16. Powstanie sejmu walnego i jego struktura. 

 

Sejm  Walny  (Wielki)  rozwinął  się  w  XV  wieku. 

Wywodził  się  on  z  obrad  monarchy  z  Radą  Królewską,  kiedy 
na  posiedzenia  zaczęli  przybywać  przedstawiciele  szlachty 
oraz  niektórych  miast  i  kapitału.  Alternatywnie  mogły 
odbywać  się  sejmiki  ziemskie,  sejmy  prowincjonalne  lub 
ogólnopaństwowy  Sejm  Walny.  Rozwojowi  sejmu  sprzyjały 
elekcje  oraz  zasada,  że  król  nie  może  nakładać  nowych 
podatków  bez  zgody  stanów.  Przedstawiciele  stanowi  brali 
również udział w zawieraniu układów międzynarodowych. 

 

W  1493r.  po  raz  pierwszy  reprezentacja  szlachty 

obradowała  osobno  od  Rady  Królewskiej.  Odrębne  obrady 
Rady  Królewskiej  (wraz  z  królem)  i  Izby  Poselskiej  stały  się 
zwyczajem.  Na  koniec  obie  izby  spotykały  się,  aby  uzgodnić 
stanowisko  i  uchwalić  konstytucję.  Od  tego  roku  miasta 
bojkotowały  zjazdy  szlacheckie  z  powodu  antymiejskiej 
polityki  szlachty  –  stąd  w  Izbie  Poselskiej  zabrakło 
reprezentacji  innych  niż  szlachta  stanów.  Miasta  mogły 
wysyłać  jedynie  biernych  obserwatorów  (ablegatów)  bez 
prawa głosu.  

 

 Jedynie 

monarcha 

posiadał 

inicjatywę 

ustawodawczą. 

Rada 

Królewska 

miała 

kompetencje 

prawodawcze jedynie w zakresie skarbowości, w pozostałych 
sprawach  mogła  jedynie  radzić.  W  1505r.  w  Radomsku 
przyjęto  zasadę,  że  uchwały  sejmowe  muszą  zapadać  za 
zgodą  trzech  stanów  sejmujących  –  króla,  senatu  i  izby 
poselskiej (konstytucja nihil novi). 

 

Senat  (Rada  Królewska)  górował  liczebnie  nad  Izbą 

Poselską,  stąd  wysunięto  postulat  sejmu  rokoszowego 
(konnego) w formie tłumnych zjazdów szlachty, który jednak 
nie zyskał wielkiej popularności. 

 

Wysuwano  różnie koncepcje  dotyczące  reprezentacji 

regionów. Na sejmie w Bydgoszczy w 1520r. przyjęto zasadę, 
że na sejm może przyjechać nieograniczona liczba posłów, ale 
tylko  sześciu  dostanie  diety.  W  praktyce  ustaliła  się  zasada 
reprezentacji dwuosobowej. W 1538r. szlachta doprowadziła 
do  likwidacji  zwyczaju  wyboru  posłów  przez  sejmiki  i 
senatorów danej ziemi – odtąd wszystkich posłów wybierano 
na sejmikach. 

 

Sejm początkowo zwoływany był raz w roku – później 

przyjęto  zasadę  zwoływania  sejmu  raz  na  dwa  lata  na  sześć 

tygodni,  w  porze,  kiedy  na  folwarku  nie  było  pracy  (sejm 
zwyczajny – ordynaryjny). W razie potrzeby w każdym czasie 
można  było  zwołać  sejm  nadzwyczajny  (ekstraordynaryjny). 
Sejm  ekstraordynaryjny  nie  powinien  trwać  dłużej  niż  dwa 
tygodnie.  

 

Kiedy  obrady  zanadto  się  przeciągały  można  było 

sejm  prolongować  (przedłużyć  obrady)  lub  limitować 
(odroczyć  obrady).  Kiedy  nie  było  zgody  na  prolongatę  lub 
limitę,  sejm  rozchodził  się  bez  podjęcia  uchwał  (sejm 
niedoszły).  W  wyniku  wykształcenia  się  praktyki  zrywania 
sejmów  (liberum  veto  –  sprzeciw  posła  w  konkretnej, 
rozpatrywanej  sprawie)  w  XVII  –  XVIII  wieku  coraz  rzadziej 
dochodziły one do skutku.  

 

Sejm najczęściej zwoływano w Piotrkowie, a także w 

Krakowie  i  w  Radomiu.  Po  zawarciu  unii  lubelskiej  (1569r.) 
wykształciła  się  zasada  zwoływania  sejmu  do  Warszawy.  Od 
1673r.  co  trzeci  sejm  zwoływano  do  Grodna  –  na  terenie 
Wielkiego Księstwa Litewskiego. 

Procedura zwoływania i obrad sejmu : 

 

Król  uznając  potrzebę  zwołania  sejmu  zwraca  się  w 
tej sprawie do senatorów z listami deliberacyjnymi. 

 

Układano  legację  sejmową  przekazywaną  następnie 
starostom 

 

Odbywały się sejmiki przedsejmowe, na których: 

  Wysłuchiwano laudacji 
  Wybierano posłów 
  Układano instrukcje 

 

Następowało otwarcie sejmu (nabożeństwo) 

 

Rada  Królewska  i  posłowie  szlacheccy  spotykali  się, 
aby powitać króla 

 

Poprzedni  marszałek  sejmu  sprawdzał  mandaty 
posłów (rugi poselskie) 

 

Następował  wybór  marszałka  izby  poselskiej  (w 
senacie przewodniczył osobiście król) 

 

Król  przedstawiał  połączonym  izbom  przedmiot 
obrad (materie od tronu) 

 

Następowały  wota  senatorskie  –  senatorowie 
wypowiadali swoje poglądy na przedstawione sprawy 

 

Izby rozchodziły się i odbywały się (niezbyt sprawnie) 
obrady  (debaty)  izby  poselskiej  –  brak  regulaminu 
obrad,  porządek  sejmowania  wykształcił  się  przez 
praktykę 

 

Ostatnie  pięć  dni  było  zarezerwowane  na  podjęcie 
uchwał (konstytucji) przez połączone stany sejmujące 
–  uchwały  podejmowano  jednomyślnie  (do  połowy 
XVII wieku ignorowano nieliczną opozycję) 

 

Odbywało  się  pożegnanie  króla  oraz  nabożeństwo 
dziękczynne 

 

Drukowano  konstytucję  i  rozsyłano  je  do  wszystkich 
ziem 

 

Odbywały  się  sejmiki  relacyjne,  na  których  posłowie 
relacjonowali przebieg obrad. 

Kompetencje Sejmu Walnego: 

 

Uchwalanie podatków 

 

Uchwalanie nowych praw 

 

Wyrażanie zgody na zwołanie pospolitego ruszenia 

 

Kontrola podskarbich 

 

Sąd sejmowy 

 

Stosowanie prawa łaski i amnestii 

 

Wyrażanie zgody na nobilitację 

 

Zawieranie traktatów pokojowych i sojuszy.