Tech_wlok_wyr_dek_311[42]_Z1.04

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Joanna Rudź

Projektowanie rękodzielniczych wyrobów hafciarskich
i koronkarskich 311[42].Z1.04

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1 Charakterystyka haftów

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2 Charakterystyka koronek

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3 Tradycje hafciarskie i koronkarskie poszczególnych regionów.

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o rękodzielniczych wyrobach

koronkarskich i hafciarskich, motywach zdobniczych i zasadach projektowania haftów i koronek.

Poradnik ten zawiera:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś mieć

opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.

2. Cele kształcenia tej jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania (rozdział 4) umożliwia samodzielne przygotowanie się do wykonania

ćwiczeń i testów. Wykorzystaj do poszerzenia wiedzy wskazaną literaturę oraz inne źródła
informacji. Obejmuje on również:

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia,

−

ćwiczenia, które zawierają wykaz materiałów, narzędzi i sprzętu potrzebnych
do realizacji,

−

sprawdzian postępów.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, poproś nauczyciela/instruktora
o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.

4. Sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań testowych, którego pozytywny wynik

potwierdzi nabycie przez Ciebie umiejętności i wiadomości z zakresu tej jednostki modułowej.

5. Literaturę.

Jednostka

modułowa

Projektowanie

rękodzielniczych

wyrobów

hafciarskich

i koronkarskich, której treści teraz poznasz, jest jednym z modułów koniecznych do zapoznania
się z procesem wytwarzania haftów i koronek (rys.1).

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminu, przepisów bezpieczeństwa

i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych prac.
Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1. Schemat układu jednostek modułowych

311[42].Z1.03

Projektowanie

rękodzielniczych

wyrobów dziewiarskich

311[42].Z1.02

Projektowanie

rękodzielniczych

wyrobów tkackich

311[42].Z1.04

Projektowanie

rękodzielniczych

wyrobów hafciarskich

i koronkarskich

Moduł 311[42].Z1

Proces projektowania

wyrobów dekoracyjnych

311[42].Z1.01

Wykorzystywanie wiedzy o sztuce

w procesie projektowania wyrobów

dekoracyjnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

organizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii,

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

wykonywać szkice podstawowymi technikami rysunkowymi,

−

stosować podstawowe techniki rysunkowe do projektowania kompozycji płaskich
i przestrzennych,

−

projektować kompozycje kolorystyczne,

−

dobrać przybory i materiały do wykonania projektów,

−

stosować zasady prezentacji i ekspozycji prac plastycznych oraz projektów,

−

dokonywać analizy wzornictwa haftów i koronek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

dokonać identyfikacji zdobnictwa hafciarskiego,

−

wykonać rysunek roboczy na podstawie gotowego wyrobu hafciarskiego,

−

wykonać projekt haftów ściegowych i dziureczkowych z zastosowaniem szkiców prostych
motywów roślinnych,

−

wykonać projekt haftów cieniowanych z zastosowaniem szkiców kolorystycznych motywów
roślinnych i zwierzęcych,

−

zaprojektować motywy hafciarskie wykonane techniką richelieu,

−

zaprojektować wyrób hafciarski z zastosowaniem haftów ażurowych,

−

zaprojektować wyrób hafciarski zdobiony technikami aplikacji i haftu nakładanego,

−

zaprojektować motywy hafciarskie wykonane techniką toledo,

−

dobrać do określonego projektu nici i tkaniny,

−

zaprojektować motywy hafciarskie wykonane techniką haftu białego wypukłego,

−

zastosować kompozycję graficzno- literniczą w projektowaniu haftów wykonywanych nićmi
metalowymi,

−

zaprojektować motywy koronkarskie, wykonywane techniką koronki teneryfowej,

−

zaprojektować wyrób koronkarski z zastosowaniem koronki klockowej trochon,

−

zaprojektować kolekcję wyrobów koronkarskich wykonywanych techniką koronki
szydełkowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Charakterystyka haftów

4.1.1. Materiał nauczania

Haftem nazywamy zdobiny na tkaninach- głównie na płótnie, oraz na dzianinach i skórze,

uzyskiwane  zróżnicowanymi  technikami  za  pomocą  igły  i  nici.  W  hafcie  wyróżniamy  tkaninę
podstawową  czyli  tło  i  materiały  tworzące  wzory  (nici  jedwabne,  lniane,  bawełniane,  wełniane,
metalowe,  bajorek,  koraliki,  cekiny,  perełki,  różne  kamienie  szlachetne,  różnego  rodzaju
pasmanterie).  Haft  wykonuje  się  bezpośrednio  na  materiale  przeznaczonym  na  odzież
lub na wyrobach gotowych: serwetach, obrusach, pościeli, albo nabywa się go w postaci wstawek
lub  drobnych  elementów  służących  jako  dodatki  do  stroju.  Wyszycia  i  wszelkiego  rodzaju
naszycia mogą pokrywać pewne pola tkaniny lub tworzyć kontury danego wzoru. W wielorakich
rodzajach  haftów  występują  różne  ściegi  i  zestawienia  w  formie  ciekawych  ornamentów
zdobniczych.  Ze  względu  na  uzyskiwany  efekt  fakturowy,  rodzaj  i  ilość używanych  materiałów,
a zwłaszcza sposób przetykania przez tkaninę czyli ścieg, wyróżniamy cztery podstawowe grupy:
haft  płaski,  wypukły,  nakładany  i  ażurowy.  Ze  względu  na  barwę  wyróżniamy  haft  biały,
kolorowy i metalowy.
Najważniejsze ściegi haftu płaskiego:

−

ścieg przed igłą - polega na przeciąganiu nici na przemian nad i pod równo odliczonymi
nitkami tkaniny,

−

ścieg za igłą, zwany stębnówką,

−

ścieg sznureczkowy, utworzony ze ściśle przylegających do siebie ukośnych ściegów
jednakowej długości, przypominających układem splot sznurka- stosowany do wyraźnych
linii i konturów,

−

ścieg łańcuszkowy, składający sie z pętelkowych ściegów, połączonych ze sobą jak ogniwa
łańcuszka,

−

ścieg supełkowy (węzęłkowy, perełkowy), powstaje przez umocowanie do tła nitki
kilkakrotnie nawiniętej na igle, tworzącej wypukły supełek,

−

ścieg satynowy, pokrywający haftowany motyw ściegami o nierównej długości,
prowadzonymi w różnych kierunkach i zachodzącymi między siebie, a przy użyciu nici
różnych odcieni i barw dający haft cieniowany.

−

ścieg przekłuwany (atłaskowy), wykonywany krótkimi równoległymi ściegami,
przechodzącymi przez przekłute otworki na spód materiału, co daje jednakowy wzór po obu
stronach tkaniny, używany zwłaszcza do pokrywania drobnych motywów (np. monogramy),

−

ścieg krzyżykowy, powstający ze skrzyżowania dwóch ukośnych ściegów w kształt litery X .

Haft cieniowany – poszczególne elementy zahaftowuje się wybranym kolorem nie od brzegu

do  brzegu,  ale  od  dołu  wzoru.  Wypełniając dalszą  część  powierzchni  innym  kolorem  nici,  ściegi
układa  się  stopniowo  w  taki  sposób,  żeby  każdy  następny  ścieg  wychodził  spomiędzy
wykonanych  już  ściegów.  Ściegi  haftu  cieniowanego  mogą  być  wykonywane  w  dowolnych
kierunkach.  Można  haftować  ściegami  małymi  lub  dużymi,  dobierając  odpowiednio  kierunek
ściegu do charakteru wzoru. Najważniejszą rolę w haftach cieniowanych odgrywa kolor. Trafne
zestawienia kolorów oraz ich odcienie decydują o efekcie haftu. Nazwano go haftem malarskim.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Artyści  malarze  wykonywali  wzory,  a  nawet  całe  obrazy,  które  potem  haftowano  dobierając
dokładnie  kolory  i  odcienie  jedwabi.  Haftowano  tak  pięknie,  że  trudno  było  odróżnić  obraz
lub  wzór  namalowany  od  wyhaftowanego.  Już  w  średniowieczu  haftowano  nie  tylko  kwiaty
i  postacie,  ale  całe  obrazy  z  tłem.  Haft  cieniowany  może  być  wykonywany  na  atłasie, jedwabiu,
suknie,  tkaninach  wełnianych  i  płótnie  lnianym.  Haft  cieniowany  wykonywany  jest  najczęściej
nitką  jedwabną,  ale  stosuje  się  też  nici  bawełniane,  lniane  i  wełniane.  Haft  cieniowany  zawsze
wykonuje się na krośnie.
Są cztery odmiany haftu cieniowanego:

−

satynowy,

−

płomienisty,

−

rozłupany,

−

koloński.
Haft satynowy i płomienisty ma gładką powierzchnię jak satyna i atłas. Wykonuje się go

cienkimi i miękkimi nićmi, o słabym skręcie. Haftuje się tak, aby każda następna warstwa ściegów
wychodziła spod ściegów poprzedniej warstwy. Ściegi te mają różną długość, a kierunek zależy
od motywu. Haftem satynowym często tło zakłada się jednym kolorem lub odcieniem, natomiast
haft płomienisty przypomina grę płomieni i wykonuje się go różnymi odcieniami.

Haft rozłupany wykonuje się w ten sposób, że każdy kolejny rząd ściegów zachodzi na jedną

trzecią długości ściegu poprzedniego rzędu. Igłę wkłuwa się w środek nitki, a nie pomiędzy nią
i następną, jak w poprzednich odmianach. Robi wrażenie lekko wypukłego. Stosuje się go przy
haftowaniu kwiatów, listków, sierści zwierząt, włosów, fałd sukni.

Haft cieniowany koloński wyraźnie odróżnia się od poprzednich, ponieważ wszystkie ściegi są

w nim prostopadłe i są jednakowej długości. Najczęściej haftowano nim widoki z drzewami
i z wodą.

Haft wypukły, reliefowy, wykonany jest na tkaninie z użyciem podwleczenia z grubych nici

lub sznureczków  albo  na  reliefowo  kształtowanych podkładach, pokrywanych najczęściej haftem
kładzionym, czyli prowadzącym nici jedwabne lub metalowe gęsto i równolegle w obrębie wzoru.
Nici  te  są  przytwierdzone  do  tła  drobnymi  ściegami  regularnymi.  Do  okonturowania  wzoru
używano  w  hafcie  wypukłym  sznureczków  lub  bajorka,  często  też  stosowano  w  nich  kamienie
ozdobne, cekiny. Stosowany był przede wszystkim do zdobienia szat liturgicznych i paramentów
kościelnych.  Haft  biały  wypukły  jest  najczęściej  stosowany  do  zdobienia  bielizny  pościelowej
i  stołowej.  Ładnie  wygląda  w  połączeniu  z  haftem  dziureczkowym,  ponieważ  wypukłość  haftu
kontrastuje  z  delikatnymi  ażurami. Obecnie modny jest i często stosowany do ozdoby garderoby
damskiej jak bluzek, kamizelek, sukienek i dodatków konfekcyjnych.

Haft wypukły kolorowy często stosowany jest do wykonywania monogramów na bieliźnie

i innych przedmiotach, napisów na proporcach, sztandarach i szatach liturgicznych. W regionie
kaszubskim zdobi się nim czepce.

Monogram jest kompozycją pierwszej litery imienia i nazwiska. Zależnie od zastosowania

mogą  być  skromne,  proste,  drukowane,  jedno  lub  dwuelementowe,  lub  też  ozdobniejsze,
tzn.  pisane  kaligraficznie  i  fantazyjnie,  czyli  zdobione  różnymi  ornamentami,  lub  wykonane
techniką  ozdobną.  Jeśli  chce  się  wykonać  monogram  bardzo  dekoracyjny,  to  wyhaftowany
monogram  drukowany  lub  pisany  ozdabia  się  różnymi  motywami  roślinnymi,  albo
geometrycznymi.  Innym  sposobem  wykonania  dekoracyjnego  monogramu  jest  zastosowanie
bardziej  urozmaiconych  technik  hafciarskich,  np.  obok  haftu  wypukłego  wprowadza się częściej
ażury i ściegi ozdobne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Haft nakładany inaczej aplikacja polegała na naszywaniu na tkaninie, filcu lub skórze

motywów dekoracyjnych wyciętych z innego rodzaju materiałów, często była uzupełniana
różnymi rodzajami haftu płaskiego. Istnieje też rozgraniczenie aplikacji i haftu nakładanego.

Aplikacją będziemy nazywać artystyczne naszywanie na tło kolorowych kawałków materiału.

Można ją wykonać z najrozmaitszych tkanin, sukna, płótna, filcu, skóry, jedwabiu, aksamitu, tiulu
czy  koronki.  Po  przyfastrygowaniu  w  wybranym miejscu  przyszywa się  je  do  tła w niewidoczny
sposób, a materiały strzępiące się należy podwinąć pod spód, przyfastrygować i przyszyć ściegiem
krytym  albo  dekoracyjnym.  Można  ją  wzbogacać  ozdobnymi  ściegami  lub naszywać  obok  siebie
kilka barwnych wzorzystych materiałów w różnych gatunkach.
Haft  nakładany,  wzbogacane  cekinami,  koralikami,  tasiemkami,  a  nawet  guzikami.  Nadają  one
haftom  bardziej  strojny,  odświętny  charakter.  Składają  się  z  trzech  elementów:  z  tkaniny,
z  nałożonych  cekinów  oraz  nitki  do  przyszywania.  Z  naszywanych  koralików  tworzy  się  różne
wzory lub można nimi zapełnić całe powierzchnie wzoru.

Haft nićmi metalowymi należy do technik nakładanych. Hafty złote, najbardziej kosztowne

zdobią  szaty  królewskie  i  stroje  dworskie,  sztandary,  godła  państwowe,  baldachimy,  chorągwie,
szaty  liturgiczne  i  paramenty  kościelne.  Haftem  metalowym  zdobiono  również  stroje  ludowe
w  regionie  śląskim,  kaszubskim,  łowickim  i  krakowskim.  Upiększano  nimi  „żywotki”,  czepce
i gorsety charakterystyczne dla Śląska, Kaszub czy Krakowa.
Haft  nićmi  metalowymi  używany  jest  również  do  dekoracji  strojów  teatralnych  i  wieczorowych.
Przyozdabiane  są  nim  wyroby  z  bawełny,  atłasu,  rypsu,  brokatu  i    z  wełny.  Niezbędnym
surowcem  do  haftu  metalowego  są  nici  lniane lub  bawełniane, służące do przytrzymywania  nitki
nakładanej  oraz  nici  metalowe,  stosowane  jako  środek  haftujący  nakładany  i  zapełniający
naniesione przez kalkę określone kompozycje.

Haft ażurowy jest to zdobienie polegające na wycinaniu w tkaninie, najczęściej o splocie

płóciennym wzoru, którego brzegi obrzucane są gęstym haftem dzierganym. Wykonywany jest
gęstymi , krótkimi ściegami, przy użyciu nici tej samej barwy co tkanina. Najpopularniejsze typy
to:

−

haft  richelieu,  o  wycinanym  wzorze  roślinnym,  w  którym  ażurowe  tło  wypełniane  jest
nicianymi,  dzierganymi  słupkami,  pajączkami,  siateczkami,  a  poszczególne  motywy  wzoru
uzupełniane  są  często  haftem  płaskim;  po  wyhaftowaniu,  wypraniu  i  wyprasowaniu  wycina
się  materiał  pod  przęsełkami  i  pajączkami  tak,  że  haftowany  wyrób  staje  się  ażurowy
wykorzystywany do zdobienia bielizny kobiecej, serwet, pokrycia na łóżka (rys.2),

Rys. 2. Haft richelieu [14, s. 8]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

haft angielski, dziureczkowy, w którym występują wszystkie rodzaje dziurek, okrągłe
i owalne, uzupełniane są drobnymi motywami roślinno - geometrycznymi, wykonywanymi
najczęściej haftem atłasowym, jest to przeważnie haft biały na białym tle; wykorzystywany do
zdobienia bielizny i ubiorów kobiecych,

−

mereżka, powstaje przez wyciąganie z tkaniny pasma nitek wątku lub osnowy w linii prostej
i  regularnym  wiązaniu  pozostałych  w  prześwicie  grup  nici  krótkimi,  ścisłymi  ściegami
dzierganymi,  co daje proste wzory geometryczne; mereżkę stosuje się do zdobienia bielizny,
pościeli, obrusów, itp. (rys.3),

Rys. 3. Mereżka [4, s. 47]

−

toledo, którym wykonuje się motywy roślinne, kwiaty, listki, itp. Oraz wypełnia różne formy

geometryczne, jak koła, trójkąty, kwadraty, środki kwiatów, a nawet całe monogramy.
Technika toledo jest łatwa do wykonania. Po odbiciu wzoru na materiale, którym może być

płótno lniane. Jeżeli wykonywane są na dużej płaszczyźnie, to aby uniknąć monotonności zapełnia
się je prostymi motywami wykonanymi techniką przewlekania (rys.4).

Rys. 4. Haft z ażurem toledo [10, s. 128]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest haft?
2.  Wymień rodzaje haftów?
3.  Czym charakteryzuje się haft płaski, wymień rodzaje tego haftu?
4.  Czym charakteryzuje się haft cieniowany?
5.  Wymień odmiany haftu cieniowanego i scharakteryzuj je?
6.  Czym charakteryzuje się haft wypukły?
7.  Czym charakteryzuje się haft nakładany?
8.  Co to jest aplikacja?
9.  Na czym polega wykonywanie haftu nićmi metalowymi?
10. Co to jest haft ażurowy?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przygotowanych przez nauczyciela wyrobów oraz na przedstawionych

reprodukcjach rozpoznaj techniki hafciarskie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  obejrzeć przykłady technik hafciarskich,
3)  rozpoznać techniki hafciarskie,
4)  omówić poszczególne techniki,
5)  ocenić trafność odpowiedzi.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zestaw gotowych wyrobów hafciarskich,

−

stanowisko komputerowe,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Wykonaj projekt haftów ściegowych i dziureczkowych na podstawie szkiców prostych

motywów roślinnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  wykonać szkice prostych motywów roślinnych,
3)  dopasować szkice do wymogów technicznych wybranego haftu ściegowego i haftu
dziureczkowego,
4)  wykonać projekt,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i materiały plastyczne,

−

przykładowy zestaw haftów,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Zaprojektuj motyw monogramu z zastosowaniem kompozycji graficzno - literniczej,

wykonywanego techniką haftu białego wypukłego i haftu nićmi metalowymi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  wykonać projekty układów graficzno - literniczych,
3)  wybrać  najlepszy  projekt  i  dostosować  do  techniki  haftu  wypukłego  i  haftu  nićmi

metalowymi,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5) ocenić poprawność i estetykę projektów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i materiały plastyczne,

−

przykładowy zestaw haftów,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 4

Zaprojektuj serwetki z motywem świątecznym wykonane techniką haftu cieniowanego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  wykonać serię projektów wykorzystując motywy świąteczne i ich kolorystykę,
3)  zaprojektować wzór i formę serwetki,
4)  zakomponować na formacie serwetki motywy świąteczne,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  ocenić  poprawność i estetykę projektów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i materiały plastyczne,

−

przykładowy zestaw haftów,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 5

Zaprojektuj wzory na bieliznę pościelową i zaplanuj rozmieszczenie haftów wykonanych

techniką toledo.

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  zaprojektować wzory haftów,
3)  zaprojektować kompozycje haftów na komplecie bielizny pościelowej,
4)  zaprezentować i ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i materiały plastyczne,

−

przykładowy zestaw haftów,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 6

Zaprojektuj wyrób hafciarski oparty na prostej kompozycji kolorystycznej z zastosowaniem

haftu nakładanego i elementami aplikacji. Zaproponuj kilka wersji kolorystycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  określić formę wyrobu hafciarskiego,
3)  zaprojektować motywy hafciarskie i elementy aplikacji,
4)   wykonać projekt w kilku wersjach kolorystycznych,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  ocenić poprawność i estetykę wykonanych projektów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i materiały plastyczne,

−

przykładowy zestaw haftów,

−

literatura z rozdziału 6.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczeń?



2) zdefiniować pojęcie haftu?



3) rozpoznać rodzaje haftów?



4) zaprojektować motyw roślinny do haftu ściegowego i dziureczkowego?



5) zaprojektować monogram wykonywany techniką haftu wypukłego i nićmi

metalowymi?



6) zaprojektować świąteczne serwetki wykonywane haftem cieniowanym?



7) zaprojektować wzór wykonywany techniką toledo?



8) zaprojektować kompozycję z zastosowaniem haftu nakładanego i aplikacją?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2 Charakterystyka koronek

4.2.1. Materiał nauczania

Koronka jest wzorzystą , ażurową materią, wykonaną ręcznie lub maszynowo z nici

bawełnianych lnianych, rzadziej jedwabnych, zwykle białych, w XVIII i XIX w. również czarnych.
Koronki  służyły  głównie  jako  dodatek  do ubiorów  kobiecych i  męskich  jak kołnierze,  mankiety,
żaboty,  falbany,  wąskie  obszycia  do  brzegów  ubiorów  i  bielizny,  szale,  itp.  Służyły  także  jako
ozdoby  przy  ubiorach,  ornaty,  komże  itp.  i  paramentach  kościelnych  jak  obszycia  obrusów
ołtarzowych.  Pierwszym  stadium  w  historii  rozwoju  technik  koronkarskich  były  tzw.  koronki
szyte  znane  od  VII  w.,  pokrewne  haftom  ażurowym  (  mereżka).  Wykonywane  były  na  płótnie
przez  ściąganie  nitką  ściśle  odliczonych  grup  nici  osnowy  i  wątku,  co  tworzyło  kwadratową
siateczkę, lub przez wycinanie figur geometrycznych. Powstałe tak ażury zarabiano nitką, tworząc
motywy gwiazd, rozet, itp.

Istnieją następujące techniki koronkarstwa ręcznego:

Koronki igłowe, podstawą jej jest hafciarski ścieg dziergany, którym wykonywano ornament
na szkielecie z napiętych nici na podkładzie papierowym z zaznaczonym rysunkiem wzoru.

−

reticella, o geometrycznych wzorach, występujących na tle kwadratowych podziałów,

−

wenecka, o swobodnym kwiatowym, bujnym ornamencie wiciowym, z silnie reliefowym

rysunkiem, rzadziej płaska.

Technika koronek igłowych umożliwia, dzięki swej technologii i procesowi twórczemu,

wykorzystanie bogatej gamy motywów ornamentalnych. Dużą zaletą techniki jest to, że pracuje
się przy niej tylko jedną nitką i dlatego można nią owijać, obracać i bez trudności pracować
na całej płaszczyźnie.

Koronka igłowa początkowo miała zwyczajny owalny brzeg, a jej wewnętrzna konstrukcja

składała  się  z  motywów  geometrycznych.  W  następnym  etapie  rozwoju,  nie  jest  już  tak  silnie
związana  ze  strukturą  tkaniny,  staje  się  luźniejsza  dzięki  komponowaniu  bardziej
skomplikowanych  form.  Artyści  renesansu, którzy rysowali  wzory dla jubilerów,  tkaczy  i innych
rzemieślników,  oddziaływali  również  na  wzory  podręcznikowe  koronek  w  Wenecji.  Takie
motywy renesansowe miały długą tradycję i zachowały się również w tzw. „robótkach żylińskich”.
W koronce ludowej są to np. różne kwiaty, koguty, jak również motywy renesansowe z kościoła
Florencji, które przedstawiają ofiarowanie Izaaka.

Typowa cenna koronka wenecka, technicznie bardzo pracochłonna, wyróżnia się bogatymi

motywami roślinnymi, różnymi rodzajami płaszczyzn, rozmaitością połączeń oraz pikotkami.

Koronki klockowe. Technika polega na przeplataniu w grupach po cztery wielu nici (stosownie
do

zamierzonej

szerokości

koronki)

nawiniętych

szpuleczki

zwane

klockami.

W  zależności  od  sposobu  przeplotu  otrzymuje  się  tzw.  płócienko  tworzące  formy  ornamentu
i  różne  rodzaje  siatek  w  tle  oraz  w  wypełnieniach  motywów.  W  trakcie  roboty  wzmacnia  się
miejsca  przeplotów  szpileczkami  na  specjalnej  poduszeczce  zwanej  wałkiem  z  umieszczonym
na  niej  wzorem.  Koronki  klockowe  należą  do  najciekawszych  i  najtrudniejszych  technik
rękodzieła  artystycznego,  a  ich  historia  sięga  XV  wieku.  Istnieje  wiele  odmian  koronek
klockowych charakterystycznych dla różnych regionów świata. W zależności od rodzaju koronki
do jej zrobienia używa się od kilku do ponad 100 par klocków.

−

brukselska, subtelny rysunek ornamentu kwiatowego o wypukłym konturze, cienkie ścisłe

płócienko, tło urozmaicone przez równoczesne wprowadzenie różnego rodzaju siateczek,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

malines, bardzo cienkie, o dużych w stosunku do powierzchni tła motywach

kwiatowo - wiciowych konturowanych grubszą błyszcząca nitką,

−

walansjenka,

wąska,

cienka,

bardzo

delikatna,

formy

ornamentu

kwiatowego

bez konturowania, siateczka tła o formach kolistych, rombowatych,

−

binche, o ornamencie z płócienka o nierównej gęstości, w tle pięcio i ośmioboczna siateczka,

−

chantilly, z nici jedwabnej lub lnianej, dość gruba o konturowych formach ornamentu

wykonanego charakterystycznym splotem, we wzorach częste motywy wazonów, koszy
z kwiatami,

−

blonda, jedwabna, kremowa lub czarna, z ornamentem konturowanym grubszą nicią na tle

cienkiej siateczki,

−

torchon, najbardziej popularny typ koronki opartej na kwadratowej siateczce (linie wzoru

przecinają  się  pod  kątem  90  stopni).  Istnieje  kilka  rodzajów  siateczki:  kwadraty  pojedyncze
lub  podwójnie  przerabiane  na  łączeniach, gwiazdki oraz groszki. Charakterystyczne elementy
koronek  torchon,  to  ząbki,  pajączki,  kostki  oraz  zygzaki  robione  splotem  płócienkowym
lub siekanką (rys.5, 6).

Rys. 5, 6. Koronki torchon [17]

−

gipiura, o reliefowym ornamencie kwitowym, bez siatkowego tła.

Cluny najbardziej popularna koronka gipiurowa zainspirowana XVII-wiecznymi wzorami

z Genui. Nazwa pochodzi od Cluny Muzeum w Paryżu, w którym przechowywane są historyczne
koronki. Jej podstawowe elementy to listki, małe kosteczki, pajączki, siekanka oraz łańcuszki
z pikotkami (rys.7).

Rys. 7. Koronka gipiurowa [17]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mimo ogromnej różnorodności typów oraz kształtów koronek klockowych istnieje kilka

charakterystycznych elementów, które występują w większości koronek.

Należą do nich listki (klasyczne jak na przykładzie poniżej lub kwadratowe), tasiemka

(wykonana splotem tasiemkowym lub siekanką), ząbki w wielu odmianach, pikotki, łańcuszek,
kostki oraz charakterystyczne tło (baza wzoru) czyli siateczka/kratka (rys. 8, 9, 10, 11).

Rys. 8, 9. Elementy koronek klockowych [17]

Rys . 10, 11. Elementy koronek klockowych [17]

Najbardziej popularne kształty klasycznych koronek klockowych to koło, owal,

kwadrat/prostokąt, podłużna wstawka służąca do ozdabiania brzegów rękawów lub dołu
spódnicy oraz ogromna gama kołnierzyków.

Jeżeli chodzi o sztukę użytkową należy wymienić również zakładki do książek oraz trójkątne

koronki stosowane do ozdabiania rogów obrusów lub pościeli.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koronki  siatkowe,  podstawą  ich  jest  czworoboczna  (kwadratowa  lub  prostokątna)  wiązana
siateczka,  wyrabiana  przy  użyciu  specjalnych  iglic  z  nici  nawiniętych  na  czółenko,  ornament
wykonany jest haftem na siatce napiętej w ramkach.

Frywolitki,  są  to  koronki  robione  z  dwóch  nici,  z  których  jedna  zawiniętą  na  specjalnym
czółenku wykonuje się na drugiej ściegi dziergane.

Koronki dziane, inaczej szydełkowe (rys.12).

Rys. 12. Koronka szydełkowa [14, s. 30]

Koronki teneryfowe

Odmiana koronek wykonanych ręcznie są koronki teneryfowe szyte. Są to koronki prostsze

i  mniej  kunsztowne  od  innych  oraz  łatwiejsze  do  wykonania.  Początkowo  znane  były  tylko
koronki  teneryfowe  w  kształcie  kół  o  mniejszej  lub  większej  średnicy.  Z  biegiem  czasu  zaczęto
nadawać  im  inne  kształty:  kwadraty,  prostokąty  i  pasy  z  ząbkami.  Mogą  być  wykonywane  jako
oddzielne  części,  które  następnie  łączy  się  w  całość,  tworząc  gotowy  wyrób.  Technika  ich
wykonania  polega  na  cerowaniu  różnorodnych  elementów  na  uprzednio  nasnutej  osnowie
o  dowolnym  kształcie  oraz  na  zastosowaniu  ściegu  wiążącego  (rys.13,  14).  Najlepiej  wyglądają
koronki  teneryfowe  wykonane  z    nici  białych  lub  kremowych,  biel  podkreślają lekkość,  a  to  jest
główna  cecha  tych  koronek.  Obecnie  coraz  częściej  stosuje  się  kolorowe  nici  do  wykonywania
tych  koronek.  Używa  się  ich  najczęściej  do  wyrobu  koronek  grubszych,  zszywanych
lub łączonych z kolorową tkaniną lnianą.

Motywy koronek można łączyć lub wszywać z resztkami tkanin lnianych (np. przy obrusach)

i uzyskiwać ładne dekoracyjne serwety, kołnierzyki czy wstawki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 13. Koronka teneryfowa [12, s. 54]

Rys. 14. Koronka teneryfowa [12, s. 35]

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest koronka?
2.  Wymień rodzaje koronek?
3.  Czym charakteryzuje się koronka igłowa?
4.  Czym charakteryzuje się koronka klockowa?
5.  Jakie znasz odmiany koronki klockowej?
6.  Czym charakteryzuje się koronka klockowa torchon?
7.  Wymień podstawowe elementy koronki klockowej.
8.  Czym charakteryzuje się koronka teneryfowa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie

Na podstawie przygotowanych przez nauczyciela wyrobów oraz przedstawionych

reprodukcjach rozpoznaj techniki koronkarskie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  obejrzeć przykłady technik koronkarskich,
3)  rozpoznać i omówić poszczególne techniki,
4)  ocenić trafność odpowiedzi.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zestaw gotowych wyrobów koronkarskich,

−

stanowisko komputerowe,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie

Na podstawie gotowego wyrobu koronkarskiego wykonaj rysunek roboczy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia
2)  narysować wzór koronki w skali 1:1,
3)  oceń poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

gotowy wyrób koronkarski,

−

przybory i narzędzia plastyczne,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie

Zaprojektuj motyw koronkarski wykonywany techniką koronki teneryfowej posługując się

dowolnymi narzędziami plastycznymi. Projekt wykonaj dwiema technikami plastycznymi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  zaprojektować koronkę teneryfową w dwóch dowolnych technikach plastycznych,
3)  zaprezentować wykonany projekt,
4)  ocenić poprawność projektu i jego estetykę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i narzędzia plastyczne,

−

ciemny brystol,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie

Zaprojektuj koronkę z zastosowaniem techniki klockowej trochon dowolną techniką

rysunkową
.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  określić wymogi techniczne koronki klockowej trochon,
3)  wykonać projekt koronki,
4)  zaprezentować projekt,
5)  ocenić poprawność i estetykę projektu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i narzędzia rysunkowe,

−

ciemny brystol,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 5

Zaprojektuj narzutę na łóżko wykonaną szydełkiem posługując się dowolną techniką

malarską.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  określić wymogi techniczne koronki szydełkowej,
3)   zaprojektować wzory koronki,
4)  zaprojektować narzutę na łóżko,
5)  zaprezentować projekt,
6)  ocenić poprawność i estetykę projektu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i narzędzia plastyczne,

−

ciemny brystol,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczeń?



2) zdefiniować pojęcie koronki?



3) rozpoznać na przykładzie rodzaje koronek?



4) wykonać rysunek koronki na podstawie gotowego wyrobu?



5) zaprojektować motyw koronki teneryfowej?



6) zaprojektować koronkę klockową?



7) zaprojektować koronke szydełkową?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.Tradycje hafciarskie i koronkarskie poszczególnych regionów

4.3.1. Materiał nauczania

Bardzo istotna cechą stroju ludowego są jego ozdoby, dekorowanie go za pomocą różnego

rodzaju naszyć, haftów i koronek. Najstarsze z nich są prawdopodobnie zdobienia wzdłuż szwów
i  obrzeży.  Pierwotnym  ich  celem  było  wzmacnianie  najbardziej  narażonych  na  zniszczenie
fragmentów  odzieży,  a  z  czasem  przerodziły  się  w  dekoracje.  Hafty  występujące  na  wielu
częściach  odzieży  odświętnej  ulegały  stopniowemu  wzbogaceniu.  Na  przełomie  XIX  i  XXw.
znajdowały  zastosowanie  w  polskich  strojach ludowych, najdawniejsze, proste formy haftu obok
form  nowszych,  odznaczających  się  zróżnicowaniem  materiału,  koloru  i  technik.  Jedno
lub  wielobarwne  hafty  wykonywane  nicią  lnianą,  bawełnianą,  jedwabiem  lub  wełną,  a  także
barwnymi  paciorkami  i  cekinami,  kładziono  na  różnych  tkaninach.  Wykonywano  je  na  płótnie
i  suknie,  na  tiulach,  aksamitach  i  wielu  innych,  a  także  na  skórze.  Hafty  występowały  niemal
na wszystkich częściach stroju, od chust i czepców, aż po buty.

Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są tzw. ściegi liczone. Hafciarki odliczały w czasie

wyszywania  nitki  płótna,  aby  uzyskać  zamyślony  ornament  w  najbardziej  precyzyjnej  formie.
Należą  do  nich  przede  wszystkim  ściegi  płaski  i  krzyżykowy.  Spośród  ściegów  swobodnych,
niezwiązanych ze strukturą tkaniny, charakterystyczny jest ścieg łańcuszkowy. Technika ta wiąże
się  z  ornamentem  opartym  na  liniach  falistych,  spiralnych  i  wolutach.  Technika  ta  najdłużej
utrzymała  się  w  puszczańskich  wsiach  okolic  Biłgoraja  i  Tarnobrzega.  Haft  ten  stosowany  był
na  płótnie  w  Krakowskiem,  na  Podhalu,  na  Mazowszu.  Prawdopodobnie  haft  łańcuszkowy
dominował  niegdyś  na  znacznych  obszarach  Polski,  a  rozwiną  się  później  głównie  na  Południu
kraju,  jako  dekoracja  odzieży  góralskiej  i  krakowskiej.  Najokazalszą  formę  osiągną  w  strojach
Lachów Sądeckich.

Silnie zgeometryzowane hafty wykonane ściegiem płaskim charakterystyczne są dla okolic

Rzeszowa. Występują one zwłaszcza na rańtuchach – dużych chustach. Bardzo precyzyjnie
i gęsto kładzione ściegi budowały zwarty, rytmiczny ornament, w którym miały zastosowanie
ciasno zwinięte woluty.

Z najstarszymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie barwne. Na ogół były to

hafty  jednokolorowe  –  czarne,  czerwone,  białe,  rzadziej  dwukolorowe.  Tradycyjne  hafty
kładziono  na  obrzeżach  i  wzdłuż  szwów,  stąd  charakteryzują  je  pasowe  układy  i  geometryzacja
ornamentu.  Największe  wzbogacenie  tych  form  osiągnęły  hafty  kurpiowskie,  wykonywane
do  dziś  w  okolicach  Pułtuska,  na  obszarze  dawnej  Puszczy  Białej.  Dominują  tu  koliste
i  gwiaździste  motywy  ośrodkowe  i  wycinanki  kół.  Występują  też  spiralnie  zwinięte,  połączone
ze  sobą  krążki  oraz  linie  wolutowe.  Hafty  kurpiowskie  zaliczane  są  do  najciekawszych  zjawisk
plastycznych w polskiej sztuce ludowej.

Najwięcej istotnych odmian ściegów krzyżykowych znanych było w Beskidzie Śląskim.

Najdłużej  utrzymywał  się  tam  krzyżykowy  ścieg  warkoczowy,  którym  do  dziś  zdobione
są koszule kobiece i męskie. Charakterystyczną cecha tego haftu jest to, że krzyżykami pokrywa
się  tylko  tło,  na  którym  wyraźnie  rysuje  się  biały,  pozostawiony  w  kolorze  płótna  ornament.
Dawne są w tym hafcie motywy geometryczne, zdarzają się tylko sporadycznie sylwetki zwierząt,
koguta  czy  kaczki.  Natomiast  od  końca  XIXw.  pojawiają  się  w  nim  liczne  motywy  roślinne,
od silnie zgeometryzowanych do realistycznych.

W kierunku maksymalnego realizmu poszedł haft w okolicach Łowicza. Koszule kobiece

zdobiono tu wielobarwnymi krzyżykami, zawsze liczonymi, zwanymi „ruskiem szyciem”.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najchętniej wyszywano kwiaty, róże, bratki, później także inne rodzaje kwiatów, w wiązankach
i bukietach. Pokrywano tym ornamentem spore partie koszuli. Była to praca żmudna
i długotrwała.

W zdobieniu płóciennych części stroju bardzo szeroko przyjęły się białe hafty dziurkowane

i  płaskie,  o  motywach  roślinnych.  Dziergany  haft  dziurkowany  zwany  inaczej  angielskim,  znany
był  osiemnastowiecznych  dekoracjach  ubioru  kobiet  wiejskich  spod  Rzeszowa.  Efektowne
kompozycje  tworzono  w  tej  technice  przede  wszystkim  na  zapaskach,  a  stosowano  ją  również
w innych częściach stroju.

W drugiej połowie XIXw. zaczęły przyjmować się w kulturze ludowej hafty atłasowe, płaskie

i  podkładane.  Rozpowszechniły  się  one  zwłaszcza  w  południowej  Polsce,  na  Śląsku,
w  Krakowskiem,  w  Rzeszowskim,  tworząc  w  powiązaniu  z  dziurkami,  mereżkami  i  igłowymi
pajączkami  mniej  lub  bardziej  charakterystyczne  odmiany  regionalne.  Stosowane  były
w  kobiecych  koszulach,  zapaskach  i  halkach,  na  koszulach  męskich,  a  przede  wszystkim
na  białych  chustach,  kunsztownie  wiązanych  na  głowie.  Szczególnie  rozbudowane,  symetryczne
kompozycje, złożone ze stylizowanych kwiatów umieszczano na narożnikach chust.

Silnie rozwinięty był również haft biały o motywach roślinnych na Kujawach. Zdobiono nim

przede wszystkim płótna kolorowe, niebieskie, lub pąsowe, z których szyte były zapaski, a także
tiul  na  czepce.  W  hafcie  na  tiulu,  który  przyjął  się  szerzej  także  w  Wielkopolsce,  Krakowskiem
i  na  Kurpiach,  stosowano  technikę  haftu płaskiego , bądź  przewlekanego.  Z  tą  ostatnia technika
wiązały  się  motywy  geometryczne,  opierano  ją  bowiem  na  charakterystycznym  układzie  oczek
w tiulowym splocie.

Ornamentyka roślinna wykorzystywana była także obficie w hafcie barwnym. Oryginalne

zjawisko  stanowią  w  tej  grupie  czarne,  rzadziej  ciemno-czerwone  hafty  z  najbliższych  okolic
Warszawy,  a  mianowicie  z  Wilanowa  i  Powsina,  wykonane  w  przewadze  ściegiem
łańcuszkowym.  Silnie  stylizowane  kwiaty  o  rozmaitych  formach  układają  się  tu  w  zagęszczone
szlaki  w  przyramkach  koszul,  a  w  bukiety  o  symetrycznej,  ostro  zarysowanej  kompozycji
na  chustach.  Również  symetryczne,  ale  ujęte bardziej skrótowo, wielobarwne kwiatony znane są
też  z  Małopolski,  gdzie  zdobią  miedzy  innymi  poły  kaftanów  i  sukman  sądeckich,  wielkie
trójkątne  kołnierze  sukman  wschodniokrakowskich.  Czerwone  hafty  o  motywach  roślinnych,
występują  na  koszulach  i  chustach  kobiecych  w  stroju  Lachów  Sądeckich,  a  czerwone  wraz
z  czerwono  -  czarnymi  w  krakowskim.  Pod  wpływem  miejskiej  mody  kobiecej  z  początków
XX  w.  przyjął  się  w  stroju  ludowym  wielobarwny,  nierzadko  cieniowany  haft  o  realistycznie
ujmowanych  kwiatowych  szlakach,  lub  większych  kompozycjach,  umieszczany  na  gorsetach,
kaftanach, chustkach na głowę, a szczególnie na zapaskach.

Na osobną wzmiankę zasługują złote i srebrne hafty wypukłe, wywodzące się ze zdobnictwa

renesansowego  i  barokowego.  Złotem  szyte  czepce  zachowały  się  w  pewnych  strojach
mieszczańskich,  rzadziej  mogły  pozwolić  sobie  na  nie  kobiety  wiejskie.  Występowały  one
w  niektórych  okolicach  Śląska,  Kaszub,  Warmii.  Ich  wzornictwo  opierało  się  na  wzorach
stylowych, ale zdarzały się czepce o wyraźnie ludowym charakterze. Złotym haftem dekorowane
były  czasem  gorsety.  Najpiękniejsze  przykłady  takiego  haftu  znajdujemy  w  okolicach  Cieszyna.
W stroju cieszyńskim zdradzającym tendencje do rozpowszechniania się, od początku XXw. haft
złoty zaczął ustępować miejsca wielobarwnemu.

Hafty góralskie

Są to hafty pochodzące z okolic Zakopanego. Ozdabiane są nim zarówno stroje damskie jak i

stroje  męskie.  Dla  strojów  duńskich  charakterystyczny  jest  bogaty  haft  wykończony  cekinami
i koralikami,  inspirowany  przyroda  tatrzańską  np.  motyw  dziewięćsiłu  lub  lilii  złotogłów.
W strojach  męskich  najbardziej  charakterystycznym  motywem  jest  parzenica,  występująca
w różnych  odmianach  i  stylizacjach.  Stosowana  do  zdobienia  spodni  góralskich.  Parzenica  jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

najczęściej okolona krzyżykami zakopiańskimi, listkami, stylizowanymi kwiatkami i różnymi
wężykami itp. Kolory, które najczęściej się spotyka to czerwony, czarny i jaskrawo zielony.

Rys. 15. Haft góralski [15, s. 126] Rys. 16. Haft krakowski [15, s.203]

Hafty krakowskie

Występują w nich motywy kwiatowe, obramowane zielonymi gałązkami Najczęściej

spotykane ściegi to hafty płaskie lub bardzo wypukłe wykonywane na podkładach. Często
występują ściegi łańcuszkowe i gałązkowe wzbogacone guzikami z perłowej masy, wykonywane
na grubych czarnych lub granatowych suknach (rys.16).

Hafty sądeckie

Jest w nich bogactwo kolorystki i rysunku, oraz koralików, dżetów i cekinów. Motyw

dominujący to stylizowane kwiaty i gałązki. Często spotykane jest łączenie dwu kolorów sukna,
np. czarnego z czerwonym. Haftowane są na nim bardzo bogate wzory ściegiem łańcuszkowym,
wprowadzając do ozdoby ściegi o liniach łamanych (rys.17).

Hafty rzeszowskie

Przeważającą rolę mają w nich motywy geometryczne w kolorze czerwonym i czarnym.

Hafty  wykonuje  się  zazwyczaj  na  rańtuchach (chustach)  grubą  jedwabną  nitką,  ściegiem  za  igłą.
Do  haftów  rzeszowskich  zaliczają  się  hafty  o  specjalnej  specyfice  regionalnej,  wykonywane
w  Dąbrowie  Tarnowskiej.  Ich  cechą  charakterystyczną  jest  połączenie  haftu  z  cekinami,  sieczką
i  koralikami.  Są  one  przez  to  wielobarwne,  połyskujące  i  plastyczne.  Najczęściej  wykonywane
są na ciemnych materiałach (rys.18).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Haft sądecki [15, s. 88] Rys. 18. Haft rzeszowski [15, s. 66]

Hafty cieszyńskie

Bardzo ciekawą odmianę haftu ludowego stanowią hafty cieszyńskie, w których

charakterystycznym  elementem  jest  tło,  pozostawione  między  gęstym  haftem  wykonanym
krzyżykami.  Jest  ono  głównym  motywem  zdobniczym.  Nie  zahaftowane  tło  bywa  w  kolorze
czarnym  lub  wiśniowym.  Oprócz  tego  w  stroju  cieszyńskim  występowały  hafty  białe,
które  zdobiły  odświętne  koszule.  Główną  kompozycją  bogatego  wzoru  stanowiły  motywy
roślinne.  Haft  ten  wykonywano  nicią  bawełnianą  lub  muliną,  ściegiem  dzierganym
lub okrętkowym (rys.19).

Rys. 19. Haft cieszyński [15, s. 292] Rys. 20. Hafty lubelskie [15, s. 13]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Hafty lubelskie

Najbardziej znane pośród haftów lubelskich i chyba najładniejsze są hafty biłgorajskie,

wykonywane tylko czerwoną lub czarną nitką, w układach pasowych (rys.20).

Hafty łowickie

Cechują się wyjątkową barwnością osiąganą przez nakładanie kilku kolorów jeden na drugi.

Występują w nich najczęściej motywy kwiatowe i stylizowane owady. Bardzo często główny
element haftu wykonany ściegiem płaskim i cieniowanym, wzbogacony łańcuszkiem, a nieraz
węzełkami, krzyżykami itp. Obramowany jest konturem wykonanym sznureczkiem (rys.21).

Rys. 21. Haft łowicki [15, s. 261] Rys. 22. Haft kielecki [15, s. 245]

Hafty kieleckie

Są to hafty wielobarwne i występują w nich motywy roślinne lub geometryczne, najczęściej

w układach pasowych. Hafty kieleckie wykonywane są ściegami płaskimi, sznureczkiem, ściegami
dzierganymi i przyozdabiane guzikami (rys.22).

Hafty opoczyńskie

Hafty te występują tylko w układach pasowych. Najczęściej występują w nich motywy

geometryczne i stylizowane kwiaty również pod postacią figur geometrycznych. Wykonanie jest
bardzo zróżnicowane. Występują w nich najróżniejsze ścieg: zadziergiwane, płaskie, za i przed
igłą itp. (rys.23).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 23. Haft opoczyński [15, s.241] Rys. 24. Haft kurpiowski [15, s. 298]

Hafty kurpiowskie

Wykonuje się je tylko dwoma kolorami – czerwonym i czarnym. Dominującą rolę ma jednak

kolor  czerwony,  a  czarny służy jedynie do podkreślenia ornamentu wzoru. Występujące motywy
mają  kształty  geometryczne.  Nici,  których  najczęściej  się  używa  to  bawełna,  mulina  lub  cienki
kordonek.  Ściegi  najprostsze,  zwykle  stębnówka,  łańcuszek,  ściegi  pojedyncze  i  dziergane
lub w małym natężeniu ściegi płaskie (rys.24).

Hafty wilanowskie

Wykonywane są na białym tle czarną lub ciemnobrązową nitką. Dominujące motywy

to stylizowane fantazyjne kwiaty. Ściegi: łańcuszek zwykły i pojedyncze oczka łańcuszka
przytrzymywane dłuższym ściegiem, tworzące ostre zakończenia płatków kwiatka (rys.25).

Rys. 25. Haft wilanowski [15, s. 278]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koronki w Polsce

Koronki pojawiły się w stroju ludowym pod wpływem kultury innych warstw społecznych.

Wśród  kilku  znanych  u  nas  technik  wyrobu  koronek  znajdowały  się  między  innymi  klockowa,
igiełkowa,  siatkowa,  szydełkowa.  Najszerzej  rozpowszechniły  się  koronki  robione  szydełkiem.
Znajdują  one  zastosowanie  nie  tylko  w  stroju,  gdzie  występują  zwłaszcza  jako  obrzeżenia
kołnierzyków  i  mankietów  kobiecych  koszul,  ale  także  jako  wykończenie  obrusów,  ręczników
nakryć  na  łóżka.  Najczęściej  wykonywane  są  z  białych  nici.  Indywidualnego  charakteru  nabrały
koronki  w  Opoczyńskim,  Rawskim  i  Piotrkowskim,  gdzie  sporządzane  są  również  z  kolorowej
wełny.  Koronki  klockowe  robione  są  na  większą  skale  tylko  na  Śląsku,  w  okolicach  Cieszyna
i w Rzeszowskim. Znalazły one zastosowanie w stroju ludowym jako ozdoba czepców i koszul.

Koronka klockowa zagościła w Polsce w XVI wieku dzięki królowej Bonie,

która  sprowadziła  z  Włoch  nauczycieli  tej  techniki,  a  ogromny  popyt  na  ozdoby  do  szat
dworskich  oraz  strojów  liturgicznych  przyczynił  się  do  jej  popularyzacji.  Rozwój  trwał
aż do początku XIX wieku, kiedy to z chwilą rozpowszechnienia się maszyn do wyrobu koronek
i powstania fabryk - rękodzieło znacznie podupadło.

Renesans koronek w Polsce przypada na koniec XIX wieku

–

1 maja 1883 roku została

otwarta Krajowa Szkoła Koronkarska w Zakopanem, będąca jedną z pierwszych na świecie szkół
zawodowych  dla  kobiet.  Pomysłodawczynią  i  główną  fundatorką  była  Helena  Modrzejewska,
a  celem  szkoły  było  uczenie  zawodu  ubogie  góralki  oraz  stworzenie  regionalnego  stylu
rękodzieła.  Przez  ponad  120  lat  istnienia  szkoły  wykształcił  się  piękny  styl  koronek
zakopiańskich.

W 1899 roku podobna placówka powstała w Bobowej, gdzie technika wyrobu koronek

była bardzo rozpowszechniona, szkoły powstały też w innych miastach Galicji

–

między innymi

w Krakowie.

Obecnie regionem skupiającym najwięcej polskich koronczarek jest Bobowa, która aktywnie

kultywuje  ponad  100-letnie  tradycje.  W  1994  roku  powstało  tam  Stowarzyszenie  Twórczości
Regionalnej,  które  współpracuje  z  ministerstwem  Kultury  i  Sztuki.  Od  1995 roku  organizowane
są  Konkursy  Koronki  Klockowej.  W  2000  roku  odbył  się  I  Międzynarodowy  Festiwal  Koronki
Klockowej,  na  który  przybyły  koronczarki  z  Belgii,  Włoch,  Czech  i  Słowacji.  Festiwal  zagościł
w Bobowej na stałe i cieszy się z roku na rok coraz większym zainteresowaniem.

Koronka bobowska

Polskie koronki tasiemkowe charakterystyczne dla miejscowości Bobowa. Wypełnienia

wykonane łańcuszkiem z pikotkami.

Koronka zakopiańska

Kolejne rodzime koronki, których charakterystyczny styl powstał w Zakopanem.

Są to koronki gipiurowe zawierające motywy kwiatowe. Podstawowe elementy: warkoczyki,
oryginalne tasiemki wykonane splotem płócienkowym, delikatne łączenia, siekanka oraz pajączki.
Brak pikotek na brzegu.

Koronki koniakowskie

Pod koniec XIX wieku wśród mieszczan zapanowała moda na przyozdabianie odzieży,

między  innymi  koronkami.  W  miejscowych  szkołach  rozpoczęto  naukę  robót  szydełkowych.
Początkowo koronki wykorzystywano do wyrobu czółek i czepców, które były elementem ubioru
wszystkich  zamężnych  kobiet.  Szybko  jednak,  bo  już  w  1900  roku  zaczęły  pojawiać  się
szydełkowe wstawki w poduszkach, bluzkach i koszulach, a niedługo potem serwetki prostokątne
i  kwadratowe.  Najpóźniej  koronczarki  zaczęły  tworzyć  serwety  okrągłe.  Właśnie  serwety

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rozsławiły koniaków, zdobią dziś stoły na całym świecie, kościoły, nawet gabinety królewskie
i prezydenckie.

Koronki z Koniakowa wykonywane są najczęściej z białych, lub kremowych nici bawełnianych

tzw.  kordonka.  Mają  one  bardzo  specyficzny  charakter,  ich  wzornictwo  oparte  jest  głównie
o  motywy  roślinne,  każdy  element  koronki  wykonuje  się  osobno  i  na  końcu  łączy  w  całość
(rys.26,  27).  Koronkarstwo  jest  w  Koniakowie  wciąż  bardzo  żywe,  wzornictwo  cały  czas
poszerza  się,  tak  jak  i  asortyment.  Dziś  z  koronki  robi  się  w  Koniakowie  już nie  tylko  serwety,
ale  też  suknie,  pończochy,  rękawiczki, firany, kołnierzyki, mankieciki, firany, ozdoby choinkowe
i bieliznę.

Rys. 26, 27. Koronki koniakowskie [17]

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaką funkcję pełniły hafty i koronki?
2.  Jakie rodzaje haftów stosowano w strojach ludowych?
3.  Jakie znasz regiony z tradycjami hafciarskimi w Polsce?
4.  Jakie są tradycje hafciarskie poszczególnych regionów?
5.  Jakie są tradycje koronkarskie w Polsce?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie tradycyjnych motywów wzorniczych zaprojektuj obrus i zestaw serwetek

wykonanych dowolną techniką hafciarską.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  wykonać projekty haftów na obrus i serwetki,
3)  zakomponować na formacie  obrusa i serwety zaprojektowane hafty,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  ocenić poprawność i estetykę projektu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i narzędzia plastyczne,

−

album z haftami ludowymi,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Na podstawie poznanych technik koronkarstwa wykorzystywanych w stroju ludowym

zaprojektuj motyw dekoracyjny ubioru.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
2)  określić motyw ubioru,
3)  wykonać projekty koronek,
4)  zaprojektować motyw dekoracyjny ubioru,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  ocenić poprawność i estetykę projektu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przybory i narzędzia plastyczne,

−

ciemny brystol,

−

literatura z rozdziału 6.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczeń?



2) określić funkcje użytkowe haftów i koronek?



3) rozpoznać tradycje hafciarskie poszczególnych regionów?



4) rozpoznać koronkarskie wyroby poszczególnych regionów?



5) zaprojektować wyrób hafciarski inspirowany wzornictwem ludowym?



6) zaprojektować dekoracyjny motyw ubioru inspirowany wzorami koronek
polskich?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem pytań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań  o  różnym  stopniu  trudności.  Są  to  pytania:  otwarte,  z  luką

i wielokrotnego wyboru. Pytania otwarte wymagają wyczerpującej pisemnej odpowiedzi.
W pytaniach z luką wstaw brakujące sformułowania w wykropkowane miejsca, natomiast
w pytaniach wielokrotnego wyboru zakreśl jedną poprawną odpowiedź.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X lub wpisując prawidłową odpowiedź. W przypadku pomyłki należy błędną
odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić wybraną odpowiedź.

6. Test składa się z dwóch części o różnym stopniu trudności: I część – poziom podstawowy,

II część – poziom ponadpodstawowy. II część jest o podwyższonym stopniu trudności,
dlatego dobrze zastanów się zanim udzielisz odpowiedzi.

7. Pracuj samodzielnie, bo tylko w ten sposób uzyskasz informacje o swoich postępach

w nauce.

8. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później. Jeżeli pozwoli Ci na to czas wróć do powtórnego przeanalizowania zadania.

9. Na rozwiązanie testu masz 90 min.

Powodzenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

I część
1. Haft jest to:

a)  zdobienie tkaniny za pomocą igły i nici,
b)  splot tkacki,
c)  zdobienie tkaniny za pomocą drutów,
d)  splot dziewiarski.

2. Haft wykonuje się:

a)  na krosnach,
b)  igłą bezpośrednio na odzieży,
c)  na szydełku,
d)  na drutach.

3. Haft satynowy ma powierzchnię:

a)  reliefową,
b)  chropowatą,
c)  gładką,
d)  płaskorzeźbioną.

4. Haft wypukły stosowany był do zdobienia:

a)  obuwia,
b)  szat liturgicznych,
c)  firan,
d)  futer.

5. Najbardziej charakterystyczne typy koronki klockowej reprezentują:

a)………………………….

b)………………………….

c)………………………….

6. Wymień tradycje koronkarskie w Polsce

a)…………………………

b)…………………………

c)…………………………

7. Haft nićmi metalowymi używany jest do dekoracji:

a)  strojów wieczorowych,
b)  bielizny osobistej,
c)  bielizny stołowej,
d)  dywanów podłogowych.

8. Haft ażurowy jest to zdobienie polegające na:

a)  wiązaniu supełków z nitek,
b)  naszywaniu wzoru na tkaninę,
c)  wycinaniu w tkaninie wzoru,
d)  przyszywaniu dekoracyjnych dodatków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Koronka to:

a)  mereżka,
b)  haft dziureczkowy,
c)  ażurowa materia,
d)  tkanina ażurowa.

10. Podstawa koronki igłowej jest ścieg:

a)  dziergany,
b)  krzyżykowy,
c)  atłasowy,
d)  za igłą.

11. Koronka wenecka wyróżnia się:

a)  prostotą,
b)  bogatymi motywami roślinnymi,
c)  zgeometryzowanym wzorem,
d)  abstrakcyjnością.

12. Bardzo istotna cechą ……….ludowego są jego……., dekorowanie go za pomocą różnego

rodzaju …………, ……….i koronek.

13. Technika koronki teneryfowej polega na:

a)  cerowaniu różnorodnych elementów,
b)  wiązaniu supełków z nici,
c)  wyszywaniu wzoru na płótnie,
d)  zahartowywaniu wyciętych dziurek w płótnie.

14. Charakterystyczne elementy koronek torchon, to …………, …………….., …………....oraz

……………. robione splotem płócienkowym lub siekanką.

II część
15. Porównaj koronki w polskich strojach ludowych.

16. Narysuj projekt haftu ażurowego na przykładzie motywów roślinnych.

17. Zanalizuj sposób komponowania monogramu.

18. Porównaj haft góralski z haftem kurpiowskim.

19. Opisz technikę aplikacji.

20. Opisz ornamentykę haftów w stroju ludowym w czterech dowolnych regionach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Projektowanie rękodzielniczych wyrobów hafciarskich i koronkarskich

Zakreśl poprawną odpowiedź, wpisz brakujące części zdania lub wykonaj rysunek

zadania

Odpowiedź

Punkty

a)…………………………………………………………….
b)……………………………………………………………..
c)………………………………………………………………

10.

11.

12.

13.

14.

15.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Duchonova M., Haftujemy, Wydawnictwo Watra, Warszawa 1983
2.  Fryś E.,Iracka A., Pokropek M.: Sztuka ludowa w Polsce. Arkady, Warszawa1988
3.  Gorzelny E. Hafty i aplikacje, Wydawnictwo Watra, Warszawa 1985
4.  Gawrońska H., Mereżki i ażury, Wydawnictwo Watra, Warszawa 1973
5.  Huml I.: Współczesna tkanina polska, Arkady, Warszawa 1989
6.  Jackowska J., Haft ręczny, Alfa, Warszawa 1987
7.  Jackowski A.: Polska sztuka ludowa, PWN, Warszawa 1999
8.  Malinowska I., Hafty ręczne, ZETDEZET, Warszawa, 1990
9.  Muszyńska W., Serwety i serwetki, Wydawnictwo Watra, Warszawa 1981
10. Kurdzie S., Hafciarstwo, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1987
12. Steczek M., Wzornik koronek teneryfowych, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1988
13. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, PWN, Warszawa 2003
14. Szczepaniak A., Wzory robót kobiecych, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 1999
15. Turska J., Polski haft ludowy, REA, Warszawa 1997
16. Turska J., Igłą malowane, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989

Spis adresów internetowych zamieszczonych w materiale nauczania:
Podane adresy aktualne na dzień 25.04.2006r
17. www.koronki.art.pl