1 

 

FINANSE 

W

YKŁAD

 1

 (02.10.2011) 

 
(egzamin 21.01.2012) – test wielokrotnego wyboru.  
Dyżur WTOREK 16:30 – 18:00 T-413  
 
ZAKRES MATERIAŁU (I SEMESTR)  
 
1. Istota i funkcje finansów.  
2. Systematyka zjawisk finansowych.  
3. Podstawowe informacje o pieniądzu.  
4. Zasady finansów.  
5. Finanse publiczne.  
6. Finanse Unii Europejskiej.  
7. System Bankowy.  
8. Giełda i jej znaczenie.  
9. Finanse ubezpieczeń.  
10. Finanse przedsiębiorstw.  
 
BIBLIOGRAFIA:  
Jan Ostaszewski „FINANSE” Warszawa 2008 PWN;  
Stanisław Owsiak „Podstawy Nauki Finansów” po 2000r.;  
Wiesław Szczęsny „FINANSE - Zarys Wykładu” ;  
 

~ ISTOTA I FUNKCJE FINANSÓW ~ 

 

Pieniądz funkcjonuje od momentu przejścia z  gospodarki  towarowej,  na  gospodarkę pieniężną. 
Finanse  to  przede  wszystkim  stosunki  ekonomiczne  które  polegają  na  gromadzeniu  i  podziale 
oraz wydatkowaniu zasobów pieniężnych.  
W obiegu muszą być PIENIĄDZE, wszystkie stosunki muszą mieć charakter GOSPODARCZY i 
zjawiska finansowe będą występować w trzech stosunkach gospodarczych.  
 
1. Podziale  
2. Wymianie  
3. Gromadzeniu  
 
Tam  gdzie  nie  występuję  pieniądz,  zachodzi  wymiana  towar  za  towar  nie  jest  to  gospodarka 
pieniężna, w związku z tym nie będą zachodziły tam zjawiska pieniężne. Zapis w postaci ceny 
nie będzie zjawiskiem finansowym.  
 
We  wszystkich  transakcjach  przede  wszystkim  kupna  –  sprzedaży  występuje  TRANSFER 
PIENIĄDZA.  Mamy  także  procesy  realne  w  gospodarce.  Są  to  takie  procesy  w  których  będą 
powstawały  konkretne  dobra.  Wszystkie  dobra  które  powstają  mają  określoną  miarę  (miara 
wyrażana jest w km, kg, itd.) Dobra realne można przeliczyć na wartość nadając im cenę. Każde 
dobro pomimo, że nie ma miary może być sumowane poprzez cenę – wartość. CENA – nie jest 
zjawiskiem  finansowym!  O  zjawisku  można  mówić  wtedy,  kiedy  pieniądz  będzie  w  obiegu. 
Zjawiskami finansowymi nie są ZAPISY KSIĘGOWE. Jest to tylko ewidencja pieniądza.  

2 

 

Finanse są jedną z dziedzin nauki EKONOMII, ponieważ jest to nauka o zjawiskach i procesach 
pieniężnych.  Mamy  pewne  prawa  i  zasady,  które  rządzą  tymi  zjawiskami.  Możemy  przypisać 
odpowiednie  prawa,  które  powodują  przyczyny  i  skutki  które  mają  wymiar  finansowy.  Oprócz 
tego  mamy:  PRAWO  –  zjawiska  pieniężne  są  wpisane  w  pewne  ramy  prawne;  mamy  do 
czynienia  z  uregulowaniami  prawnymi  które  normują  przebieg  procesów  finansowych. 
Najważniejszym aktem prawnym jest konstytucja, która w sposób ogólny odnosi się do głównych 
kategorii finansowych. Mamy także ustawy, które regulują kwestie finansowe, oraz akty prawne 
o charakterze wykonawczym – przede wszystkim rozporządzenia.  
Kolejną dziedziną nauki o finansach jest SOCJOLOGIA. Bada ona wpływ zjawisk finansowych 
na zachowanie się jednostki, bądź całego społeczeństwa.  
 
Finanse tworzą KAPITAŁ – są to:  

1.  AKTYWA  –  pewne  dobra  które  mogą  być  wykorzystane  do  osiągnięcia  przyszłych 

korzyści  lub  wytworzenia  innych  aktywów.  Jest  to  bardzo  szerokie  pojęcie  ponieważ 
kapitał możemy mieć w trzech rodzajach:  
a)  rzeczowy  -  są  to  aktywa  mające  postać  fizyczną  i  są  wykorzystywane  w  procesie 

produkcji  w  celu  wytworzenia  innych  dóbr  rzeczowych,  np.  surowce,  półfabrykaty, 
które  w  procesie  produkcji  przerobią  się  na  wyrób  gotowy  (produkt  finalny, 
ostateczny), np. kuleczki metalowe -> łożyska / układy scalone -> komputer.  

b)  finansowy  -  są  to  aktywa  mające  postać  instrumentów  finansowych  lub  gotówki. 

Wykorzystujemy  go  w  celu  pozyskania  kapitału  rzeczowego  wykorzystywanego  w 
procesie  produkcji  bądź  też  w  celu  pomnożenia  kapitału  finansowego 
WYJŚCIOWEGO (gotówka- kupujemy dobra -materiały- w celu wytworzenia innych 
dóbr – produkt  końcowy – a później odsprzedajemy i  mnożymy kapitał  finansowy). 
Inny  sposób  pomnożenia  kapitału  finansowego  to  inwestycja  gotówki  w  papiery 
wartościowe  -akcje,  obligacje  –  licząc  na  zysk.  Ponosimy  ryzyko  podczas 
inwestowania. 

c)  ludzki  -  kapitał  niezbędny  do  pozyskania  innych  kapitałów.  Są  to  wszelkie 

umiejętności,  zdobyta  wiedza,  doświadczenie  osób  które  uczestniczą  w  różnych 
etapach  tworzenia  kapitału  rzeczowego  i  finansowego.  Ważna  jest  także  chęć 
pogłębiania wiedzy, czyli uczenia się nowych umiejętności.  

 
INWESTOWANIE  –  to  proces  udostępnienia  kapitału  finansowego  oraz  wyrzeczenie  się 
bieżącej konsumpcji na rzecz przyszłych, aczkolwiek niepewnych korzyści.  
Pojęciem  szerszym  do  finansów  jest  pojęcie  GOSPODARKI  FINANSOWEJ  –  obejmuje  ona 
działanie  podmiotów,  przede  wszystkim  jednostek  gospodarujących  –  w  dziedzinie  zjawisk 
pieniężnych.  
Mamy III etapy:  

1.  PRZYGOTOWANIE – do przeprowadzenia wszelkich operacji pieniężnych.  

a)   planowanie - plan powstaje w oparciu o dane statystyczne i procesy które już zaszły   

w historii. Planujemy na podstawie poprzednich okresów, i na podstawie sprawozdań 
z  poprzednich  okresów,  np.  plan  produkcji,  plan  kosztów,  plan  wydatków 
przedsiębiorstwa czy państwa.    

b)   prognozowanie  jest  to  przypuszczenie  –  symulacja.  Prognozujemy  wzrost  pewnych 

wielkości  związany  z  sytuacją  wewnętrzną  i  zewnętrzną  danego  podmiotu. 
Prognozujemy, że dane wielkości uda się osiągnąć. Prognozujemy dochody.  

3 

 

2.  FAKTYCZNA  REALIZACJA  OPERACJI PIENIĘŻNYCH  –  aby  uzyskać dochody, 

podatnicy muszą płacić podatki, by płacić, muszą osiągać dochody, aby osiągać dochody 
muszą pracować, produkować lub wykonywać usługi. Gospodarka musi się rozwijać.  

3.  EWIDENCJA I ANALIZA ZREALIZOWANYCH PROCESÓW PIENIĘŻNYCH – 

analiza  jest  potrzebna  do  powrotu  do  etapu  pierwszego,  czyli  przygotowania  i 
zaplanowania.  

 
POLITYKA  FINANSOWA  –  jest  to  wyznaczenie  celu,  które  za  pomocą  różnych  form, 
instrumentów,  sposobów  będą  osiągnięte.  Cel  finansowy  i  sposoby  jego  realizacji  (nie  zawsze 
możliwe, realne). Aby osiągnąć pewien cel, muszą to być realne, wykonalne metody.  
 
GOSPODARSTWO DOMOWE – to osoby fizyczne, wszyscy ludzie.  
 
PRZEDSIĘBIORSTWO  –  to  osoby  fizyczne  prowadzące  działalność  gospodarczą,  spółki, 
przedsiębiorstwa państwowe, komunalne i spółdzielcze.  
 

~ PODSTAWOWE INFORMACJE O PIENIĄDZU ~ 

 

PIENIĄDZ  –  jest  zjawiskiem  historycznym,  towarem  o  specyficznych  cechach.  Na  początku 
była  tylko  gospodarka  naturalna,  nie  było  pieniądza,  nie  odbywały  się  żadne  transfery.  Z 
gospodarki naturalnej za pomocą wymiany powstaje gospodarka towarowa. Ogromny przeskok 
cywilizacyjny, wymieniamy towar za towar. Mamy nadmiar pewnych towarów, wymieniamy je 
na inne które mamy w niedoborze. Po czasie okazało się, że trzeba przemierzać duże odległości, 
więc  rozpoczęto  poszukiwania  dobra  które  jest  unikatowe  i  akceptowalne  przez  wszystkich. 
Metale nieszlachetne w sztabach stały się podstawowym pieniądzem. Wówczas kiedy monarcha 
oznaczał metal swoim wizerunkiem nastąpiło przekształcenie w gospodarkę pieniężną.  
Już  w  wieku  XVII  żyło  dwóch  ekonomistów.  Stworzyli  oni  prawo  Kopernika  –  Graschama. 
(pieniądz  gorszy  –  nieszlachetny,  wypiera  pieniądz  lepszy  złoty  lub  srebrny  ponieważ  tym 
gorszym się posługiwano powszechnie, a lepszy był składowany, chowany. Do dzisiaj to prawo 
ma zastosowanie. Realna wartość pieniądza lepszego rośnie).  
Pierwszy pieniądz w Polsce pojawił się 1794r. w czasie insurekcji kościuszkowskiej.  
Pieniądz jest to dobro powszechnie akceptowane i prawnie sankcjonowane.  
 
W gospodarce pieniądz pełni funkcję:  

1.  MIERNIK  WARTOŚCI  –  w  pieniądzu  wyrażona  jest  wartość  wszystkich  towarów  w 

gospodarce. Cena towaru, to pieniężny wymiar jego wartości.  

2.  POWSZECHNY  ŚRODEK  PŁATNOŚCI  –  wprowadzenie  pieniądza  do  obiegu 

odbywa  się  tylko  i  wyłącznie  przez  Państwo  na  podstawie  odpowiednich  aktów 
prawnych.  Podmiotem  wykonawczym  jest  NBP.  Pieniądz  jest  instrumentem  który  ma 
zdolność zwalniania nas z wszelkich zobowiązań.  

3.  ŚRODEK  PRZECHOWYWANIA  WARTOŚCI  –  wyraża  się  tym,  że  za  pomocą 

pieniądza  przenoszona  jest  wartość  różnych  dóbr  na  inne  osoby  fizyczne  lub  prawne. 
Mając  środki  pieniężne  poprawiamy  swoją  płynność  finansową.  (przykładem  może  być 
postępowanie spadkowe)  

 
 

4 

 

4.  PIENIĄDZ  TO  TOWAR  –  jako  towar  ma  swoją  wartość.  Tą  ceną  jest  cena 

wyprodukowania  pieniądza.  Cena  produkcji  nie  jest  równa  jego  wartości  nominalnej. 
Pieniądz  jako  towar  jest  przedmiotem  na  rynku  międzynarodowym.  Ceną  na  rynku  jest 
KURS WALUT.  

5.  PIENIĄDZ  JAKO  MIERNIK  PRZECHOWYWANIA  WARTOŚCI  –  w  pieniądzu 

gromadzimy nasze oszczędności. Pieniądz przechowywany w domu (w skarpecie) traci o 
wartość inflacji. Pieniądz lokowany w instytucjach finansowych pracuje, będą odsetki za 
jego wykorzystywanie w innych instytucjach.   

6.  PIENIĄDZ  JAKO  PIENIĄDZ  ŚWIATOWY  –  są  to  waluty  (Euro,  Dolar,  Funt 

Brytyjski, Frank Szwajcarski, Jeny)  

 
CECHY PIENIĄDZA:  

  Płynność – zapewnia płynność 
  Zamienność – możemy zamienić go na inne dobro 
  Uniwersalność – powszechna akceptowalność 

 
FORMY PIENIĄDZA:  

a)  Pieniądz gotówkowy : Gotówka – banknot, bilon i moneta (jest to pieniądz jubileuszowy, 

okazjonalny) 

b)  Pieniądz  bezgotówkowy:  karty  –  płatnicze,  kredytowe,  debetowe,  czeki,  bony,  weksle, 

zapis  rachunku  w  banku  centralnym,  gdzie  mają  rachunki  wszystkie  banki  komercyjne, 
zapisy rachunków w bankach komercyjnych przez wszystkie podmioty gospodarcze.  

 

~ ZASADY FINANSÓW ~ 

 

SYSTEM  FINANSOWY  –  jest  to  zespół  różnorodnych  czynników  zapewniających  cyrkulację 
pieniądza i operacje finansowe świadczone osobom fizycznym i prawnym.  
Na system finansowy składają się:  

1.  ZASADY I NORMY FUNKCJONOWANIA PIENIĄDZA – normy te muszą być ujęte 

w akty prawne. Funkcjonowanie pieniądza odbywa się na podstawie Ustawy O Finansach 
Publicznych (2009); Ustawy O Dochodach Jednostek Samorządu Terytorialnego (2003); 
Ustawy Podatkowe; Prawo Bankowe;  
Zasady  wynikają  z  ustaw,  dotyczą  posługiwania  się  pieniądzem,.  Zasady  formalne  to: 
racjonalność posługiwania się środkami finansowymi, oszczędność, szacunek. Ale mamy 
także zasady nieformalne: przechowywanie, posługiwanie się, szacunek. PROCEDURY – 
dokonania płatności, wpłacenia gotówki do banku, wypłacenia gotówki z banku, pobrania 
gotówki z bankomatu. 

2.  INSTYTUCJE FINANSOWE BANKOWE I NIE BANKOWE  

a)  Bankowe : bank – posiada osobowość prawną, którego celem jest świadczenie usług 

finansowych 

b)  Nie  bankowe:  instytucje  finansowe  poza  bankowe  –  zakłady  ubezpieczeń,  fundusze 

inwestycyjne, fundusze emerytalne, GPW. 

3.  INSTRUMENTY  FINANSOWE  –  jest  to  narzędzie  za  pomącą  którego  dokonujemy 

operacji  finansowych:  rachunek  bankowy,  kredyty,  polecenie  pobrania,  polecenie 
przelewu,  weksle,  czeki,  obligacje,  akcje,  karty  kredytowe,  opcje,  udziały,  futures, 
forward, swap, bony skarbowe. 

5 

 

 

4.  RYNKI  FINANSOWE  –  są  to  główne  źródła  informacji  o  koniunkturze  gospodarczej 

dla podmiotów gospodarczych i osób fizycznych. Możemy mówić o rynkach finansowych 
krajowych (funkcjonują o normy, zasady i procedury obowiązujące w danym  państwie; 
wszelkie  operacje  finansowe  odbywają  się  tylko  i  wyłącznie  w  walucie  krajowej), 
międzynarodowych  (działają  na  zasadach,  regułach  i  procedurach  obowiązujących  w 
państwie w  którym  ma siedzibę dany rynek, a obroty dokonują  się wówczas w walucie 
międzynarodowej)  i  dużych  ugrupowań  gospodarczych  (największym  ugrupowaniem 
jest Unia Europejska).  

a)  WTO 

– Światowa Organizacja Handlu – 193 członków, Polska jest od lipca 1995 roku 

b)  OECD 

–  Organizacja  Współpracy  Gospodarczej  i  Rozwoju  –  30  państw  świata:  Stany 

Zjednoczone, Kanada, Meksyk, Chile, Japonia, Korea Południowa, większość członków 
UE, Norwegia, Szwajcaria, Islandia, Australia, Nowa Zelandia. 

c) 

FTAA – Strefa Wolnego Handlu Obu Ameryk – Ameryka Północna i Południowa oprócz 

Kuby 

d) 

OPEC  –  Organizacja  Państw  Eksportujących  Ropę  Naftową  :  państwa  tzw.  „biednego 

południa”  –  większa  część  Bliskiego  Wschodu  oraz  Algieria,  Libia,  Nigeria,  Angola, 
Wenezuela, Ekwador. 

e) 

APEC  –  Współpraca  Gospodarcza  Azji  i  Pacyfiku:  Australia,  Nowa  Zelandia,  Japonia, 

Korea  Południowa,  Kanada,  USA,  Chiny,  Indonezja,  Malezja,  Filipiny,  Wietnam, 
Tajlandia, Singapur, Brunei, Chile, Peru, Meksyk, Rosja 

f) 

ECOWAS – Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej 

g) 

SADC – Wspólnota rozwoju Południowej Afryki 

h) 

CEMAC – Środkowoafrykańska Wspólnota Gospodarcza i Walutowa  

 
OGNIWA SYSTEMU FINANSOWEGO:  
 

1.  SYSTEM BUDŻETOWY – jest to system budżetu państwa i system budżetu jednostek 

samorządu  terytorialnego.  Budżet  państwa  jest  budżetem  centralnych  organów  władzy  i 
administracji  (sejm,  senat,  kancelarie  prezydenta  i  premiera,  administracja  rządowa, 
państwowe  fundusze  celowe,  agencje  wykonawcze).  Wojewoda  i  budżet  wojewody  nie 
jest budżetem samorządowym.  Wojewoda jest objęty budżetem  państwa – jest to  organ 
administracji państwowej w terenie.  
System budżetowy jednostek samorządu terytorialnego: 2869 budżetów gmin: powiatowe 
na  prawach  miejskich  65  –  ,  306  powiatów  ziemskich,  16  województw.  Budżety 
samorządowe  objęte  są  środkami  finansowymi  jednostek  danego  szczebla,  czyli  gmin, 
powiatów,  wojewódzkich  organów  władzy  i  administracji.  Budżet  wojewody  nie  jest 
samorządowy, jest objęty budżetem państwa, jest organem administracji w terenie.  
 

2.  SYSTEM  FINANSÓW  PRZEDSIĘBIORSTW  –  rozpatruje  się  przedsiębiorstwa  w 

ramach kryterium: 
a)   własności - jaką formę własności mają przedsiębiorstwa – państwowe gdzie organem 

założycielskim  jest  organ  administracji  rządowej,  bądź  jednoosobowa  spółka  skarbu 
państwa  –  Ustawa  O  Przedsiębiorstwach  Państwowych;  w  ramach  państwowości 
mamy także Przedsiębiorstwa KOMUNALNE – Ustawa O Działalności Komunalnej; 
są  własnością  administracji  samorządowej  gminnej;  są  także  SPÓŁDZIELNIE  – 

6 

 

Prawo  O  Spółdzielniach;  mamy  także  przedsiębiorstwa  PRYWATNE  –  podmioty 
prowadzące  działalność  gospodarczą, po spółki  cywilne  –  kodeks  cywilny; SPÓŁKI 
HANDLOWE – osobowe (jawna handlowa, komandytowa, komandytowo – akcyjna) 
– kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna) oraz  

b)  przynależności do branży (przedsiębiorstwa przemysłowe; handlowe, budowlane).  

 

3.  SYSTEM 

UBEZPIECZEŃ: 

Ubezpieczenia  Społeczne  (są  to  ubezpieczenia 

obligatoryjne)  –  emerytalne  rentowe,  wypadkowe,  chorobowe.  Ubezpieczenia 
Gospodarcze obligatoryjne – OC, Rolnicza Działalność / fakultatywne -NNW, NW, AC, 
Wypadkowe, Zalanie Mieszkania.  

 

4.  BANKOWO  –  KREDYTOWE  -  System  kredytowy  i  rozliczeniowy  (rachunki  zwykłe, 

podmioty gospodarcze, rachunki NBP)