosunku człowieka do śmierci.
Przez mechanizm projekcji lub pseudopodium rozumiem bardzo banalną ludzką 
prawdę, że człowiek nie może być zostawiony sam sobie i sam dla siebie. Musi 
kogoś czy coś kochać, dla kogoś czy czegoś się poświęcać itd. Dążenie to jest 
tak silne, że nierzadko zwycięża instynkt zachowania życia, na co niemało 
dowodów było na przestrzeni historii. Człowiek, tak jak ameba, wysuwa swoje 
pseudopodia, ^usi „zaczepić" o coś swój strumień uczuć i aktywności, inaczej 
bowiem stacza S|Ę w pustkę bezsensu własnego istnienia. Wprawdzie sens tych 
„punktów zaeze-pienia" jest często bardzo problematyczny, a czasem całkiem 
urojony (niekiedy lrTi bardziej urojony, tym trwalszy, o czym poucza przykład 
różnych idei religijnych
181
bądź politycznych, dla których ludzie w ciągu wieków poświęcali swoje życie) -a 
jednak bez nich ludzka egzystencja skazana jest na tragiczną pustkę. Możliwe, że
człowiek współczesnej cywilizacji po doświadczeniach ostatnich czasów, zwłaszcza
ostatniej wojny, woli z dwojga złego wybrać pustką niż urojone wartości, w które
jeszcze jego ojcowie mocno wierzyli. Ten sposób postępowania, choć pozornie 
bardziej rozsądny, jest jednak - jak mi się wydaje - sprzeczny z podstawowym 
dążeniem ludzkiej natury.
Postawa egocentryczna, polegająca na podkreślaniu samotności człowieka w świecie
niezrozumiałym, a często wrogim, jest postawą, z jaką psychiatra często się 
spotyka u swoich chorych, którzy na skutek tych czy innych urazów, trudności 
adaptacji, niemożności zrealizowania swoich dążeń czy uczuć, niemożności pełnego
rozwoju swojej osobowości czują się samotni, nie zrozumiani, nieszczęśliwi, a 
otaczający świat przeżywają jako im obcy i wrogi. Trudno wdawać się tutaj w 
dyskusją nad bardzo skomplikowanym zagadnieniem, jak dalece samotność człowieka 
jest psychologicznym faktem i kiedy poczucie tej samotności staje sią już czymś 
patologicznym. Niewątpliwie u podłoża tego poczucia leży jednostkowa odrębność, 
zarówno w sensie biologicznym, jak i psychologicznym, a poczucie samotności jest
w jakimś sensie związane z poczuciem własnego ja.
Z drugiej jednak strony nie można wyobrazić sobie człowieka sensu stricto 
samotnego, bez otoczenia społecznego, które wkracza już w momencie urodzenia, 
bez całego dziedzictwa kulturowego, świata pojęć, wartości, norm postępowania, 
beż całego bogactwa życia uczuciowego rozwijającego się między nim a otoczeniem.
Jeśli dzisiejsza młodzież twierdzi, że najwyższym dla niej autorytetem jest 
własne sumienie, to jest to w pewnym sensie fikcją, gdyż sumienie człowieka nie 
wykształciłoby sią bez współudziału otoczenia, do którego młodzież ta jest tak 
często nastawiona antagonistycznie. Wartości i normy postępowania, stanowiące 
zasadniczy zrąb tego, co nazywamy sumieniem, nie są własne, ale za własne 
przyjęte, są to bowiem normy i wartości, z których jedne stworzyły się od 
zarania dziejów ludzkości, inne, młodsze, od powstania danego kręgu kulturowego.
Tak modna dzisiaj alienacja, poczucie własnej samotności, wyobcowania, jest, jak
się wydaje, wyrazem zbiorowej nerwicy ludzi współczesnego społeczeństwa i 
współczesnej cywilizacji, którzy, straciwszy wiarę w dawne wartości, stracili 
tym samym punkty zaczepienia dla swojej projekcji na zewnątrz, nie mając o co 
zaczepić własnych pseudopodiów. Zamykają się zatem w sobie, przyjmują postawę 
egocentryczna, a otaczający świat staje sią dla nich coraz bardziej obcy, a 
nawet wrogi.
W praktyce psychiatrycznej, w której prawie stale ma się do czynienia z tego 
rodzaju postawą, momentem decydującym o wyniku terapii jest właśnie przełamanie 
egocentrycznego nastawienia pacjenta. Gdy widzimy, że chory pod wpływem samej
182
atmosfery oddziału, pod wpływem psychoterapii, leczenia farmakologicznego 
zaczyna dostrzegać innych chorych, zaczyna widzieć cudze cierpienia, a nie tylko
swoje własne, gdy poczucie jego osamotnienia się zmniejsza, wówczas możemy 
optymistycznie oceniać perspektywy leczenia. Wysuwanie więc osamotnienia 
(samotności) człowieka jako zasadniczej cechy jego egzystencji wydaje się z 
punktu widzenia psychoterapeutycznego niewłaściwe, a nawet szkodliwe.
Lęk przed śmiercią, nicością, związany jest z egzystencją człowieka. Oczywiście,
śmierć towarzyszy zjawisku życia. Umierają jedne komórki, by na ich miejsce 
powstały nowe, gasną jedne uczucia, by na ich zgliszczach zapalały się nowe itd.
W otaczającej nas przyrodzie, choćby w porach roku, wciąż obserwujemy rytm 
umierania i odradzania się. Zagadnienie stosunku do śmierci jest problemem 
filozoficznym lub religijnym i nie czuję się powołany nawet marginesowo nim się 
zajmować. Nie można zaprzeczyć, że lęk przed śmiercią występuje chyba w całym 
świecie zwierzęcym, nawet na najniższych szczeblach rozwoju. Prawdopodobnie 
jednak tylko człowiek potrafi lęk ten przezwyciężyć, gdy ujrzy sens swej śmierci

Strona 91

Kępiński Rytm życia

lub bezsens swojego życia. Życie w stałym lęku przed śmiercią jest wszakże czymś
patologicznym; może wynika on z poczucia bezsensu życia i tłumionej myśli, że 
jedynym rozwiązaniem byłaby właśnie śmierć.
Reasumując, wydaje mi się, że jeśli chodzi o wnikliwość psychopatologiczną, to 
psychiatrzy egzystencjaliści górują nad innymi współczesnymi kierunkami 
psychiatrycznymi może dlatego, że ich własne założenia filozoficzne są tak 
często zbliżone do patologii. W psychiatrii jednakże niektóre poglądy 
psychiatrów egzy-stencjalistów mogą być wręcz szkodliwe.
O tzw. organiczności
Rozwój biologiczny metod badawczych w psychiatrii, a w szczególności 
elektroencefalografii, pneumoencefalografii i badań biochemicznych uwrażliwił 
wielu psychiatrów na dyskretne zmiany organiczne układu nerwowego, które dawniej
pozostałyby najprawdopodobniej nie dostrzeżone. Coraz częściej doszukujemy się 
objawów organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego i tam, gdzie by 
dawniej rozpoznano nerwice., psychopatią lub psychozą endogenną (np. 
schizofrenię), stawia się rozpoznanie choroby organicznej.
W Polsce pionierskie w tym kierunku badania zostały przeprowadzone w ośrodku 
gdańskim, a stworzony przez tamtejszego profesora psychiatrii, T. Bilikie-wicza,
termin „charakteropatia" przyjął się w naszej psychiatrii powszechnie. Wskazana 
wyżej tendencja pozostała nie bez wpływu na charakter dotychczasowej 
klasyfikacji zaburzeń psychicznych, która coraz bardziej odchodzi od podziału 
objawów na rzecz wyróżniania ich przyczyn. Przez zespół psychoorganiczny rozumie
się dotychczas określony zespół objawów, w którym na pierwszy plan wysuwają się 
zaburzenia pamięci.
Zaburzenia te w ostrym zespole psychoorganicznym występują gwałtownie w postaci 
rozerwania określonego porządku czasowo-przestrzennego zapisów pamięciowych, do 
czego dołączają się zaburzenia świadomości. Natomiast w przewlekłym zespole 
psychoorganicznym zaburzenia pamięci narastają stopniowo; upośledzona jest 
przede wszystkim czynność tworzenia nowych zapisów pamięciowych, a świeże zapisy
łatwo ulegają wymazaniu.
Tymczasem w klasyfikacji etiologicznej (tzn. według przyczyn) wiele zespołów o 
odmiennym charakterze traktuje się dzięki udoskonaleniu metod badawczych jako 
organiczne. Sytuacja ta skłania do nakreślenia w tym artykule kilku uwag 
krytycznych.
Dotychczas nie dysponujemy zadowalającą definicją „organiczności". Terminu tego 
używa się potocznie najczęściej w dwóch znaczeniach: jako przeciwstawnego
185
„funkcjonalności" i jako przeciwstawnego „psychiczności". W pierwszym wypadku! 
kryterium rozróżniania stanowi współrzędna czasu. Gdy ją uwzględniamy, 
traktujemyl zjawisko jako zmienne, czyli funkcjonalne. Gdy natomiast z rozważań 
wyłączamy! czynnik czasu, wówczas to samo zjawisko staje się niezmienne. Do tego
podziału student medycyny jest wdrażany od pierwszych lat studiów. Pierwszy rok 
poświęca się naukom morfologicznym, w których aspekt czasu odgrywa rolę 
minimalną, ustrój jest jakby utwierdzony w jednym punkcie czasowym, co umożliwia
skoncentrowanie się na jego strukturze, a nie na czynnościach.
Patrząc na morfologię ustroju w aspekcie czasu, widzielibyśmy jej ustawiczną 
zmianę. Proces życia polega bowiem na nieprzerwanej wymianie 
energetyczno-in-formacyjnej ze środowiskiem. Żaden atom w ustroju nie pozostaje 
ten sam; swą stałość utrzymuje tylko plan budowy i rozwoju. Na poziomie 
ultrastruktur, dostępnych naszej percepcji dzięki mikroskopowi elektronowemu, 
granica między obrazem morfologicznym a funkcjonalnym wyraźnie się zaciera. 
Zmianom czynnościowym odpowiadają odpowiednie zmiany morfologiczne.
Dotychczasowe szkolenie medyczne opiera się jednak głównie na dwóch 
przedmiotach: anatomii opisowej i anatomii patologicznej. Obie dyscypliny 
przyzwyczajają studenta do widzenia ustroju ludzkiego w postaci jak gdyby 
utrwalonej i przynajmniej do pewnego stopnia niezmiennej. W rzeczywistości, gdy 
się uwzględni kategorię czasu, obraz ustroju - zarówno prawidłowy jak i 
patologiczny - okazuje się jak najbardziej zmienny. Obraz anatomiczny dziecka 
jest inny niż człowieka dorosłego. Obraz anatomopatologiczny, np. zapalenia 
mózgu, będzie się przedstawiał całkiem odmiennie w zależności od faz procesu 
chorobowego i w wypadku pełnego wyleczenia może się nie różnić od obrazu mózgu 
zdrowego.
W praktyce na ogół stosujemy pojęcie „organiczności" wówczas, gdy zmiana 
utrzymuje się długo (np. zwężenie naczyń wieńcowych wywołane procesem 
miażdżycowym), a pojęcie „funkcjonalności", gdy zmiana utrzymuje się krótko, np.
gdy analogiczne zwężenie jest wywołane bodźcami emocjonalnymi. Nieuwzględnienie 
czynnika czasu powoduje, że stwierdzoną zmianę traktuje się jako coś stałego i 
nieodwracalnego; natomiast elementy funkcjonalne, w których współrzędna czasu 
odgrywa istotną rolę, traktuje się jako odwracalne.

Strona 92

Kępiński Rytm życia

W drugim znaczeniu „organiczność" przeciwstawia się „psychiczności", jest czymś 
namacalnym, konkretnym, czyli materialnym, podczas gdy „psychiczność" jest 
pozbawiona tych atrybutów. „Organiczność" jest tu synonimem „materialno-ści". 
Przy gwałtownym rozwoju metod badawczych to, co dawniej było traktowane jako 
„psychiczne", staje się „organiczne", np. zapis pamięciowy wedle prawdopodobnej 
hipotezy Hydena można traktować jako zjawisko par exce//e/7ce organiczne. Można 
przypuszczać, że przy dalszym doskonaleniu metod badawczych nie znajdzie
186
się już zjawisk czysto psychicznych, gdyż dla każdego z nich uda się wyszukać 
określone podłoże materialne.
Tu dochodzimy do konieczności opowiedzenia się za jedną z dwóch koncepcji 
filozoficznych natury człowieka: dualistyczną lub holistyczną, czyli całościową.
W pierwszym wypadku, traktując ją jako złożoną z ciała i duszy, rozdzielamy 
zjawiska na organiczne, czyli materialne, i na psychiczne, natomiast w drugim, 
traktując ją jako całość, uważamy za psychicznie subiektywny aspekt każdego 
procesu biologicznego. Nie ma materii ożywionej bez choćby najbardziej śladowego
przejawu życia psychicznego i - na odwrót - nie ma zjawisk psychicznych bez 
podłoża materialnego.
W praktyce lekarskiej pojęcie „organiczności" - zarówno w znaczeniu 
przeciwstawnym „funkcjonalności", jak i „psychiczności" - jest od wielu lat 
szeroko stosowane. Świadczy to o jego użyteczności mimo braku przejrzyście 
sprecyzowanej definicji. W naukach przyrodniczych - przeciwnie niż w naukach 
normatywnych i humanistycznych - definicja jest celem, do którego się dąży, i 
zawsze może być ona zmieniona, gdy fakty empiryczne tego wymagają. Wystarczy 
choćby wspomnieć, że dotychczas nie dysponujemy zadowalającą definicją życia, a 
fakt śmierci, z którym lekarz często się styka, nie ma wystarczającego 
określenia.
Stwierdzenie „organiczności" zwykle mobilizuje lekarza do intensywniejszej 
aktywności diagnostycznej i terapeutycznej, Stwierdziwszy na przykład, że ból 
brzucha ma charakter organiczny (wrzód trawienny, zapalenie wyrostka 
robaczkowego, zapalenie trzustki itp.), stajemy się znacznie czujniejsi i 
bardziej aktywni niż wówczas, gdy przyczyną jest zwykłe przejedzenie (stan 
przejściowy, funkcjonalny) lub napięcie psychiczne (stan taki może być wprawdzie
bardziej nawet długotrwały niż choroba organiczna, nie ma jednak podłoża 
materialnego w sensie „grubych" metod badawczych, gdyż metodami bardziej 
subtelnymi można stwierdzić różne zmiany fizjologiczne i biochemiczne, jest więc
to stan psychiczny).
W psychiatrii do pewnego stopnia istnieje sytuacja analogiczna: podejrzenie 
„organiczności" mobilizuje nas do większej aktywności diagnostycznej i 
leczniczej, w której słusznie zresztą szuka się pomocy lekarzy innych 
specjalności (neurochirurgów, neurologów, internistów, endokrynologów, lekarzy 
chorób zakaźnych, toksykologów itd.); niekiedy jednak pomoc taka jest bezcelowa 
i wówczas termin „organiczny" oznacza przede wszystkim: nieodwracalny (np. w 
wypadku charakteropatii lub tzw. schizofrenii „prawdziwej", którą pewni autorzy 
traktują jako chorobę organiczną ośrodkowego układu nerwowego).
W medycynie, a szczególnie w psychiatrii pojęcie nieodwracalności jest sprzeczne
z podstawowym prawem dialektycznej „zmienności-niezmienności" życia i jego 
pesymizm jest często nieuzasadniony.
187
I 1
Stojąc na gruncie jedności psychofizycznej człowieka i jednocześnie w każdym 
badaniu uwzględniając współrzędną czasu, unika się pojęcia „organiczności", gdyż
każde zjawisko jest jednocześnie organiczne (w sensie materialności) i 
psychiczne (w sensie subiektywnego aspektu życia) i każde zjawisko jest zmienne,
a często odwracalne, gdy się uwzględnia jego aspekt czasowy.
Pojęcie „organiczności" przez swoją konkretność łatwo narzuca się wyobraźni 
chorego i jego otoczenia. Jest „coś" uchwytnego i namacalnego, co stanowi źródło
cierpienia i co przede wszystkim powinno być zaatakowane. Z wielu czynników 
etiologicznych, pod których wpływem formuje się proces chorobowy, lekarze 
wysuwają określony czynnik organiczny na pierwszy plan i na nim, jeśli to tylko 
możliwe, skupiają się wysiłki leczenia.
Jest to odejście od koncepcji wieloczynnikowej etiologii w medycynie, która 
szczególnie w psychiatrii wydaje się najwłaściwszym sposobem podejścia. W 
psychiatrii bowiem - zarówno w diagnostyce, jak i w leczeniu - należy poruszać 
się zawsze na trzech płaszczyznach: biologicznej, psychologicznej i 
socjologicznej. Nawet w sprawach zdecydowanie organicznych, jak np. otępienie 
miażdżycowe czy starcze, czynniki psychologiczne odgrywają nieraz rolę większą 
niż czynniki biologiczne. Zresztą znana jest powszechnie niewspółmiernosc między
np. zmianami anatomopatologicznymi mózgu a obrazem psychicznym.

Strona 93

Kępiński Rytm życia

Znalezienie „organiczności" zwykle redukuje skomplikowany łańcuch zależności 
mieszczący się we wspomnianych trzech płaszczyznach do jednego czynnika. Stanowi
w ten sposób duże uproszczenie, którego człowiek chętnie się chwyta, gdyż zawsze
model: jedna przyczyna - jeden skutek, jest mu bliższy niż powikłany model 
wieloczynnikowej etiologii. Redukcja ta odnosi się również do wysiłków  
leczniczych; łatwiej uderzyć w jednego wroga niż w wielu. W psychiatrii pojęcie 
„organiczności" jest zwykle synonimem nieodwracalności, co oczywiście odbija się
niekorzystnie na ogólnym nastawieniu prognostycznym. Z kolei rokowanie posiada w
psychiatrii znaczenie swoiste, mając bowiem do czynienia z człowiekiem w 
aspekcie całościowym, psychiatra obejmuje prognozą całego człowieka, a nie tylko
część jego ustroju.
Takie całościowe rokowanie nie może nie odbić się na stosunku chorego do samego 
siebie. Mówiąc o chorym, że jest „organikiem", psychiatra tym samym zalicza go 
do ludzi, których zmienić się już nie da, gdyż mają mózg „uszkodzony". I to 
„uszkodzenie" jest główną przyczyną jego patologicznych sposobów zachowania się 
i przeżywania.
Współczesne metody diagnostyczne pozwalają na odkrycie nawet drobnych uszkodzeń 
mózgu. Należałoby wyjaśnić, jaki jest rzeczywiście ich stosunek do patologii 
zachowania się i przeżywania, czyli do psychopatologii. Powszechnie
188
znany jest fakt, że ludzie po rozległych operacjach mózgu nie wykazują niekiedy 
najmniejszych zmian psychicznych, że po ciężkich urazach głowy wychodzi się 
niejednokrotnie bez szwanku, że prawdopodobnie częstsze, niżby się zdawało, 
zapalenia mózgu przebiegają bezobjawowo, że ludzie z rozległymi zmianami 
miażdżycowymi i starczymi mózgu mogą nie wykazywać najmniejszych objawów 
psychicznej dekompensacji, dopóki jakiś uraz psychiczny, taki jak przejście na 
emeryturę czy śmierć bliskiej osoby, jej nie wyzwoli. Z drugiej strony jesteśmy 
skłonni przypisywać decydujące znaczenie w wyzwoleniu zmian psychopatologicznych
takim - błahym nieraz - czynnikom natury organicznej, jak nieznaczny uraz głowy,
przebyta lekka infekcja układu nerwowego, dyskretne zmiany w obrazie 
pneumo-encefalograficznym czy elektroencefalograficznym.
Wydaje się, że nasza koncepcja ośrodkowego układu nerwowego jest wciąż zbyt 
statyczna, a za mało dynamiczna. Niewątpliwie w jego funkcjonowaniu ważniejszą 
rolę odgrywa stopień organizacji poszczególnych jednostek czynnościowych 
(neuronów) niż ich bezwzględna ilość. Wiadomo, że od pewnego wieku codziennie 
ginie kilkadziesiąt czy nawet kilkaset tysięcy tych jednostek, a mimo to 
niewątpliwie organiczna zmiana nie wpływa w uchwytny sposób na całość czynności 
układu nerwowego.
Dotychczas obowiązująca klasyfikacja psychiatryczna opiera się przede wszystkim 
na objawach. Osiowe objawy zespołu psychopatologicznego decydują o zaliczeniu go
do takiej czy innej grupy nozologicznej (tj. jednostki chorobowej). Jak 
wspomniano, w wypadku zespołów psychoorganicznych tym kryterium wyróżniającym są
zaburzenia pamięci. Co się tyczy płaszczyzny etiologicznej, to wiadomo, że wiele
zespołów psychopatologicznych o obrazie odmiennym niż psychoor-ganiczne może być
uwarunkowanych organicznie. Odmienne fenomeny psychopa-tologiczne zostają 
wówczas wyzwolone przez czynnik organiczny, np. osłabienie mechanizmów 
hamulcowych w tzw. charakteropatiach, osłabienie zdolności integracyjnych w 
zespołach schizofrenopodobnych, zachwianie normalnej oscylacji dynamiki życiowej
w zespołach cyklofrenopodobnych, napadowości w padaczce itp.
Ustalenie hierarchii ważności czynników etiologicznych jest w psychiatrii 
niezwykle trudne i chyba na razie niemożliwe. Wydaje się więc w tej sytuacji, że
najostrożniejsza może być koncepcja etiologii wieloczynnikowej. Jeśli w systemie
klasyfikacyjnym tylko w odniesieniu do jednego zespołu używa się pojęcia 
„organiczny" (zespół psychoorganiczny), to zapewne ma to swe uzasadnienie w tym,
że czynność pamięci jest najbardziej uzależniona od zasobu funkcjonalnie 
sprawnych elementów układu nerwowego. Znaczne uszczuplenie tego zasobu może być 
nawet wykryte mikroskopowo.
Z drugiej strony jednak ograniczenie liczby funkcjonujących neuronów może
189
być następstwem silnego wstrząsu emocjonalnego, jak na przykład w stanach 
zamąceniowych, uwarunkowanych psychogennie. Natomiast czynnik „organiczności" 
nie jest wysuwany na plan pierwszy tam, gdzie zaburzenie ma inny charakter, np. 
w wypadku osłabienia procesów integracyjnych i tzw. metabolizmu informacyjnego, 
jak w schizofrenii, napadowego wyładowania większej liczby neuronów, jak w 
padaczce, zmiany oscylacji dynamiki życiowej, jak w cyklofrenii, zwiększenia 
inercji procesów nerwowych i osłabienia procesów hamulcowych, jak w nerwicach i 
psychopatiach.
W myśl koncepcji holistycznej (jednostki psychofizycznej) na pewno czynnik 
organiczny w wymienionych wypadkach istnieje, lecz uszkadza inny mechanizm 

Strona 94

Kępiński Rytm życia

czynności układu nerwowego, a poza tym nie zawsze daje się łatwo wykryć, tak jak
w wypadku zespołów psychoorganicznych, np. może on polegać tylko na zmianach 
natury biochemicznej. Ale też na zmiany biochemiczne bez wątpienia wpływają 
czynniki natury emocjonalnej, a więc psychicznej. Tak więc wszelkie zmiany 
psychopatologiczne można uważać za organiczne, a tym samym termin ten traci 
swoją istotność, przestaje bowiem stanowić kryterium klasyfikacyjne. Rozwój 
psychofarmakologii pozwala nam coraz bardziej regulować stany psychiczne za 
pomocą środków chemicznych, co oznacza, że każdy stan psychiczny ma swój 
odpowiednik biochemiczny. Koncepcja biochemicznego uwarunkowania zapisów 
pamięciowych (zmiany w strukturze RNA neuronów) przemawia z kolei za 
„organicznym" (tj. materialnym) charakterem pamięci. Przy dalszym doskonaleniu 
metod badawczych niedługo będziemy mogli dla każdej zmiany psychicznej - nie 
tylko patologicznej -znaleźć odpowiednik organiczny, jeśli nie morfologiczny, to
przynajmniej biochemiczny. Fakt, że we współczesnej psychiatrii coraz częściej 
odnajduje się „organiczność" i o niej coraz więcej się mówi, jest może 
zapowiedzią tej niedalekiej przyszłości.
Li
O biologiczny model w myśleniu psychiatrycznym
W poszukiwaniu nowego i nieznanego człowiek chętnie posługuje się modelami. 
Zbliżają go one do tego, co tajemnicze i jeszcze nie poznane przez bliskie, 
zwykłe i codzienne. Na zasadzie analogii nowe zostaje włączone w stare. Model 
jest łącznikiem między znanym-a nieznanym.
W ambiwalentnym stosunku do nowego - „i chciałbym, i boje. się" - model 
zmniejsza napięcie lękowe, gdyż jest czymś znanym. Dziecko, bawiąc się lalką, 
stwarza model otaczającej rzeczywistości, samo staje się dorosłym, a lalka 
-dzieckiem, dzięki czemu tajemniczy świat dorosłych wydaje się bliższy i mniej 
groźny.
Ambiwalentny stosunek do nowego jest charakterystyczną cechą wszelkich układów 
sygnalizacyjnych, występujących w przyrodzie ożywionej. Z jednej strony 
powtarzający się sygnał przestaje wywoływać reakcję (jest to Pawłowowskie 
wygasanie odruchu orientacyjnego), układy sygnalizacyjne wciąż bowiem poszukują 
„nowego", z drugiej zaś strony to „nowe" nie może być całkiem nowe, musi 
zawierać coś ze struktur czynnościowych już istniejących, inaczej bowiem sygnał 
staje się bez znaczenia dla ustroju i zostaje tym samym odrzucony.
Filogenetyczny i ontogenetyczny rozwój układów sygnalizacyjnych sprowadza się do
możliwości tworzenia coraz większej liczby modeli, które odzwierciedlają 
otaczającą rzeczywistość, są jakby platońskimi cieniami tego, co dzieje się na 
zewnątrz jaskini.
Idealnym modelem byłby taki, który równie dobrze pasuje do „starego", jak i 
„nowego". Oczywiście model taki istnieć nie może, gdyż wówczas „nowe" 
przestałoby być nowym, byłoby czymś dobrze znanym. Zawsze więc istnieje pewne 
niedostosowanie modelu albo do nowej rzeczywistości, albo do tego, co już znane.
Dla człowieka nie tylko świat otaczający jest zagadką; jest on nią sam dla 
siebie. I z obu tajemnic bardziej dręczącą wydaje się ta druga.
191
Gdy człowiek odrzucił moc bóstw i demonów i ustanowił się władcą otaczającego 
świata oraz samego siebie, chętnie zaczął w zetknięciu z nieznanym -zarówno na 
zewnątrz, jak i wewnątrz siebie- posługiwać się modelami technicznymi, i        
                  Model techniczny ma tą wyższość nad innymi, że można go samemu
skonstruować,
;,                          dzięki czemu zna się go najlepiej, ma się maksymalną
swobodę operowania i
całkowite poczucie władzy.
i I.   .                           W myśleniu psychologicznym i psychiatrycznym 
chętnie posługujemy się
i                          modelami technicznymi i dostosowanym do nich aparatem
pojęciowym właśnie
i                          ze względu na wspomnianą swobodę operowania. Odbija 
się to na fachowym
j                          języku, w którym roi się od różnego rodzaju 
„mechanizmów". Można nawet prze-
!:                          śledzić pewien paralelizm między rozwojem myśli 
technicznej a psychologicznej.
I                          Mechaniczne modele psychiki, w których myśli, 
uczucia, akty woli na kształt trybów
maszyny funkcjonowały w ustalonym porządku, były najbardziej popularne w '      
                    okresie triumfu mechaniki. Freud zapoczątkował przejście od 
modeli mechanicznych
'j                          do modeli energetycznych, w których jeden rodzaj 

Strona 95

Kępiński Rytm życia

energii przechodzi w inny,
;|                          następują różnego rodzaju przesunięcia i 
transformacje. Wreszcie skierowanie
;                          myśli technicznej z pierwszego na drugie prawo 
termodynamiki zbiega się w czasie
;                          z próbami wprowadzenia również do psychologii i 
psychiatrii modeli cybemetycz-
I                          nych.
.¦                                  Modele mechaniczne, energetyczne i 
cybernetyczne w dużej mierze pomogły
i                           lepiej zrozumieć psychikę człowieka. Można jednak 
mieć wątpliwości, czy model
|                          techniczny rzeczywiście odpowiada rzeczywistości 
psychologicznej; czy nie słusz-
¦j-                          niejsze byłoby operowanie modelem biologicznym. 
Zakładając bowiem, że biologia
,.                           uczy nas o obiektywnej stronie życia, a psychologia
o subiektywnej, należy spo-
dziewać się pewnych analogii między prawidłowościami obiektywnymi a subiekty-!J 
                         wnymi. Jest to holistyczna koncepcja życia, 
przeciwstawna dualistycznej, według
i                           której psychiczne steruje somatycznym, przy czym to 
ostatnie przypomina skom-
plikowaną maszynę. Holistyczna koncepcja implikuje istnienie u wszystkich istot 
i   .                     żywych życia psychicznego choćby w najbardziej 
zalążkowej postaci („psychoid"
Eugeniusza Bleulera). Życie i przeżycie są od siebie nieodłączne.
Spróbujmy obecnie zwrócić uwagę na pewne analogie między obiektywną :           
                (biologiczną) a subiektywną (psychologiczną) stroną życia.
Wszystkie istoty żywe, od najprostszych do najbardziej skomplikowanych (łą-,    
                      cznie z człowiekiem), podlegają dwom zasadniczym prawom 
biologicznym: zacno-
¦   wania życia własnego i życia gatunku.
Zachowanie własnego życia wymaga niszczenia życia innych istot żywych. Jest to 
więc prawo okrutne. Wiążą się z nim uczucia negatywne: uczucie agresji wobec 
istoty, która ma ulec zniszczeniu lub uczucie lęku przed istotą, która może nas
192
zniszczyć. Bardziej „humanitarnie" przedstawia się to prawo u roślin, które 
czerpią energią ze Słońca. Oczywiście pierwsze prawo nie jest źródłem samych 
tylko uczuć negatywnych; zachowanie własnego życia, zaspokojenie podstawowych 
potrzeb biologicznych, zwycięstwo nad wrogiem itp. wyzwalają bardzo silne 
uczucia o znaku dodatnim (rozkoszy, przyjemności, ulgi, radości itp.); są to 
jednak uczucia egocentryczne i prawdopodobnie dlatego krótkotrwałe. 
Czasoprzestrzeń przeżywającego je podmiotu jest zamknięta, nie ulega ekspansji.
Wydaje sią bowiem, że uczucia są związane z zasadniczą orientacją ruchową w 
świecie otaczającym. Orientacja ta może być dwojaka: „do" lub „ku", gdy się do 
świata zbliża i chce sią z nim zespolić, „od", gdy sią od niego ucieka czy też 
chce sią go zniszczyć.
Postawa „do" jest źródłem uczuć pozytywnych, tj. uczuć o znaku dodatnim, 
oznaczającym, że przy całym ich zróżnicowaniu są one odczuwane jako przyjemne. 
Natomiast postawa „od" jest źródłem uczuć negatywnych; znak ujemny oznacza ich 
nieprzyjemny charakter. Odpowiada to pojęciom Freudowskiego Lust i Unlusł 
Prinzip, Pawłowowskiego wzmocnienia dodatniego i ujemnego, propulsji i repulsji 
Szumana.
Zachowanie własnego życia wymaga stosowania drugiej postawy: walki i ucieczki, a
jeśli jest ona źródłem uczuć pozytywnych, to uczucia te nie są skierowane na 
zewnątrz, tylko do wewnątrz: radość z samego siebie, z zachowania życia, z 
nasycenia potrzeb życiowych. Takie egocentryczne uczucie wygasa jednak szybko, 
gdyż w świecie żywym, z wyjątkiem roślinnego, istnieje potrzeba ruchu; do świata
otaczającego trzeba sią zbliżać lub przed nim uciekać, czy też starać sią go 
zniszczyć.
Natomiast prawo zachowania życia gatunku wiąże się z postawą „do", można je wiąc
uznać za źródło uczuć pozytywnych. W akcie seksualnym osiąga się bowiem 
maksymalne zespolenie z otoczeniem.
W przyrodzie ożywionej wyraźnie dominuje typ reprodukcji seksualnej; występuje 
on nawet w najprostszych formach życia (np. u bakterii). Dzięki temu świat 
przyrody ożywionej cechuje indywidualność, która byłaby słabiej wyrażona przy 
rozmnażaniu bezpłciowym. Genotypy byłyby wówczas identyczne (z wyjątkiem 
wypadków mutacji), a w związku z tym fenotypy znacznie bardziej podobne do 

Strona 96

Kępiński Rytm życia

siebie niż przy rozmnażaniu płciowym. Wspomnianej indywidualności nie ma w 
światach nieożywionym i technicznym i dlatego nużą one swą monotonią. W wyniku 
reprodukcji seksualnej prawo zachowania gatunku wiąże się z podstawową 
orientacją ruchową „do" - trzeba szukać partnera seksualnego i z nim się 
złączyć.
Nie wiemy, co przeżywa motyl, który wykluwszy się z poczwarki, wiedziony 
zapachem samiczki, rozpoczyna swój lot godowy, czasem na odległość kilkunastu 
kilometrów, żyjąc dosłownie powietrzem tylko i miłością, gdyż nie jest zdolny do
-|QQ Anus mundi                                                                 
                         ,
pobierania pożywienia. W każdym razie może on być symbolem miłości. Jego I ot 
jest klasycznym przykładem orientacji ruchowej „do". Ta orientacja jest podstawą
wszelkiej więzi społecznej, począwszy od najmniejszej grupy organizacyjnej, tj. 
rodziny.
Analogicznie jak w wypadku pierwszego prawa biologicznego, tak i w 
funkcjonowaniu prawa zachowania gatunku do uczuć typowych dla danej sytuacji 
mogą dołączać się uczucia o znaku przeciwnym. Obok miłości mogą występować lęk i
agresja. Wystarczy sobie wyobrazić, co przeżywa samiec modliszki pożerany przez 
swą ukochaną w czasie kopulacji. A z psychologii człowieka dobrze znany jest 
fakt ambiwalencji silnych uczuć („kocham" i „nienawidzę").
Może nie będzie przesadą twierdzenie, że leczenie w psychiatrii sprowadza się w 
głównej mierze do redukcji uczuć lęku i agresji za pomocą metod farmako-, 
psycho- i socjoterapeutycznych. Gdy chory czuje się bezpieczny i nie zagrożony, 
łatwiej wyzwala się u niego orientacja „ku" światu otaczającemu, przytłumiona 
uprzednio przez uczucia negatywne. Psychopatologia uczuć jest w psychiatrii 
osiowym problemem i - jak się zdaje - uświadomienie sobie ich biologicznego 
podłoża może uprościć wiele koncepcji psychologicznych.
Jedną z zapewne najbardziej charakterystycznych cech życia jest metabolizm: 
ustawiczna wymiana energetyczna między żywym ustrojem a jego środowiskiem. Żaden
atom w ustroju nie pozostaje ten sam, wszystkie podlegają ciągłej wymianie, 
niezmienny jest tylko plan genetyczny. Bodźce środowiskowe wyzwalają tkwiące w 
tym planie możliwości indywidualne. Przerwanie wymiany energetycznej ze 
środowiskiem jest równoznaczne ze śmiercią. Inaczej mówiąc, twory świata 
ożywionego w przeciwieństwie do tworów przyrody nieożywionej i świata 
technicznego, są układami otwartymi, tj. takimi, które mogą istnieć tylko w 
stałej wymianie ze swoim środowiskiem. Z niego czerpią one energię potrzebną do 
życia i przekształcają ją według indywidualnego planu genetycznego. Ustroje, 
które czerpią energię z innych istot żywych, muszą wciąż się poruszać, 
rozszerzać swoją przestrzeń życiową, gdyż w tej samej przestrzeni zabrakłoby, 
wkrótce zasobów energetycznych. Jak wspomniano, ruchu wymaga też poszukiwanie 
partnera seksualnego. W świecie roślinnym zaspokojenie obu praw biologicznych 
dokonuje się bardziej biernie.
Wszelki ruch organizmu żywego wymaga dostatecznej orientacji w otaczającym 
środowisku. Do tego celu służy, jeśli można tak się wyrazić, „metabolizm 
informacyjny". Nawet istoty jednokomórkowe mają zdolność odbierania sygnałów 
otoczenia i reagowania na nie, tj. wysyłania sygnałów do otoczenia. Nie ilość 
energii zawarta w sygnale, ale ilość informacji, tj. jego znaczenia dla ustroju,
odgrywa tu rolę. Sygnał wysyłany przez otoczenie staje się jakby symbolem, a z 
kolei modelem tego, co w nim się dzieje. Natomiast sygnał wysyłany przez ustrój 
może być takimż
194
a
symbolem dla otoczenia. W miarę rozwoju układu sygnalizacyjnego (receptory, 
komórki nerwowe, efektory) coraz bogatsza staje się wymiana sygnalizacyjna z 
otoczeniem, dzięki czemu model świata otaczającego bardziej odpowiada 
rzeczywistości, a formy reagowania stają się różnorodniejsze. Człowiek osiągnął 
tu maksimum rozwoju i można by zaryzykować twierdzenie, że „metabolizm 
informacyjny" odgrywa u niego większą rolę niż energetyczny.
Warunkiem wejścia w wymianę energetyczną i informacyjną ze środowiskiem jest 
przyjęcie postawy „ku" środowisku. Wprawdzie ucieczka i walka (postawa nod") 
jest też nieodzowna do zachowania życia, niemniej jednak zasadniczym tłem dla 
zachowania dwu podstawowych praw biologicznych musi pozostać postawa zbliżenia 
do świata. I niemożliwe jest całkowite porzucenie świata ani jego doszczętne 
zniszczenie.
Wymianą energetyczną i sygnalizacyjną w ustroju jednokomórkowym kieruje zawarty 
w jądrze komórkowym plan genetyczny. Jądro łączy się za pomocą skomplikowanej 
sieci kanalików i błon z błoną komórkową, toteż jest ona pod stałą kontrolą 
planu genetycznego i od niego zależy, jakie elementy energetyczne lub 
sygnalizacyjne mogą wejść do komórki lub z niej wyjść. Uszkodzenie błony 

Strona 97

Kępiński Rytm życia

komórkowej prowadzi do chaotycznego mieszania się wnętrza komórki z jej 
środowiskiem, co kończy się śmiercią komórki.
W przedchorobowym okresie życia chorych na schizofrenię można zwykle prześledzić
przewagę postawy „od" świata, co raz bywa bardziej uwarunkowane genetycznie, a 
raz środowiskowo (np. „schizofrenogenna" matka, „schizofrenogen-na" rodzina). W 
każdym razie postawa taka utrudnia pełne współistnienie ze światem otaczającym. 
Narasta wtedy autyzm, postawa „ku" realizuje się tylko w świecie marzeń. Aż 
wreszcie dochodzi do zerwania granicy oddzielającej normalnie świat wewnętrzny 
od świata otaczającego. To, co się dzieje wewnątrz, staje się dla chorego 
zewnętrzną rzeczywistością i - na odwrót - powstaje chaos. Autyzm i 
rozszczepienie, dwa bleulerowskie osiowe objawy schizofrenii, byłyby w istocie 
swojej zaburzeniami wymiany ze środowiskiem i dezorganizacją porządku 
indywidualnego dla każdego ustroju. Na modelu komórkowym byłoby to równoznaczne 
z zaburzeniem czynności jądra i błony komórkowej.
Poziom aktywności (tj. metabolizmu) żywego ustroju nie jest stabilny, lecz 
chwiejny; zachodzą w nim stałe oscylacje (również skomplikowane układy 
techniczne są układami oscylującymi). Mitochondria są głównymi siłowniami 
komórki i możliwe, że od nich w poszczególnej komórce oscylacje te zależą. 
Normalne oscylacje dynamiki życiowej, subiektywnie odczuwane jako wahania 
nastroju, u chorych na cyklofrenię przybierają patologiczną amplitudę. W modelu 
komórkowym odpowiadałoby to dysfunkcji mitochondrialnej.
195
Zarówno wartości energetyczne, jak i informacyjne, zanim staną sią częścią^ 
składową ustroju, muszą być rozbite na proste elementy, z których dopiero ustrój
buduje swoją substancją i swoje struktury czynnościowe. Jeśli błona komórkowa 
poszczególnej komórki przepuści większe cząsteczki, to ulegają one stopniowemu 
przetrawieniu do cząsteczek elementarnych w lizosomie.
U neurotyków obserwuje się niemożność „przetrawienia" swych spraw życiowych. A 
więc w modelu komórkowym sprawa ograniczałaby się do lizosomu.
Prawdopodobnie niejednemu czytelnikowi powyższa koncepcja modelu biologicznego, 
zwłaszcza zredukowanego do pojedynczej komórki, wyda się absurdalna. Niemniej 
jednak słuszne jest chyba dążenie, ażeby w psychologii i psychiatrii w miejsce 
modeli technicznych próbować wprowadzenia modeli biologicznych, z natury swojej 
bliższych rzeczywistości psychologicznej niż te pierwsze.
¦¦«*.
Czy kryzys
stosunku lekarza do chorego
Psychiatra angielski pochodzenia węgierskiego, Balint, pisze, że najczęściej 
używanym lekiem w praktyce lekarskiej jest sam lekarz. Fakt ten, choć znany od 
zarania medycyny, nie był przedmiotem badań naukowych ani nie wchodził w 
oficjalny program studiów lekarskich. Tej swoistej „farmakologii" - właściwego 
stosunku do chorego - uczył są adept sztuki lekarskiej od swego mistrza, 
bezpośrednio przy łóżku chorego. Od wzoru nauczyciela, od cech osobowości i od 
postaw etycznych ucznia zależało, w jaki sposób ukształtowało się jego podejście
do chorego.
Wprawdzie naukowe opracowania nie biorą zazwyczaj tego momentu pod uwagą, ale z 
codziennej obserwacji wiadomo, jak dalece wynik metody leczniczej zależy od 
tego, kto i w jaki sposób tę metodę stosuje. Nieraz zdarza się, że ten sam lek u
tego samego chorego, zapisany przez lekarza X, nie działa, a zapisany przez 
lekarza Y daje wspaniałe wyniki. Oczywiście, stopień działania tego nie 
oznaczonego czynnika, określanego zazwyczaj - choć niezbyt słusznie - mianem 
działania sugestywnego, jest dużo większy w nerwicach, a mniejszy lub nawet 
minimalny w schorzeniach ściśle somatycznych.
Powstaje jednak pytanie, czy istnieją schorzenia „ściśle somatyczne". Stosowanie
kartezjańskiego dualizmu nie wydaje się zgodne z duchem współczesnej medycyny. 
Zbyt wiele faktów zarówno fizjologicznych, jak i klinicznych przemawia za 
ścisłym powiązaniem tego, co zwykle określamy jako „cielesne", z tym, co 
określamy jako „psychiczne". Podobnie jak nie możemy izolować zaburzenia 
czynności czy budowy jednego narządu od całości organizmu (np. nie możemy mówić 
o chorobie wątroby, nie uwzględniając innych systemów ustroju i całości procesów
biochemicznych), tak samo nie możemy oddzielać „psychicznego" od „somatycznego".
Podział taki jest sztuczny, niezgodny z biologicznym i psychicznym doświad-
197
czeniem i prawdopodobnie wynika z subiektywnego poczucia własnego „ja", któ-j 
rego stosunek do swego ciała jest stosunkiem władcy do niesfornego niewolnika* 
lub działającego podmiotu do biernego przedmiotu.
Lekarz nie leczy złamania nogi, choroby nerek, płuc, serca, lecz chorego ze 
złamaną nogą, chorego z uszkodzeniem nerek itp. Nie chodzi tu o odmianę, słów, 
lecz o praktyczną i dość banalną uwagę, że leczymy chorego człowieka, a nie 

Strona 98

Kępiński Rytm życia

chory narząd. Złamanie kończyny identyczne w lokalizacji stanowi inny problem 
lekarski u dwudziestoletniego chorego niż u siedemdziesięcioletniego.
Podobnie nie możemy mówić o chorobach „psychicznych" w przeciwstawieniu do 
chorób „somatycznych". Pojęcie „chorej duszy" jest równie fałszywe, jak pojęcie 
„chorego ciała". Mamy do czynienia nie z chorym ciałem czy chorą duszą 
(psychiką), ale z chorym człowiekiem.
W przypadku np. „chorego psychicznie" na pierwszy plan wysuwają się zaburzenia w
zachowaniu, powodując nazwę „wariat" (czyli „inny" - od łacińskiego variuś). 
Odpowiednikiem zewnętrznej zmiany zachowania się jest oczywiście zmiana w 
subiektywnym świecie własnych doznań i przeżyć, które zadziwiają niekiedy swoim 
bogactwem i dramatycznością. W ten sposób chory staje się „inny" zarówno 
zewnątrz, jak i wewnątrz. Biorąc pod uwagę tylko etymologię słowa, a pomijając 
pejoratywną jego stronę, określenie „wariat" wydaje się ściślejsze i bardziej 
bliskie istoty sprawy niż określenie „chory psychicznie". Co powoduje tę zmianę,
nie wiemy, jednak nie tylko momenty psychologiczne, ale i genetyczne, 
biochemiczne, strukturalne (np. uszkodzenie systemu nerwowego) i wiele innych 
jeszcze nie poznanych czynników. Wyrażenie więc „chora psychika" wydaje się 
również niesłuszne z punktu widzenia etiopatologii.
Powyższe, długie nieco, wywody miały przypomnieć znany od zarania medycyny fakt,
że lekarz leczy chorego, a nie chory narząd. Sprawa nie jest jednak tak prosta i
oczywista, jakby się pozornie zdawało. Od kilkudziesięciu lat medycyna staje się
coraz bardziej nauką, i to nauką posługującą się metodą stosowaną w naukach 
ścisłych (układ cgs, zależność między zjawiskami ujęta w funkcje matematyczne). 
To postawa naukowa, w którą wdrażany jest medyk od pierwszego roku studiów, 
doprowadziła do tak olbrzymich osiągnięć, o jakich nie było mowy przed 
kilkudziesięciu, a nawet kilkunastu laty.
W postawie tej tkwią jednak pewne niebezpieczeństwa. Zmusza ona do stosowania 
metody wyłączania. Grupę zjawisk, mającą być przedmiotem obserwacji, izoluje się
w sposób sztuczny z całego pola obserwacyjnego, by móc w formie jak najprostszej
funkcji wyrazić zależność poszczególnych zjawisk od siebie. Trudno wyobrazić 
sobie naukową obserwację człowieka jako całości, obserwację, która obejmowałaby 
całość procesów biochemicznych, fizjologicznych, psychologicz-
198
nych, socjologicznych itd. Takiego zadania nie mógłby podjąć się żaden 
naukowiec, uważałby je za wręcz absurdalne i śmieszne, gdy tymczasem lekarz 
praktyk zmuszony jest próbować takiej całościowej, choćby nie naukowej analizy w
czasie każdego zetknięcia z chorym. Stara się widzieć chorego nie tylko w 
aspekcie fizjologicznym i patofizjologicznym, lecz także w aspekcie 
psychologicznym jego codziennych konfliktów, radości i zmartwień, wreszcie w 
aspekcie socjologicznym - na tle jego środowiska społecznego.
Wiedza lekarska składa się współcześnie jakby z dwóch tomów: jeden z nich jest 
wydany świeżo, wciąż poszerzany, ściśle naukowy, pełen ilustracji, wykresów, 
matematycznych analiz, drugi zaś stary, zniszczony, zapomniany, choć mieści w 
sobie sumą wielowiekowych doświadczeń lekarskich. Ten drugi tom, składający sią 
z wnikliwych, choć nie ujętych w naukowe formy obserwacji wielu pokoleń 
lekarskich, jest wciąż podstawą medycyny i trudno wyobrazić sobie lekarza, który
by w swojej praktyce korzystał wyłącznie z pierwszego tomu, a w diagnostyce czy 
leczeniu postępował tylko w myśl surowych reguł współczesnej metody naukowej. 
Sprawą filozofów zajmujących się teorią poznania jest rozstrzygnięcie, czy 
uciążliwa droga badawcza, jaką stworzyła współczesna nauka, jest jedyną drogą 
prowadzącą do poznania. Jeśli tak, to co zrobić z sumą doświadczeń i obserwacji 
lekarskich gromadzonych przez setki lat, wprawdzie nie według ostrych reguł 
współczesnej nauki, niemniej jednak stanowiących podstawę wiedzy lekarskiej.
Gdy po ukończonych studiach młody lekarz staje wobec chorego człowieka, to nie 
może - jak w eksperymencie naukowym - pozwolić sobie na zawężenie do minimum 
pola badawczego, tak by móc obserwowane zjawiska ująć w proste korelacje; musi 
ogarnąć całość problematyki chorego człowieka i często pomocne są nieksiążkowe i
nienaukowe rady starszych kolegów i własne doświadczenia życiowe, słowem, to 
wszystko, co nie wchodzi w zakres medycyny, pojętej jako nauka ścisła.
Druga trudność związana ze stosowaniem postawy naukowej w codziennej praktyce 
lekarskiej polega na zjawisku, które można by określić mianem „uśmiercania 
obserwowanego przedmiotu".
Mimo olbrzymiego postępu techniki badawczej jest ona wciąż jeszcze zbyt 
prymitywna, by pozwalała na badanie zjawisk w ich dynamicznym aspekcie. Trudno 
nam jeszcze wyjść z trójwymiarowej przestrzeni w przestrzeń czterowymiarową i 
posługiwać się swobodnie czwartym wymiarem - czasem. Zazwyczaj postępujemy w ten
sposób, że z niesłychanie skomplikowanego procesu dynamicznego, popularnie 
zwanego życiem, wybieramy jeden moment, w którym dokonujemy jakby poprzecznego 
przecięcia i otrzymany już statystyczny obraz poddajemy analizie. To przecięcie,

Strona 99

Kępiński Rytm życia

czyli wyłączenie wymiaru czasowego, jest właśnie „uśmierceniem",
199
czy w sensie dodownym, jak na przykład w badaniach anatomicznych lub histo- j 
logicznych, czy w przenośnym, jak np. w psychiatrii, gdzie posługując się 
przekrojem poprzecznym, jakby „utrwalamy" różne zjawiska patopsychiczne, 
naklejamy j na nie różne mniej lub więcej skomplikowane etykiedy z nazw greckich
i łacińskich. Postępujemy tak, jak gdybyśmy nagie zatrzymali wyświetlany film na
jednej klatce; wówczas postacie występujące w filmie zastygają w jednym geście i
w jednym wyrazie mimicznym, co .,aje zazwyczaj wrażenie komizmu lub grozy. W 
psychiatrii to wrażenie komizmu czy guzy określamy mianem dziwaczności.
W niektórych naukach lekarskich, jak na przykład w fizjologii czy biochemii, 
powtarzając poprzeczne cięcia, staramy się odtworzyć dynamiczny przebieg 
zjawiska. Odtworzenie to jest jednak mniej lub bardziej sztuczne, zwłaszcza że 
nawet najsubtelniejsza metoda uszkadza zarówno czynność, jak i budowę 
obserwowanego procesu życiowego.
Drugie więc niebezpieczeństwo postawy naukowej w stosunku lekarza do chorego 
polega na skłonności do uważania pacjenta za „martwy" przedmiot, tj. do ujęcia 
statycznego i strukturalnego, które jest znacznie łatwiejsze od ujęcia 
dynamicznego.
Wreszcie trzecia trudność tkwi, jak się zdaje, w samej organizacji nauk 
lekarskich. Niesłychanie gwałtowny rozwój medycyny jako nauki w ostatnich 
kilkudziesięciu latach spowodował zmianę dotychczasowej struktury pracy naukowej
w kierunku maksymalnej specjalizacji i kolektywizacji. Pracownik naukowy, który 
jeszcze przed półwiekiem obejmował, jeśli nie całość, to dużą część wiedzy 
lekarskiej, dziś z konieczności musi się ograniczyć do wąskiej specjalności. Im 
bardziej zacieśni swe pole badawcze, tym większe ma szansę osiągnięcia jakichś 
sukcesów.
To zwężenie pola badawczego ma jednak swe ujemne strony. Między poszczególnymi 
wąskimi specjalnościami powstają luki, „ziemie niczyje", które nierzadko mogą 
się okazać terenami bardzo płodnymi dla dalszej twórczości naukowej. Każda 
specjalność wytwarza swoją problematykę i swój język naukowy. Języki te stają 
się z czasem tak wyspecjalizowane, że lekarze przestają się między sobą 
rozumieć. Powstaje pewnego rodzaju „wieża Babel" współczesnej medycyny.
Naukowiec pracujący nieraz przez całe swe życie na wąskim odcinku naukowym ma 
wprawdzie szansę osiągnięcia pewnych wyników, ale traci przyjemność szerszego, 
perspektywicznego spojrzenia na zagadnienia lekarskie.
Nie tylko zwęziło się pole badawcze, ale zmienił się również sam charakter pracy
naukowej. Może najlepiej tę zmianę wyraża język angielski, określając naukowca 
jako research worker. Określenie to nie jest tylko wyrazem skromności naukowej; 
odzwierciedla ono dosadnie sam charakter pracy współczesnego naukowca. Mimo 
całego szacunku, jakim nauka cieszy się w świecie współczesnym,
200
naukowiec dzisiejszy nie jest już wielkim uczonym ze schyłku ubiegłego i 
początku bieżącego stulecia, uczonym, który rzucał śmiałe koncepcje i hipotezy i
sam radził sobie z problematyką dowolnie przez siebie wybraną. Był bardziej 
artystą niż uczonym w dzisiejszym tego słowa znaczeniu.
Dziś jest on „pracownikiem naukowym", takim samym pracownikiem, jak robotnik w 
hali maszyn czy urzędnik w wielkim aparacie biurokratycznym. Tak jak i oni stał 
się przysłowiowym „kółkiem" w potężnym procesie produkcyjnym. Musi 
podporządkować sią planowaniu, jeśli nawet nie ze wzglądu na aktualny interes 
społeczny, to z uwagi na konieczność zachowania pewnego wspólnego kierunku i 
synchronizacji w indywidualnych badaniach, tak by mogły razem pokryć jakieś 
szersze pole badawcze. Coraz częściej zmuszony jest do pracy kolektywnej, gdyż 
sam nie jest w stanie opanować skomplikowanych i różnorodnych metod badawczych. 
Swoją fantazję naukową i twórczą inwencję musi podporządkować coraz twardszym 
rygorom wymaganym od pracy naukowej.
Gdyby zastosować współczesne rygory naukowe do dawnych prac badawczych, to 
większość z tych prac należałoby uznać za nienaukowe. Staje się więc współczesny
pracownik naukowy pracownikiem bezimiennym, poddanym dyscyplinie zewnętrznej, 
zamiast tak ważnej w myśleniu naukowym dyscyplinie wewnętrznej.
Sumując, można by powiedzieć, że postawa pracownika nauki nie zawsze pokrywa się
z postawą lekarza praktyka. Od praktyka wymaga się całościowego ujęcia problemu 
- problemem tym jest chory człowiek; od naukowca zaś jak największego zwężenia 
pola badawczego. Praktyk musi operować w przestrzeni czterowymiarowej, ujmować 
zjawiska jak najbardziej dynamicznie w ich aspekcie rozwojowym, tak jak to robił
dawny lekarz domowy, który nierzadko widział chorego od momentu urodzenia aż do 
śmierci. Pracownikowi naukowemu, dążącemu zawsze do maksymalnego zredukowania 
zmiennych niezależnych, łatwiej operować w przestrzeni trójwymiarowej, bez 
uwzględniania czwartego wymiaru - czasu, łatwiej jest ujmować obserwowane 

Strona 100

Kępiński Rytm życia

zjawisko statycznie lub strukturalnie.
Pola badawczego, jakim jest chory, nie można zwęzić ani ustalić w czasie; jest 
to zjawisko jedyne, niepowtarzalne, wiecznie żywe i zmienne, zaskakujące nie 
dającymi się przewidzieć reakcjami. Wobec chorego nie można więc zachować 
postawy naukowego badacza, postawy podmiotu do obserwowanego przedmiotu; z 
konieczności musi się przejść na jedną z postaw wymaganych w stosunkach 
międzyludzkich.
Spośród niesłychanego bogactwa przeróżnych form międzyludzkich stosunków 
stosunek lekarza do chorego i chorego do lekarza jest stosunkiem specyficznym. 
Historia jego sięga daleko w czasy prehistoryczne, może jest równie stara, jak 
historia rodziny. Stosunek tych dwóch osób, z których jedna znajduje się w kręgu
201
cierpienia, niemocy, a nawet śmierci, a druga pod ciężarem przytłaczającej 
odpowiedzialności za życie i zdrowie swego partnera - rozgrywa się w atmosferze]
intymności i nierzadko niesłychanego, choć nie zawsze uświadomionego napięcia! 
emocjonalnego. Postawa naukowa i wiedza książkowa nie zawsze są tu 
najważniejsze; czasem większą rolę odgrywa codzienne doświadczenie lekarskie i w
ogóle życiowe oraz pewne cechy charakterologiczne, jak poczucie 
odpowiedzialności, takt i umiejętność wczucia się drugiego człowieka, cechy, 
które lekarz kształtuje w sobie na równi ze zdobywaniem wiedzy fachowej.
Drugie wielkie osiągnięcie współczesnej medycyny - obok nadania jej charakteru 
naukowego - mianowicie jej uspołecznienie, ma też swoje ujemne strony, jeśli 
chodzi o stosunek lekarza do chorego. Jednym z paradoksów życia jest może to, że
nie ma spraw idealnie dobrych czy złych, że dobre ma cień złego, a złe -dobrego.
Nie znaczy to, by z powodu „złego" cienia wstrzymywać naukowy postęp medycyny 
czy proces jej uspołecznienia. Procesu tego zresztą powstrzymać się nie da; jest
on, jak się zdaje, związany nie tylko z procesem socjalizacji społeczeństw, lecz
z samą strukturą współczesnej medycyny, która staje się coraz bardziej 
skomplikowana, techniczna i tym samym koszta leczenia przekraczają znacznie 
możliwo-x                 ści finansowe przeciętnego chorego; z konieczności 
więc ciężar ekonomiczny
lecznictwa spada na państwo.
Z dodatnich stron uspołecznienia medycyny, jeśli chodzi o stosunek do chorego, 
na pierwszym miejscu należałoby wymienić zniesienie momentu ekonomicznego, 
atmosfery kupieckiej, jaka z konieczności wytwarzała się między lekarzem a 
chorym przy pieniężnym wzmocnieniu ich wzajemnego stosunku. Wprawdzie można 
spotkać się ze zdaniem, że chory dopiero wtedy docenia poradę lekarską, gdy 
dobrze za nią zapłaci, twierdzenie to jest jednak tylko pozornie słuszne. 
Rzeczywiście, każdy chory chce jakby związać lekarza z sobą; nie mając innego 
sposobu, czyni to za pomocą pieniędzy lub prezentów. Chory sądzi, że za pomocą 
pieniędzy wzmocni wzajemny stosunek, zdobędzie sobie troskę i uczucie lekarza. 
Jest to więc w pewnym sensie postępowanie analogiczne do starań starzejącego i 
:J                        się pana, który za pomocą pieniędzy czy prezentów chce
zdobyć uczucia swojej
I Jj                        młodej bogdanki. Do wyjątków jednak należy 
prawdziwość i trwałość kupionych
''                         uczuć.
Chory za pieniądze kupuje usługi lekarza, ale usługi to nie tylko wiedza 
fachowa, ale cała postawa psychiczna, stosunek emocjonalny do chorego; 
właściwiej byłoby rzec, że kupuje lekarza. Możliwe, że tego typu układ stosunku 
lekarz--chory jest reliktem z czasów, gdy lekarz był niewolnikiem swego pana. i 
                               Lekarz z kolei żyje pod wrażeniem, że jego 
wiedza, troska o chorego, czasem
j i                         olbrzymi wysiłek umysłowy i emocjonalny zostały 
kupione. Obniża to poczucie
202
jego własnej wartości i szacunku do samego siebie, bo cała jego wartość może być
przeliczona na pieniądze. Te. obniżkę własnej wartości nierzadko kompensuje 
przesadną pewnością siebie, podkreślaniem swego autorytetu, a nawet traktowaniem
z góry swego pacjenta.
Tak wiąc autorytet, który ma się rzekomo wytwarzać w układzie pieniężnym 
stosunku lekarza do chorego, jest autorytetem sztucznym, maskującym wzajemny 
brak prawdziwego szacunku człowieka do człowieka. W stosunku tym jedna ze stron 
uważa drugą za kupionego speca, coś w rodzaju mózgu elektronowego do stawiania 
rozpoznania i leczenia, druga zaś kompensuje swoje poniżenie traktowaniem 
chorego z wysokości autorytetu naukowego. W obu więc wypadkach jeden z 
najpiękniejszych związków istniejących w międzyludzkich stosunkach, jakim jest 
związek lekarza z chorym, zostaje zniekształcony w stosunek podmiotu do 
przedmiotu.

Strona 101

Kępiński Rytm życia

Uspołecznienie medycyny uwalnia lekarza od ekonomicznej zależności ze strony 
chorego i oczyszcza tym samym atmosferę stosunku tych dwóch osób. Jest jednak 
pewne „ale". Lekarz, uwolniwszy się od płatnej służby u chorego, staje się z 
kolei płatnym sługą społeczeństwa, ściślej mówiąc, jego politycznej organizacji,
tj. państwa. Grozi mu niebezpieczeństwo zamienienia się w urzędnika, pociągające
za sobą traktowanie chorego w sposób biurokratyczny, tak jak traktuje się 
„stronę" w urzędzie. Sam, czując się kółkiem w wielkiej machinie społecznej, 
może też uważać swego chorego za takie „kółko", zarówno więc „unaukowienie" 
medycyny, jak i jej uspołecznienie noszą w sobie groźne możliwości 
odhumanizowania stosunku lekarza do chorego.
Poza tym oba te prądy zmniejszają w pewnym sensie poczucie odpowiedzialności i 
liczenia na własne siły. Lekarz przestaje sobie dowierzać, szuka oparcia w 
skomplikowanej aparaturze technicznej, w rzeszy specjalistów i w aparacie 
organizacyjnym służby zdrowia. Wobec chorego nie bierze już pełnej 
odpowiedzialności na siebie i gestem kelnera odsyła go do „kolegi".
Spróbujmy wczuć się w drugiego partnera i wyobrazić sobie, jak współczesna 
medycyna przedstawia się w oczach chorego. Z prasy i popularnej literatury ma on
może nawet nieco przesadne wyobrażenie o jej możliwościach. Autorytet nauki, a w
szczególności nauk lekarskich, jest bowiem jednym z niewielu autorytetów, które 
wyszły cało, a nawet wzmocnione, z wielkiej ich klęski, jaką ze sobą przyniosła 
ostatnia wojna.
Oto najbanalniejszy przykład: chory czuje się znękany, znużony, ma bóle głowy, 
bicia serca, stracił apetyt, nie może wydajnie pracować, wszystko zapomina, 
wszystko go drażni. Ponieważ od dłuższego czasu czuje się źle, szuka ratunku we 
wspaniałej współczesnej medycynie. Staje w kolejce, cierpliwie czeka na 
otrzymanie
203
bloczka, a potem na lekarza. Choć ma już dość „ogonków" w codziennym życiu, 
rozumie jednak, że trzeba poczekać, że lekarze są przepracowani, że medycyna 
jest czymś wielkim, prawie świętym. Wreszcie dostaje się do lekarza. Ten 
niecierpliwie wysłuchuje skarg; wydają mu się banalne; w poczekalni czeka 
jeszcze tłum chorych i może nawet podejrzewa, że chory trochę przesadza, chcąc 
uzyskać zwolnienie. Na wszelki wypadek, by nie popełnić najstraszniejszego 
błędu, tj. nie przeoczyć jakiejś sprawy organicznej, kieruje chorego na różne 
badania dodatkowe. Znów kolejki i znów czekanie, tym razem na wyrok, czy się 
jest chorym, czy zdrowym. Magia cyfr i różnych znaków, z których każdy „coś" 
oznacza. Gdy znajdzie się ponownie u lekarza, ten znów przerzuca plik badań 
dodatkowych, jak sędzia akta sprawy i wydaje wyrok: „Pan jest właściwie zupełnie
zdrowy, może trochę przemęczony, to tylko nerwy" lub: „Może jeszcze skieruję 
pana do specjalisty". Specjalista jest trochę oburzony na lekarza, że przysyła 
mu takie „banalne przypadki". Specjalista jest przecież apostołem współczesnej 
naukowej medycyny, która nie zajmuje się błahostkami, ale wielkimi sprawami, jak
operacjami serca, mózgu, hibernacją, prawie wskrzeszeniem zmarłych. Załatwia 
szybko chorego, przedłuża ewentualnie zwolnienie, zapisuje lekarstwo. A chory 
nadal jest chory. Czuje się pokrzywdzony, nikt nie zrozumiał jego choroby, nawet
wspaniała medycyna nie może mu pomóc w cierpieniu.
Może przykład ten jest przejaskrawiony, ale wydaje się faktem, że medycyna 
współczesna nieraz zawodzi, szczególnie w tak zwanych banalnych sprawach.
Nikt nie powstrzyma rozwoju medycyny w kierunku jej coraz bardziej naukowego 
ukształtowania i jak najszerszego uspołecznienia, gdyż tylko na tej drodze 
istnieją możliwości jej dalszego rozwoju. Trzeba by jednak zastanowić się nad 
stosunkiem lekarza do chorego w tej nowej, naukowej i uspołecznionej, medycynie 
oraz nad tym, jak ma się kształtować nie tylko wiedza, ale i charakter lekarza, 
gdyż z wielu leków lek ten, lekarz - zdaniem, zdaje się słusznym, Balinta - 
często jest najważniejszy.
Potrzebna byłaby szeroko zakrojona dyskusja na ten temat kierowników różnych 
katedr medycyny, lekarzy praktyków, młodych lekarzy i studentów medycyny, a 
także przedstawicieli aparatu organizacyjnego służby zdrowia. Należałoby, jak 
się zdaje, przedyskutować takie zagadnienia, jak reorganizacja studiów 
lekarskich, specjalizacja, odbiurokratyzowanie służby zdrowia. Choć program 
studiów jest obecnie bardzo szeroki i student jest przeciążony zbyt wielką i 
często niestrawną masą wiadomości z różnych dziedzin nauk lekarskich, to jednak 
wobec najprostszych zagadnień codziennego życia lekarskiego staje on często 
bezradny. Od pierwszego roku medycyny student powinien być przyzwyczajony do 
całościowego obejmowania zagadnień. Omawiając na przykład narząd krążenia, 
należałoby koor-
204
dynować wykłady na ten temat z anatomii, fizjologii i biochemii. Omawiając 
chorobę wrzodową, łączyć wykład patologa z wykładem internisty, chirurga czy 

Strona 102

Kępiński Rytm życia

nawet psychiatry. Studenta należałoby od pierwszych lat studiów klinicznych 
wdrażać w samodzielne prowadzenie chorego, nadzorowane tylko przez starszego 
lekarza. Należałoby uczyć patrzenia na chorego jak na chorego człowieka, a nie 
na chory narząd, chore ciało czy chorą dusze.. W każdym zetknięciu z chorym 
powinien być uwzględniony aspekt psychologiczny, a nie tylko somatyczny.
Należałoby się zastanowić, czy daleko posunięta specjalizacja, która jest bez 
wątpienia konieczna w pracy naukowej, jest równie konieczna w dydaktyce. Czy nie
można byłoby zredukować wykładanych przedmiotów do najbardziej podstawowych. Czy
nacisk szkolenia lekarskiego nie powinien być przesunięty z tego, co jest 
rewelacyjne i bardzo rzadkie, na to, co jest codzienne i „banalne". Czasem 
„banalne" sprawy mogą się stać rewelacyjne; w dużej mierze zależy to od sposobu 
przedstawienia. Dalej. Czy ma sens produkowanie coraz większych zastępów 
specjalistów. Czy nie stworzyć, choć brzmi to może paradoksalnie, specjalizacji 
„omnibusowej" lekarza ogólnie praktykującego. Jak zredukować „papierkową" 
robotę, która pochłania mnóstwo czasu i obrzydza życie zarówno lekarzom, jak i 
pielęgniarkom. Jak ustabilizować opiekę lekarską, w tym znaczeniu, by możliwie 
ten sam lekarz i ta sama pielęgniarka przez dłuższy czas mogli opiekować się 
chorym, by nie wędrował on od Annasza do Kajfasza. Jak zachować tajemnicę 
lekarską - itd. Zagadnień jest wiele i nie na wszystkie pytania można od razu 
odpowiedzieć, nie powinno to jednak zniechęcać do dyskusji.

•ffti
Studia lekarskie
We współczesnej socjologii używa sie. pojęcia społeczeństw in-directed i 
other-directed. W grupach społecznych pierwszego typu normy zachowania się, 
wartości itp. uległy internalizacji, stały się nawykami, przepisy są tylko 
zewnętrznym wyrazem tego, co każdy czuje i do czego jest od dawna 
przyzwyczajony. W społeczeństwach drugiego typu proces internalizacji nie 
dokonał się, normy zachowania się są odczuwane jako narzucone z zewnątrz, 
postępuje się nie według własnej, ale według cudzej woli, stąd częste 
nastawienie negatywne do obowiązujących przepisów.
W grupie społecznej, jaką jest szkoła niższa, średnia czy wyższa, klimat 
emocjonalny jest jednym z zasadniczych warunków prawidłowego przebiegu procesów 
wychowania. Dlatego, jak się zdaje, zasadniczym warunkiem mądrej reorganizacji 
studiów jest uwzględnienie możliwie szerokiego marginesu swobody dla tradycji i 
specyfiki poszczególnych uczelni, a nie krępowanie ich rozwoju sztywnymi 
normami.
Od czasów Hipokratesa, a prawdopodobnie od jeszcze dawniejszych, głównym 
zadaniem każdej szkoły lekarskiej było wychowanie dobrego lekarza. U nas ten 
zasadniczy cel został rozszczepiony na trzy zadania: dydaktyczne, naukowe i 
usługowe. Jakby wbrew podstawowej zasadzie dialektyki o łączności zjawisk, a 
przede wszystkim wbrew zdrowemu rozsądkowi, zaczęto pracę lekarzy zatrudnionych 
w akademiach medycznych rozpatrywać pod kątem tych trzech zadań; dochodziło 
nawet do tego, że odpowiednio dzielono godziny pracy: kilka godzin na usługi, 
kilka na dydaktykę i kilka dla dobra polskiej nauki, tak jakby w praktyce, 
zwłaszcza klinicznej, dało się te trzy funkcje oddzielić od siebie.
Nie wiadomo, w czyjej głowie zrodził się projekt trzywarstwowego ustawienia 
pracy w szkołach lekarskich; w każdym razie może on służyć za klasyczny 
przykład, w jakim-stopniu przepis płynący z zewnątrz destrukcyjnie wpływa na 
rozwój grupy społecznej, w konkretnym przypadku - akademii medycznej, 
zamieniając ją ze społeczności in-directed w other-directed.
207
Każdy podział pociąga za sobą klasyfikację wartościującą. W przypadku szkf 
lekarskich walor obniżał się, w miarą jak schodziło się z zajęć naukowych poprzl
dydaktyczne do usługowych. W dyscyplinach klinicznych objawiało się to 
lekceważącym stosunkiem do zajęć czysto usługowych, które w swej istocie są 
najważniejszą i najzaszczytniejszą funkcją lekarską, bo bezpośrednią opieką nad 
chorym człowiekiem.
Każdy młody lekarz marzył o tym, by dojść do najwyższego szczebla opisanej 
drabiny, tj. do pracy naukowej. Odpowiednie przepisy (osławione rotacje) 
zmieniały marzenia w konieczność życiową. Praca dydaktyczna i praca usługowa 
dewaluowały się, w miarę jak praca naukowa stawała się miernikiem wartości 
pracownika it;'i                          akademii medycznej. Liczba publikacji 
naukowych z każdym rokiem gwałtownie
wzrastała, ciesząc tych, dla których ilość zadrukowanego papieru jest wyrazem 
„aktywności naukowej" i miernikiem wartości dorobku naukowego. Tak więc w ocenie
pracownika naukowego decydowała nieraz nie jakość, ale ilość publikacji.
Sztywne terminy związane z „rotacją" zmuszały nieraz pracowników nauki do 
pospiesznej, a więc zwykle mniej wartościowej pracy, i stwarzały w zakładzie 

Strona 103

Kępiński Rytm życia

nerwową atmosferę pośpiechu, w niektórych przypadkach prowadząc do ciężkich 
nerwic doktoranckich i habilitacyjnych. W tym wyścigu do szczebla naukowego 
niewiele zostawało czasu na pracę dydaktyczną i usługową, traktowaną nieraz jako
zło konieczne.
Kierownicy zakładów byli postawieni wobec konieczności „wyrotowania" nieraz 
najbardziej wartościowych pracowników dlatego tylko, że na czas nie zrobili 
pracy doktorskiej czy habilitacyjnej, a często nie wykonali jej tylko dlatego, 
że cały swój wysiłek włożyli w pracę dydaktyczną czy usługową. Wielu z nich nie 
mogło znaleźć pracy odpowiadającej ich wiedzy i doświadczeniu lekarskiemu, co 
stanowiło dla nich źródło rozgoryczenia, a dla lekarskich kadr służby zdrowia - 
wielką stratę. Byli to ludzie, którzy niejednokrotnie w najtrudniejszym okresie,
bo bezpośrednio po zniszczeniach ostatniej wojny, z dużym poświęceniem się oraz 
poświęceniem swoich naukowych ambicji tworzyli podwaliny szkolnictwa 
lekarskiego. Odeszli z akademii medycznych bez słowa podziękowania jako ci, 
którzy „nie rokują nadziei naukowych".
Klinika czy zakład teoretyczny nie mogą się składać jedynie z „naukowców". Praca
naukowa jest tylko uwieńczeniem zbiorowego wysiłku całej grupy ludzi wchodzących
w skład danej instytucji. W medycynie nie może ona powstać bez twardego gruntu 
„czarnej" roboty usługowej i dydaktycznej. Zresztą jeśli się jest wiernym 
przysiędze Hipokratesa, to praca naukowa nie jest celem, ale tylko środkiem do 
celu, którym właśnie jest praca usługowa - leczenie chorego.
Ten, kto w zawodzie lekarskim może pozwolić sobie na pisanie prac naukowych,
208
do pewnego stopnia pasożytuje na pracy innych, którzy bez reszty pochłonięci są 
„czarną" robotą i z których doświadczeń świadomie czy podświadomie korzysta.
W medycynie - zwłaszcza jeśli chodzi o dyscypliny kliniczne - nie można być 
naukowcem nie będąc dobrym lekarzem. Można śmiało twierdzenie to odwrócić: dobry
lekarz będzie na pewno dobrym dydaktykiem i dobrym naukowcem. „Wyro-towanie" 
wielu asystentów klinicznych, dobrych lekarzy, było więc wielką pomyłką wynikłą 
z dobrych intencji odgórnego naprawiania zła za pomocą sztywnych przepisów. 
Intencja była bezsprzecznie dobra, chodziło o zrobienie wolnego miejsca młodym. 
Tymczasem osiągnięto całkiem przeciwny skutek: kliniki i zakłady teoretyczne 
stały się jeszcze bardziej zamkniętymi „sanktuariami" wiedzy lekarskiej i 
kończący studia ma obecnie minimalne szansę dostania się do nich, już nie tylko 
jako asystent, ale nawet jako stażysta. Przeniesienie całego ciężaru 
wartościującego, i tym samym ambicjonalnego, na wyższy szczebel drabiny 
zachwiało równowagę całej instytucji, stworzyło z niej zamknięty klan 
„naukowców" drżących na samą myśl o strąceniu z najwyższego szczebla drabiny na 
szczebel pracy usługowej.
Wyjście z impasu nie jest tu sprawą prostą, ale pierwszym krokiem, jak się 
zdaje, powinno być zniesienie trójwarstwowego modelu pracy w akademiach 
medycznych i powrót do starego, hipokratesowskiego wzoru szkoły, w której 
wychowuje się dobrych lekarzy.
Odpowiedzialnym za wychowanie jest kierownik kliniki czy zakładu teoretycznego; 
jeśli został mianowany kierownikiem, powinien mieć na tyle kredytu zaufania, że 
jemu zostawiłoby się pewną swobodę w metodzie szkolenia i próbach jej 
reorganizacji oraz w doborze ludzi bezpośrednio z nim współpracujących. 
Miernikiem kwalifikującym nie powinna być tylko ilość opublikowanych prac.
Jednym z najtrudniejszych zagadnień, z którym się borykają wszystkie szkoły 
lekarskie w świecie, jest sprawa, w jaki sposób z olbrzymiej masy wiedzy 
lekarskiej wybrać te wiadomości, które są niezbędne do wykształcenia dobrego 
lekarza. Sprawa jest wysoce skomplikowana, jeśli wziąć pod uwagę gwałtowny 
rozwój nauk lekarskich w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Dzisiejszy student
medycyny ma do opanowania materiał kilka czy nawet kilkanaście razy większy niż 
jego kolega sprzed 20 lub 30 lat.
Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy w ogóle nie przesunąć ciężaru uczenia z 
„co" na „jak". Studia lekarskie były zawsze uważane za studia „pamięciowe", od 
pierwszego roku studiów trzeba było wiele mniej lub więcej potrzebnych 
wiadomości wtłoczyć do głowy, przynajmniej do czasu zdania egzaminu (potem można
je było równie szybko wyrzucić). Wobec tego, że we współczesnej medycynie ilość 
wiadomości wzrosła i będzie nadal wzrastać znacznie poza pojemność przeciętnego 
umysłu ludzkiego, należałoby się zastanowić, czy nie ograniczyć ich do
 - Anus mundi
podstawowego i koniecznego minimum, a większy nacisk położyć na uczenie myślenia
lekarskiego, tj. sposobu korzystania z własnych i cudzych obserwacji, tworzenia 
z nich całościowego obrazu. Bo, niestety, rozbicie medycyny na coraz węższe 
specjalności spowodowało, że sztuka całościowego, integrującego spojrzenia na 
chorego staje sią coraz rzadsza, patrzy się na pacjenta pod kątem swojej 
specjalności, co nie zawsze wychodzi mu na dobre.

Strona 104

Kępiński Rytm życia

Dyskutuje sią nad bardziej problemowym prowadzeniem wykładów i ćwiczeń, tak by 
poszczególne zagadnienie omawiało jednocześnie kilku specjalistów z różnych 
gałęzi medycyny (np. zawał serca - anatom, fizjolog, biochemik, patolog, 
internista, psychiatra itp).
Jak wiadomo, człowiek uczy sią najwięcej w działaniu. Bierne przyjmowanie tego, 
co ktoś drugi podaje, nigdy nie daje tyle, ile sią zyskuje, gdy samemu 
rozwiązuje sią dany problem. Jeśli ma sią ciężar nauczania przesunąć z „co" na .
„jak", to student powinien od pierwszych lat być wdrażany do aktywnego i 
samodzielnego rozwiązywania zagadnień, z którymi sią styka. Należałoby w tym 
celu zmniejszyć ilość wykładów, a zwiększyć ilość ćwiczeń i seminariów. 
Ćwiczenia w klinikach, tam, gdzie student styka sią bezpośrednio z chorym, 
powinny być tak prowadzone, by każdy student „miał" swojego chorego, badał go, 
obserwował, proponował leczenie, oczywiście pod okiem starszego lekarza. 
Ćwiczenia, w których kilku czy kilkunastu studentów bada jednego chorego, są 
parodią ćwiczeń.
Oczywiście, baza szpitala klinicznego jest za mała, by w ten sposób móc 
prowadzić ćwiczenia; należałoby sią zastanowić, czy nie rozszerzyć jej na inne 
szpitale, gdyż na pewno student więcej nauczy sią pracując pod okiem 
doświadczonego lekarza praktyka, niż słuchając w gromadzie studentów na 
ćwiczeniach wykładu asystenta, który w ten sposób ćwiczy sią do swojej przyszłej
roli profesora.
Proponowane uszczuplenie zakresu poszczególnych przedmiotów typowo pamięciowych 
- a więc obejmujących nieraz rzadko potrzebne wiadomości, które można w razie 
potrzeby znaleźć na półce bibliotecznej - powinno się wiązać z położeniem 
większego nacisku na zagadnienia wdrażające do pracy samodzielnej. Tak więc 
większą wagę należałoby wiązać np. z odpowiednio zmodernizowaną propedeutyką 
medycyny, w której obrębie student nabywałby m.in. sprawności w korzystaniu z 
bibliografii lekarskiej, uczyłby się umiejętnego poruszania w olbrzymim gąszczu 
piśmiennictwa, a co najważniejsze, ćwiczyłby sią w opanowywaniu tajników 
metodologii medycyny, dziedziny zaniedbanej na rzecz kultu pamięciowego 
opanowywania wiadomości szczegółowych.
Kształcenie lekarza nie kończy się na dyplomie. Można by powiedzieć, że tu 
dopiero zaczyna się drugi, ważniejszy i znacznie trudniejszy akt szkolenia 
polegający na bezpośrednim zetknięciu sią z problemami lekarskimi i na próbach 
samodzie-
210
i^Ę
Inego ich rozwiązywania. Tu obowiązuje również ogólne prawo rozwoju: lekarz, 
jeśli nie chce skostnieć, musi stale się rozwijać. Zadanie to niełatwe wobec 
szalenie szybkiego rozwoju medycyny i wciąż zmieniających sią poglądów 
naukowych. Każdy lekarz musi tu mieć zapewnioną pomoc szkoły lekarskiej, z 
której wyszedł, czy też innej, by zawsze móc doszkolić się w wybranym przez 
siebie zakładzie lub klinice. Instytut Doskonalenia Kadr Lekarskich nie jest w 
stanie sprostać zadaniu i powinien znaleźć pomoc we wszystkich akademiach 
medycznych. Wydziały zdrowia w swoim własnym interesie powinny ułatwiać 
lekarzom, zwłaszcza młodym, tego rodzaju przeszkolenie.
Szczególnie łatwy dostąp do zakładów teoretycznych i klinik należy sią studentom
i młodym lekarzom, gdyż oni najwięcej kształcenia potrzebują i najwięcej mogą z 
niego skorzystać. W czasie studiów pomocą mogłyby być kółka naukowe, a po 
studiach stypendia czy staże specjalistyczne (oprócz obowiązujących stażów 
przeddyplomowych i podyplomowych). Wobec współczesnego skomplikowania wiedzy 
lekarskiej, po otrzymaniu dyplomu nie jest sią jeszcze zdolnym do samodzielnej 
pracy lekarskiej i trzeba przynajmniej kilkuletniej pracy pod kierunkiem kogoś 
doświadczonego, by się czuć choć trochę pewnym w swoim zawodzie. Wysyłanie 
młodych lekarzy na samodzielne placówki, np. we wsiach lub miasteczkach, jest 
dużym ryzykiem nie tylko w stosunku do chorych, ale i do samych lekarzy, może 
ich bowiem wypaczyć na całe życie.
System „otwartej" szkoły lekarskiej, z którą nie zrywa się kontaktu po 
ukończeniu studiów i do której można sią zawsze w razie potrzeby zwrócić o pomoc
i wskazówkę, może sią też przyczynić do rozszerzenia platformy pracy badawczej i
do rozwiania atmosfery „klanu naukowego". Badania-naukowe (często bardzo ciekawe
ze względu na różnorodność i bogactwo obserwacji) dałoby się prowadzić nie tylko
w obrębie akademii medycznych czy instytutów naukowych, lecz także w „terenie", 
dzięki czemu do „szczebla naukowego" zostałoby dopuszczonych więcej lekarzy.
Przedstawione uwagi mają charakter dyskusyjny, stąd też skrajność niektórych 
sformułowań. Nie pretendują one do proponowania idealnego modelu systemu 
studiów. Chodzi jedynie o zwrócenie uwagi na niektóre ważniejsze zagadnienia 
wymagające szczerej i gruntownej dyskusji zarówno w poszczególnych ośrodkach 
akademickich, jak też wśród osób mających wpływ na organizację służby zdrowia i 

Strona 105

Kępiński Rytm życia

studiów lekarskich.
 f.
*>'*  ' ,
 %-;^ »¦
 ¦> '
 itf   ' ,A .=" .'   J;t
Społeczność terapeutyczna
„Walka o otwarte drzwi" w psychiatrii zaczęła się, jak wiadomo, w Anglii 
bezpośrednio po ostatniej wojnie. Sami Anglicy podkreślają, że nie jest to nowy 
pomysł; jako przykład społeczności terapeutycznej podają małe szpitale z 
pierwszej połowy XIX wieku, w których lekarze żyli razem z chorymi, z nimi wiele
czasu spędzali, wspólnie spożywali posiłki itd. W drugiej połowie XIX wieku 
przyjął się model wielkich szpitali psychiatrycznych, w których ten duch 
wspólnoty był już niemożliwy do utrzymania. Ta zmiana w stylu organizacji 
szpitalnictwa psychiatrycznego zbiega się w czasie z rozkwitem naukowości w 
psychiatrii - w postaci poglądów genetycznych i organicznych oraz logicznych 
konstrukcji psychologicznych, które bez reszty starały się wyjaśnić etiologię 
zaburzeń psychicznych.
Będąc przed kilkunastu laty na stypendium Ministerstwa Zdrowia przez dwa 
miesiące w Anglii, miałem okazję podziwiać wiele oryginalnych inicjatyw i 
sposobów realizacji walki o „otwarte drzwi". Mój zachwyt zachwiało nieco pewne 
drobne wydarzenie. Raz, czekając w pokoju lekarskim na rozpoczęcie omawiania 
chorych, poprosiłem do środka dwoje młodych ludzi, którzy czekali na korytarzu; 
sądziłem, że są tu nowymi lekarzami i czują się zagubieni. Dopiero po chwili, 
gdy weszli inni lekarze, po ich zdumionych i trochę oburzonych minach 
zorientowałem się, że popełniłem gafę, biorąc pacjentów za lekarzy. Możliwe, że 
moja interpretacja tego drobnego zdarzenia była fałszywa, ale w tym momencie 
zdałem sobie sprawę, że przy najwspanialej prowadzonej walce o drzwi otwarte w 
psychiatrii mogą one nadal pozostawać zamknięte, gdyż przepaść oddzielająca 
lekarza od chorego jest nie do przebycia.
istnieje w człowieku dziwna skłonność do wyłączania tych, którzy są inni 
(varii). Wystarczy inny kształt nosa, inny odcień skóry, inne formy towarzyskie,
inny krój munduru itp., aby znaleźć się poza kręgiem heraklitowskiego wspólnego 
świata - koinos kosmos. Tendencja ta istnieje też w świecie zwierzęcym. Gdy 
wśród wróbli wylęgnie się albinos, zostaje przez nie zadziobany. Możliwe, że do
213
wytworzenia społecznej wspólnoty konieczne jest powstanie granicy oddzielającej 
„wspólne" od „innego". Agresja wobec tego, co inne, broni przed skażeniem 
tożsamości wspólnoty. Analogicznie każdy żywy ustrój broni się gwałtownie przed 
inwazją obcej struktury biochemicznej; szok anafilaktyczny jest przykładem 
takiej reakcji. Tworzenie się granicy jest zjawiskiem powszechnym w przyrodzie 
ożywionej; nawet w obrąbie tego samego ustroju komórki o podobnej funkcji i 
morfologicznej budowie oddzielają się od innych granicami tkanki łącznej. W 
każdej socjologii ludzkiej, zwierzęcej i roślinnej problem tworzenia się grupy i
granicy między grupami jest zagadnieniem osiowym. Co się tyczy człowieka, nie 
trzeba chyba podkreślać, czym w jego historii są granice, iie krwi przez nie 
wylano i ile cierpień zadano.
Psychiatra w swoim stosunku do chorego ma do pokonania dwie granice: jedną, 
która oddziela lekarza od chorego, i drugą, która oddziela zdrowego od chorego 
psychicznie.
„Zamknięte drzwi", oddzielające „ludzi w bieli" od chorych, istniały zawsze. 
Lekarz zarówno w tych czasach, gdy medycyna była głównie magią, jak i w tych, w 
których staje się nauką, pozostał dla chorego człowiekiem posiadającym magiczną 
władzę nad jego zdrowiem i życiem. Ten element wiary w magiczną moc ludzi 
medycyny nie jest bez znaczenia w terapii niezależnie od tego, czy opiera się 
ona na przesłankach naukowych, czy tylko na przesądach. Dla jego utrzymania 
konieczne jest ze strony lekarzy zachowanie pewnego dystansu i izolacji. Gdyby 
drzwi całko-,                                wicie otwarto i chorzy zobaczyliby 
wszystko, co dzieje się za kulisami teatru
'                 medycyny, wiara ich na pewno by osłabła, a to z kolei 
niekorzystnie wpłynęłoby
na wyniki leczenia.
Mimo dystansu kontakt lekarza z chorym może być bliski; często chory nazywa 
lekarza ojcem, a więc przyrównuje go do osoby sobie najbliższej. Między światem 
dziecka a światem rodziców istnieje też granica; wiele spraw rodziców jest dla 
dziecka tajemnicą, i na odwrót.
Istotny dla wyników terapii element wiary w magiczną moc lekarza nie odgrywa w 
psychiatrii tak dużej roli, a niekiedy bywa wręcz szkodliwy. Nie jest on bez 
znaczenia w nerwicach i chorobach psychosomatycznych, natomiast w psychozach 

Strona 106

Kępiński Rytm życia

istnieje już dostatecznie sporo elementów magicznych na skutek oderwania się od 
rzeczywistości, by dodanie jeszcze jednego miało przynieść jakiekolwiek 
korzyści. Element zbliżenia do chorego, dozwalający uzyskać jego powrót do 
rzeczywistości, jest znacznie ważniejszy w psychiatrii niż element wiary w 
magiczną moc lekarza. Władza nad zdrowiem i życiem chorego - jak każda władza - 
stwarza dystans, który psychiatra musi pokonać, gdyż dla jego chorego 
najważniejsze jest, by lekarz stał się kimś bliskim, o kogo chory może się 
pewnie oprzeć.
214                        ;
M
Druga bariera jest znacznie trudniejsza do przełamania, gdyż jest ona wyrazem 
tkwiących głąboko w człowieku tendencji do ostracyzmu - odrzucania tego, co 
inne. Psychiatrzy, jak wiadomo, dzielili się i dzielą na tych, którzy przyjmują 
granicą między normą a patologią, i na tych, którzy uważają, że różnice między 
zdrowymi a chorymi psychicznie mają charakter tylko ilościowy. Wiele argumentów 
przemawia za jednym, jak i za drugim stanowiskiem, ale - jak dotychczas -żadnego
z nich nie da się udowodnić. I w końcu przyjęcie jednego lub drugiego stanowiska
jest kwestią wiary, co - jak w każdej wierze - wiąże się z silnym ładunkiem 
emocjonalnym. Jest to może jedna z najważniejszych decyzji psychiatry: czy 
chorego chce on widzieć jako dziw ludzkiej natury, czy jako odbicie własnych, 
nieraz w pełni nie uświadomionych przeżyć, a w świecie chorego wyolbrzymionych. 
Zagadnienie, o którym mowa Jaspers ujął w znanej dychotomii: verstehende i 
erklarende Psychologie. To, co nie mieści się w skali przeżyć badającego, 
próbuje się wytłumaczyć w sposób niepsychologiczny, a więc dziś w sposób 
biologiczny, a dawniej - demonologiczny. Tak jakby najbardziej zrozumiałe 
zjawiska psychologiczne nie miały jednocześnie swego wytłumaczenia 
biologicznego.
Co się tyczy stosunku do chorego, to teoretyczny stosunek do zagadnienia granicy
między normą a patologią nie jest tak ważny, jak stosunek emocjonalny, chęć 
wejścia w świat przeżyć chorego i zdolność wysiłku, jakie zbliżenie się do 
chorego i zrozumienie go wymagają. Chęć zrozumienia łączy się zawsze z chęcią 
zbliżenia i - vice versa - nie można niczego poznać z dystansu. Pies, który jest
naszym przyjacielem, jest dla nas zrozumiały, jego psychologia mieści się w 
obrębie Jaspersowskiej versłehende Psychologie. Dystans natomiast łączy się z 
chęcią podporządkowania sobie otoczenia; dowódca przed wydaniem rozkazu musi 
oddalić się od grupy swych podwładnych. Dla psychiatry, który stoi na stanowisku
ostrej granicy między normą a patologią, najważniejsze jest, by chory jak 
najszybciej wrócił do normy, by znikły w nim te struktury, które poza normę 
wybiegają. Jest to dążenie słuszne i zgodne z duchem lekarskim, niemniej jednak 
nie może się ono łączyć z poczuciem dystansu do tego, co nienormalne. 
Emocjonalnie jest to sprawa dość skomplikowana, bo chęć zniszczenia łączy się z 
reguły z uczuciami negatywnymi, które nas oddalają od otoczenia. Chodzi o to, 
by-z brudną wodą nie wylać niemowlęcia. W nadmiarze terapeutycznego zapału, 
niszcząc patologiczne formy przeżywania i zachowania się, można zniszczyć też 
chorego.
Zbliżenie, które jest pierwszym warunkiem właściwego stosunku do chorego, nie 
jest zadaniem łatwym. Wymaga ono dużego wysiłku emocjonalnego i intelektualnego 
lekarza, a jednocześnie naraża go na stałe frustracje zarówno w sferze' 
poznania, jak i działania.
Zbliżenie do chorego oznacza wysiłek, by wejść w jego świat, przyjmować
215
jego uczucia niezależne od ich znaku, nie zajmować stanowiska potępiającego, 
mimo że miałoby się na to ochotę, służyć mu zawsze pomocą, zdając sobie 
jednocześnie sprawę, że pomoc ta może być bezskuteczna. Przeżycia chorego 
trafiają często we własne, nie zawsze w pełni uświadomione problemy. Poznaje się
chorego przez siebie, dlatego nie można nauczyć się psychiatrii z najlepszych 
nawet książek i wykładów. To wzbogacenie wiedzy o samym sobie dzięki poznawaniu 
chorego jest bezsprzecznie fascynującym aspektem psychiatrii, niemniej jednak 
bardzo męczącym. Każdy bowiem tylko do pewnego stopnia wiedzę o sobie toleruje. 
Chorzy psychiatryczni są bardzo wyczuleni na maskę, łatwo wyczuwają 
nieszczerość. Psychiatra jednak jest też człowiekiem i chory może go drażnić 
uporczywością objawów opornych na największe nawet wysiłki terapeutyczne, swym 
zachowanie się, zwłaszcza histerycznym, utrwalonymi postawami emocjonalnymi itd.
Trze| dużej tolerancji, by wyjść z postawy osądzającej, do której każdy człowiek
bardzo jest skłonny, i akceptować chorego takim, jaki jest.
Poznanie psychiatryczne jest bardzo probabilistyczne. Czasem wydaje się, już 
uchwyciliśmy sedno sprawy, a przy następnym spotkaniu z chorym cal koncepcja 
okazuje się fałszywa. Nie jesteśmy też w stanie ocenić efektów naszego leczenia.
Uważamy, że poprawa jest wynikiem naszej psychoterapii, wstrząsów elektrycznych,

Strona 107

Kępiński Rytm życia

insuliny, neuroleptyków, a w rzeczywistości w znacznie większym stopniu może ona
zależeć od serdecznego stosunku pielęgniarki, więzi przyjaźni zadzierzgniętych 
na oddziale, flirtu itp.
Tendencja twórcza tkwiąca w każdym człowieku wymaga, by można swe dzieło 
przynajmniej samemu z mniejszym lub lepszym zadowoleniem oglądać. Psychiatra 
jest tu skazany na frustrację. Co jest jego dziełem? Czy może powiedzieć, że 
poznał człowieka lub że naprawdę mu pomógł? Obiektywność dzieła rozpływa się w 
subiektywnych ocenach i nie pomagają nawet najbardziej naukowe rygory, które 
wartość wysiłku poznawczego i terapeutycznego mają uściślić.
Dlatego stosunek psychiatry do chorego można określić jako ambiwalentny. Chory 
go pociąga - stosunki z ludźmi tzw. normalnymi nużą go swoją powierzchownością i
obłudą, pociąga go dynamika świata chorych; chory go odpycha, gdyż czuje się 
zagubiony w tym świecie wielkich uczuć, tragedii, tajemnic, bezradny w swoich 
wysiłkach; czuje, że tępieje na ludzkie cierpienia, że staje się podobny do 
strażnika w galerii sztuki, który obojętnie patrzy na największe dzieło 
człowieka. Ucieka przed chorym w bezpieczniejszy, jak mu się zdaje, teren prac 
organizacyjnych, teorii, prac naukowych biochemicznych, fizjologicznych, 
statystycznych, gdzie kontakt z chorym zredukowany jest do minimum. Przed 
tajemnicą, jaką jest człowiek, bronią go etykiety diagnostyczne, gotowe schematy
historii życia, gotowe koncepcje
216
etiologiczne rozmaitej natury i wartości, fachowy język, pełen tajemniczych słów
greckich, łacińskich, a ostatnio angielskich, który stwarza atmosferę, 
naukowości.
Profesor Eugeniusz Minkowski kiedyś pocieszał nas - przypuszczam, że szczerze - 
iż powinniśmy się wyzbyć kompleksu niższości w stosunku do psychiatrii 
zachodniej, gdyż w bardzo prymitywnych i nędznych nawet warunkach zewnętrznych 
chory może czuć się lepiej i szybciej powracać do zdrowia niż w najbardziej 
nowocześnie urządzonych szpitalach. Do tego samego wniosku doszedł też komitet 
ekspertów World Health Organization od zdrowia psychicznego. Zdaniem komitetu, 
„najważniejszym czynnikiem terapeutycznym w szpitalu psychiatrycznym jest 
nieokreślony element, który by można określić jako atmosferę szpitala".
„Klimat", „atmosfera", genius loci są to pojęcia, choć często używane, trudne 
jednak do zdefiniowania. Nieraz wystarczy wejść do czyjegoś domu, lokalu 
rozrywkowego, szkoły, miejsca pracy itp., by z miejsca powiedzieć, że tu jest 
atmosfera miła lub niemiła. Trudno jednak sprecyzować, od czego to uczucie jest 
zależne. 0 miłej atmosferze mówi się wówczas, gdy dane miejsce działa 
przyciągające gdy czujemy się w nim swobodnie, ciepło, serdecznie, gdy nie 
obawiamy się w nim krytyki, potępienia, złośliwości, gdy się w nim nie nudzimy, 
ale czujemy się potrzebni, aprobowani, w jakiejś mierze ważni.
Przeciwne cechy ma środowisko o klimacie przykrym. Od takiego środowiska chce 
się uciec; przebywanie w nim męczy, nudzi i drażni, gdyż trzeba wysiłkiem woli 
powstrzymać się od tendencji ucieczkowych lub agresywnych.
Atmosfera więc lub klimat jakiegoś środowiska byłyby jakby całością związków 
uczuciowych w nim panujących, które każdy wchodzący w dane środowisko odbiera 
całościowo jako sifę przyciągającą lub odpychającą.
intrygującą cechą klimatu czy atmosfery, którą najlepiej oddaje pojęcie genius 
loci, jest swoista nieśmiertelność. Zmieniają się ludzie tworzący dane 
środowisko, a klimat się utrzymuje tak, jakby był związany z miejscem, a nie z 
ludźmi, co oczywiście byłoby absurdem (stąd zresztą wywodzi się nazwa genius 
loci). W ten sposób dom, szkoła, miejsce pracy, szpital itd. mają swoją 
atmosferę, mimo że lokatorzy się zmieniają. Nie wiem, jak socjologowie tłumaczą 
to zjawisko, ale można by przyjąć, że struktury socjologiczne są trwalsze niż 
jednostkowe (psychologiczne). Struktury te w pewnej przynajmniej mierze 
wyznaczają stosunek emocjonalny członków grupy do siebie/toteż wchodząc w nią, 
dostrajają się oni mimo woli do określonego klimatu uczuciowego.
Oddział psychiatryczny można traktować jako małą grupę, tj. taką, w której 
dominują kontakty bezpośrednie {face-ło-face), rozpadającą się na cztery 
podgrupy: lekarzy, pielęgniarek, salowych i chorych. W grupie tej istnieje 
określona hierarchia władzy, która układa się według przedstawionej kolejności. 
Chorzy powinni stanowić
217
podgrupą najważniejszą, gdyż dzięki nim członkowie pozostałych podgrup znajdują 
zatrudnienie i w jakimś sensie cel swej aktywności, w rzeczywistości jednak 
zajmują pozycje, najniższą w hierarchii władzy. Trudno nawet wyobrazić sobie, by
było inaczej, by chorzy zaczęli rządzić członkami innych podgrup. Istnieją 
samorządy chorych i wiele się robi, by różnice we wspomnianej hierarchii 
zniwelować, niemniej jednak przy pozornym zatarciu stopni władzy chorzy 
pozostają raczej tymi, którymi sią kieruje, niż tymi, którzy kierują innymi.

Strona 108

Kępiński Rytm życia

W życiu społecznym nie tylko ludzi, lecz także zwierząt obserwuje się hierarchią
władzy. Wyższa rangą społeczną kura dziobie kurę o niższej randze, co ta 
pokornie znosi i z kolei agresję wyładowuje na niższej od siebie. Za przegraną 
bitwę jest
11                             w końcu winien żołnierz na prawym skrzydle. Jest 
to tzw. pecking-order, porządek
dziobania. Lecz nie tylko agresja wyładowuje się zgodnie ze szczeblami 
hierarchii.
,,, .                             Również naśladownictwo społeczne zwykle 
rozchodzi się w grupie wedle tego
samego porządku. W omawianej tu grupie społecznej lekarze znajdują się najwyżej 
w hierarchii i dlatego ich stosunek do chorego jest sprawą tak ważną.
O jednolitości grupy decyduje zdolność posługiwania się zaimkiem „my", tzw. „we"
feelling. Jeśli w obrębie grupy wytworzy się granica, dzieląca jej członków na 
„my" i „oni", wówczas z jednej tworzą się dwie grupy. Przedstawiony na
Ijji.                              wstępie problem granicy między normą a 
patologią nie ma tylko znaczenia teore-
tycznego. By mogła się wytworzyć społeczność terapeutyczna, ludzie w bieli i 
ludzie w pidżamach muszą być złączeni zaimkiem „my". Gdy ci ostatni pozostają 
mii, wówczas tworzą oni odrębną grupę, wprawdzie najliczniejszą, ale najniżej 
stojącą w społecznej hierarchii, bo oznaczoną przymiotnikiem nienormalności.
Ludzie w bieli dzielą się, jak wspomniano, na trzy podgrupy. Każda z nich ma 
inny status społeczny oraz ekonomiczny i zajmuje inną pozycję w hierarchii 
instytucji (szpitala czy oddziału psychiatrycznego). Dziwnym trafem, im wyżej 
jest w hierarchii, tym częstość-.kontaktów z chorymi maleje. Najwięcej 
przebywają z chorymi salowi, a najmniej szef instytucji. Sprawa dotyczy 
oczywiście ilości, a nie jakości kontaktu, gdyż inny charakter ma kontakt 
lekarza z chorym, inny - pielęgniarki, a inny wreszcie - salowej. Sytuacja ta 
dla chorych nie jest korzystna, gdyż najwięcej z nimi się stykają ci, którzy z 
racji swej niskiej pozycji społecznej, niskich poborów, mogą czuć się 
pokrzywdzeni, a w myśl wspomnianego pecking--order swoją agresję wyładować mogą 
tylko na chorych, gdyż jedynie oni stoją od nich niżej w hierarchii szpitalnej. 
Ze tak na ogół się nie dzieje, to należy chyba przypisać przysłowiowej 
słowiańskiej miękkości, objawiającej się czułością i serdecznością dla 
słabszych. Niemniej jednak powinno się więcej myśleć nad poprawieniem sytuacji 
tej najniższej podgrupy spośród personelu. Zdaje się, że stosowany od kilku lat 
zwyczaj praktyk pierwszych lat medycyny w roli salowych w pewnym
218
stopniu przyczynia się do podwyższenia pozycji tej podgrupy. Poza tym należałoby
więcej niż dotychczas czasu poświęcić szkoleniu fachowemu, zwłaszcza że osoby 
pełniące funkcje salowych zwykle żadnego nie posiadają.
Jednym z osiowych problemów pacjenta psychiatrycznego jest jego izolacja 
uczuciowa od otoczenia. Przybiera ona różne formy, ale zawsze u chorego wyzwala 
wzmożoną potrzebę uczucia, ciepłej atmosfery, macierzyńskiej niemal opieki. 
Szczególnie ostro problem ten występuje w schizofrenii, i zdaniem wielu autorów,
ciepły stosunek uczuciowy jest najważniejszym czynnikiem terapeutycznym w tej 
chorobie. Osobą, która w głównej mierze zaspokaja głód uczuciowy chorego, jest 
pielęgniarka. Wynika to może z pewnych cech osobowości, predysponujących do 
zawodu pielęgniarskiego, który jest bardziej powołaniem niż zawodem. W ocenie 
wyników metod zarówno psychologicznych, jak somatycznych zbyt mało podkreśla się
znaczenie opieki pielęgniarskiej. Praca pielęgniarek dokonuje się w cieniu, gdyż
całe światło jest skoncentrowane na pracy lekarzy. Ale to na nich spoczywa 
ciężar bezpośredniej opieki nad chorym, one muszą opanować bardzo trudną sztukę 
psychoterapii improwizowanej, tj. umiejętności rozwiązywania konfliktów, 
zmniejszenia napięcia chorego, przełamania jego oporu, wywołania uśmiechu na 
twarzy, sztuki, o której mało się pisze w podręcznikach psychoterapii, a która 
na pewno nieraz jest trudniejsza niż to, co oficjalnie nazywa się psychoterapią.
Na tych oddziałach, gdzie pielęgniarki przebywają raczej stale, a lekarze się 
zmieniają, one są osobami centralnymi, tj. tymi, które stwarzają klimat 
oddziału.
Co się tyczy podgrupy lekarzy, istotne znaczenie ma fakt, że zajmują oni pozycję
naczelną w strukturze hierarchicznej społeczności psychiatrycznej i że skutkiem 
tego ich sposoby myślenia i zachowania się rezonują, często z dużym 
wzmocnieniem, w podgrupach niższych. Dotyczy to szczególnie lekarzy starszych i 
tzw. kierownictwa. Znany jest fakt, zresztą opisywany w sposób naukowy, że 
konflikty lekarzy między sobą, a także konflikty między lekarzami a 
pielęgniarkami odbijają się na stanie psychicznym chorych, że chorzy w pewnym 
stopniu spełniają pokładane w nich nadzieje, że zachowują się tak, jak się tego 
po nich spodziewa; jeśli nie wierzy się w możliwość poprawy ich stanu, często 

Strona 109