Technik_ochrony_fizycznej_osob_i_mienia_515[01].O2.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Elementy prawa cywilnego

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Stosunek cywilnoprawny

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Cechy i funkcje prawa zobowiązań

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3.Ćwiczenia

4.3.4.Sprawdzian postępów

4.4.

Charakterystyka wybranych umów cywilnoprawnych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Odpowiedzialność deliktowa i kontraktowa

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6.

Postępowanie cywilne

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7.

Wybrane zagadnienia z prawa pracy

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8.

Główne przepisy w zakresie zawierania i rozwiązywania umów o pracę

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Obowiązki pracodawcy i pracownika

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10.

Odpowiedzialność materialna pracownika

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

4.12.

Wybrane zagadnienia z prawa administracyjnego

4.12.1. Materiał nauczania

4.12.2. Pytania sprawdzające

4.12.3. Ćwiczenia

4.12.4. Sprawdzian postępów

4.13.

Postępowanie administracyjne i jego przebieg

4.13.1. Materiał nauczania

4.13.2. Pytania sprawdzające

4.13.3. Ćwiczenia

4.13.4. Sprawdzian postępów

4.14.

Tryb postępowania administracyjnego

4.14.1. Materiał nauczania

4.14.2. Pytania sprawdzające

4.14.3. Ćwiczenia

4.14.4. Sprawdzian postępów

4.15.

Zasady zaskarŜania decyzji administracyjnych

4.15.1. Materiał nauczania

4.15.2. Pytania sprawdzające

4.15.3. Ćwiczenia

4.15.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o stosowaniu przepisów prawa

cywilnego, prawa cywilno-procesowego, prawa pracy oraz prawa administracyjnego
i kształtowaniu umiejętności. W poradniku znajdziesz:
–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

515[01].O2

Regulacje prawne i uwarunkowania

ochrony osób i mienia

515[01].O2.01

Stosowanie przepisów prawa karnego,

materialnego i procesowego oraz prawa

wykrocze

515[01].O2.02

Stosowanie przepisów prawa cywilnego,

prawa cywilno-procesowego, prawa pracy

oraz prawa administracyjnego

515[01].O2.03

Interpretowanie przepisów prawa z zakresu

kryminologii, kryminalistyki i terroryzmu

515[01].O2.04

Stosowanie wiedzy z zakresu detektywistyki

w działalno

ci zawodowej

515[01].O2.05

Ochrona informacji niejawnych oraz danych

osobowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zinterpretować przepisy prawa cywilnego,

−

scharakteryzować stosunek cywilnoprawny i jego elementy,

−

ocenić czy dana osoba fizyczna ma zdolność do czynności prawnych,

−

zastosować odpowiednią formę dla dokonania konkretnej czynności cywilnoprawnej,

−

obliczyć terminy w prawie cywilnym,

−

przygotować treść umowy cywilnoprawnej,

−

zastosować podstawowe pojęcia z prawa pracy,

−

scharakteryzować sposoby nawiązania, rozwiązywania i przyczyny wygaśnięcia stosunku
pracy,

−

rozróŜnić rodzaje umów o pracę,

−

scharakteryzować uprawnienia i obowiązki pracownika,

−

scharakteryzować uprawnienia i obowiązki prawodawcy,

−

obliczyć terminy nabycia i wymiar urlopu wypoczynkowego,

−

określić zakres badań lekarskich pracownika,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy,

−

scharakteryzować poszczególne rodzaje wykroczeń przeciwko prawom pracownika,

−

zastosować przepisy prawa administracyjnego,

−

scharakteryzować zasady postępowania administracyjnego,

−

omówić rodzaje rozstrzygnięć w postępowaniu administracyjnym,

−

zinterpretować strukturę decyzji administracyjnej,

−

sporządzić poszczególne rodzaje środków zaskarŜenia na decyzje administracyjne, w tym
do Naczelnego Sądu Administracyjnego,

−

zastosować procedurę zaskarŜenia rozstrzygnięć administracyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Elementy prawa cywilnego

4.1.1. Materiał nauczania

Prawo cywilne materialne

Prawo cywilne jest powszechnie uznawaną i skodyfikowaną gałęzią obowiązującego

w Polsce  prawa.  Reguluje  ono  stosunki  majątkowe  i  niektóre  stosunki  osobiste  pomiędzy
równorzędnymi  podmiotami.  Stosunki  te  zachodzić  mogą  zarówno  między  osobami
fizycznymi, jak i osobami prawnymi (np. spółkami kapitałowymi, spółdzielniami, uczelniami
wyŜszymi  itp.).  Dominującą  zasadą  prawa  cywilnego  jest  zasada  „autonomiczności”
podmiotów, najpełniej realizująca się w zapewnieniu swobody kształtowania przez podmioty
prawa  cywilnego  swojej  sytuacji  prawnej  (swobody  umów)  oraz  zapewnienie  rozstrzygania
powstałych sporów przez niezaleŜny od stron sąd. Charakterystyczna dla prawa cywilnego jest
dominacja odszkodowania jako sposobu ochrony interesów podmiotów oraz brak przymusu
w zakresie samej realizacji ochrony tych interesów.

Obok zasady równości stron, Kodeks cywilny formułuje takŜe inne zasady, znane

równieŜ innym gałęziom prawa takie jak: zasada ochrony praw nabytych (art. 3), zasada
ochrony dobrej wiary (art. 7, 92 § 2 itd.), zasada uwzględniania zasad współŜycia społecznego
(art. 5, 56 itd.).

Nazwa „prawo cywilne” ma dwa znaczenia. Po pierwsze, oznacza zespół przepisów

(norm)  regulujących  określone  stosunki  społeczne  w  pewien  właściwy  im  sposób  (prawo
w znaczeniu  przedmiotowym).  Po  drugie  oznacza  uprawnienie  lub  zespół  uprawnień
przysługujących  jakiemuś  podmiotowi,  wyznaczonych  przez  normy  prawne,  czyli  przez
prawo  w  znaczeniu  podmiotowym.  Na  przykład,  w  zaleŜności  od  treści  wypowiedzi  –
określenie  „prawo  rzeczowe”  będzie  oznaczać  bądź  zespół  norm  regulujących  prawo
własności  i  inne  prawa  rzeczowe,  bądź  podmiotowe  prawo  dotyczące  rzeczy  mające
bezwzględny charakter, np. prawo własności, uŜytkowanie wieczyste, zastaw itd.

W ramach prawa cywilnego, mimo Ŝe stanowi ono jednolitą gałąź prawa, wyodrębnić

moŜna następujące działy:
1.

Część ogólną prawa cywilnego, obejmującą normy regulujące zagadnienia wspólne dla
całego prawa cywilnego lub kilku jego działów.

Prawo  rzeczowe,  obejmujące  normy  regulujące  prawne  formy  korzystania  z  dóbr
majątkowych.  Prawo  rzeczowe  reguluje  przede  wszystkim  problematykę  prawa
własności,  jego  nabycie,  treść  i  sposoby  ochrony.  Ponadto  prawo  rzeczowe  reguluje
problematykę  innych  praw  rzeczowych,  a  w  szczególności  ograniczonych  praw
rzeczowych (np. zastawu, hipoteki) oraz problematykę posiadania i dzierŜawienia.

Prawo  zobowiązaniowe,  w  którego  skład  wchodzą  normy  regulujące  stosunki
zobowiązaniowe,  które  powstają  między  wierzycielem  i  dłuŜnikiem,  dając  temu
pierwszemu  prawa  podmiotowe  względne,  skuteczne  względem  dłuŜnika.  Prawo
zobowiązaniowe reguluje zarówno zobowiązania wynikające z umów, jak teŜ powstające
z innych źródeł zobowiązań np. z czynów niedozwolonych.

Prawo spadkowe, regulujące przejście praw i obowiązków zmarłego na inne podmioty
prawa.
Zgodnie z doktryną, do prawa cywilnego zalicza się takŜe prawo autorskie i wynalazcze,

określające prawa do tzw. dóbr niematerialnych. Prawo na dobrach niematerialnych to prawo
dotyczące np. dzieł literackich, naukowych, artystycznych, wynalazków. Łączą one w sobie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zarówno  elementy  niemajątkowe,  jak  i  majątkowe.  Na  przykład  elementem  niemajątkowym
przysługującym  autorowi  jest  ochrona  przed  przywłaszczeniem  autorstwa.  Elementem
majątkowym  jest  prawo  do  wyłącznego  rozporządzania  utworem  i  prawo  do  wynagradzanie
za jego wykorzystanie.

Podstawowym aktem normatywnym stanowiącym zasadnicze źródło prawa cywilnego,

jest  Kodeks  cywilny  (k.c.)  uchwalony  w  formie  ustawy  w  1964  r.  (Dz.  U.  Nr  16,  poz.  93),
wielokrotnie  później  nowelizowany.  Kodeks  cywilny  podzielony  jest  na  cztery  księgi,
odpowiadające  działom  prawa  cywilnego:  I  Część  ogólna,  II.  Własność  i  inne  prawa
rzeczowe,  III.  Zobowiązania,  IV.  Spadki.  Księgi  dzielą  się  na  tytuły,  działy  i  rozdziały.
W poszczególnych  rozdziałach  normy  prawne  zawarte  są  w  kolejnych  artykułach,  z  których
obszerniejsze obejmują kilka paragrafów.

Kodeks cywilny, będący najwaŜniejszym źródłem prawa cywilnego, nie jest jedynym.

Niektóre działy prawa cywilnego uregulowane są ustawami odrębnymi np. hipoteka – ustawą
o księgach wieczystych i hipotece.

Prawo cywilne odgrywa istotną rolę w Ŝyciu społeczno-gospodarczym. Wystarczy

wskazać, Ŝe normy prawa cywilnego regulują tak fundamentalne stosunki, jak stosunki
własnościowe, stosunki z zakresu inwestycji i stosunki obrotu. W szczególności prawo
cywilne reguluje szereg odmiennych stosunków majątkowych powstających między ludźmi na
tle takich umów, jak umowa sprzedaŜy, najmu, zlecenia, poŜyczki, przechowania itp.

MoŜna stwierdzić, Ŝe z prawem cywilnym członkowie społeczeństwa stykają się

bezpośrednio w Ŝyciu codziennym, często nie zdając sobie z tego sprawy (np. wykupując bilet
tramwajowy, zawierają umowę przewozu).

Czynności prawne

Powstanie stosunku prawnego, wraz ze stanowiącymi jego treść prawami i obowiązkami

stron, uzaleŜnione jest najczęściej od pewnych zaszłości w świecie zewnętrznym. Nazywamy
je zdarzeniami prawnymi.

Przez zdarzenie prawne naleŜy zatem rozumieć kaŜde zdarzenie pociągające za sobą

powstanie, zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego.

Do zdarzeń prawnych, które odgrywają w prawie cywilnym szczególną rolę, naleŜą

czynności prawne.

Czynność prawna to taka czynność osoby fizycznej lub prawnej, która zmierza do

ustanowienia, zmiany lub zniesienie stosunku cywilnoprawnego przez złoŜenie
odpowiedniego oświadczenia woli.

Jak widać niezbędnym elementem kaŜdej czynności prawnej jest co najmniej jedno

oświadczenie woli, rozumiane jako uzewnętrzniony przejaw woli wywołania określonych
skutków prawnych.

Treść złoŜonych oświadczeń woli przesądza o zakresie wywołanych skutków prawnych.

NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyraŜone, lecz
równieŜ te, które wynikają z ustawy, zasad współŜycia społecznego i ustalonych zwyczajów
(art. 57 kc).

Forma czynności prawnych

Prawo cywilne, nie chcąc niepotrzebnie formalizować obrotu, dopuszcza generalne

dokonywanie  czynności  prawnych  w  formie  dowolnej.  Wedle  swej  woli  strony  mogą  ich
dokonywać  ustnie,  na  piśmie,  w  sposób  dorozumiany  itp.  Nazywamy  to  zasadą  swobody
wyboru formy. Niekiedy jednak przepisy zastrzegają dla czynności prawnych formę pisemną
lub inną formę szczególną, np. formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym lub datą
urzędowo  poświadczoną  (tzw.  data  pewna)  lub  formę  aktu  notarialnego.  Obowiązek

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zachowania określonej formy wynikać moŜe z woli stron, które zawierając umowę mogą
zastrzec, Ŝe określona czynność powinna być dokonana w szczególnej formie.

Wprowadzenie wymagania formy pisemnej lub innej formy szczególnej ma na celu

zabezpieczenie interesów stron poprzez stworzenie odpowiedniej dokumentacji, ułatwiającej
ewentualne przeprowadzenie postępowania dowodowego.

Obecne przepisy Kodeksu cywilnego przewidują jedynie cztery wyraźnie wyodrębnione

formy  o  znaczeniu  ogólny.  Podstawowe  znaczenie  w  obrocie  na  zwykła  forma  pisemna.
Zwykła forma pisemna jest to oświadczenie woli na piśmie zawierające podpis składającego
oświadczenie.  W  ostatnich  latach,  rozwój  technicznych  środków  komunikowania  się między
ludźmi,  spowodował,  Ŝe  wprowadzono  do  Kodeksu  cywilnego  zapis  o  podpisie
elektronicznym,  jako  alternatywie  zwykłej  formy  pisemnej.  Forma  pisemna  moŜe  być
zastrzeŜona pod rygorem niewaŜności czynności prawnej lub bez tego rygoru.

Kolejnymi „tradycyjnymi” formami składnia oświadczenia woli jest pismo z podpisem

urzędowo poświadczonym (moŜe uczynić to notariusz lub organ państwowy, albo jednostki
samorządu terytorialnego) oraz pismo z datą pewną (bezpośrednie urzędowe poświadczenie
daty).

Forma notarialna czynności prawnej polega na tym, Ŝe notariusz jako osoba zaufania

publicznego, spisuje treść oświadczenia woli, odczytuje oświadczenie stronom czynności,
które następnie podpisują akt wespół z notariuszem. Forma ta jest wymagana na przykład dla
wszystkich umów przenoszących własność nieruchomości.

Niezachowanie przepisanej formy powoduje niekorzystne skutki:

niewaŜność bezwzględną,

utrudnienia w dowodzeniu dokonania czynności (rygor dla celów dowodowych),

wyłączenie niektórych zamieszczonych przez działającego skutków prawnych, przy
waŜności pozostałych elementów czynności.

Klauzule generalne prawa cywilnego

Wśród przepisów prawa cywilnego szczególną rolę odgrywają tzw. klauzule generalne.

Ich szczególną cechą jest to, Ŝe przenikają całe prawo cywilne i przez to nadają treści normom
specyficzne zabarwienie.

Klauzula generalna to przepis prawny, który przez uŜycie ogólnych pojęć, podlegających

ocenie organu stosującego prawo, ma na celu osiągnięcie elastyczności w stosowaniu prawa.

Klauzule generalne umoŜliwiają organom stosującym prawo dokonywanie oceny

konkretnych zachowań z punktu widzenia idei przewodnich danego systemu prawnego.

W kodeksie cywilnym istotną rolę odgrywają następujące klauzule generalne:

−

klauzula „zasad współŜycia społecznego”,

−

klauzula „społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa”,

−

klauzula „niegodziwości celu świadczenia”.
Szczególnie waŜne są zasady współŜycia społecznego.
Zasady te nie są normami prawnymi, uzupełniają jednak istniejący porządek prawny. Są

one wytworem poglądów, obyczajów, tradycji i moralności w społeczeństwie i są zaleŜne od
panujących stosunków społeczno-kulturalnych i gospodarczych. Pozwalają, w konkretnej
sprawie, rozstrzygnąć o tym, czy w danym wypadku postąpiono zgodnie z tymi zasadami, czy
je ruszono.

Do klauzul generalnych odwołuje się szereg przepisów Kodeksu cywilnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki rodzaj stosunków społecznych reguluje prawo cywilne?

Jakie podstawowe zasady są charakterystyczne dla prawa cywilnego?

Jakie podstawowe działy obejmuje prawo cywilne?

Jakie jest znaczenie prawa cywilnego w Ŝyciu społecznym?

Co to jest czynność prawna?

Co oznacza pojęcie „zdarzenie prawne”?

Jakie są formy czynności prawnych?

Jakie stosunki prawne pociąga za sobą niezachowanie przepisowej formy czynności
prawnej?

Co oznacza pojęcie „klauzula generalna prawa cywilnego”?

10.

Jaki jest cel zamieszczenia w procesie klauzul generalnych?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z wydania ksiąŜkowego lub z publikacji internetowej, zapoznaj się

z Kodeksem Cywilnym, a następnie odpowiedz na pytania zamieszczone poniŜej:
1) Kiedy został uchwalony Kodeks Cywilny? ........................................................................
2) W którym numerze Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej po raz pierwszy

opublikowano

Kodeks

Cywilny?....................................................................................

.................................................................................................................

3) Czy w związku z kolejnymi nowelizacjami Kodeksu Cywilnego opublikowano jego tekst

jednolity? JeŜeli tak, to w którym numerze Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
został opublikowany tekst jednolity?

................................................................................

........................................................................................................................................

4) Jakie jednostki grupowania artykułów zawartych w Kodeksie Cywilnym zastosowano

przy jego redagowaniu?.........................................................................................................
..........................................................................................................................................

5) Jak brzmi tytuł oddziału 1. w rozdziale II w dziale I w tytule III księgi czwartej Kodeksu

Cywilnego?.........................................................................................................................

6) Jak brzmi treść art. 774 Kodeksu Cywilnego?.....................................................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść Kodeksu cywilnego,

odszukać w Kodeksie cywilnym potrzebne informacje,

odpowiedzieć na zamieszczone w ćwiczeniu pytania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks Cywilny,

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

–

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Uzupełnij zdania:

1) Niektóre czynności prawne z mocy prawa lub na skutek zastrzeŜenia dokonanego przez

strony, wymagają zachowania

..................................... ..........................., tj. formy

pisemnej, formy pisemnej z urzędowym poświadczeniem daty bądź formy aktu
notarialnego.

2) Dla

zachowania

pisemnej

formy

czynności

prawnej

wystarcza

złoŜenie

..............................

........................................

dokumencie

obejmującym

treść

oświadczenia woli.

3) Forma pisemna z urzędowym poświadczeniem daty jest zachowana, jeŜeli moŜna

autorytatywnie stwierdzić,

........ ........................... ....................................... czynność

prawna została dokonana.

4) Zachowanie formy aktu notarialnego ma miejsce wówczas, gdy oświadczenie woli jest

wyraŜone

.................. ....................................................., który je spisuje i odczytuje,

a następnie podpisuje się pod nim wraz z tymi, którzy to oświadczenie złoŜyli.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść ćwiczenia,

wyszukać w Kodeksie Cywilnym potrzebne informacje,

uzupełnić zdania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks Cywilny,

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

–

przybory do pisania.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rodzaj stosunków regulowanych przez prawo cywilne?

scharakteryzować podstawowe zasady charakterystyczne dla prawa
cywilnego?

określić, jakie podstawowe działy obejmuje prawo cywilne?

określić znaczenie prawa cywilnego w Ŝyciu społecznym?

zdefiniować pojęcie „czynność prawna”?

zdefiniować pojęcie „zdarzenie prawne”?

scharakteryzować formy czynności prawnych?

określić, skutki prawne niezachowania przypisanej formy czynności
prawnej?

zdefiniować pojęcie „klauzula generalna prawa cywilnego”?

10)

wskazać cel zamieszczania w procesie klauzul generalnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Stosunek cywilnoprawny

4.2.1. Materiał nauczania

W Ŝyciu codziennym między ludźmi dochodzi do nieustannych kontaktów. Na skutek

tego  dochodzi  do  powstawania  więzi  zwanych  stosunkami  społecznymi.  Stosunki  te  mogą
mieć  charakter  bardzo  zróŜnicowany.  Wśród  tak  pojmowanych  stosunków  społecznych
wyodrębnia się grupa stosunków, które ze społecznego punktu i interesów państwa są waŜne
na  tyle,  by  objąć  je  regulacją  prawną.  O  tym,  które  ze  stosunków  społecznych  regulować
przepisami  prawnymi  decyduje  ustawodawca.  Strony  takiego  stosunku  nie  mogą  juŜ
postępować w sposób dowolny bez naraŜenie się na przewidziane prawem konsekwencje.

Uwagi powyŜsze pozwalają zdefiniować stosunek prawny jako stosunek społeczny

regulowany przez normy prawne, którego uczestnicy występują jako podmioty praw
i obowiązków.

W kaŜdym stosunku prawnym wyróŜnia się następujące elementy:

podmioty, między którymi stosunek prawny zachodzi,

przedmiot stosunku prawnego,

prawo (uprawnienia),

obowiązek, będący korelatem tego prawa.
Podmiotem stosunków prawnych mogą być ludzie lub ich grupy, jednostki organizacyjne,

przedsiębiorstwa itd.

Przedmiotem stosunku prawnego jest określone zachowanie się uczestników tego

stosunku, oparte na wzorcu postępowania określonym w normie prawnej.

Prawo – jako element stosunku prawnego – polega na moŜliwości domagania się przez

podmiot uprawniony określonego zachowania wskazanego przez normę prawną.

Wzajemne prawa i odpowiadające im obowiązki zachowania się w określony sposób,

stanowią treść stosunku prawnego.

Stosunki prawne regulowane normami prawa cywilnego nazywamy stosunkami

cywilnoprawnymi.

Na stosunek cywilnoprawny składają się te sam elementy, co na kaŜdy inny stosunek

prawny.

Cechami wyróŜniającymi stosunek cywilnoprawny od innych gałęzi prawa jest przede

wszystkim jego majątkowy charakter (z nielicznymi wyjątkami, bowiem stosunkami
cywilnoprawnymi są równieŜ stosunki na tle ochrony dóbr osobistych) oraz równorzędność
podmiotów występujących w tym stosunku.

Zdolność do tego, aby móc występować jako podmiot stosunków cywilnoprawnych, nosi

nazwę zdolności prawnej.

Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Podmiotami stosunków cywilnoprawnych mogą być bądź osoby fizyczne, bądź osoby

prawne.

Osobą fizyczną jest człowiek. KaŜda osoba fizyczna lub prawna ma moŜność bycia

podmiotem praw i obowiązków. MoŜność tę nazywamy zdolnością prawną.

Zdolność prawną ma kaŜdy człowiek od chwili urodzenia do momentu śmierci, bez

względu na wiek, płeć, stan zdrowia psychicznego i inne cechy.

Od zdolności prawnej naleŜy odróŜnić zdolność do czynności prawnych.
Zdolność do czynności prawnych to zdolność do nabywania praw i zaciągania

zobowiązań za pomocą czynności prawnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przeciwieństwie do zdolności prawnej, którą mają wszyscy, zdolności do czynności

prawnych nie ma kaŜdy człowiek. Tak więc, aby być właścicielem rzeczy, wystarczy zdolność
prawna, ale Ŝeby tę rzecz sprzedać w sposób prawnie waŜny i skuteczny, w drodze własnego
oświadczenia woli, trzeba mieć ponadto zdolność do czynności prawnych.

O tym, czy osoba fizyczna ma i w jakim stopniu zdolność do czynności prawnych,

decydują dwa kryteria:

−

wiek danej osoby,

−

jej ewentualne całkowite lub częściowe ubezwłasnowolnienie.
Pełną zdolność do czynności prawnych mają osoby pełnoletnie. Są to osoby, które

ukończyły 18 lat, a ponadto osoby małoletnie, które zawarły związek małŜeński.

Człowiek dysponujący pełną zdolnością do czynności prawnych moŜe, w granicach

przewidzianych prawem cywilnym, dokonywać wszelkich czynności i wywoływać na tej
drodze zamierzone skutki prawne.

Ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają osoby, które ukończyły 13 lat oraz

osoby częściowo ubezwłasnowolnione.

Czynność prawna osoby posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych

wymaga dla swej waŜności zgody przedstawiciela ustawowego tej osobny (rodziców, a w razie
ich braku opiekunów), jeŜeli rozporządza ona swym prawem lub zaciąga zobowiązania.

Bez zgody przedstawiciela ustawowego osoba ograniczona w zdolności do czynności

prawnych  moŜe  zawierać  umowy  naleŜące  do  umów  powszechnie  zawieranych  w  drobnych
bieŜących  sprawach  Ŝycia  codziennego.  Samodzielnie  moŜe  rozporządzać  swoim  zarobkiem
oraz  przedmiotami  majątkowymi  oddanymi  jej  przez  przedstawiciela  ustawowego  do
swobodnego uŜytku (np. tzw. „kieszonkowe”).

Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły 13 lat, oraz

osoby całkowicie ubezwłasnowolnione.

Ubezwłasnowolnienie moŜe nastąpić jedynie w drodze orzeczenia sądowego.
Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych,

jest niewaŜna. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy osoba taka zawarła umowę naleŜącą do
powszechnie zawieranych w drobnych bieŜących sprawach dnia codziennego (np. zakup
zeszytów szkolnych).

Zarówno zdolność prawną, jak i zdolność do czynności prawnych ma kaŜda osoba prawna.
Osobą

prawną

jest

wyodrębniona

jednostka

organizacyjna,

która

zgodnie

z obowiązującymi przepisami moŜe występować jako samodzielny podmiot prawa cywilnego.
Osoba prawna jest tworem sztucznym, powołanym przez człowieka.

Mając zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych, osoba prawna od chwili

swego  powstania  moŜe  nabywać  prawa,  zaciągać  zobowiązania  oraz  rozporządzać  swoimi
prawami.  Osoba  prawna – jako pewien twór społeczny – moŜe jednak składać oświadczenie
woli  tylko  za  pomocą  swoich  organów.  Organy  osoby  prawnej  składają  się  zawsze  z  osób
fizycznych, które wyraŜają jej wolę. Organem osoby prawnej moŜe być pojedyncza osoba (np.
dyrektor  przedsiębiorstwa)  lub  kilka  osób  fizycznych  (np.  zarząd  spółki  akcyjnej).  Działanie
organu jest działaniem samej osoby prawnej. Zakres, w jakim działają organy osoby prawnej,
określony jest w przepisach prawa oraz w opartym na nich statucie (od organu osoby prawnej
naleŜy odróŜnić przedstawiciela).

Według art. 33 k.c. osobami prawnymi są: Skarb Państwa i jednostki organizacyjne,

którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną. Uwzględniając powyŜszy zapis,
obecnie do osób prawnych zalicza się: Skarb Państwa, spółki kapitałowe, przedsiębiorstwa
państwowe, banki, państwowe jednostki organizacyjne, spółdzielnie, fundacje, stowarzyszenia
i inne jednostki organizacyjne o zróŜnicowanym charakterze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są charakterystyczne cechy stosunku cywilnoprawnego?

Kto moŜe być podmiotem stosunku cywilnoprawnego?

Na czym polega zdolność prawna i czym ona róŜni się od zdolności do czynności
prawnych?

Kto posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych?

Od czego uzaleŜnione jest posiadanie zdolności do czynności prawnych?

Kto nie posiada zdolności prawnej?

Co rozumiemy przez pojęcie „osoba prawna”?

W jaki sposób osoba prawna składa oświadczenie woli?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z treścią artykułów 13–22 Kodeksu cywilnego i odpowiedz na następujące

pytania:

1) Jakie przyczyny mogą spowodować całkowite ubezwłasnowolnienie osoby, która

ukończyła 13 lat? .............................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

2) Jakie są skutki czynności prawnej dokonanej przez osobę, która nie ma zdolności do

czynności prawnych?.........................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

3) Jakie są skutki umowy zawartej przez osobę niezdolną do czynności prawnych, jeŜeli

umowa ta naleŜy do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieŜących sprawach
Ŝ

ycia codziennego?

..........................................................................................................

4) Czyja zgoda jest potrzebna do waŜności czynności prawnej, która polega na zaciąganiu

zobowiązań przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych?

.....................

..........................................................................................................................................

5) Czy osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych moŜe rozporządzać swoim

zarobkiem bez zgody przedstawiciela ustawowego? ..........................................................
..........................................................................................................................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie cywilnym art. 13–22,

przeanalizować treść artykułów,

odpowiedzieć na zadane w ćwiczeniu pytania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks Cywilny,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

−

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Zaklasyfikuj niŜej wymienione podmioty do osób fizycznych lub osób prawnych i wpisz

literę podpunktu w odpowiednie miejsce:
a)  Janina  Nastulak,  b)  spółka  z  ograniczoną  odpowiedzialnością  „Hetman”  w  Zamościu,
c) Spółdzielnia  Mieszkaniowa  „Sobięcin”  w  Wałbrzychu,  d)  Sylwia  Łosobik,  e)  Agata
Dzikowska,  f)  Bank  Rozwoju  Przemysłu  S.A.  w  Warszawie,  g)  Magdalena  Rajtor,
h) Przedsiębiorstwo  Państwowe  „Karkonosze”  w  Jeleniej  Górze,  i)  Fundacja  Pomocy
Niepełnosprawnym w Słupcy, j) Barbara Burcicka
Osoby fizyczne:............................................................................................................................

Osoby prawne:.............................................................................................................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść ćwiczenia,

zdefiniować osoby fizyczne i prawne,

zaklasyfikować przedstawione podmioty do odpowiedniej grupy osób,

przedstawić rozwiązanie ćwiczenia na forum grupy

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks Cywilny,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

−

przybory do pisania.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić cechy charakterystyczne stosunku cywilnoprawnego?

określić, kto moŜe być podmiotem stosunku cywilnoprawnego?

określić, na czym polega zdolność prawna i czym róŜni się ona od
zdolności do czynności prawnych?

scharakteryzować, od czego uzaleŜnione jest posiadanie zdolności do
czynności prawnych?

wskazać, kto posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych?

wskazać, kto nie posiada zdolności prawnej?

zdefiniować pojęcie „osoba prawna”?

scharakteryzować w jaki sposób osoba prawna składa oświadczenie
woli?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Cechy i funkcje prawa zobowiązań

4.3.1. Materiał nauczania

Prawo zobowiązań jest działem prawa cywilnego, które reguluje społeczne formy

wymiany dóbr i usług o wartości majątkowej, czyli reguluje obrót majątkowy pomiędzy
podmiotami

prawa

cywilnego.

PowyŜsze

stosunki

regulowane

normami

prawa

zobowiązaniowego to przede wszystkim stosunki wynikające z umów. Umowy są
podstawową instytucją prawa zobowiązań.

Normy prawa zobowiązań regulują jednak nie tylko stosunki powstające z umów, ale

takŜe stosunki zobowiązaniowe powstające z innych zdarzeń, takich jak wyrządzenie szkody
czynem niedozwolonym, bezpodstawne wzbogacenie itp.

Prawa podmiotowe wynikające ze stosunków regulowanych normami prawa

zobowiązaniowego mają charakter praw podmiotowych względnych (skutecznych tylko
między oznaczonymi pomiotami).

Wśród przepisów prawa zobowiązań zdecydowaną większość stanowią przepisy

względnie obowiązujące. Znajdują one zastosowanie do oceny danego stosunku prawnego
tylko o tyle, o ile podmioty tego stosunku nie uregulowały go w sposób odmienny. Z uwagi na
panującą w prawie zobowiązaniowym zasadę swobody umów, przepisy bezwzględnie
obowiązujące są rzadkością.

Podstawowe normy z zakresu prawa zobowiązań zawarte są w księdze III Kodeksu

cywilnego, zatytułowanej „Zobowiązania”.

Prawo zobowiązań dzieli się na część ogólną i część szczegółową.
Część ogólna zawiera uregulowania odnoszące się do wszystkich stosunków

zobowiązaniowych  lub  do  większych  ich  zespołów.  Natomiast  przepisy  części  szczegółowej
normują  poszczególne  rodzaje  zobowiązań.  Tak  więc  przepisy  o  skutkach  niewykonania
zobowiązań  naleŜą  do  części  ogólnej,  natomiast  w  części  szczegółowej  zawarte  są  przepisy
regulujące zobowiązania wynikające np. z umowy sprzedaŜy, dostawy, zlecenia, najmu itd.

Istota zobowiązań

Zobowiązaniem nazywamy stosunek prawny, w którym jedna ze stron (wierzyciel) moŜe

domagać się od drugiej strony (dłuŜnika) określonego zachowania, czyli świadczenie.
Zarówno po stronie wierzyciela, jak i po stronie dłuŜnika, w zobowiązaniu moŜe występować
kilka osób.

Na dłuŜniku spoczywa obowiązek spełnienia tego świadczenia. Prawo podmiotowe

przysługujące wierzycielowi nazywamy wierzytelnością. Obowiązek ciąŜący na dłuŜniku nosi
nazwę długu. Świadczenie, czyli obowiązujący dłuŜnika sposób zachowania, moŜe polegać na
pewnym działaniu (zapłaceniu pieniędzy, wykonaniu usługi, wydaniu rzeczy) lub na
wstrzymaniu się od czynności, do których dłuŜnik w innych warunkach byłby uprawniony.

Omówiony schemat zobowiązania, w którym jedna strona (wierzyciel) jest jedynie

uprawniona,  a  druga  (dłuŜnik)  wyłącznie  zobowiązana  do  świadczenia,  jest  schematem
prostym.    Najczęściej  w  stosunku  zobowiązaniowym  kaŜda  ze  stron  jest  jednocześnie
uprawniona  i  zobowiązana.  Tak  np.  w  stosunku  wynikającym  z  zawarcia  umowy  sprzedaŜy,
sprzedawca uprawniony jest do Ŝądania ceny, a zobowiązany do przeniesienia praw własności
na  kupującego  i  wydania  rzeczy.  Z  kolei  kupujący  zobowiązany  jest  do  odebrania  rzeczy
i zapłacenia  ceny,  a  uprawniony  do  Ŝądania  przeniesienia  na  niego  prawa  własności  rzeczy
i wydania mu jej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Treść świadczenia w stosunku zobowiązaniowym z reguły określona jest w umowie.

Zawierając umowę strony wskazują, na czym polegać będzie świadczenie kaŜdej z nich.
Szczególnym rodzajem świadczenia jest świadczenie pienięŜne. Przedmiotem takiego
ś

wiadczenia jest określona wartość wyraŜona w konkretnej wysokości jednostki pienięŜnej

(np. 20 tys. zł). Prawo nasze zezwala na określenie wysokości świadczenia pienięŜnego
według innego niŜ pieniądz miernika wartości.

Odpowiedzialność cywilna

Odpowiedzialność cywilna ma miejsce tylko wówczas, gdy powstała szkoda. Przybiera

ona postać obowiązku naprawienia szkody. Charakteryzuje się tym, Ŝe ma postać wyłącznie
majątkową i dotyka tylko mienia osoby odpowiedzialnej.

Przez szkodę naleŜy rozumieć uszczerbek w obecnym i przyszłym majątku, jakiego

poszkodowany doznaje wbrew swojej woli. Szkodę stanowi więc róŜnica między dwoma
stronami majątkowymi: tym po wyrządzeniu szkody, i tym, który by zaistniał, gdyby szkody
nie wyrządzono.

Szkoda majątkowa nie moŜe być traktowana wyłącznie jako szkoda, która moŜe powstać

w mieniu poszkodowanego. Szkodą majątkową moŜe być równieŜ tzw. szkoda na osobie
(w postaci uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia), gdy poszkodowany poniósł np. koszty
leczenia. Na szkodę składają się dwa zasadnicze elementy:
1.

faktyczny uszczerbek, jaki nastąpił w majątku poszkodowanego,

utrata spodziewanych korzyści, które mógłby on osiągnąć, gdyby mu szkody nie
wyrządzono.
Wysokość szkody ustala się po uwzględnieniu obydwu powyŜszych elementów. Tak np.

w wypadku zawinionego stłuczenia przez osobę X szyby w taksówce, na wysokość szkody
złoŜy się obok kosztów nowej szyby i kosztów robocizny równieŜ utrata spodziewanych
korzyści spowodowane postojem taksówki.

Naprawienie szkody moŜe przyjąć w zasadzie formę dwojaką:

przywrócenia stanu poprzedniego,

zapłaty tytułem odszkodowania odpowiedniej sumy pienięŜnej.
Kodeks cywilny stawia poszkodowanego w sytuacji uprzywilejowanej, pozostawiając mu

wybór jednego z powyŜszych sposobów naprawienia szkody. Uprawnienie to nie zawsze jest
moŜliwe  do  zrealizowania,  bowiem  przywrócenie  do  stanu  poprzedniego  jest  niekiedy
fizycznie  niemoŜliwe  (np.  zniszczono  rzecz).  W  takich  wypadkach,  jak  równieŜ
w wypadkach,  gdy  przywrócenie  do  stanu  poprzedniego  pociągałoby  za  sobą  dla
zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do
ś

wiadczenia w pieniądzu.

Obowiązek odszkodowania moŜe powstać jedynie wtedy, gdy szkoda pozostaje

w związku  przyczynowym  ze  zdarzeniem,  z  którym  przepisy  łączą  powstanie
odpowiedzialności.  W  myśl  postanowień  k.c.  zobowiązany  do  odszkodowania  ponosi
odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania, lub zaniechania, z którego szkoda
wynikła.  Za  normalne  uznaje  się  takie  następstwa,  które  występują  jako  typowe  skutki
określonego  zdarzenia,  nie  zaś  takie,  które  zostały  wywołane  tylko  w  wyniku  zbiegu
okoliczności.

Istnieje szereg rodzajów odpowiedzialności cywilnej, w zaleŜności od branego pod uwagę

kryterium podziału.

W zaleŜności od źródła odpowiedzialności cywilnej występować moŜe:

odpowiedzialność umowna (kontraktowa), która jest konsekwencją niewykonania lub
nienaleŜytego wykonania umowy. Odpowiedzialność kontraktowa powstaje równieŜ, gdy
przez niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie umowy kontrahent poniósł szkodę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Powstanie odpowiedzialności kontraktowej zachodzić moŜe równieŜ przy zastrzeŜeniu
w umowie kar umownych oraz w wyniku zawarcia umowy ubezpieczeniowej.

Odpowiedzialność  pozaumowna  (deliktowa)  powstająca  we  wszystkich  innych
przypadkach  wyrządzenia  szkody,  gdy  strony  nie  były,  do  momentu  powstania  szkody,
związane stosunkiem prawnym.
Odpowiedzialność  cywilna  jest  z  reguły  odpowiedzialnością  osobistą,  co  oznacza,  Ŝe

wierzyciel moŜe dochodzić swojej naleŜności na całym istniejącym i przyszłym majątku
dłuŜnika.

Odpowiedzialności osobistej przeciwstawia się odpowiedzialność rzeczową, która jest

wyjątkiem od ogólnej reguły. Odpowiedzialność rzeczowa polega na tym, Ŝe wierzyciel moŜe
dochodzić swojej naleŜności na określonej rzeczy – bez względu na to czyją ona jest
własnością (np. zastaw, hipoteka).

Odpowiedzialność cywilna jest z reguły nieograniczona i ciąŜy na całym majątku osoby

odpowiedzialnej bez ograniczenia, do pełnej kwoty zasądzonego odszkodowania.

Odpowiedzialność cywilna moŜe być oparta na jednej z następujących zasad:

zasadzie winy,

zasadzie ryzyka,

zasadzie słuszności,

zasadzie współŜycia społecznego.
Podstawowe znaczenie ma odpowiedzialność na zasadzie winy, nieco mniejsze na

zasadzie ryzyka. Pozostałe dwie zasady odgrywają niewielką rolę.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie stosunki reguluje prawo zobowiązań?

Jakie jest główne źródło powstania zobowiązań?

Na czym polega względne obowiązywanie przepisów prawa zobowiązaniowego?

Na czym polega istota zobowiązania?

Na czym polega odpowiedzialność cywilna?

Jakie są rodzaje odpowiedzialności cywilnej?

Jakie są przesłanki odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej?

Na czym polega odpowiedzialność osobista w prawie zobowiązań.

Na jakich zasadach moŜe być oparta odpowiedzialność cywilna?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie dokonanej analizy art. 471–486 k.c. określ skutki niewykonania

zobowiązań pienięŜnych. WskaŜ róŜnice między zwłoką dłuŜnika a opóźnieniem się ze
spłaceniem świadczenia pienięŜnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać polecenie zawarte w ćwiczeniu,

przeanalizować treść art. 471–486 k.c.,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wskazać róŜnice między zwłoką dłuŜnika, a opóźnieniem się ze spłacenie świadczenia
pienięŜnego,

przedstawić wykonane ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks cywilny,

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Po zapoznaniu się z opisanymi poniŜej sytuacjami napisz, kto jest wierzycielem, kto

dłuŜnikiem oraz co jest wierzytelnością, a co długiem.

1) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „AGA” w Kole sprzedała wyprodukowane

przez siebie przetwory owocowo-warzywne spółce z o.o. „Warzywniak” z Konina.
Wartość sprzedanych przetworów wynosi 15 000 zł. Wydanie przetworów miało miejsce
14 grudnia 2006 r., a zapłata ma nastąpić w ciągu 14 dni od wydania przetworów.

Wierzyciel:...............................................................................................................................
DłuŜnik: ...................................................................................................................................
Wierzytelność: .........................................................................................................................
Dług: .......................................................................................................................................

2) Bank Rozwoju S.A. w Warszawie udzielił kredytu w kwocie 100 000 zł spółce z o.o.

„AGA” w Kole. Oprocentowanie kredytu wynosi 10% rocznie. Kredyt został udzielony
w dniu 3 stycznia 2005 r., a zwrot kredytu wraz z odsetkami ma nastąpić po 6 miesiącach
od dnia udzielenia kredytu.

Wierzyciel:...............................................................................................................................
DłuŜnik: ...................................................................................................................................
Wierzytelność: .........................................................................................................................
Dług: .......................................................................................................................................

3) Spółka z o.o. „Hurt” w Koszalinie wynajęła na rok magazyn od Jana Kowalskiego.

Czynsz za cały rok wynosi 25 000 zł. Magazyn został przekazany w dniu 15 listopada
2004 r., a zapłata czynszu za cały okres najmu ma nastąpić w ciągu miesiąca od dnia
przekazania magazynu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować podane w ćwiczeniu sytuacje,

opisać w wyznaczonych miejsca, kto jest dłuŜnikiem, kto wierzycielem, co jest
wierzytelnością, a co długiem,

przedyskutować wypracowane rozwiązania na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska:

–

Kodeks cywilny,

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

–

przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać, jakie stosunki reguluje prawo zobowiązań?

określić, jakie jest główne źródło powstania zobowiązania?

określić, na czym polega względne obowiązywanie przepisów prawa
zobowiązaniowego?

wskazać, na czym polega istota zobowiązań?

określić rodzaje odpowiedzialności cywilnej?

scharakteryzować na czym polega odpowiedzialność cywilna?

określić,

jakie

są

przesłanki

odpowiedzialności

kontraktowej

i deliktowej?

scharakteryzować zasady, na jakich opiera się odpowiedzialność
cywilna?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Charakterystyka wybranych umów cywilnoprawnych

4.4.1. Materiał nauczania

Powstanie zobowiązań z umów

Jednym ze źródeł zobowiązań są czynności prawne, które dzielą się na jednostronne

i dwustronne, zwane inaczej umowami.

Umową nazywamy zgodne oświadczenie woli dwóch stron, zmierzające do ustanowienia,

zmiany lub zawarcia stosunku prawnego.

Wśród umów zobowiązaniowych wyróŜnia się umowy nazwane, nienazwane i mieszane.
Umowa nazwana to kaŜda umowa uregulowana w Kodeksie cywilnym. Niektóre umowy

nazwane uregulowane są w przepisach pozakodeksowych (np. umowa wydawnicza).
Umowami nazywa się takie umowy jak: sprzedaŜ, zlecenie, najem, dzierŜawa itp.

Umowa nienazwana występuje wtedy, gdy treść umowy zawartej przez strony nie

odpowiada Ŝadnej z umów nazwanych.

Umowa mieszana dochodzi do skutku, gdy strony tak ukształtują jej treść, Ŝe składa się

z róŜnych umów nazwanych.

Do zawierania umów i ich treści odnosi się w prawach zobowiązaniowych zasada

wolności umów, która głosi, Ŝe w granicach wyznaczonych przepisami prawa i zasadami
współŜycia społecznego strony dysponują swobodą. W ramach tej swobody strony
szczególnie mogą swobodnie decydować: a) czy zawrzeć umowę, b) z kim ją zawrzeć, c) jaką
treść nadać umowie.

Umowy dzielimy na jednostronne i dwustronnie zobowiązujące.
Większość umów ma charakter dwustronnie zobowiązujący. Umowy takie rodzą dla

kaŜdej ze stron prawa i obowiązki, inaczej mówiąc kaŜda strona w zobowiązaniu
wynikającym z umowy jest zarazem wierzycielem i dłuŜnikiem.

Rodzajem umów dwustronnie zobowiązujących są umowy wzajemne. Prawa i obowiązki

stron  kształtują  się  w  nich  w  ten  sposób,  Ŝe  kaŜda  z  nich  zobowiązuje  się  do  świadczenia,
które  jest  ekwiwalentem  świadczenia  drugiej  strony.  Umowami  wzajemnymi  są  wszystkie
najwaŜniejsze  i  najczęstsze  umowy  stanowiące  podstawę  wymiany  dóbr  i  usług  (sprzedaŜ,
najem, umowa o dzieło, komis itd.).

Szczególnym rodzajem umowy jest umowa przedwstępna.
Przy zawarciu umowy strony mogą wprowadzić do niej szereg dodatkowych klauzul dla

wzmocnienia umowy lub zabezpieczenia swych interesów. Kodeks cywilny normuje trzy takie
dodatkowe zastrzeŜenia umowne:

−

zadatek,

−

prawo odstąpienia od umowy,

−

odstępne.
Zadatek jest określoną sumą pienięŜną, którą jedna ze stron daje drugiej przy zawarciu

umowy. Zadatek, w razie braku odmiennego postanowienia stron, ma to znaczenie, Ŝe
w przypadku niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga strona moŜe bez wyznaczenia
terminu dodatkowego, od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeŜeli strona go
dała, moŜe Ŝądać sumy dwukrotnie wyŜszej. Natomiast gdy obydwie strony wykonały umowę,
zadatek zaliczany jest na poczet świadczenia strony, która go dała.

Umowne prawo odstąpienia to zawarowane w umowie prawo jednej lub obu stron do

odstąpienia od umowy w przyszłości. Polega ono na tym, Ŝe strona uprawniona moŜe
w drodze jednostronnego oświadczenia skierowanego do partnera spowodować, Ŝe umowa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

będzie traktowana jako nie zawarta. Umowa musi oznaczać termin, w ciągu którego moŜna
skorzystać z prawa odstąpienia.

Odstąpne polega na tym, Ŝe strona zastrzega sobie prawo odstąpienia od umowy za

zapłatę oznaczonej kwoty pienięŜnej. Prawo moŜe być zastrzeŜone na rzecz jednej lub obu
stron.

Zawarcie umowy przebiegać moŜe kilkoma drogami. Po pierwsze strony mogą wspólnie

ustalić  wszystkie  warunki  zawieranej  umowy.  Uczestniczą  one  wspólnie  w  negocjacjach
(rokowaniach),  aŜ  do  momentu  złoŜenia  oświadczeń  woli  o  zawarciu  umowy.  Po  drugie,
jedna ze stron moŜe wystąpić z inicjatywą zawarcia umowy i złoŜyć w tym względzie drugiej
stronie  odpowiednią  propozycję,  którą  druga  strona  moŜe  przyjąć  lub  odrzucić.  Takie
wystąpienie  z  propozycją zawarcia umowy nazywamy ofertą, zaś przyjęcie oferty nazywamy
jej akceptacją.

Umowa moŜe być zawarta równieŜ w drodze aukcji bądź przetargu ustnego lub

pisemnego. Po ogłoszeniu aukcji lub przetargu zainteresowani składają oferty. W ogłoszeniu
aukcji lub przetargu naleŜy określić czas, miejsce, przedmiot oraz warunki aukcji albo
przetargu lub wskazać sposób udostępnienia tych warunków.

Ogłoszenie, a takŜe warunki aukcji lub przetargu mogą być zmienione lub odwołane tylko

wtedy, gdy zastrzeŜono to w ich treści.

Oferta złoŜona w toku przetargu przestaje wiązać, gdy została wybrana inna oferta albo

gdy przetarg został zamknięty bez wybrania którejkolwiek z ofert, chyba Ŝe w warunkach
przetargu zastrzeŜono inaczej.

Organizator jest obowiązany niezwłocznie powiadomić na piśmie uczestników przetargu

o jego wynikach albo o zamknięciu przetargu bez dokonania wyboru.

Poza kodeksem cywilnym najbardziej obszerną regulację ustawową przetargu zawiera

ustawa z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (tj. Dz. U. z 2002 r. Nr 72,
poz. 664 z późn. zm).

Wybrane umowy cywilnoprawne
Umowa o dzieło

Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania

oznaczonego działa a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia.

Umowa o dzieło jest wyodrębnionym typem umowy w stosunku do innych umów

o świadczeniu  usług.  Cechą  charakterystyczną  umowy  o  dzieło  jest  to,  Ŝe  przyjmujący
zamówienie  zobowiązuje  się  do  wykonania  określonego  dzieła,  tj.  do  uzyskania  pewnego
pozytywnego rezultatu swoich działań i tylko za ten rezultat naleŜy mu się wynagrodzenie. Za
osiągnięcie  umówionego  wyniku  (rezultatu)  swojej  pracy  przyjmujący  zamówienie  ponosi
odpowiedzialność. Przy umowie o dzieło przyjmujący zamówienie wykonuje je samodzielnie,
dysponując dowolnie swym czasem, zwykle przy uŜyciu własnych narzędzi, a często równieŜ
z własnych materiałów.

Umowa o dzieło jest zawsze odpłatna. Przyjmującemu zamówienie naleŜy się

wynagrodzenie ustalone w umowie. MoŜna teŜ wskazać w umowie tylko podstawy do
ustalenia wielkości wynagrodzenia.

Przyjmujący zamówienie powinien je wykonać w sposób zgodny z umową.

W przeciwnym wypadku zamawiający moŜe go wezwać do zmiany sposobu wykonywania
i wyznaczyć w tym celu odpowiedni termin, po upływie którego moŜe odstąpić od umowy lub
powierzyć wykonanie poprawek albo dalszego wykonania dzieła innej osobie na koszt
przyjmującego zamówienie.

Do podstawowych obowiązków zamawiającego naleŜy zapłacenie wynagrodzenia. JeŜeli

strony nie umówiły się inaczej, wynagrodzenie powinno być zapłacone w chwili wydania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dzieła. Na zamawiającym spoczywa teŜ obowiązek współdziałania z wykonawcą zamówienia
przy wykonaniu dzieła, o ile wynika to z umowy lub charakteru świadczenia. Wykonane
dzieło jest on zobowiązany odebrać w ustalonym terminie.
Umowa zlecenie

Przez umowę zlecenie przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej

czynności prawnej dla dającego zlecenie.

Przytoczona definicja sformułowana w art. 734 § k.c. mówi jedynie o dokonaniu

czynności prawnych na rzecz dającego zlecenie, jednakŜe zgodnie z art. 750 § k.c. przepisy
o zlecenie stosuje się odpowiednio równieŜ do wszystkich umów o świadczenie usług, które
nie są uregulowane innymi przepisami.

Do istotnych cech zlecenia nie naleŜy osiągnięcie rezultatu, który ma wynikać z podjęcia

danej czynności, ale podjęcie czynności zmierzających do osiągnięcia tego wyniku.

Przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dołoŜenia naleŜytej staranności, natomiast nie

zobowiązuje  się  do  osiągnięcia  wyniku,  nie  gwarantuje,  Ŝe  czynność  przyniesie  zamierzony
przez  dającego  zlecenie  rezultat.  Przyjmujący  zlecenie  nie  odpowiada  za  szkody  wynikłe
z nieosiągnięcia  rezultatu,  chyba  Ŝe  nie  dołoŜył  rzetelnej  staranności  przy  wykonywaniu
zleconej czynności.

Umowa zlecenie opiera się na zaufaniu podmiotów i dlatego teŜ przyjmujący zlecenie

powinien wykonać powierzoną mu czynność w zasadzie osobiście. MoŜe powierzyć
wykonanie zlecenia innej osobie tylko wtedy, gdy wynika to z umowy lub gdy jest do tego
zmuszony szczególnymi okolicznościami, zawiadamiając o tym zleceniodawcę.

Umowa zlecenie moŜe być zawarta w zasadzie w dowolnej formie. Zlecenie jest

nieodpłatne, jeŜeli strony wyraźnie się umówiły lub jeśli wynika to z okoliczności.
W pozostałych przypadkach zleceniobiorcy naleŜy się wynagrodzenie ustalone w umowie lub
wynikające z obowiązującej taryfy, a jeśli na tej drodze nie moŜna ustalić jej wysokości –
wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.

Dający zlecenie powinien pokryć wydatki, jakie przyjmujący zlecenie poniósł w związku

z naleŜytym wykonaniem zlecenia, oraz zwolnić go z zaciągniętych w tym celu zobowiązań.
Umowa poŜyczki

Przez umowę poŜyczki dający poŜyczkę zobowiązuje się przenieść na własność

biorącego określoną ilość pieniędzy lub rzeczy oznaczonych co do gatunku, a biorący
poŜyczkę zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego
samego gatunku i tej samej jakości (art. 720 k.c.).

Przedmiotem umowy poŜyczki mogą być tylko pieniądze lub rzeczy oznaczone co do

gatunku. Nie mogą natomiast jej przedmiotem być rzeczy oznaczone co do toŜsamości.
Umowa, której przedmiotem jest uŜywanie cudzych oznaczonych co do toŜsamości, moŜe być
umową uŜyczenia bądź najmu, w zaleŜności od tego, czy jest umową odpłatną, czy
nieodpłatną.

PoŜyczone rzeczy lub pieniądze przechodzą na własność poŜyczkobiorcy, stąd teŜ ma on

pełne prawo rozporządzania nimi według własnej woli, moŜe je zbyć, zniszczyć, zuŜyć.

Na poŜyczkobiorcy ciąŜy obowiązek zwrócenia nie tej samej, lecz takiej samej rzeczy,

a więc rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości, którą powinien on po nadejściu
terminu przenieść na własność wierzyciela.

PoŜyczka moŜe być nieodpłatna lub odpłatna (odpłatność polega najczęściej na

zapłaceniu odsetek).

PoŜyczka moŜe być udzielona na czas oznaczony lub nie oznaczony. W tym drugim

przypadku poŜyczkobiorca obowiązany jest zwrócić poŜyczkę w ciągu sześciu tygodni od
dnia jej wypowiedzenia przez wierzyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Umowa najmu

Przez umowę najmu wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do uŜywania

przez czas oznaczony lub nie oznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić wynajmującemu
umówiony czynsz (art. 659 § 1 k.c.).

Umowa najmu naleŜy do umów bardzo rozpowszechnionych. Stanowi ona formę

umoŜliwiającą najemcy uŜywanie określonej rzeczy, bez konieczności nabywania jej na
własność, jedynie za zapłatę określonego czynszu. Wynajmujący, nie wyzbywając się
własności określonej rzeczy, ma moŜność pobierania czynszu.

Przedmiotem umowy najmu mogą być wszelkie rzeczy, zarówno ruchome, jak

i nieruchomości. W warunkach miejskich szczególne znaczenie praktyczne ma najem lokali
mieszkalnych.

Podstawowym obowiązkiem wynajmującego jest wydanie najemcy rzeczy w stanie

przydatnym  do  umówionego  uŜytku.  Wynajmujący  ma  takŜe  obowiązek  utrzymać  przedmiot
najmu  w  odpowiednim  stanie  przez  cały  czas  trwania  najmu,  jego  więc  obciąŜają  naprawy,
usuwanie  uszkodzeń,  itp.  RównieŜ  kapitalne  remonty  powinien,  na  swój  koszt,  przeprowadzić
wynajmujący.

Najemca ma obowiązek uŜywania rzeczy w sposób określony w umowie, a gdy umowa

tego nie precyzuje – w sposób odpowiadający właściwościom i przeznaczeniu rzeczy. Nie
moŜe on bez zezwolenia wynajmującego czynić w rzeczy najętej zmian sprzecznych
w umową lub przeznaczeniem rzeczy.

Podstawowym obowiązkiem najemcy jest obowiązek płacenia czynszu w umówionym

terminie.

Najemca powinien zwrócić rzecz wynajmującemu w takim stanie, w jakim ją otrzymał,

nie odpowiada jedynie za zmiany wynikłe z jej normalnego uŜywania. Najemca odpowiada za
wszelkie uszkodzenia powstałe z jego winy.

Stosunek najmu wygasa automatycznie z upływem okresu, na który umowa została

zawarta. JeŜeli nie oznaczono czasookresu najmu, kończy się on wskutek wypowiedzenia.
Okres wypowiedzenia zaleŜy od umowy.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest umowa?

Na czym polega zasada wolności umów?

Jaka jest róŜnica między umową jednostronną a umową dwustronną?

Jaką role spełnia zadatek?

Na czym polega prawo odstąpienia od umowy?

Jakie są cechy umowy o dzieło?

Na czym polegają obowiązki przyjmującego zlecenie?

Jakie są cechy charakterystyczne umowy poŜyczki?

Jakie obowiązki ma najemca?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Które z wymienionych umów są jednostronnie zobowiązujące, a które dwustronnie

zobowiązujące?
W celu odpowiedzi na to pytanie zapoznaj się z przepisami Kodeksu cywilnego dotyczącymi
wymienionych poniŜej umów:
a) umowa darowizny; b) umowa najmu; c) umowa uŜyczenia; d) umowa dzierŜawy

Umowy jednostronnie zobowiązujące: ..................................................................................

Umowy dwustronnie zobowiązujące: ....................................................................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść ćwiczenia.

przeanalizować treść przepisów Kodeksu cywilnego dotyczące umów: darowizny, najmu,
uŜyczenia, dzierŜawy,

wskazać umowy jednostronnie zobowiązujące i wpisać je w wyznaczone miejsce,

wskazać umowy dwustronnie zobowiązujące i wpisać je w wyznaczone miejsce,

przedstawić wypracowane rozwiązania na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks cywilny,

−

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

−

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego (Tytuł XXVI. Umowa spedycji) przedstaw

obowiązki spedytora.

……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………...
……………………………………………………………………………………………....

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie cywilnym przepisy dotyczące Umowy Spedycji,

przeanalizować treść przepisów,

wypisać w wyznaczone miejsce obowiązki spedytora,

przedstawić obowiązki spedytora na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks cywilny,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika,

−

przybory do pisania.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować umowę?

scharakteryzować zasadę wolności umów?

wskazać róŜnice między umową jednostronną a umową dwustronną?

określić, jaką rolę spełnia zadatek?

wskazać cechy charakterystyczne umowy o dzieło?

scharakteryzować prawo odstąpienia od umowy?

określić obowiązki przyjmującego zlecenie?

scharakteryzować umowę poŜyczki?

określić obowiązki najemcy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Odpowiedzialność deliktowa i kontraktowa

4.5.1. Materiał nauczania

A. Odpowiedzialność deliktowa

Źródłem powstania stosunku zobowiązaniowego moŜe być czyn niedozwolony. Za czyn

niedozwolony  (delikt)  uznaje  się  fakt  wyrządzenia  szkody  poza  istniejącym  dotychczas
stosunkiem  zobowiązaniowym,  z  którym  to  faktem  ustawa  wiąŜe  powstanie  obowiązku
naprawienia  szkody.  Odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  czynem  niedozwolonym  nosi
nazwę odpowiedzialności deliktowej.

Powstanie odpowiedzialności deliktowej uzaleŜnione jest w kaŜdym przypadku od

zaistnienia trzech przesłanek:
a)

wyrządzenie szkody rozumianej jako spowodowanie uszczerbku w dobrach osoby
poszkodowanej wbrew jej woli,

szkoda musi być spowodowana przez jakiś fakt (działanie ludzkie lub inne zdarzenie),
z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy,

między tym faktem a szkodą musi istnieć adekwatny związek przyczynowy.

Pojęcie czynu niedozwolonego w ujęciu Kodeksu cywilnego zakreślone jest szeroko.

Obejmuje  ono  nie  tylko  działanie  wyrządzające  szkodę  innej  osobie,  lecz  takŜe  niektóre
działania  wyrządzające  szkodę,  choćby  ich  sprawcy  nie  moŜna  było  przypisać  winy,
a niekiedy  równieŜ  zdarzenie  polegające  na  wywołaniu  szkody  przez  zwierzęta  lub  inne
rzeczy.

Jak to juŜ wyjaśniono, odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych (deliktowa)

jest    następstwem  wyrządzenia  szkody  czynem  niedozwolonym,  zabronionym  przez  prawo.
Treścią  stosunku  zobowiązaniowego,  powstałego  na  skutek  wystąpienia  deliktu  jest
uprawnienie  poszkodowanego  do  uzyskania  odszkodowania  i  odpowiadający  temu
uprawnieniu obowiązek naprawienia szkody.

Odpowiedzialność deliktowa, a więc odpowiedzialność cywilna z tytułu wyrządzenia

szkody czynem niedozwolonym, róŜni się istotnie od odpowiedzialności karnej.

Po pierwsze, szereg czynów niedozwolonych moŜe powodować odpowiedzialność

deliktową,  nie  powodując  odpowiedzialności  karnej.  Tak  np.  spowodowane  nieostroŜnością
zabrudzenie  farbą  czyjegoś  ubrania  wywoła  powstanie  odpowiedzialności  deliktowej,
natomiast  nie  pociąga  za  sobą  odpowiedzialności  karnej.  Z  kolei  niektóre  przestępstwa,  np.
naruszenie tajemnicy państwowej, mogą nie powodować odpowiedzialności cywilnej.

Po drugie, inna jest treść i inny zakres odpowiedzialności cywilnej i karnej. Treścią

odpowiedzialności cywilnej jest wynagrodzenie szkody poszkodowanemu. Treścią
odpowiedzialności karnej jest ukaranie sprawcy.

Po trzecie, przesłanką odpowiedzialności cywilnej jest zawsze powstanie szkody.

Odpowiedzialność karna moŜe istnieć takŜe wtedy, gdy szkoda majątkowa nie powstała.

Po czwarte, odpowiedzialność karna opiera się zawsze na winie sprawcy, bez której nie

ma odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność deliktowa, aczkolwiek najczęściej opiera się
takŜe na zasadzie winy, moŜe jednak w pewnych wypadkach być oparte na innych zasadach,
a w szczególności na zasadzie ryzyka i na zasadzie słuszności.

Pojęcia winy Kodeks cywilny nie określa. Powszechnie jednak przyjmuje się, Ŝe winę

tworzą łącznie dwa elementy: obiektywny i subiektywny.

Obiektywnym elementem winy jest bezprawność postępowania, tzn. niezgodność

zachowania się sprawcy z nakazem lub zakazem wynikającym z ogółu obowiązujących
przepisów bądź sprzeczność jego zachowania z zasadami współŜycia społecznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Subiektywnym elementem winy jest stosunek psychiczny sprawcy do podejmowanego

działania. Stosunek ten moŜe kształtować się róŜnie, toteŜ podobnie jak w procesie karnym
wyróŜnić moŜemy winę umyślną i winę nieumyślną.

Przy winie umyślnej sprawca ma świadomość, Ŝe jego działanie moŜe wywołać

szkodliwe  skutki  i  albo  do  tego  zmierza,  albo  się  na  to  godzi.  Przy  winie  nieumyślnej,
określonej  w prawie  cywilnym  mianem  niedbalstwa,  sprawca  albo  mając  świadomość
wywołania  swym  zachowaniem  ujemnych  skutków  przypuszcza,  iŜ  ich  uniknie,  albo  teŜ
skutków tych nie przewiduje, choć powinien i moŜe je przewidzieć.

Na winę jako przesłankę odpowiedzialności deliktowej złoŜyć się muszą obydwa jej

elementy: obiektywny i subiektywny. O winie więc moŜemy mówić tylko w wypadku
bezprawności działania sprawcy, które jest jednocześnie działaniem umyślnym lub
wynikającym z niedbalstwa.

Nie kaŜdej osobie moŜna przypisać winę. W szczególności winy nie moŜna przypisać

osobie niepoczytalnej, jak równieŜ małoletniemu, który nie ukończył 13 lat. Osoby takie nie
ponoszą odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. W przytoczonym przypadkach
niemoŜność przypisania winy spowodowana jest wyłącznie subiektywnym elementem winy.

Element obiektywny winy jest wyłączony w wypadkach: obrony koniecznej (art. 423 k.c.),

stanu wyŜszej konieczności (art. 424 k.c.), dozwolonej samopomocy (art. 34 § 2 i art. 432 § k.c.)
oraz zgody poszkodowanego w takim zakresie, w jakim podmiot moŜe dysponować
przysługującymi mu dobrami.

Odpowiedzialność deliktowa występuje w sytuacjach o charakterze zróŜnicowanym.

Kodeks cywilny ujmuje przepisy z zakresu odpowiedzialności deliktowej w następujące
grupy:
1.

przepisy regulujące wyrządzenie szkody czynem własnym,

przepisy regulujące wyrządzenie szkody przez osoby, za które się odpowiada,

przepisy regulujące wyrządzenie szkody przez zwierzęta i rzeczy,

przepisy regulujące wyrządzenie szkody w związku z uŜyciem sił przyrody.

Ad 1

Podstawową odmianą odpowiedzialności deliktowej jest odpowiedzialność za własne

czyny.

Kluczowy w tym zakresie przepis art. 415 k.c. stanowi, Ŝe „kto z winy swojej wyrządził

drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, odpowiedzialność za własne czyny oparta jest na

zasadzie winy. ObciąŜa więc osobę odpowiedzialną za dany czyn tylko wówczas, gdy szkoda
została przez tę osobę spowodowana w sposób zawiniony (problematyka winy została
omówiona wyŜej).

Czynu niedozwolonego moŜe dopuścić się jedna osoba lub kilka osób. JeŜeli kilka osób

ponosi

odpowiedzialność

szkodę

wyrządzoną

czynem

niedozwolonym,

ich

odpowiedzialność jest solidarna.

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym ponosi nie tylko ten,

kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz równieŜ kaŜdy, kto inną osobę nakłonił do wyrządzenia
szkody (podŜeganie) lub udzielił sprawcy pomocy (pomocnik). Odpowiedzialność obciąŜa
takŜe osobę, która świadomie skorzystała z wyrządzonej drugiemu szkody.

CięŜar udowodnienia okoliczności, od których zaleŜy odpowiedzialność, spoczywa na

osobie dochodzącej naprawienia szkody. Musi ona udowodnić szkodę i jej wysokość, związek
przyczynowy między szkodą a zdarzeniem, które ją wywołało oraz winę sprawcy szkody.

Tak jak za własne czyny odpowiadają osoby prawne za szkody wyrządzone działaniem

swoich organów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ad 2

Odpowiedzialność za cudze czyny obejmuje zróŜnicowane pod względem faktycznym

i prawnym sytuacje, a w szczególności:
a)

odpowiedzialność za czyny osób niepoczytalnych,

odpowiedzialność za czyny osób, którym powierzono dokonane czynności,

odpowiedzialność za czyny podwładnych.

Osoby niepoczytalne nie ponoszą odpowiedzialności deliktowej za szkodę wyrządzoną

czynem  własnym,  gdyŜ  nie  moŜna  im  przypisać  winy.  Osoby  takie  znajdują  się  najczęściej  pod
nadzorem  innych  osób,  które  sprawują  nad  nimi  pieczę.  Szkoda  wyrządzona  przez
niepoczytalnego  jest  najczęściej  efektem  nienaleŜytego  sprawowania  nad  nimi  nadzoru  przez
podmioty  do  tego  powołane.  Dlatego  teŜ  według  art.  427  k.c.  odpowiedzialność  za  szkodę
wyrządzoną przez osobę niepoczytalną ponosi ten, kto zobowiązany jest do nadzoru ustawowego
(np. rodzice), umownego lub nawet faktycznego, o charakterze stałym nad taką osobą.

Przy powierzeniu czynności drugiemu, odpowiedzialność powierzającego jest

odpowiedzialnością  za  winę  w  wyborze.  Regulujący  tę  kwestię  art.  429  k.c.  stanowi:  „kto
powierza  wykonanie  czynności  drugiemu,  ten  jest  odpowiedzialny  za  szkodę  wyrządzoną
przez  sprawcę  przy  wykonywaniu  powierzonej  czynności,  chyba  Ŝe  nie  ponosi  winy
w wyborze  albo  Ŝe  wykonanie  czynności  powierzył  osobie,  przedsiębiorstwu  lub  zakładowi,
która w zakresie swojej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.

Najbardziej rygorystyczna jest odpowiedzialność zwierzchnika za podwładnego (przy

czym zwierzchnikiem moŜe być osoba fizyczna lub prawna). Odpowiedzialność ta nie jest
oparta na zasadzie winy, lecz jest odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka (zwaną niekiedy
odpowiedzialnością za skutek). Zwierzchnik ponosi ją, choćby nie moŜna mu było przypisać
Ŝ

adnej winy, a przeprowadzone dowody, Ŝe nie ponosi winy nie zwalnia go od

odpowiedzialności.

Szczególnym zagadnieniem jest odpowiedzialność państwa za funkcjonariuszy. Szkody

mogą być bowiem wyrządzone na skutek wadliwego działania instytucji państwowych lub
poszczególnych funkcjonariuszy państwowych. Państwo odpowiada za takie szkody na
podstawie odrębnych przepisów zawartych w art. 417–421 k.c..

Ad 3

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zwierzę (bydło, psa itd.) ponosi ten, kto

zwierzę chowa albo się nim posługuje, niezaleŜnie od tego czy zwierzę znajdowało się pod
jego nadzorem, czy nie. Osobą tą jest najczęściej właściciel, ale własność nie stanowi
koniecznego warunku odpowiedzialności.

Kodeks cywilny reguluje równieŜ odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem,

wylaniem lub spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z pomieszczenia oraz szkodę
wyrządzoną zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części. Odpowiedzialność w tych
wypadkach oparta jest na zasadzie ryzyka.

Ad 4

Przedsiębiorstwa lub zakłady wprawione w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu,

elektryczności, paliw płynnych itp.) ponoszą odpowiedzialność za wszelką szkodę
wyrządzoną osobom trzecim w związku z ruchem przedsiębiorstwa lub zakładu.

Odpowiedzialność ta oparta jest na zasadzie ryzyka, jakie wiąŜe się z prowadzeniem tego

rodzaju przedsiębiorstw. Ryzyko powinien ponosić przedsiębiorca, który decyduje o jego
uruchomieniu i który czerpie z niego korzyści.

W sposób analogiczny uregulowana jest takŜe odpowiedzialność posiadaczy

mechanicznych środków komunikacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwolnienie się od odpowiedzialności przy zawodzie ryzyka moŜe nastąpić tylko

wyjątkowo.

B. Odpowiedzialność kontraktowa

Istotą stosunku zobowiązaniowego jest obowiązująca dłuŜnika powinność spełnienia

wiadczenia wierzycielowi. JeŜeli dłuŜnik nie spełnia świadczenia, do którego zobowiązał się

w umowie, wierzyciel moŜe skierować sprawę do sądu i na drodze przymusu państwowego
dochodzić swoich roszczeń.

NiezaleŜnie od dochodzenia wykonania umowy, wierzyciel moŜe Ŝądać od dłuŜnika, aby ten

naprawił wszelką szkodę, jaką wierzyciel poniósł przez to, Ŝe dłuŜnik nie wykonał umowy w ogóle
albo nie wykonał jej w sposób właściwy. Umowa jest wykonana w sposób niewłaściwy, gdy nie
została  wykonana  we  właściwy  sposób  pod  względem  ilości,  jakości  lub  asortymentu,  bądź  nie
została  wykonana  we  właściwym  miejscu  lub  czasie,  lub  gdy  nie  spełniono  innych  warunków
umowy.  Odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  wierzycielowi  niewykonaniem  lub
nienaleŜytym wykonaniem umowy nazywamy odpowiedzialnością kontraktową.

Przesłanki

powstania

odpowiedzialności

kontraktowej

są

podobne

jak

w odpowiedzialności deliktowej.

Zaistnienie przesłanek nie powoduje jednak automatycznie powstania odpowiedzialności

odszkodowawczej dłuŜnika. Zgodnie z art. 471 k.c. niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie
zobowiązania musi być następstwem okoliczności, za które dłuŜnik ponosi odpowiedzialność.
Podstawą odpowiedzialności dłuŜnika moŜe być wszelka wina, zarówno rozmyślne działanie
jak i niedbalstwo.

W procesie, wierzyciel dochodzący odszkodowania na podstawie art. 471 k.c., nie musi

udowadniać,  Ŝe  powstanie  szkody  jest  następstwem  okoliczności,  za  które  dłuŜnik  ponosi
odpowiedzialność,  bowiem  istnieje  domniemanie  ustawowe,  Ŝe  powstanie  szkody  jest
następstwem okoliczności, za które dłuŜnik odpowiada. Konsekwencją tego jest, Ŝe dłuŜnik –
jeŜeli  chce  uwolnić  się  od  odpowiedzialności  –  musi  wykazać,  Ŝe  nie  ponosi
odpowiedzialności za niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie zobowiązania.

Strony mogą w umowie modyfikować zakres okoliczności za które dłuŜnik nie będzie

ponosił odpowiedzialności – z tym jednak, Ŝe niedopuszczalne jest umowne uchylenie
odpowiedzialności dłuŜnika za szkodę, którą moŜe on wyrządzić wierzycielowi umyślnie.

DuŜe praktyczne znaczenie ma ustawowe rozszerzenie odpowiedzialności dłuŜnika na

mocy art. 474 k.c. Według tego przepisu dłuŜnik ponosi odpowiedzialność na zasadzie ryzyka
za szkody wyrządzone przez osoby, przy pomocy których wykonuje on zobowiązania lub
którym wykonanie zobowiązania powierza, oraz za szkody wyrządzone przez jego
przedstawicieli ustawowych. Za działania i zaniedbania tych osób dłuŜnik odpowiada tak, jak
za własne działania i zaniechania.

Przyczyną niewykonania przez dłuŜnika świadczeń ustalonych w umowie moŜe być to, Ŝe

wiadczenia takie są niemoŜliwe do spełnienia. NiemoŜność świadczenia, zaleŜnie od

okoliczności,  prowadzi  do  róŜnych  skutków  prawnych.  W  szczególności,  w  niektórych
przypadkach  dłuŜnik,  który  nie  moŜe  spełnić  świadczenia,  ponosi  odpowiedzialność  za
szkodę,  jaką  wskutek  tego  poniósł  wierzyciel,  w  innych  zaś  przypadkach  takiej
odpowiedzialności nie ponosi.

W razie trwałej i całkowitej niemoŜności świadczenia, powstałej juŜ po zawarciu umowy

z przyczyn, za które dłuŜnik nie odpowiada, dłuŜnik nie ponosi wobec wierzyciela
odpowiedzialności, a zobowiązanie wygasa. Tak będzie, gdy przedmiotem umowy jest rzecz
indywidualna oznaczona, która bez winy dłuŜnika uległa zniszczeniu, została skradziona itd.
W zobowiązaniach wzajemnych dłuŜnik staje się wolny od obowiązku świadczenia, jednakŜe
traci równocześnie prawo do świadczenia wzajemnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

DłuŜnik ponosi odpowiedzialność, jeŜeli świadczenie stało się niemoŜliwe z przyczyn, za

które odpowiada (na przykład sprzedał rzecz, która miała być wydana wierzycielowi).

Nie zwalnia dłuŜnika niemoŜność świadczenia rzeczy, której w chwili zawarcia umowy

jeszcze nie miał i zamierzał kupić. Za winę uznaje się okoliczności, Ŝe zobowiązał się do
ś

wiadczenia, co do którego nie miał pewności, Ŝe będzie mógł je wykonać.

Nie zwalnia dłuŜnika takŜe niemoŜność świadczenia wynikająca z braku pieniędzy, kaŜdy

dłuŜnik odpowiada bowiem za swoją zdolność płatniczą.

W razie zupełnej i trwałej niemoŜności świadczenia, powstałej z przyczyn za które

dłuŜnik odpowiada, obowiązany jest do wynagrodzenia pełnej szkody, jaką wierzyciel z tego
powodu ponosi (strata i utracony zysk).

Gdy dłuŜnik nie spełnia świadczenia w terminie, mówimy wtedy o opóźnieniu.

Szczególne konsekwencje Kodeks przewiduje, gdy dłuŜnik nie wykonuje zobowiązań
w terminie z przyczyn, za które jest odpowiedzialny. Mówimy wtedy o zwłoce.

Wierzyciel moŜe wtedy domagać się, niezaleŜnie od świadczenia, naprawienia szkody

wynikłej ze zwłoki. Niekiedy (gdy świadczenie po terminie utraciło wartość, np. dostawa
choinek po świętach), wierzyciel moŜe świadczenia w ogóle nie przyjąć i Ŝądać naprawienia
szkody wynikłej z niewykonania zobowiązań.

DłuŜnik odpowiada za niewykonanie w terminie zobowiązania pienięŜnego, niezaleŜnie

od przyczyny, zarówno w przypadku zwłoki, jak i opóźnienia. Odpowiedzialność ta przybiera
formę zapłaty odsetek ustalonych w umowie, a jeśli wysokość odsetek nie była ustalona –
odsetek ustawowych.

45.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest odpowiedzialność deliktowa?

Jakie przesłanki są konieczne do zaistnienia odpowiedzialności deliktowej?

Jaka jest róŜnica między odpowiedzialnością deliktową a odpowiedzialnością karną?

W jakich sytuacjach mamy doczynienia z odpowiedzialnością za cudze czyny?

Na jakiej zasadzie następuje odpowiedzialność posiadaczy ruchomych środków
komunikacji?

Co to jest odpowiedzialność kontraktowa?

Czym róŜni się odpowiedzialność deliktowa od odpowiedzialności kontraktowej?

Jakie przesłanki musi udowodnić wierzyciel przy odpowiedzialności kontraktowej?

Kiedy moŜna mówić, Ŝe umowa została wykonana w sposób niewłaściwy?

10.

Jakie skutki wywołuje niewykonanie zobowiązań w przypadku gdy świadczenie jest
niemoŜliwe do spełnienia?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów art. 366–378 i 441 k.c. wyjaśnij na czym polega solidarna

odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać dokładnie treść ćwiczenia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeanalizować treść art. 366–378 i 441 k.c.,

wyjaśnić, na czym polega solidarna odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem
niedozwolonym,

przedyskutować wypracowane rozwiązanie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks cywilny,

–

Komputer z dostępem do Internetu

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów zawartych w art. 471–486 przedstaw (w punktach) obowiązki

dłuŜnika wynikające z niewykonania zobowiązania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie cywilnym przepisy art. 471–486 i przeanalizować je,

określić obowiązki dłuŜnika wynikłe z niewykonania zobowiązania i przedstawić je
w formie pisemnej,

scharakteryzować obowiązki dłuŜnika wynikające z niewykonania zobowiązania,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks cywilny.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić czym jest odpowiedzialność deliktowa?

wskazać przesłanki konieczne do zaistnienia odpowiedzialności
deliktowej

wskazać róŜnice między odpowiedzialnością deliktową
a odpowiedzialnością karną

wskazać, zasadę na podstawie której następuje odpowiedzialność
posiadaczy mechanicznych środków komunikacji?

zdefiniować odpowiedzialność kontraktową?

wskazać róŜnice między odpowiedzialnością deliktową
a kontraktową?

określić, jakie rodzaje prawa składają się na wtórne prawo
wspólnotowe?

określić, kiedy umowa została wykonana w sposób niewłaściwy?

określić, jakie skutki wywołuje niewykonanie zobowiązania
w przypadku gdy świadczenie jest niemoŜliwe do spełnienia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Postępowanie cywilne

4.6.1. Materiał nauczania

Postępowanie cywilne, zwane prawem procesowym cywilnym, ma na celu

rozpoznawanie i rozstrzyganie konkretnych spraw cywilnych oraz na przymusowym
wykonaniu orzeczeń sądów i innych organów, przy czym przez „sprawy cywilne” rozumie się
sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak równieŜ
sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy Kodeksu
postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych (art. 1 k.p.c.).

Tak więc pojęcie „postępowanie cywilne” rozumiane jest jako prowadzona

w określonych prawem formach działalność sądów i innych właściwych organów oraz
występujących przed tymi organami stron i innych zainteresowanych osób, zmierzających do
realizacji swoich praw podmiotowych.

Postępowanie cywilne jest powiązane z prawem cywilnym. Prawo cywilne określa treść

i zakres  praw  podmiotowych  przysługujących  stronom  w  ich  wzajemnych  stosunkach  (np.
wynikających  z  umów).  Natomiast  prawo  postępowania  cywilnego  określa  organy  właściwe
do  rozpatrywania  spraw  cywilnych  (np.  sporów  na  tle  tych  praw)  oraz  określa  szczegółowo
tryb postępowania przed tymi organami.

Podstawowym aktem prawnym regulującym postępowanie cywilne jest kodeks

postępowania cywilnego (k.p.c.) z 1964 r. (wielokrotnie nowelizowany).

Postępowanie cywilne toczy się najczęściej przed sądami powszechnymi. Kodeks

postępowania  cywilnego  przewiduje  ponadto  moŜliwość  rozpoznawania  spraw  majątkowych
(z  wyjątkiem  spraw  o  alimenty  i  spraw  z  zakresu  prawa  pracy)  przez  sądy  polubowne.
W szczególności przez sądy polubowne mogą być rozpatrywane sprawy gospodarcze. Sądem
polubownym  jest  sąd  niepaństwowy,  powołany  przez  strony  do  rozstrzygnięcia  ich  sporu.
Wyroki sądu polubownego mają taką samą moc, jak sądów powszechnych.

Wśród postępowań cywilnych toczących się przed sądami powszechnymi i Sądem

NajwyŜszym moŜna odróŜnić:
1.

postępowanie rozpoznawcze (proces i postępowanie nieprocesowe),

postępowanie pomocnicze (postępowanie zabezpieczające, postępowanie w razie
zaginięcia lub zniszczenia akt i in.),

postępowanie egzekucyjne.
Główną rolę odgrywa postępowanie rozpoznawcze, którego zadaniem jest rozpoznanie

i rozstrzygnięcie  sprawy  cywilnej.  Postępowanie  to  moŜe  się  toczyć  w  dwojakim  trybie:
w trybie  procesu  i  w  trybie  postępowania  nieprocesowego.  Oba  te  tryby  słuŜą  temu  samemu
celowi,  ale  cechuje  je  szereg  odrębności  i  w  pewnym  zakresie  uregulowane  są  oddzielnymi
przepisami.

W procesie cywilnym sąd rozstrzyga spór między stronami. Jedną ze stron jest powód,

czyli osoba występująca z Ŝądaniem, drugą zaś pozwany. Wszczęcie procesu cywilnego
następuje na skutek wytoczenia powództwa, polegającego na wniesieniu do sądu pisma
procesowego zwanego pozwem. W procesie moŜe brać udział takŜe prokurator, występujący
w roli rzecznika interesu społecznego (nie oskarŜyciela).

Cechą procesu jest przeciwstawność interesów stron, określana jako zasada

kontradyktoryjności.  Inną  zasadą  procesu  cywilnego  jest  zasada  dyspozycyjności,  zgodnie
z którą  strony  mogą rozporządzać wszelkimi środkami procesowymi i korzystać z wszelkich
instytucji  procesowych  przewidzianych  do  obrony  ich  praw  oraz  na  dokonywaniu  w  tym
zakresie  odpowiednich  czynności  procesowych  (powództwo,  rozprawa,  apelacja,  kasacja).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Z zasadą dyspozycyjności koresponduje ograniczony zakres ingerencji sądu w czynności
dyspozytywne stron procesowych (cofnięcie pozwu, ugoda sądowa).

Jak juŜ wspomniano, do rozpoznawania spraw cywilnych powołano sądy powszechne,

które rozstrzygają właściwy zakres spraw.

Ten zakres nazywamy właściwością. OdróŜniamy:

właściwość rzeczową,

właściwość miejscową.
Właściwość rzeczowa polega na podziale spraw między sądy róŜnego rzędu rozpoznające

sprawy w I instancji (tj. sądy rejonowe, okręgowe). Właściwość rzeczową k.p.c. kształtuje
według zasady, zgodnie z którą do właściwości sądu rejonowego, naleŜą wszystkie sprawy za
wyjątkiem tych, dla których zastrzeŜono właściwość sądów okręgowych (art. 16, 507 k.p.c.).

Właściwość miejscowa pozwala określić, który z sądów rejonowych lub okręgowych na

terenie kraju jest właściwy dla rozstrzygnięcia sprawy. Według ogólnej zasady powództwa
wytacza się przed ten sąd w I instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania.
Powództwo przeciwko osobie prawnej lub innemu podmiotowi, nie będącemu osobą fizyczną,
wytacza się według miejsca siedziby.

Wszczęcie postępowania cywilnego, następuje w drodze wystąpienia powoda

z powództwem. Pismem procesowym zawierającym powództwo jest pozew. Pozew podobnie
jak kaŜde pismo procesowe – powinien zawierać:

−

oznaczenie sądu, do którego jest skierowany,

−

imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,

−

określenie przedmiotu sprawy,

−

dowody na poparcie przytoczonych okoliczności,

−

podpis strony lub pełnomocnika, a ponadto powinien określić Ŝądanie strony (w sprawach
o  roszczenia  majątkowe  pozew  musi  zawierać  oznaczenie  wartości  przedmiot  sporu)
a takŜe  przytaczać  okoliczności  faktyczne  uzasadniające  Ŝądania.  W pozwie  moŜna
ponadto  zgłosić  wnioski  o  wezwanie  wskazanych  świadków  i  biegłych,  o  poleceniu
pozwanemu  dostarczenia  na  rozprawę  niezbędnych  i  znajdujących  się  u  niego
dokumentów itd.
Pozwany  moŜe,  a  niekiedy  ma  obowiązek,  przed  pierwszą  rozprawą  wnieść  odpowiedź

na pozew.

Termin rozprawy wyznacza sędzia przewodniczący. Przewodniczący moŜe przed

rozprawą wezwać strony do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez pełnomocnika,
polecić przedstawienie dokumentów, ksiąg, planów, Ŝądać od władz znajdujących się u nich
dowodów, wezwać na rozprawę wskazanych przez strony świadków oraz osoby powołane na
biegłych.

Rozprawa rozpoczyna się od ustnego zgłoszenia przez powoda, a następnie pozwanego

Ŝą

dań i wniosków oraz przedstawienia dowodów na ich poparcie. KaŜda ze stron obowiązana

jest dawać wyjaśnienia co do okoliczności faktycznych zgodnie z prawdą.

Co do faktów spornych mających istotne znaczenie dla sprawy przeprowadza się

postępowanie dowodowe. CięŜar dowodu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi
skutki prawne.

Nie wymagają dowodu: fakty powszechnie znane, fakty znane sądowi urzędowo oraz

fakty przyznane przez stronę przeciwną.

Do środków dowodowych w procesie cywilnym zaliczamy: 1) dokumenty, 2) zaznania

wiadków, opinie biegłych, 4) oględziny, 5) dowód z przesłuchania stron, 6) inne środki

dowodowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wiarygodność i moc dowodów sąd ocenia według własnego przekonania, na podstawie

wszechstronnego rozwaŜenia zebranego materiału.

Najbardziej pewnym i najczęściej w procesach cywilnych przedstawianym środkiem

dowodowym jest dowód z dokumentów. Dokumenty dzielą się na urzędowe i prywatne.
Dokumenty urzędowe to dokumenty sporządzane w przepisowej formie przez organy
państwowe i niektóre organizacje. Stanowią one dowód tego, co w nich zostało zaświadczone.

Wszystkie inne dokumenty są dokumentami prywatnymi i stanowią jedynie dowód na to,

e zawarte w nich oświadczenie pochodzi od osoby, która dokument podpisała.

Dowód z zeznań światków jest jednym z dość częstych środków dowodowych. ZłoŜenie

zeznań przez świadka jest obowiązkiem kaŜdej osoby wezwanej przez sąd w tym charakterze.
Za złoŜenie fałszywych zeznań grozi kara pozbawienia wolności.

Dowód z opinii biegłych stosuje się, gdy do rozstrzygnięcia sprawy potrzebne są

specjalne wiadomości z określonej dziedziny wiedzy.

Dowód z oględzin, przeprowadzony przez sąd często z udziałem biegłych, polega na

bezpośrednim zbadaniu osoby, przedmiotu, pomieszczenia, miejsca.

Dowód z przesłuchania stron ma charakter pomocniczy, stosowany jest wówczas, gdy za

pomocą innych dowodów nie ustala się sprawy wyjaśnić.

Przy rozstrzyganiu sprawy sąd podejmuje decyzje zwane orzeczeniami. Są dwa rodzaje

orzeczeń: wyrok i postanowienie.

Wyrok wydaje sąd najczęściej po przeprowadzeniu rozprawy. W zasadzie rozstrzyga się

w nim o całości sprawy. Wyrok ustala się na niejawnej naradzie sądowej, na której sporządza
się na piśmie sentencję, czyli tę część wyroku, w której obok elementów formalnych zawarte
jest rozstrzygnięcie sądu co do Ŝądania pozwu. Sentencja zostaje publicznie ogłoszona przez
jej odczytanie.

Drugim rodzajem orzeczenia sądu jest postanowienie. Postanowienie wydaje sąd wtedy,

gdy nie zapada wyrok, np. postanowienie o umorzeniu postępowania, postanowienie
o odrzuceniu pozwu itd.

Orzeczenia sądowe, tj. wyroki i postanowienia stają się prawomocne, jeŜeli stronom nie

przysługuje od nich Ŝaden zwyczajny środek odwoławczy, np. z powodu braku wystąpienia
strony z takim środkiem w określonych terminach.

Od wyroku sądu I instancji przysługuje stronom apelacja do sądu drugiej instancji.
Prawomocne orzeczenie sądowe, o ile nie zostanie wykonane dobrowolnie, podlega

wykonaniu w drodze egzekucji.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest podstawowe źródło prawa procesowego cywilnego?

Jakim celom słuŜy prawo procesowe cywilne?

Jakie rodzaje spraw są rozpatrywane w drodze procesu cywilnego?

Jakie znasz tryby postępowania cywilnego?

Na czym polega właściwość rzeczowa sądu?

Na czym polega zasada kontradyktoryjności?

Jakie elementy zawiera pozew?

Jakie są podstawowe środki dowodowe?

Jakie kwestie rozstrzyga sąd w formie wyroku?

10.

Kiedy sąd cywilny wydaje postanowienie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W oparciu o przepisy Kodeksu postępowania cywilnego określ uprawnienia pozwanego

w procesie cywilnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie postępowania cywilnego przepisy dotyczące pozwów,

przeanalizować treść przepisów,

określić uprawnienia pozwanego w procesie cywilnym,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania cywilnego,

−

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego sporządź projekt pozwu

o zwrot poŜyczki w wysokości 20 tys. zł.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie postępowania cywilnego przepisy dotyczące pozwów,

przeanalizować treść przepisów,

sporządzić projekt pozwu o zwrot poŜyczki,

przedstawić nauczycielowi do oceny projekt pozwu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania cywilnego,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać podstawowe źródło prawa cywilnego?

określić, jakim celom słuŜy praco procesowe cywilne?

wskazać, jakie rodzaje spraw rozstrzygane są w drodze procesu
cywilnego?

scharakteryzować właściwość rzeczową sądu?

scharakteryzować elementy pozwu?

określić podstawowe środki dowodowe?

określić, jakie kwestie rozstrzyga sąd w formie wyroku?

określić, kiedy sąd cywilny wydaje postanowienie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Wybrane zagadnienia z prawa pracy

4.7.1. Materiał nauczania

Prawo pracy jest jedyną z gałęzi tworzących system prawa polskiego. Gałąź ta jest

niezwykle doniosła, dotyczy bowiem zakresu spraw mających znaczenie dla większości
obywateli.

Podstawowym źródłem prawa pracy jest Kodeks pracy (k.p.) z 1974 r., regulujący

w sposób kompleksowy wszystkie podstawowe zagadnienia związane z pracowniczymi
stosunkami pracy: zasady prawa pracy, formy nawiązywania stosunku pracy i jego
rozwiązywania,

wynagradzania

pracę,

obowiązki

pracownika

pracodawcy,

odpowiedzialność porządkową i materialną pracowników, czas pracy, urlopy pracownicze,
zatrudnianie młodocianych i ich ochronę oraz ochronę pracy kobiet, bezpieczeństwo i higiena
pracy, rozstrzyganie sporów między pracownikiem i zakładem pracy.

Zgodnie z art. 9 k.p. do źródeł prawa pracy zalicza się takŜe przepisy innych ustaw

i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a takŜe
postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień
zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy.

Szczególnie miejsce wśród źródeł prawa pracy zajmują układy zbiorowe pracy. Układy

zbiorowe  pracy  są  porozumieniami  normatywnymi.  W  odróŜnieniu  od  innych  źródeł  prawa,
kształtowanym  jednostronnie  przez  odpowiednie  organy  państwa,  są  one  źródłami  prawa
kształtowanymi  wolą  stron  stosunku  pracy,  a  więc  przez  pracowników  reprezentowanych
przez związki zawodowe i pracodawców.

Zakres podmiotowy układów zbiorowych pracy określa art. 239 k.p. Zgodnie z tym

przepisem, układy zbiorowe pracy zawiera się dla wszystkich pracowników zatrudnionych
przez pracodawców objętych jego postanowieniami, chyba Ŝe strony postanowią inaczej.

Innym, specyficznym dla prawa pracy źródłem są regulaminy pracy. Są to

wewnątrzzakładowe akty prawne zawierające postanowienia dotyczące organizacji i porządku
w procesie pracy i związane z tym prawa i obowiązki stron stosunku pracy.

Przedmiotem prawa pracy są stosunki społeczne związane z pracą podporządkowaną.

Nazywamy je stosunkami pracy. Stosunki pracy zachodzą między pracodawcami
i pracownikami. Na ich treść składają się wzajemne prawa i obowiązki stron.

W stosunku pracy, jedna ze stron (pracownik) zobowiązany jest świadczyć pracę

określonego rodzaju osobiście, w sposób ciągły, powtarzający się, na rzecz i pod
kierownictwem drugiej strony, zwanej pracodawcą, w miejscu i czasie wymaganym przez
pracodawcę, a pracodawca zatrudnić pracownika za wynagrodzeniem.

Stosunek pracy jest terminem o szerszym znaczeniu niŜ umowa o pracę, uŜywa się go

bowiem na oznaczenie więzi prawnej powstającej z róŜnych źródeł. Poza umową o pracę,
nawiązanie stosunku pracy moŜe być wynikiem: powołania, wyboru i mianowania.

Charakterystyczną cechą stosunku pracy jest podporządkowanie pracownika pracodawcy

w toku świadczenia pracy. Pracownik ma obowiązek przestrzegania obowiązującego
w zakładzie porządku pracy i wykonywać polecenia przełoŜonych.

Z tym zagadnieniem łączy się ryzyko osiągnięcia zamierzonych efektów gospodarczych

i finansowych.  Ryzyko  to  ponosi  pracodawca,  natomiast  pracownika  w  zasadzie  ono  nie
obciąŜa.  Złe  wyniki  finansowe  i  poniesienie  przez  zakład  pracy  straty  nie  mogą  się  odbić
ujemnie  na  wynagrodzeniu  pracownia,  skoro  właściwie  spełnił  on  swoje  obowiązki.  Na
pracodawcy ciąŜy teŜ ryzyko strat związanych z przestojem produkcji, awariami w zakładzie
pracy, brakiem surowca, gdyŜ pracownikowi przysługuje zawsze prawo do wynagrodzenia za

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

samą gotowość świadczenia pracy. Skutki wadliwej pracy pracownika w pewnym zakresie
takŜe obciąŜają pracodawcę, bowiem pracownik odpowiada za nie tylko wtedy, gdy moŜna
mu przypisać winę.

Treść stosunku pracy

Treścią stosunku pracy są prawa i obowiązki stron tego stosunku (pracodawcy

i pracownika), które występują w ścisłej korelacji (współzaleŜności), polegającej na tym, iŜ
kaŜdemu prawu odpowiada stosowny obowiązek drugiej strony.

Wzajemne prawa i obowiązki tworzą więzi zobowiązaniowe między stronami. Jest to

jednak  więź  zobowiązaniowa  wynikająca  z  prawa  pracy.  Oznacza  to,  Ŝe  w  omówionym
stosunku nie zawsze występuje tzw. ekwiwalentność (równowaŜność) świadczeń, do których
jedna  ze  stron  jest  zobowiązana,  a  druga    obowiązana.  Na  przykład  prawo  pracownika  do
wynagrodzenia na swój odpowiednik w obowiązku pracodawcy płacenia tego wynagrodzenia,
jednakŜe  świadczenie  to  nie  zawsze  ma  swój ekwiwalent w wykonywanej przez pracownika
pracy.  W  wielu  określonych  sytuacjach  pracownik  zachowuje  bowiem  prawo  do
wynagrodzenia,  chociaŜ  pracy  w  ogólnie  nie  wykonuje  (np.  w  czasie  urlopu
wypoczynkowego).

Struktura praw i obowiązków stron stosunku pracy jest zróŜnicowana. Jedne z nich są

ogólne, jak na przykład obowiązek poszanowania godności i innych dóbr osobistych
pracownika, inne zaś mają charakter szczegółowy, jak np. wydanie pracownikowi świadectwa
pracy.

W obecnym prawie pracy, niektóre prawa i obowiązki stały się samodzielnymi

instytucjami prawa pracy, które naleŜy omówić oddzielnie. Do instytucji takich naleŜą m.in.
miejsce pracy, czas pracy, wynagrodzenie za pracę, urlopy wypoczynkowe itp.

Miejsce pracy powinno być określone w umowie o pracę. Ogólnie pod pojęciem miejsca

pracy  rozumie  się  bądź  stały  punkt  w  znaczeniu  geograficznym,  bądź  pewien  oznaczony
obszar, strefę określoną granicami jednostki organizacyjnej, lub w inny dostatecznie wyraźny
sposób.  Pod  nazwą  „miejsca  pracy”  prawnika  naleŜy  bowiem  rozumieć  powierzchnię
zajmowaną  przez  zakład  pracy  w danej  miejscowości,  gdzie  znajduje  się  stanowisko  pracy
danego  pracownika,  a  jeŜeli  pracownik  ze  względu  na  rodzaj  wykonywanej  pracy  nie  ma
stałego  stanowiska  roboczego  –  tę  jednostkę  przestrzenną  zakładu,  w  której  pracownik  jest
obowiązany zjawiać się periodycznie (codzienne lub w określonych odstępach czasu) w celu
podejmowania przydzielonych zadań i składanie sprawozdań z wykonywania obowiązków.

Czas pracy, zgodnie z art. 128 k.p. to czas, w którym pracownik pozostaje do dyspozycji

pracodawcy  w  zakładzie  lub  innym  miejscu  wyznaczonym  do  wykonywania  pracy.
W ściślejszym ujęciu czasem pracy jest suma godzin w skali doby i tygodnia, w ciągu których
pracownik  wykonuje  pracę  lub  pozostaje  do  dyspozycji  przełoŜonych  w  procesie  pracy.
Pozostawienie do dyspozycji pracodawcy obejmuje zarówno rzeczywiste wykonywanie pracy,
jak  i  pozostawanie  do  dyspozycji  w  ścisłym  tego  słowa  znaczeniu,  to  jest  oczekiwanie  na
wykonywanie pracy.

Składnikiem czasu pracy są równieŜ niektóre przerwy w świadczeniu pracy,

spowodowane okolicznościami zachodzącymi po stronie pracodawcy. Wśród wspomnianych
przerw na uwagę zasługuje przede wszystkim tzw. postój – rozumiany jako wstrzymanie toku
prac wskutek nieprzewidzianych zakłóceń technicznych, organizacyjnych lub innych.

W sposób szczególny został uregulowany w prawie pracy czas dyŜurów, polegających na

pozostawaniu  pracownika  w  oznaczonych  godzinach  w  stałej  gotowości  do  pracy  o  nie
ustalonych  z  góry  rozmiarach  oraz  na  ewentualnym  wykonywaniu  w  tym  czasie  prac,  dla
których dyŜur został  ustanowiony. Czas dyŜuru odbywanego w normalnych godzinach pracy
zalicza  się  do  czasu  pracy  na  ogólnych  zasadach,  a  czas  dyŜuru  pełnionego  poza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wymienionymi godzinami, tylko wtedy, gdy pracownik wykonywał w tym czasie pracę. Za
czas dyŜurów nie podlegających wliczeniu do czasu pracy pracownikowi przysługuje czas
wolny od pracy w wymiarze odpowiadających długości dyŜurów.

Czas podróŜy pracowniczej (słuŜbowej) nie podlega wliczeniu do czasu pracy, poniewaŜ

pracownik nie pozostaje z reguły w dyspozycji pracodawcy, a środek lokomocji nie jest
miejsce wykonywania pracy.

JeŜeli dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej 6 godzin, pracownik ma prawo do

płatnej przerwy w pracy, trwającej 15 minut, którą dolicza się do czasu pracy.

Normalny wymiar czasu pracy nie moŜe przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40

godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, w przyjętym okresie rozliczeniowym nie
przekraczającym 4 miesięcy (art. 129 k.p.). Norma ta, jest górną granicą spełnienia przez
pracownika obowiązku świadczenia pracy wynikającego z umowy o pracę.

Przepisy Kodeksu pracy dotyczące czasu pracy zawierają wiele rozwiązań prawnych

sprzyjających stosowaniu elastycznych form organizacji pracy. Od specyfiki danej pracy,
a takŜe innych czynników zaleŜy, w jakim zakresie rozwiązania te są wykorzystywane.

Wśród tych przepisów art. 135–137 wskazują na trzy sytuacje, w których moŜe być

stosowany system równowaŜny czasu pracy.

RównowaŜny czas pracy jest przekształconym organizacyjnie normalnym czasem pracy,

polegającym na tym, Ŝe w jednych dniach i tygodniach występuje przedłuŜony wymiar czasu
pracy  powyŜej  8  godzin  na  dobę,  w  innych  natomiast  odpowiada  skróceniu  dobowego
wymiaru  czasu  pracy  lub  udzieleniu  dni  wolnych  od  pracy,  tak  aby  w  przyjętym  okresie
rozliczeniowym  czas  pracy  nie  przekraczał  8  godzin  na  dobę  i  przeciętnie  40  godzin
tygodniowo.  RównowaŜny  czas  pracy  ma  na  celu  dostosowanie  pracy  pracowników  do
specyficznej organizacji pracy. Ustawodawca uznał, Ŝe takŜe specyficzne warunki pracy mają
pracownicy  zatrudnieni  przy  pilnowaniu  mienia  lub  ochronie  osób.  W  stosunku  do  tych
pracowników  art.  137  dopuszcza  stosowanie  równowaŜonego  czasu  pracy,  „w  którym  jest
dopuszczalne  przedłuŜenie  dobowej  wymiaru  czasu  pracy  do  24  godzin  w  okresie
rozliczeniowym nieprzekraczającym 1 miesiąca”.

W szczególnie uzasadnionych przypadkach okres rozliczeniowy moŜe być przedłuŜony,

nie więcej jednak niŜ do 3 miesięcy.

W równowaŜnym systemie czasu pracy, pracownikowi przysługuje, bezpośrednio po

kaŜdym okresie wykonywania pracy, odpoczynek odpowiadający co najwyŜej liczbie
przepracowanych godzin.

Wynagrodzenie za pracę jest świadczeniem pracodawcy, dokonywanym co pewien czas

(okresowo) na rzecz pracownika zasadniczo tytułem ekwiwalentu za świadczoną pracę.

W skład wynagrodzenia za pracę wchodzą wyjątkowo takŜe świadczenia za czas

niewykonywania pracy.

Przedmiotem wynagrodzenia za pracę jest w zasadzie praca wykonana, przez którą naleŜy

rozumieć czynności w okresie poprzedzającym płacenie wynagrodzenia. Przesłanką prawa do
wynagrodzenia za pracę wykonywaną jest teŜ z reguły świadczenie pracy w przeszłości
niezaleŜnie od jej rozmiaru.

Przedmiotem wynagrodzenia za pracę jest praca wykonywana niewadliwie lub nawet

wadliwie, ale z przyczyn przez pracownika nie zawinionych. Kodeks pracy przewiduje
natomiast, Ŝe za wadliwe wykonanie z winy pracownika produktów lub usług wynagrodzenie
nie przysługuje, a jeŜeli wskutek wadliwie wykonanej pracy z winy pracownika nastąpiło
obniŜenie jakości produktu lub usługi, wynagrodzenia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu.

Ustalenie warunków wynagrodzenia za pracę następuje zasadniczo w umowie o pracę

bądź w porozumieniu towarzyszącym innym aktom kreującym stosunek pracy (akt powołania,
wyboru, mianowania). Strony określają wynagrodzenie odpowiadające rodzajowi pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Określenie warunków, jakim muszą odpowiadać umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia,
występuje przede wszystkim w układach zbiorowych pracy (niekiedy w regulaminach
wynagradzania).

Urlop wypoczynkowy jest coroczną, nieprzerwaną i płatną przerwę w wykonywaniu

pracy, przysługujący ogółowi pracowników wymiarze, uzaleŜnionym od okresów
zatrudnienia, do którego dolicza się okresy nauki w szkołach ponadgimnazjalnych.

Udzielenie urlopów w polskim prawie opiera się na pięciu podstawowych zasadach:

powszechności, równości, odpłatności, prawa do urlopu w naturze i prawa do urlopu
nieprzerwanego.

Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego następuje z chwilą spełnienia określonych

przesłanek. Obecnie jednym warunkiem decydującym o uzyskaniu prawa do urlopu jest
uprzednie przepracowanie przez pracownika określonego czasu.

Wymiar urlopu wynosi:

20 dni – jeŜeli pracownik jest zatrudniony krócej niŜ 10 lat,

26 dni – jeŜeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.
Wymiar urlopu dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala

się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika.

Niektórym grupom pracowników przysługuje zwiększony urlop. Do grup tych naleŜą

m.in. nauczyciele, pracownicy naukowi i naukowo-dydaktyczni i dydaktyczni szkół wyŜszych,
pracownicy naukowi i badawczo-techniczni zatrudnieni w jednostkach badawczo-
-rozwojowych, sędziowie, prokuratorzy, prawnicy młodociani itp.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest podstawowe źródło prawa pracy?

Co rozumiesz pod pojęciem „stosunek pracy”?

Co charakteryzuje stosunek pracy?

Na czym polega zobowiązaniowy charakter stosunku pracy?

Jak określa się miejsce pracy pracownika?

W jaki sposób ustala się wynagrodzenie za pracę?

Jaki jest podstawowy czas pracy pracownika?

Kiedy pracownikowi przysługuje urlop wypoczynkowy?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wynagrodzenie miesięczne pracownika składa się z:

–

płacy zasadniczej w wysokości 2000 zł,

–

premii regulaminowej w wysokości 30% płacy zasadniczej.
Na podstawie działu III k.p. wylicz wynagrodzenie pracownika za czas niezawinionego

przez niego postoju trwającego dwa dni (w czasie postoju pracownikowi nie powierzono innej
pracy).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Kodeksie pracy przepisów dotyczących postoju niezawinionego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeanalizować treść tych przepisów,

określić wynagrodzenie pracownika.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów działu VII k.p. wylicz wymiar urlopu pracownika, który podjął

pracę po raz pierwszy w Ŝyciu, po przepracowaniu przez niego 2-ch miesięcy pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Kodeksie pracy przepisów dotyczących postoju niezawinionego,

przeanalizować treść tych przepisów,

określić wymiar urlopu pracownika po przepracowaniu 2-ch miesięcy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks pracy,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać podstawowe źródło prawa pracy?

zdefiniować pojęcie „stosunek pracy”?

wskazać cechy charakterystyczne stosunku pracy?

określić, na czym polega zobowiązaniowy charakter stosunku pracy?

określić, na czym polega ryzyko pracodawcy?

określić w jaki sposób ustala się wynagrodzenie za pracę?

wskazać, jak określa się miejsce pracy pracownika ?

określić, kiedy pracownikowi przysługuje urlop wypoczynkowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Główne przepisy w zakresie zawierania i rozwiązywania

umów o pracę

4.8.1. Materiał nauczania

Podstawową formą nawiązywania stosunku pracy jest umowa o pracę, Dotyczące umowy

o pracę przepisy stosowane są w dość szerokim zakresie takŜe do stosunków pracy
wynikających z mianowania (nominacji) wyboru i innych źródeł.

Kodeks pracy wyróŜnia cztery podstawowe odmiany umów o pracę:

na okres próby,

na czas określony,

na czas wykonywania określonej pracy,

na czas nieokreślony.
Umowy wymienione w pkt. 1–3 są umowami terminowymi. Odmianą umowy na czas

określony jest umowa na zastępstwo (art. 25 § 1 k.p.).

W praktyce umowy o pracę zawierane są najczęściej na czas nieokreślony. Umowa na

czas określony i na czas wykonywania określonej pracy stosowana jest stosunkowo szeroko
w niektórych gałęziach gospodarki, na przykład przy pracach sezonowych w rolnictwie, przy
budowie dróg itp.

KaŜda z umów wymienionych w pkt. 2–4 moŜe być poprzedzona umową o pracę na okres

próby. Okres próby nie moŜe być dłuŜszy niŜ trzy miesiące.

Zawarcie umowy określonego rodzaju zaleŜy w zasadzie od woli stron, które powinny

określić  w  umowie  jej  rodzaj.  Nie  dotyczy  to  jedynie  następujących  po  sobie  umów  na  czas
określony,  które  moŜna  zawrzeć  tylko  dwukrotnie.  Zawarcie  takiej  umowy  po  raz  trzeci  jest
równoznaczne  w  skutkach  z  zawarciem  umowy  na  czas  nieokreślony,  jeŜeli  przerwa  po
rozwiązaniu poprzedniej umowy nie przekroczyła miesiąca.

O rodzaju umowy o pracę nie decyduje tylko jej nazwa. Istotna teŜ jest treść umowy,

wskazująca na zamiar nawiązania stosunku pracy na czas z góry nie określony itd.

JeŜeli z umowy nie wynika, Ŝe została zawarta umowa terminowa, naleŜy przyjąć, iŜ jest

to umowa na czas nieokreślony.

Art. 29 § 1 k.p. przewiduje, Ŝe umowa o pracę powinna określać strony umowy, rodzaj

umowy, datę jej zawarcia oraz warunki umowy, a w szczególności:

–

rodzaj pracy i miejsce jej wykonywania oraz termin jej rozpoczęcia,

–

wynagrodzenie odpowiadające rodzajowi pracy.
Strony powinny określić, jakiego rodzaju umowa, spośród przewidzianych Kodeksem

pracy, zostaje zawarta.

Rodzaj pracy moŜe być natomiast określony poprzez podanie nazwy stanowiska, funkcji

lub oznaczenia zespołu czynności, które będzie wykonywać pracownik. MoŜe on być
uzupełniony dodatkowym szczegółowym wyliczeniem obowiązków pracownika, noszącym
nazwę „zakres czynności”. Muszą się one jednak mieścić w rodzaju umówionej pracy.

Miejsce pracy jest nowym składnikiem stosunku pracy. Nie moŜe być on zastąpiony

jednostronnym wyznaczeniem przez pracodawcę miejsca wykonywania pracy (art. 22 k.p.).

Ustalenie terminu rozpoczęcia pracy oznacza zarazem ustalenie terminu nawiązania

stosunku pracy. W razie braku takiego ustalenia w umowie stosunek pracy nawiązuje się
z dniem jej zawarcia, a jeŜeli i to nie zostało ustalone – z chwilą dopuszczenia pracownika do
pracy. Od tej chwili obie strony stosunku pracy korzystają ze swoich praw i są związane
swoimi obowiązkami.

Prawo dopuszcza równieŜ, czasem nawet nakazuje, zamieszczenie w umowie szeregu innych

postanowień. W szczególności w umowie o pracę mogą być zawarte takie postanowienia, jak
moŜliwość wypowiedzenia umowy zawartej na czas określony, dłuŜszy niŜ 6 miesięcy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(art. 33 k.p.) czy dłuŜszy (o jeden szczebel) okres wypowiedzenia umowy o pracę z pracownikiem
zatrudnionym na stanowisku związanym z odpowiedzialnością materialną (art. 36 § 5).

Strony mogą równieŜ w umowie przewidzieć odpowiedzialność materialną pracownika

za  powierzone  mienie.  W  umowie  moŜe  być  równieŜ  określony  czas  pracy,  co  dotyczy
zwłaszcza  sytuacji,  w  której  pracownik  zostaje  zatrudniony  na  część  etatu.  Wśród
postanowień  umowy  moŜe  się  znaleźć  zakaz  konkurencji.  W  szczególności,  zgodnie  z  art.
101

, pracownik nie moŜe bez zgody pracodawcy, w zakresie objętym umową, prowadzić

konkurencyjnej wobec niego działalności ani teŜ świadczyć pracy na rzecz podmiotu
prowadzącego taką działalność, niezaleŜnie od podstawy prawnej takiej pracy.

Z drugiej strony, w umowie moŜna przewidzieć dodatkowe uprawnienia dla pracownika,

w  szczególności  prawo  do  dodatkowych  składników  wynagrodzenia  uzaleŜnionych  od  efektów
działalności  pracownika,  lub  prawo  do  dodatkowych  świadczeń,  jak  np.:  dodatek  urlopowy,
gratyfikacja  za  przeprowadzenie  określonej  liczby  lat,  prawo  do  korzystania  ze  słuŜbowego
samochodu itd.

Kodeks pracy postanawia, Ŝe umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie. Brak jest

natomiast przepisu określającego skutki zaniechania tej formy czynności prawnej. Jedyną
sankcją wchodzącą w grę w przypadku, gdy umowa o pracę nie została zawarta na piśmie, jest
obowiązek pracodawcy potwierdzenia pracownikowi, najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy
przez pracownika, ustalenie co do rodzaju umowy oraz jej warunków.

Niewykonanie tego obowiązku moŜe narazić pracodawcę na konsekwencje w postaci

kary grzywny (art. 281 § 2 k.p.).

W ciągu 7 dni od dnia zawarcia umowy o pracę, pracodawca informuje pracownika na

piśmie,  o  obowiązującej  dobowej  i  tygodniowej  normie  czasu  pracy,  częstotliwości  wypłaty
wynagrodzenia  za  pracę,  urlopie  wypoczynkowym  oraz  długości  wypowiedzenia  umowy,
a jeŜeli  pracodawca  nie  ma  obowiązku  ustalenia  regulaminu  pracy  –  dodatkowo  o  porze
nocnej,  miejscu,  terminie  i  czasie  wypłaty  wynagrodzenia  oraz  przyjętym  sposobie
potwierdzania  przez  pracowników  przybycia  i  obecności  o  pracy  oraz  usprawiedliwienia
nieobecności w pracy (art. 29 § 3 l.p.).

Przed zawarciem umowy o pracę pracodawca ma prawo Ŝądać od osoby ubiegającej się

o zatrudnienie podania danych osobowych obejmujących:

–

imię i nazwisko,

–

imiona rodziców,

–

datę urodzenia,

–

miejsce zamieszkania (adres do korespondencji),

–

wykształcenie,

–

przebieg dotychczasowego zatrudnienia (art. 22

§ 1).

NiezaleŜnie od powyŜszych danych, w okolicznościach określonych w Kodeksie pracy,

pracodawca ma prawo Ŝądać:

–

innych danych osobowych pracownika, a takŜe imiona i nazwiska oraz daty urodzenia dzieci,

–

numer PESEL (art. 22

§ 2 k.p.).

Przed rozpoczęciem pracy pracownik musi być więc skierowany na badania lekarskie.

Skierowanie na badanie wystawia pracodawca, określając w nim m.in. rodzaj wykonywanej
pracy, stanowisko oraz czy występują warunki szkodliwe dla zdrowia.

Ponadto pracodawca musi przeszkolić pracownika w zakresie przepisów bhp

i przeciwpoŜarowych oraz przeprowadzić instruktaŜ na stanowisku pracy. W zaleŜności od
charakteru pracy instruktaŜ ten będzie mniej lub bardziej szczegółowy.

Na pracodawcy ciąŜy obowiązek poinformowania pracownika o ryzyku zawodowym,

jakie wiąŜe się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagroŜeniami. Musi mieć
takŜe określony zakres prac wzbronionych kobietom w ciąŜy i młodocianym.

Pracodawca powinien tak zorganizować pracę, aby odpowiednio wykorzystać moŜliwości

i potencjał pracowników.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nowy pracownik powinien być zapoznany z zakresem czynności, jakie ma wykonywać.

Trzeba podkreślić, Ŝe pracodawca nie ma obowiązku podawania na piśmie zakresu
obowiązków pracownika.

Rozwiązanie umowy o pracę

Umowa o pracę ulega rozwiązaniu o następujących przypadkach:

na mocy porozumienia stron,

przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (rozwiązanie
umowy o pracę za wypowiedzeniem),

przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (rozwiązanie
umowy o pracę bez wypowiedzenia),

z upływem czasu, na który była zawarta,

z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była zawarta (art. 30 § 1 k.p.).

Umowa o pracę na okres próby rozwiązuje się z upływem tego okresu, a przed jego

upływem moŜe być rozwiązana za wypowiedzeniem (art. 30 § 2 k.p.).

Rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron

KaŜda umowa, niezaleŜnie od jej rodzaju, moŜe być rozwiązana w trybie porozumienia

stron. Z inicjatywą rozwiązania moŜe wystąpić zarówno pracownik, jak i pracodawca.
Rozwiązanie umowy o pracę w tym trybie zaleŜy od zgodnej woli pracodawcy i pracownika.

Wypowiedzenie umowy o pracę

Wypowiedzenie jest to oświadczenie woli jednej ze stron stosunku pracy, majce na celu

rozwiązanie stosunku pracy, po upływie pewnego czasu, zwanego okresem wypowiedzenia.

Jest to czynność prawna jednostronna, co powoduje, Ŝe brak zgody drugiej strony nie ma

znaczenia prawnego. UwaŜa się je za dokonane takŜe wówczas, gdy druga strona odmawia
„przyjęcia go do wiadomości”.

Okres wypowiedzenia jest to okres czasu, po którym następuje skutek wypowiedzenia,

a więc jest to czas, jaki musi upłynąć od złoŜenia oświadczenia woli o wypowiedzenie do
rozwiązania umowy w następstwie złoŜonego wypowiedzenia.

Termin wypowiedzenia jest to zastrzeŜony przez ustawodawcę dzień (data), w którym

winien się kończyć okres wypowiedzenia. Okres wypowiedzenia umowy o pracę, obejmujący
tydzień lub miesiąc albo ich wielokrotność – kończy się odpowiednio w sobotę lub
w ostatnim dniu miesiąca (art. 30 § 2

k.p.).

Oświadczenie kaŜdej ze stron o wypowiedzeniu umowy o pracę winno być złoŜone

w formie  pisemnej.  W  piśmie  pracodawcy  wypowiadającym  umowę  o  pracę  na  czas
nieokreślony  powinna  być  wskazana  przyczyna  uzasadniająca  wypowiedzenie.  Pismo
o wypowiedzeniu  powinno  zawierać  pouczenie  o  przysługującym  pracownikowi  prawie
odwołania się od tego wypowiedzenia do sądu.

W okresie wypowiedzenia pracownik zachowuje wszystkie uprawnienia, a ponadto

w okresie co najmniej dwutygodniowego wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę
pracownikowi przysługuje zwolnienie na poszukiwanie pracy, z zachowaniem prawa do
wynagrodzenia (art. 37 § 1 k.p.).

Długość okresu wypowiedzenia zaleŜy od rodzaju umowy, a przy umowie na czas nie

określony – od staŜu pracy u danego pracodawcy. Wynosi on przy wypowiedzeniu:

umowy na okres próby:
a)

3 dni robocze, jeŜeli okres próby nie przekracza dwóch tygodni,

1 tydzień, gdy okres próby jest dłuŜszy niŜ 2 tygodnie,

2 tygodnie, gdy okres próby wynosi 3 miesiące.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

umowy na czas określony i na czas wykonywania określonej pracy – 2 tygodnie
(w przypadkach określonych w prawie pracy),

umowy na czas nieokreślony:
a)

2 tygodnie, jeŜeli pracownik był zatrudniony krócej niŜ 6 miesięcy,

1 miesiąc, jeŜeli pracownik był zatrudniony co najmniej 6 miesięcy,

3 miesiące, jeŜeli pracownik był zatrudniony co najmniej 3 lata.

Pracodawca nie moŜe wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie

więcej niŜ 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeŜeli okres zatrudnienia umoŜliwia mu
uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku (art. 39 k.p.).

Zakład pracy moŜe wypowiedzieć umowę, o pracę zawartą na czas nieokreślony tylko

z uzasadnionych powodów. O zmianie wypowiedzenia z podaniem przyczyn powinien uprzednio
poinformować na piśmie związek zawodowy, który moŜe zgłosić zastrzeŜenie. ZastrzeŜenie to nie
wiąŜe pracodawcy, który po ich rozpatrzeniu podejmuje decyzję w sprawie wypowiedzenia.

Pracownik moŜe wnieść odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę do sądu. W razie

ustalenia,  Ŝe  wypowiedzenie  umowy  o  pracę  zawartej  na  czas  nieokreślony  jest
nieuzasadnione,  sąd  orzeka  bezskuteczność  wypowiedzenia,  a  jeŜeli  umowa  o  pracy  uległa
juŜ  rozwiązaniu,  sąd  orzeka  przywrócenie  pracownika  do  pracy  na  poprzednich  warunkach
lub zarządza odszkodowanie.

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia

Pracodawca moŜe rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia tylko w przypadkach

wyraźnie wyliczonych w ustawie (art. 52 i 53 k.p.), zarówno zawinionych, jak
i niezawinionych przez pracownika.

Do przypadków zawinionych przez pracownika naleŜy:

cięŜkie naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych (na
przykład zakłócenie spokoju i porządku w miejscu pracy, stawienie się do pracy w stanie
nietrzeźwym lub picie alkoholu w czasie pracy),

popełnienie przez pracownika przestępstwa, które uniemoŜliwia dalsze zatrudnianie go na
zajmowanym stanowisku, jeŜeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone
prawomocnym wyrokiem,

zawiniona przez pracownika utrata uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na
zajmowanym stanowisku (np. prawa jazdy, uprawnień lekarskich).

Zwolnienie pracownika z wymienionych przyczyn moŜe nastąpić tylko w ciągu miesiąca

od chwili, w której zakład pracy się o nich dowiedział.

Ponadto zakład pracy moŜe rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia w razie

trwającej przez dłuŜszy czas usprawiedliwionej nieobecności pracownika, a więc z przyczyn
nie zawinionych przez pracownika, a mianowicie:
1)

po upływie trzech miesięcy, jeŜeli nieobecność spowodowana jest chorobą, a pracownik
był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niŜ sześć miesięcy,

po upływie okresu pobierania w czasie choroby łącznie wynagrodzenia i zasiłku
chorobowego, jeŜeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej sześć
miesięcy, a takŜe gdy niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem przy pracy
albo chorobą zawodową – niezaleŜnie od czasu zatrudnienia,

po upływie okresu pobierania zasiłku z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem lub
odosobnienia ze względu na chorobę zakaźną (kwarantanna),

po upływie miesiąca, jeŜeli usprawiedliwiona nieobecność pracownika spowodowana jest
innymi przyczynami.

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z przyczyn nie zawinionych przez

pracownika nie moŜe nastąpić po ustaniu przyczyny nieobecności i powrocie pracownika do pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

O zamiarze zwolnienia pracownika bez wypowiedzenia pracodawca informuje zakładową

organizację związkową, wskazując przyczynę uzasadniającą zwolnienie.

Pracownikowi zwolnionemu bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów przysługuje

prawo zwrócenia się do sądu z Ŝądaniem przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach
lub odszkodowania.

Pracownik przywrócony do pracy ma prawo do wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy,  nie  więcej  jednak  niŜ  za  trzy  miesiące  i  nie  mniej  niŜ  za  miesiąc.  Pracownica
zwolniona w okresie ciąŜy lub urlopu macierzyńskiego oraz pracownik podlegający ochronie,
mają  prawo  do  wynagrodzenia  za  cały  czas  pozostawania  bez  pracy.  JeŜeli  pracownik
zwolniony  bez  uzasadnienia  nie  domaga  się  przywrócenia  do  pracy,  lecz  odszkodowania,
przysługuje mu kwota odpowiadająca wysokości wynagrodzenia za czas wypowiedzenia.

Wygaśnięcie umowy o pracę

Poza rozwiązaniem umowy o pracę, o którym była mowa wyŜej, umowa o pracę moŜe

w kilku przypadkach wygasnąć.

Umowa o pracę wygasa w razie śmierci pracownika. RównieŜ śmierć pracodawcy

w zasadzie

powoduje

wygaśnięcie

umowy.

Pracownikowi

przysługuje

wówczas

odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Umowa o pracę nie
gaśnie jednak w razie przejęcia pracownika przez nowego pracodawcę.

Umowa o pracę wygasa takŜe po upływie trzech miesięcy od chwili tymczasowego

aresztowania pracownika. Jeśli postępowanie karne przeciwko pracownikowi zostanie
umorzone lub zapadnie wyrok uniewinniający, pracodawca ma obowiązek przyjąć na powrót
pracownika, o ile zgłosi się do pracy w ciągu siedmiu dni od uprawomocnienia się orzeczenia.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są rodzaje umów o pracę?

Czym charakteryzuje się umowa na czas próby?

Jakie elementy zawiera umowa o pracę?

Jaka jest forma umowy o pracę?

Jakich informacji moŜe domagać się pracodawca od kandydata do pracy?

Jakie są warunki dopuszczenia pracownika do pracy?

Czym róŜnią się uprawnienia pracownika wykonującego pracę w ramach umowy o pracę
od uprawnień osoby wykonującej pracę w ramach umowy cywilnoprawnej?

Jakie mogą być przyczyny rozwiązania umowy o pracę?

Od czego zaleŜy długość okresu wypowiedzenia?

10.

W jakich przypadkach pracodawca moŜe rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia?

11.

Jakie uprawnienia przysługują pracownikowi, z którym rozwiązano umowę o pracę
z naruszeniem przepisów prawnych?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów Kodeksu pracy o zawieraniu umów o pracę, sporządź projekt

umowy o pracę z pracownikiem zatrudnionym na czas nieokreślony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie pracy przepisy dotyczące zawierania umów o pracę,

przeanalizować treść tych przepisów,

sporządzić projekt umowy o pracę na czas nieokreślony,

przedstawić projekt umowy do oceny.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów Kodeksu pracy i rozwiązaniu umowy o pracę sporządź projekt

wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony z pracownikiem zatrudnionym
u pracodawcy przez 2 lata.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie pracy przepisy dotyczące rozwiązania umów o pracę,

przeanalizować treść tych przepisów,

sporządzić projekt wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony,

przedstawić projekt wypowiedzenia do oceny.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy.

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rodzaje umów o pracę?

scharakteryzować umowę na czas próby?

wskazać elementy umowy o pracę?

określić, jakich informacji moŜe domagać się pracodawca od
kandydata do pracy?

określić, jaką formę ma umowa o pracę?

wskazać przyczyny rozwiązania umowy o pracę?

określić, od czego zaleŜy długość okresu wypowiedzenia?

wskazać przypadki, w których pracodawca moŜe rozwiązać umowę
bez wypowiedzenia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Obowiązki pracodawcy i pracownika

4.9.1. Materiał nauczania

Prawa i obowiązki stron w stosunku pracy są unormowane w Kodeksie pracy i w licznych

przepisach szczególnych.

Obowiązki pracodawcy

Z punktu widzenia treści w stosunku pracy, najistotniejsze są dwa obowiązki pracodawcy

wobec pracownika, przewidziane w art. 22 k.p.
1.

obowiązek zatrudnienia pracownika. Treścią tego obowiązku jest udostępnienie
pracownikowi stanowiska pracy w zakładzie, odpowiedniego ze względu na rodzaj pracy,
jaką pracownik obowiązany jest świadczyć,

obowiązek wypłacenia pracownikowi wynagrodzenia za pracę. Z obowiązku tego wynika,
Ŝ

e korzystanie z pracy nieodpłatnej jest zabronione, a odmienne postanowienia umowne

są niewaŜne i ulegają zastąpieniu przez odpowiednie przepisy płacowe.
Osobno naleŜy wymienić obowiązki pracodawcy określone w rozdziale II działu

pierwszego k.p. zatytułowanym „Podstawowe zasady prawa pracy”.

Obowiązki te, to:

obowiązek poszanowania godności i innych dóbr osobistych pracownika (art. 11

Z obowiązku tego wynika, iŜ pomimo tego, Ŝe pracownik zobowiązuje się świadczyć
pracę podporządkowaną na rzecz pracodawcy, jego dobra osobiste nie mogą doznawać
uszczerbku ze strony pracodawcy. Obowiązek ten wyznacza granice wydawania poleceń,
oceniania pracowników, stosowania kar porządkowych itp.,

obowiązek równego traktowania pracowników (art. 11

) dotyczy przyznawania takich

samych praw z tytułu wykonywania takich samych obowiązków. Obowiązek ten jest
uzupełniony obowiązkiem stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny
pracowników oraz wyników ich pracy (art. 94 pkt 9 k.p.),

obowiązek zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
(art. 15) stanowi istotne uzupełnienie ogólniejszego obowiązku zatrudnienia pracownika
na stanowisku odpowiednim ze względu na umówiony rodzaj pracy,

obowiązek  zaspokajania,  stosownie  do  moŜliwości  i  warunków  bytowych,  socjalnych
i kulturalnych  potrzeb  pracowników  (art. 16). Tak ogólnie sformułowany obowiązek nie
tworzy po stronie pracownika roszczenia o wypełnienie go. Konkretyzacja obowiązku ma
miejsce  w  przepisach  szczególnych,  jak  równieŜ  w  przepisach  układów  zbiorowych
pracy,

obowiązek  ułatwiania  pracownikom  podnoszenia  kwalifikacji  zawodowych,  jest
obowiązkiem  zarówno  wobec  załogi,  jak  i  poszczególnych  pracowników.  Podobnie  jak
obowiązek wymieniony w pkt. 4 winien być skonkretyzowany np. w układzie zbiorowym
pracy.  Pierwszy  aspekt  tego  obowiązku  polega  na  obowiązku  organizowania
i finansowaniu róŜnych form szkolenia i dokształcania zbiorowego.
Katalog obowiązków pracodawcy zawiera art. 94 k.p. Obowiązki te związane są głównie

z organizacją pracy. Na katalog ten składają się następujące obowiązki:
1.

zaznajomienia pracowników podejmujących pracę z zakresem ich obowiązków i sposobu
wykonywania pracy na wyznaczonym stanowisku,

naleŜytego organizowania pracy – w sposób zapewniający pełne wykorzystanie czasu
pracy, jak równieŜ osiąganie przez pracowników, przy wykorzystaniu ich uzdolnień
i kwalifikacji, wysokiej wydajności i naleŜytej jakości pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

prowadzenia dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt
osobowych pracowników,

adaptacji pracowników podejmujących zatrudnienie po zakończeniu szkoły,

wpływanie na kształtowanie w zakładzie pracy zasad współŜycia społecznego.
WyŜej wymienione obowiązki pracodawcy tworzą gwarancję właściwego ustalania

uprawnień pracowniczych.

Obowiązki pracowników

Obowiązki pracownika moŜna podzielić na kilka grup.
Do podstawowych obowiązków pracownika naleŜy obowiązek wykonywania pracy

określonego rodzaju. Obowiązek ten winien być spełniony sumiennie i starannie. Sumienność
oznacza  wykonywanie  pracy  w  sposób  moŜliwie  najlepszy  według  intencji  pracownika,
staranność  natomiast  charakteryzuje  się  dbałością  o  dokładność  pracy,  do  której  jest
obowiązany.  Do  podstawowych  obowiązków  pracownika  naleŜy  równieŜ  przestrzeganie
ustalonego  czasu  pracy.  Na  obowiązek  ten  składają  się  dwa  elementy:  punktualne  stawianie
się do pracy i stosowanie się do obowiązującego w zakładzie rozkładu czasu pracy.

Drugą grupę obowiązków pracowniczych stanowią obowiązki porządkowe.
Do kategorii tej naleŜą:

–

przestrzeganie ustalonego w zakładzie pracy porządku, czyli stosowanie się do reguł
organizacyjnych zapewniających ład w zakładzie pracy, niezakłócony tok czynności oraz
naleŜyty wygląd pomieszczeń i stanowisk pracy,

–

przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy,

–

przestrzeganie przepisów przeciwpoŜarowych,

–

przestrzeganie w zakładzie pracy zasad współŜycia społecznego. Zasady te obejmują
m.in. solidarność, pomoc wzajemną i Ŝyczliwość oraz kulturę zachowania w kontaktach
osobistych.
Trzecia grupa obowiązków to obowiązki związane z dbałością o dobro pracodawcy.
Realizacja tego obowiązku polega na:

–

naleŜytym wykonywaniu przez pracownika obowiązków wynikających z umowy o pracę,

–

przedsięwzięcie  starań  nie  wchodzących  w  zakres  obowiązków  umownych  lecz
koniecznych  do  odwrócenia  groŜących  pracodawcy  szkody  bądź  do  zmniejszenia  jej
rozmiarów albo do usunięcia skutków szkody, która juŜ powstała.
Szczególnym  przejawem  dbałości  o  dobro  pracodawcy  jest  obowiązek  ochrony  mienia

zakładu pracy. Obejmuje on:
1.

składniki majątkowe powierzone pracownikowi z obowiązkiem wyliczenia się (towary,
gotówka),

mienie uŜywane przez pracownika w toku świadczenia pracy (surowce, maszyny),

pozostające w zasięgu działań pracownika inne przedmioty majątkowe.
Z obowiązkiem dbałości o dobro pracodawcy pozostaje obowiązek przestrzegania

tajemnicy. Obowiązek ten obejmuje:
1.

informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę oraz,

tajemnicę określoną w odrębnych przepisach.
Kodeks pracy przewiduje, Ŝe pracownik obowiązany jest stosować się do poleceń

przełoŜonych,  które  dotyczą  pracy.  Obowiązek  ten  spełnia  funkcję  instrumentalną
w stosunku  do  innych  obowiązków  pracowniczych.  Moc  obowiązującą  mają  dla  pracownika
w  zasadzie  tylko  polecenia,  które  są  zgodne  z  prawem  i  moŜliwe  do  wykonania.  Polecenia
bezprawne naleŜy uznać za niewaŜne w tym znaczeniu, Ŝe nie wywołują one skutku prawnego
w postaci powstania obowiązku określonego zachowania się.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie obowiązki pracodawcy wynikają z Kodeksu pracy?

Na czym polega obowiązek poszanowania godności osobistej pracownika?

Co wynika z obowiązku równego traktowania pracowników?

Jakie obowiązki związane są z organizacją pracy nakłada na pracodawcę Kodeks pracy?

Jakie obowiązki pracownika są zaliczone do obowiązków porządkowych?

Na czym polega obowiązek dbania o dobro pracodawcy?

Jak daleko sięga obowiązek stosowania się do poleceń przełoŜonego?

Na czym polega obowiązek przestrzegania ustalonego czasu pracy?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się ze strukturą Kodeksu pracy i odpowiednimi przepisami, określ

konsekwencje za naruszenie obowiązków pracowniczych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przepisów Kodeksu pracy,

wyszukać odpowiednie przepisy dotyczące naruszania obowiązków pracowniczych,

określić konsekwencje za naruszenie obowiązków pracowniczych,

przedstawić konsekwencje za naruszenie obowiązków pracowniczych na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wybrane akty prawne,

−

Kodeks pracy,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie działu XIII k.p. określ rodzaje wykroczeń pracodawcy przeciwko prawom

pracownika.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przepisów działu XIII k.p,

określić rodzaje wykroczeń pracodawcy przeciwko prawom pracownika,

scharakteryzować rodzaje wykroczeń pracodawcy przeciwko prawom pracownika na
forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić obowiązki pracodawcy?

scharakteryzować obowiązek poszanowania godności osobistej
pracownika?

określić, co wynika z obowiązku równego traktowania pracowników?

określić, jakie obowiązki związane z organizacją pracy nakłada na
pracodawcę Kodeks pracy?

określić, na czym polega obowiązek dbania o dobro pracodawcy?

scharakteryzować obowiązki porządkowe pracownika?

określić, na czym polega obowiązek przestrzegania ustalonego czasu
pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Odpowiedzialność materialna pracownika

4.10.1. Materiał nauczania

Przepisy o odpowiedzialności materialnej pracowników zawarte są przede wszystkim

w Kodeksie  pracy  (art.  114–127).  Przepisy  te  regulują  odpowiedzialność  ogólną  oraz
szczególny  rodzaj  odpowiedzialności  –  za  mienie  powierzone  pracownikowi  z  obowiązkiem
zwrotu  lub  wyliczenia  się.  Odpowiedzialność  materialną  za  mienie  powierzone  oprócz
przepisów  Kodeksu  pracy  regulują  ponadto  przepisy  dwóch  rozporządzeń  z  10  października
1975 r. oraz z 4 października 1974 r.
Odpowiedzialność na zasadach ogólnych

Odpowiedzialność

materialna

pracowników

zasadach

ogólnych

jest

odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody wyrządzone pracodawcy przez pracownika
wskutek zawinionego naruszenia obowiązków pracowniczych.

Przesłankami odpowiedzialności materialnej są:

–

szkoda, czyli uszczerbek w mieniu pracodawcy spowodowany zachowaniem pracownika
(działaniem lub zaniechaniem),

–

bezprawność, która oznacza niewykonywanie lub nienaleŜyte wykonanie obowiązków
pracowniczych,

–

związek przyczynowy między działaniem pracownika (bezprawnym i zawinionym)
a szkodą,

–

wina pracownika.
Brak którejkolwiek z powyŜszych przesłanek uniemoŜliwia pociągnięcie pracownika do

odpowiedzialności.

Jak widać przesłanki odpowiedzialności pracownika są analogiczne do przesłanek

określonych w prawie cywilnym.

Pracownik odpowiada za szkodę tylko w sytuacjach, gdy zostanie mu udowodniona wina.

JeŜeli wina nie zostanie udowodniona, pracownik nie ma obowiązku naprawienia szkody.

Szkoda moŜe być wyrządzona z winy umyślnej lub nieumyślnej. Wina umyślna

występuje w dwóch odmianach: zamiaru bezpośredniego i zamiaru ewentualnego.

Pracownik wyrządza szkodę z zamiarem bezpośrednim, jeŜeli jednocześnie:

–

umyślnie nie wykonuje lub nienaleŜycie wykonuje swoje obowiązki,

–

powyŜszym zachowaniem pracownik chce wyrządzić szkodę (szkoda jest celem jego
zachowania).
Pracownik działa z zamiarem ewentualnym, jeŜeli jednocześnie:

–

umyślnie nie wykonuje lub nienaleŜycie wykonuje swoje obowiązki,

–

przewiduje, Ŝe powyŜsze zachowanie spowoduje szkodę i godzi się na to.
Odpowiedzialność przy obydwu odmianach winy jest taka sam.
Pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność

materialną pracownika (winę) oraz wysokość powstałej szkody.

Podstawowym sposobem naprawienia szkody jest zapłata przez pracownika

odszkodowania pienięŜnego.

JeŜeli pracownik wyrządził szkodę z winy umyślnej, jest obowiązany do jej naprawienie

w pełnej  wysokości.  Oznacza  to  odpowiedzialność  za  stratę  rzeczywistą  oraz  za  utracone
korzyści  (zysku),  które  by  osiągnął  pracodawca,  gdyby  szkoda  nie  została  wyrządzona.
Natomiast  w przypadku  szkody  powstałej  z  winy  nieumyślnej,  pracownik  ponosi
odpowiedzialność  tylko  za  stratę  rzeczywistą.  W  tym  przypadku  odszkodowanie  nie  moŜe
przewyŜszać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpowiedzialność za mienie powierzone

Odpowiedzialność za mienie powierzone jest uregulowana inaczej niŜ odpowiedzialność za

wyrządzone szkody na zasadach ogólnych. Podstawowa róŜnica polega na tym, Ŝe Kodeks pracy
w tym przypadku ustanowił zasadę faktycznego domniemania winy pracownika. Przyjmuje się, Ŝe
w przypadku stwierdzenia szkody (niedoboru), za jej powstanie winę ponosi pracownik. Oznacza
to,  Ŝe  pracodawca  nie  ma  obowiązku  udowadniania  przed  sądem  winy  pracownika,  lecz  to
pracownik  powinien  udowodnić  swoją  niewinność.  Pracodawca  ma  obowiązek  jedynie
udowodnienia szkody i jej wysokości oraz prawidłowego powierzenia mienia.

Od odpowiedzialności pracownik moŜe się uwolnić, jeŜeli wykaŜe, Ŝe szkoda powstał

z przyczyn od niego niezaleŜnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez
pracodawcę

warunków

umoŜliwiających

zabezpieczenie

mienia.

Kolejna

róŜnica

w porównaniu z odpowiedzialnością na zasadach ogólnych to ponoszenie przez pracownika
pełnej odpowiedzialności niezaleŜnie od rodzaju winy.

Pracownik odpowiada za powierzone mu, z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się,

następujące mienie:

–

pieniądze, papiery wartościowe – dokumenty uprawniające do otrzymania określonej
sumy pienięŜnej, np. czeki, obligacje, weksle, akcje lub kosztowności np. kamienie
i metale szlachetne, biŜuteria itp.

–

narzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, np. samochód, komputer, środki
ochrony indywidualnej oraz odzieŜ i obuwie robocze,

–

inne mienie – głównie towary w handlu, usługach i magazynach.
NaleŜy rozróŜnić mienie powierzone od mienia oddanego pracownikowi do dyspozycji;

to drugie nie podlega zwrotowi.

Warunkiem odpowiedzialności jest prawidłowe powierzenie mienia i jego zabezpieczenie

zapewniające moŜliwość zwrotu tego mienia lub wyliczenie się z niego. Z prawidłowego
wykonania tych czynności wynika domniemanie faktyczne, Ŝe szkoda powstała z przyczyn, za
które odpowiada pracownik. Sposób powierzenia zaleŜy od rodzaju mienia i czasu obowiązku
sprawowania pieczy.

Wspólną odpowiedzialność za mienie powierzone ponoszą pracownicy, którym łącznie

powierzono mienie z obowiązkiem wyliczenia się w jednym z miejsc wskazanych
w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej
pracowników za powierzone mienie.

Ta forma odpowiedzialności praktykowana jest w firmach zajmujących się sprzedaŜą,

wiadczeniem usług, produkcją czy przechowywaniem towarów i stanowi odstępstwo od

indywidualnego rozliczania się z powierzonego mienia. Pracownicy, którym łącznie
powierzone mienie w tych miejsca, mogą zobowiązać się do ponoszenia wspólnej
odpowiedzialności

materialnej

niedobór.

Warunkiem

ponoszenia

wspólnej

odpowiedzialności materialnej jest zawarcie z pracodawcą odpowiedniej umowy.
Jednocześnie z zawartą umową konieczne jest łączne powierzenie mienia.

Podstawa prawna:

–

Kodeks pracy,

–

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków
odpowiedzialności materialnej za szkodę w powierzonym mieniu (tj. Dz. U. z 1996 r.
Nr 143, poz. 662),

–

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej
odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (tj. Dz. U. z 1996 r.
Nr 143, poz. 663).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz rodzaje odpowiedzialności materialnej pracownika?

Jakie są przesłanki odpowiedzialności materialnej pracownika na zasadach ogólnych?

Jak ustala się rozmiary szkody?

Czym róŜni się odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną z winy umyślnej od
odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną z winy nieumyślnej?

Jaka jest maksymalna kwota odszkodowania za szkodę wyrządzoną z winy nieumyślnej?

W jakich okolicznościach mamy do czynienia z odpowiedzialnością za mienie
powierzone?

Jakie rodzaje mienia mogą być powierzone pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub
wyliczenia się?

Jaka jest granica odpowiedzialności pracownika za powierzone mienie?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów zawartych w art. 114–122 Kodeksu pracy omów

odpowiedzialność pracownika, który przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych
wyrządził szkodę osobie trzeciej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść art. 114–122 Kodeksu pracy,

określić odpowiedzialność pracownika, który przy wykonywaniu obowiązków
pracowniczych wyrządził szkodę osobie trzeciej,

przedstawić zakres odpowiedzialności pracownika na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks Pracy,

−

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie art. 125 k.p. i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października

1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone
mienie (tj. Dz. U. z 1996 r. Nr 143, poz. 663) sporządź projekt umowy o wspólnej
odpowiedzialności pracowników magazynu części zamiennych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść wskazanych przepisów,

sporządzić projekt umowy o wspólnej odpowiedzialności pracowników,

przedstawić projekt umowy do oceny.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października

1974 r.

w sprawie wspólnej

odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (tj. Dz. U. z 1996 r.
Nr 143, poz. 663),

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, znane Ci rodzaje odpowiedzialności materialnej
pracownika?

określić, przesłanki odpowiedzialności materialnej pracowników na
zasadach ogólnych?

określić, sposób ustalenia rozmiaru szkody?

wskazać róŜnice między odpowiedzialnością pracownika za szkodę
wyrządzoną z winy umyślnej a szkodą wyrządzoną z winy
nieumyślnej?

określić maksymalną kwotę odszkodowania za szkodę wyrządzoną
z winy nieumyślnej?

wskazać okoliczności, w jakich mamy do czynienia
z odpowiedzialnością za mienie powierzone?

określić granice odpowiedzialności pracownika za mienie
powierzone?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Bezpieczeństwo i higiena pracy

4.11.1. Materiał nauczania

Ogół norm prawnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy ma na celu

zabezpieczenie pracownika przed utratą Ŝycia w związku z pracą oraz wyłączenie bądź
zmniejszenie niekorzystnego wpływu pracy na jego zdrowie. Przepisy prawne dotyczące tego
zagadnienia zawarte są w dziale dziesiątym Kodeksu pracy, zatytułowanym „Bezpieczeństwo
i higiena pracy” (art. 207–237

), oraz normach prawnych zawartych w rozporządzeniach

wykonawczych do tych przepisów.

Wymienione normy prawne określają obowiązki pracodawców i pracowników w zakresie

zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Obowiązki pracodawcy

Zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest jednym z podstawowych

zadań, jakie spoczywają na pracodawcy.

Omawiany obowiązek ma charakter jednostronny w tym sensie, iŜ ciąŜy on na

pracodawcy, niezaleŜnie od tego, jak ze swoich obowiązków wywiązuje się druga strona
stosunku pracy. W szczególności pracodawca nie moŜe odmówić pracownikowi określonych
ś

wiadczeń z zakresu bhp dlatego, iŜ źle wykonuje on swoje obowiązki.

Na ogólny obowiązek zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych

warunków pracy składa się wiele konkretnych powinności pracodawcy, które w Kodeksie
pracy zostały unormowane w osobnych rozdziałach.

Podstawową powinnością pracodawcy jest ochrona Ŝycia i zdrowia pracowników, co

kodeks najczęściej określa jako zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy. Realizacja tego
obowiązku następuje poprzez zapewnienie przestrzegania przepisów bhp, co dotyczy
w szczególności:
1)

organizowania pracy,

dbania o techniczne środki zabezpieczenia bhp,

egzekwowania znajomości i przestrzegania przepisów bhp przez pracowników.
Wykonując omawiany obowiązek pracodawca powinien wykorzystywać osiągnięcia

nauki i techniki. Z drugiej strony, w ramach omawianej powinności pracodawca jest
obowiązany stosować się do zarządzeń i zaleceń organów nadzoru nad warunkami pracy
i zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.

Oprócz ogólnego obowiązku ochrony Ŝycia i zdrowia pracowników, kodeks i przepisy

wykonawcze ustanawiają szereg szczegółowych obowiązków z tego zakresu. Znaczna ich
część odnosi się do miejsca i warunków wykonywania pracy, co w szczególności dotyczy:
1)

obiektów budowlanych i znajdujących się w nich pomieszczeń,

maszyn, narzędzi i innych urządzeń technicznych,

rodków ochrony indywidualnej oraz odzieŜy i obuwia roboczego,

zasad wykorzystywania substancji chemicznych oraz prowadzenia procesów pracy
szczególnie szkodliwych dla zdrowia.

Pracodawca obowiązany jest przeszkolić pracownika w zakresie bhp przed

dopuszczeniem go do pracy, a następnie prowadzić okresowe szkolenia w tym zakresie.
Pracownik jest obowiązany potwierdzić na piśmie zapoznanie się z przepisami oraz zasadami
bhp. Szczegółowe zasady szkolenia określa rozporządzenie wykonawcze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pracodawca obowiązany jest teŜ informować pracownika o ryzyku zawodowym, które

jest związane z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagroŜeniami.

Osobna część przepisów bhp dotyczy profilaktycznej ochrony zdrowia. Zgodnie z nimi

pracownik  powinien  być  poddany  wstępnym  i  okresowym  badaniom  lekarskim,
a dodatkowo  takŜe  niekiedy  badaniom  kontrolnym,  np.  w  razie  niezdolności  do  pracy
trwającej dłuŜej niŜ 30 dni. Wszystkie te badania są odbywane na koszt pracodawcy. Badania
okresowe  i  kontrolne  powinny  być  w  miarę  moŜliwości  przeprowadzane  w  godzinach  pracy
z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Badaniom wstępnym nie podlegają osoby przyjmowane ponownie do pracy u danego

pracodawcy na to samo stanowisko (stanowisko o takich samych warunkach) na podstawie
kolejnej umowy o pracę zawartej bezpośrednio po zakończeniu poprzedniej.

Ponadto pracodawca powinien stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym

i innym  chorobom  związanym  z  pracą.  W  razie  stwierdzenia  objawów  takiej  choroby
powinien  on  przenieść  pracownika  do  innej pracy, wypłacając mu dodatek wyrównawczy
przez  okres  do  6  miesięcy.  Dotyczy  to  równieŜ  pracownika,  który  stał  się  niezdolny  do
wykonywania  dotychczasowej  pracy  wskutek  choroby  zawodowej  lub  wypadku  przy  pracy
i nie nabył prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Obowiązki i prawa pracowników w zakresie ochrony pracy

KaŜdy pracownik jest nie tylko stroną uprawnioną do ochrony Ŝycia i zdrowia w procesie

pracy  wykonywanej  na  rzecz  pracodawcy,  u  którego  jest  zatrudniony,  lecz  równieŜ
podmiotem  obowiązanym  do  przestrzegania  przepisów  oraz  zasad  bezpieczeństwa  i  higieny
pracy.  Obowiązek  ten  wymieniono  wyraźnie  w  art.  100  §  2  pkt  3  KP  jako  jeden
z obowiązków  pracowniczych,  a  w  art.  211  KP  został  nawet  podniesiony  do  rangi
podstawowego obowiązku kaŜdego pracownika.

Według tego ostatniego przepisu, pracownik jest obowiązany w szczególności:

znać przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu
i instruktaŜu z tego zakresu oraz poddawać się egzaminom sprawdzającym,

wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami oraz zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy, a takŜe przestrzegać wydawanych w tym zakresie zarządzeń i wskazówek
przełoŜonych,

dbać o naleŜyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład w miejscu
pracy,

stosować środki ochrony zbiorowej, a takŜe uŜywać środków ochrony indywidualnej
zgodnie z ich przeznaczeniem,

poddawać się przewidzianym prawem badaniom lekarskim,

niezwłocznie zawiadomić przełoŜonego o zauwaŜonym w zakładzie wypadku przy pracy
albo zagroŜeniu Ŝycia lub zdrowia ludzkiego, a takŜe ostrzec o tym współpracowników
oraz inne osoby znajdujące się w rejonie zagroŜenia,

współdziałać z pracodawcą w wypełnianiu obowiązków z zakresu bhp.
Wymienione powinności spoczywają na wszystkich pracownikach, z tym Ŝe art. 212 KP

wymienia dodatkowo obowiązki osób kierujących pracownikami, które są pochodne od
obowiązków pracodawcy.

JeŜeli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp, pracownik moŜe przede wszystkim

powstrzymać się od wykonywania pracy zagraŜającej bezpośrednio jego Ŝyciu i zdrowiu
lub Ŝyciu i zdrowiu innych osób, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełoŜonego. W razie
zagroŜenia pracownik ma takŜe prawo oddalić się z miejsca pracy. Za czas powstrzymania się
od pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przypadku wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej

pracownik moŜe powstrzymać się od wykonywania pracy, jeŜeli jego stan psychofizyczny nie
zapewnia bezpiecznego wykonania pracy. Za czas tego powstrzymania się pracownik nie
zachowuje jednak prawa do wynagrodzenia.

Pracownik moŜe teŜ rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, jeŜeli lekarz

stwierdzi szkodliwy wpływ wykonywanej pracy na jego zdrowie, a pracodawca nie przeniesie
go w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim do innej pracy, odpowiedniej ze względu
na stan zdrowia pracownika i jego kwalifikacje zawodowe (art. 55 § 1).

Podstawa prawna
1.

Kodeks pracy.

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1991 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650).

Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia
w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 180, poz. 1860 z późn. zm.).

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jakich aktach prawnych określa się wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy?

Jakie są cele określone w przepisach i zasadach bhp?

Na czym polega jednostronny i bezwzględny obowiązek pracodawcy zapewnienia
bezpiecznych i higienicznych warunków pracy?

Kto ponosi koszty zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy?

W jakich okolicznościach pracownik powinien być poddany badaniom kontrolnym?

Co rozumiesz pod pojęciem „zasady bhp”?

Jakie są podstawowe obowiązki pracownika?

W jakich okolicznościach pracownik ma prawo do powstrzymania się od pracy?

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie odpowiednich przepisów Kodeksu Pracy i ogólnych przepisów bhp określ

wymogi dotyczące pomieszczeń pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść odpowiednich przepisów dotyczących pomieszczeń pracy,

określić wymogi dotyczące pomieszczeń pracy,

przedstawić wymogi dotyczące pomieszczeń pracy na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

−

ogólne przepisy bhp,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Na podstawie odpowiednich przepisów prawnych określ zakres przeszkolenia

pracowników w zakresie bhp przed dopuszczeniem go do pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać przepisy dotyczące przeszkolenia pracowników w zakresie bhp przed
dopuszczeniem do pracy,

przeanalizować treść przepisów,

określić zakres przeszkolenia pracowników w zakresie bhp przed dopuszczeniem go do
pracy,

scharakteryzować zakres przeszkolenia pracowników w zakresie bhp przed
dopuszczeniem do pracy na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks pracy,

−

wybrane akty prawne,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać akty prawne, w których określone są wymogi
bezpieczeństwa i higieny pracy?

określić cele, jakie określone są w przepisach i zasadach bhp?

określić, na czym polega jednostronny i bezwzględny obowiązek
pracodawcy zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków
pracy?

wskazać, kto ponosi koszty zapewnienia bezpiecznych
i higienicznych warunków pracy?

wskazać okoliczności, w których pracownik powinien być poddany
badaniom kontrolnym?

zdefiniować pojęcie „zasady bhp”?

określić podstawowe obowiązki pracownika?

wskazać okoliczności, w których pracownik ma prawo do
powstrzymania się od pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12. Wybrane zagadnienia z prawa administracyjnego

4.12.1. Materiał nauczania

Prawo administracyjne to zespół norm regulujących strukturę organów administracyjnych

oraz stosunki prawne powstające w toku władczej działalności tych organów.

Prawo administracyjne odnosi się do działalności organów administracji państwowej, od

rządu  do  organów  terenowych,  oraz  organów  samorządu  terytorialnego.  Zarządzają  one,
praktycznie  rzecz biorąc, wszystkimi dziedzinami Ŝycia w państwie, zarówno w skali całego
kraju,  jak  i  w  skali  gminy,  z  tym  Ŝe  szczegółowość  zarządzania  jest  zróŜnicowana  –  od
ograniczonego do strategicznych decyzji administrowania gospodarką.

Przedmiotem regulacji prawa administracyjnego jest równieŜ administracja stosunków

z zakresu kultury, oświaty, nauki, zdrowia, opieki społecznej, ubezpieczeń.

DuŜa liczba normowanych przez prawo administracyjne stosunków, przy jednoczesnym

braku  w  tej  gałęzi  aktu  w  postaci  kodeksu  administracyjnego  powoduje,  Ŝe  poszczególne
zagadnienia  z  zakresu  administracji  regulowane  są  odrębnymi,  bardzo  licznymi  aktami
prawnymi.  Jednolicie  skodyfikowane  zostały  tylko  waŜniejsze  tryby  postępowania
administracyjnego.

Prawo administracyjne, obejmuje normy określające organizację administracji i wzajemne

zaleŜności organów administracji, a takŜe normy regulujące proces wykonywania przez organy
publicznej funkcji administrowania nazywamy prawem administracyjnym materialnym.

Stosunki regulowane normami prawa administracyjnego określamy mianem stosunków

administracyjno-prawnych. Stosunki te mają kilka cech charakterystycznych odróŜniających je
od innych stosunków prawnych.

Po pierwsze, jedną ze stron takiego stosunku jest organ państwowy wyposaŜony

w uprawnienia władcze. Organ ten z racji swych uprawnień nie jest w stosunku do drugiego
podmiotu partnerem równorzędnym, lecz partnerem działającym z pozycji organu władczego.
Stosunek administracyjno-prawny jest więc z załoŜenia stosunkiem między partnerami
nierównorzędnymi.

Po drugie, treścią stosunków administracyjnych są sprawy regulowane normami prawa

administracyjnego.

Po trzecie, stosunki administracyjne powstają zwykle jako konsekwencje aktów

administracyjnych.

Po czwarte, spory na tle takich stosunków rozpoznawane zwykle przez organy

administracji w trybie postępowania administracyjnego, a nie przez sądy w trybie
postępowania sądowego.

ródłami prawa administracyjnego są liczne ustawy określające poszczególne organy

administracji – ich miejsce w hierarchii, strukturę, przedmiot ich działalności i zakres ich
kompetencji.

Od prawa administracyjnego materialnego naleŜy odróŜnić prawo administracyjne

formalne,  zwane  postępowaniem  administracyjnym  lub  procedurą  administracyjną.  Przepisy
prawa  administracyjnego  formalnego  normują  tryb  postępowania  przed  organami
administracji.  Postępowanie  to,  podobnie  jak  postępowanie  sądowe,  przebiega  według
określonych zasad i zmierza do wydania decyzji administracyjnej.

W przeciwieństwie do prawa administracyjnego materialnego prawo administracyjne

formalne zostało skodyfikowane.

Podstawowym aktem prawnym w tym zakresie jest Kodeks postępowania

administracyjnego z 1960 r.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Organy administracji publicznej

Działalność administracyjną w państwie prowadzą organy administracji publicznej.

Wśród nich wyróŜniamy organy administracji rządowej i organy administracji samorządowej.

ZaleŜnie od przedmiotu działalności i jej zakresu, charakteru organu, składu i innych

okoliczności, występuje kilka podziałów organów administracyjnych. Odnoszą się one do
organów administracji rządowej, a w części równieŜ do samorządu.

Do podstawowych podziałów organów administracyjnych naleŜą:

–

podział na organy centralne i terenowe,

–

podział na organy kolegialne i jednoosobowe,

–

podział na organy o kompetencji ogólnej i specjalnej.
Organy centralne obejmują zasięgiem swego działania z reguły teren całego kraju (np.

Rada Ministrów, ministrowie). Kompetencje organów terenowych rozciągają się tylko na
pewien wycinek obszaru państwa (np. na teren województwa, powiatu, gminy).

Podział organów na decydujące i pomocnicze przeprowadzany jest według kryterium

moŜliwości rozstrzygania przez dany organ spraw ze swej dziedziny.

Ze względu na skład organu dzielimy organy administracji na kolegialne i jednostronne.

Kolegialnymi organami administracyjnymi są organy, w których decyzje zapadają zespołowo,
w drodze decyzji podejmowanych większością głosów (np. Rada Ministrów). Organami
jednoosobowymi są np. minister, wojewoda.

Wśród organów administracyjnych rozróŜniamy takie, które zajmują się zarządzaniem

wszystkimi lub większą ilością dziedzin Ŝycia na danym terenie, oraz takie, którym podlega
tylko jedna dziedzina zarządu państwowego. Pierwsze z nich to organy o kompetencji ogólnej
(np. wojewoda), drugie – organy o kompetencji specjalnej (np. minister).

Prawne formy działania administracji

Działalność organów administracji państwowej, prowadzona w celu zrealizowania

stojących  przed  nimi  zadań,  przejawia  się  w  kilku  formach.  Przez  formę  działania
administracji  naleŜy  rozumieć  określony  prawnie  typ  konkretnej  czynności  organu
administracyjnego.  Do  najbardziej  typowych  form  działalności  administracyjnej  naleŜy
stanowienie  przepisów  prawnych,  wydawanie  aktów  administracyjnych,  prowadzenie
działalności

społeczno-organizatorskiej

oraz

wykonywanie

czynności

materialno-

technicznych.

Stanowienie przepisów prawnych jest w Polsce domeną parlamentu. Jednak i organy

administracji wydają akty normatywne o charakterze wykonawczym.

Najbardziej typową formą działalności administracyjnej jest wydawanie aktów

administracyjnych. Akty te – w przeciwieństwie do aktów normatywnych – nie stwarzają
Ŝ

adnych ogólnych reguł postępowania, czyli aktów prawnych.

Formą działania administracji moŜe być zawieranie porozumień z innymi organami

administracji, wzajemne ich podporządkowywanie. Porozumienia takie mają zwykle na celu
prowadzenie wspólnej działalności organizatorskiej.

Działalność o charakterze społeczno-organizatorskim polega na prowadzeniu akcji

wyjaśniających w celu zachęcenia do określonych działań, na organizowanie czynów
społecznych, zebrań, narad itp.

Czynności materialno-techniczne stanowią dla organów administracyjnych działalność

uzupełniającą, ułatwiającą proces administrowania. Polegają one na prowadzeniu akt,
kartotek, statystyk itp.

Jak juŜ wspomniano, podstawową formą prawną działania administracji jest akt

administracyjny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Akt administracyjny to jednostronne władcze wyraŜenie woli organu administracji

publicznej, załatwiające konkretną sprawę i skierowane do oznaczonego adresata.

Akty administracyjne wydawane są z reguły przez organy administracji publicznej,

działające w charakterze władczym. W formie aktów administracyjnych organy te wydają
decyzje, zakazują lub nakazują adresatom aktu konkretne sposoby postępowania. Ich
wykonanie zabezpieczone jest przymusem państwowym .

Wydawanie aktów administracyjnych moŜe nastąpić tylko w wypadku istnienia podstawy

prawnej, którą z reguły stanowi odpowiedni akt normatywny.

Akt administracyjny jest zatem aktem konkretnym, skierowanym do konkretnego adresata

i zawierającym decyzję lub stwierdzenie w konkretnej sprawie.

Przepisy prawa szczegółowo normują przesłanki waŜności aktów administracyjnych. Akt

administracyjny, aby był waŜny, musi odpowiadać określonym przez prawo wymogom.

Akt administracyjny musi być wydany przez organ kompetentny. Właściwym organem do

wydawania aktów administracyjnych w określonym zakresie jest organ, w którego
kompetencjach mieści się dany rodzaj działalności.

Akt administracyjny musi być wydany zgodnie z prawem. Oznacza to, Ŝe akt taki musi

być wydany na podstawie ustawy lub innych aktów normatywnych i moŜe być wydany tylko
w celu przewidzianym w ustawie.

Akt administracyjny musi być wydany w przewidzianym trybie i we właściwej formie.

Tryb i forma zaleŜne są od rodzaju sprawy, w jakiej zostaje wydany.

JeŜeli akt administracyjny nie spełnia którejkolwiek z powyŜszych przesłanek, jest aktem

wadliwym.

Wada, jaką dotknięty jest akt, moŜe być wadą nieistotną (np. jeŜeli naruszono jedynie

przepis porządkowy). W takim wypadku akt administracyjny jest waŜny, wymaga jednie
uzupełnienia lub sprostowania.

Niekiedy akt administracyjny moŜe być obarczony wadami istotnymi, np. decyzja wydana

została przez niewłaściwy organ lub oparta na nieaktualnym stanie prawnym.

Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują, Ŝe podlega uchyleniu jako

niewaŜna decyzja, która:

–

została wydana przez organ administracji państwowej niewłaściwy ze względu na
przedmiot decyzji,

–

została wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej,

–

dotyczy sprawy juŜ poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną,

–

została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie,

–

jest niewątpliwie niewykonalna,

–

w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagroŜony karą,

–

zawiera wadę, powodującą jej niewaŜność z mocy wyraźnego przepisu prawa.
Decyzję o uchyleniu takiego niewaŜnego aktu administracyjnego (niewaŜnej decyzji

administracyjnej) wydaje właściwy organ na Ŝądanie strony lub z urzędu. Organ administracji
państwowej właściwy do uchylenia decyzji moŜe wstrzymać jej wykonanie, jeŜeli zachodzi
prawdopodobieństwo, Ŝe jest ona dotknięta jedną z tych wad.

4.12.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki rodzaj stosunków społecznych jest przedmiotem regulacji prawa administracyjnego?

Jakie zagadnienia regulują normy prawa administracyjnego materialnego?

Jakie są cechy stosunku administracyjnego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jakie znasz źródła prawa administracyjnego?

Według jakich kryteriów dokonywane są podziały organów administracyjnych?

Jakie są podstawowe formy działania administracji?

Co to jest akt administracyjny?

Jakie są warunki waŜności aktu administracyjnego?

Jakie skutki wywołuje wydanie wadliwego aktu administracyjnego?

4.12.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oceń prawdziwość poniŜszych zdań i wstaw krzyŜyk we właściwej kolumnie tabeli.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Wszystkie normy prawa administracyjnego mają charakter
względnie obowiązujący

Prawo administracyjne ustrojowe obejmuje normy prawne
dotyczące struktury, organizacji i zasad działania organów
administracji publicznej

Prawo administracyjne materialne zawiera normy prawne
określające prawa i obowiązki osób fizycznych, osób prawnych
i innych jednostek organizacyjnych oraz zadania i kompetencje
organów administracji publicznej

Prawo administracyjne formalne (procesowe, proceduralne)
zawiera normy określające tryb (procedurę) postępowania
organów administracji

Jeden z podmiotów stosunków administracyjno-prawnych
z mocy prawa ma uprawnienia władcze w stosunku do drugiego
podmiotu

Cechą charakterystyczną stosunków administracyjno-prawnych
jest równorzędność podmiotów tego stosunku prawnego

KaŜdy stosunek prawny, w którym jednym z podmiotów jest
organ administracji, jest stosunkiem prawa administracyjnego
(administracyjno-prawnym)

Prawa i obowiązki wynikające ze stosunków administracyjno-
-prawnych mogą być przenoszone na inne podmioty

Stosunek administracyjno-prawny moŜe powstać tylko poprzez
wydanie decyzji administracyjnej

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przedstawionych zdań,

wskazać zdania prawdziwe i fałszywe wstawiając krzyŜyk w odpowiednie miejsce tabeli,

sprawdzić poprawność wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Odpowiedz na pytania:

1)  Co to są prawne formy działania administracji? .................................................................
......................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................
2)  Jakie znasz prawne formy działania administracji?..............................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
3)  Na czym polegają złoŜone działania administracji? .............................................................
......................................................................................................................................................
4)  Czego dotyczy zewnętrzna sfera działania administracji publicznej? ..................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
5)  Czego

dotyczy

wewnętrzna

sfera

działania

administracji

publicznej?

.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
6) Czym charakteryzują się władcze działania organów administracji publicznej? .................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
7) Czym charakteryzują się niewładcze działania organów administracji publicznej? ............
......................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść ćwiczenia,

odpowiedzieć na pytania w miejscu do tego wyznaczonym,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.12.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, jaki rodzaj stosunków społecznych jest przedmiotem prawa
administracyjnego?

określić, jakie zagadnienia regulują normy prawa administracyjnego
materialnego?

określić cechy stosunku administracyjnego?

wskazać źródła prawa administracyjnego?

określić kryteria podziału organów administracyjnych?

scharakteryzować akt administracyjny?

określić warunki waŜności aktu administracyjnego?

określić, skutki wydania wadliwego aktu administracyjnego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13. Postępowanie administracyjne i jego przebieg

4.13.1. Materiał nauczania

Przez postępowanie administracyjne rozumie się tryb, w jakim organy administracji

państwowej  rozpoznają  indywidualne  sprawy  wymagające  rozstrzygnięcia  w  drodze  decyzji
administracyjnej.  W  toku  postępowania  administracyjnego  normy  prawne  zawarte  w  aktach
normatywnych  zostają  zastosowane  do  konkretnej  sytuacji,  w  wyniku  czego  wydana  zostaje
przez  organ  administracji  określona  decyzja.  Indywidualne  sprawy  rozpoznawane  w  toku
postępowania  administracyjnego  to  sprawy  takie,  jak  uzyskanie  zezwolenia  na  prace
budowlane,  uzyskanie  koncesji  na  prowadzenie  określonej  działalności  gospodarczej  (jeŜeli
koncesja  jest  wymagana)  itd.  NaleŜy  zauwaŜyć,  Ŝe  przepisy  o  postępowaniu
administracyjnym nie regulują zagadnień merytorycznych. Regulują one jedynie tryb i tok
postępowania  w sprawach  danego  rodzaju,  właściwość  organów  do  rozpatrywania
określonych  spraw,  sposób  wydawania  decyzji,  tryb  wnoszenia  odwołań  itp.  W  toku
postępowania  administracyjnego  organ  administracji  ustala  stan  faktyczny  w  określonej
indywidualnej  sprawie  i  zmierza  do  jej  załatwienia  przez  wydanie  odpowiedniego  aktu
administracyjnego  (decyzji  administracyjnej),  np.  w  postaci  udzielenia  zezwolenia
budowlanego.

Ogromne zróŜnicowanie spraw wchodzących w zakres działalności administracji

powoduje, Ŝe ustalenie jednolitego trybu postępowania we wszystkich sprawach jest
niemoŜliwe. Oczywiste jest, Ŝe tryb postępowania w sprawach o uzyskanie patentu musi być
inny niŜ tryb postępowania dyscyplinarnego, a tryb postępowania przy wydawaniu

aktu

zgonu inny niŜ przy wydawaniu decyzji o wszczęciu egzekucji administracyjnej. Istnieje więc
wiele róŜnych trybów postępowania administracyjnego.

Ogromna większość spraw nie regulowanych odrębnymi trybami rozpatrywana jest

w toku  postępowania  administracyjnego  ogólnego,  normowanego  przepisami  kodeksu
postępowania  administracyjnego  (k.p.a.).  Ten właśnie tryb postępowania ma zastosowanie  do
wszystkich  wypadków  wymagających  decyzji  administracyjnej,  jeśli  nie  jest  dla  nich
przewidziany wyraźnie szczególny tryb postępowania.

Przebieg postępowania administracyjnego ogólnego

Kodeks postępowania administracyjnego formułuje wiele zasad ogólnych, stanowiących

podstawy postępowania administracyjnego. Do waŜniejszych zasad ogólnych naleŜą:

−

zasada legalności, polegająca na tym, Ŝe organy administracji muszą nie tylko same
działać zgodnie z przepisami, lecz takŜe czuwać nad przestrzeganiem praworządności
przez wszystkich uczestników postępowania,

−

zasada prawdy materialnej, polegająca na zobowiązaniu organów wydających decyzje
do wykrycia rzeczywistego, prawdziwego stanu faktycznego,

−

zasada udziału stron w postępowaniu, stanowiąca, Ŝe organy administracji obowiązane są
zapewnić stronom czynny udział w postępowaniu, a przed wydaniem decyzji umoŜliwić im
wypowiedzenie się w sprawach zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych Ŝądań,

−

zasada instancyjności, oznaczająca, Ŝe od decyzji wydanych przez organ administracji
przysługuje moŜność odwołania do organu administracji wyŜszego szczebla,

−

zasada sądowej kontroli legalności decyzji administracyjnych, polegająca na moŜności
zaskarŜenia decyzji administracyjnych do sądu administracyjnego z powodu ich
niezgodności z prawem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zasada  stabilności  decyzji  administracyjnych,  zgodnie  z  którą  decyzje  niepodlegające
odwołaniu  w  administracyjnym  toku  instancji  są  ostateczne.  Uchylenie  lub  zmiana
tych  decyzji,  a  takŜe  stwierdzenie  ich  niewaŜności  oraz  wznowienie  postępowania,
mogą nastąpić tylko w wypadkach przewidzianych w k.p.a.
Postępowanie administracyjne zostaje wszczęte na Ŝądanie strony lub z urzędu.

Organy administracji obowiązane są do załatwienia sprawy bez zbędnej zwłoki.

Sprawy proste powinny być załatwiane bezzwłocznie, sprawy wymagające postępowania
wyjaśniającego – w ciągu jednego miesiąca. Dla załatwienia spraw szczególnie
skomplikowanych przewiduje kodeks termin dwumiesięczny.

Organ administracji państwowej moŜe wzywać osoby do udziału w podejmowanych

czynnościach i do składania wyjaśnień lub zeznań.

Tok postępowania administracyjnego cechuje szybkość i prostota. Za datę wszczęcia

postępowania  uwaŜa  się  dzień  doręczenia  podania  do  organu  administracji.  Podania
(Ŝądania, wyjaśnienia, odwołania, zaŜalenia) mogą być wnoszone pisemnie, telegraficznie lub
za  pomocą  dalekopisu.  Podanie  (które  moŜna  takŜe  wnieść  ustnie  do  protokółu)  powinno
wskazywać  co  najmniej,  od  kogo  pochodzi,  oraz  określać  Ŝądanie,  o  które  chodzi.  Organ
administracji  ma  obowiązek  umoŜliwić  stronie  w  kaŜdym  stadium  sprawy  przeglądanie  akt,
sporządzanie  notatek  i  odpisów,  chyba  Ŝe  naruszałoby  to  tajemnicę  państwową  lub  naraŜało
na szwank waŜny interes państwowy.

W sprawach złoŜonych, których niezwłoczne załatwienie nie jest moŜliwe,

przeprowadza  się  postępowanie  wyjaśniające.  W  postępowaniu  tym  wyjaśnia  się
okoliczności  istotne  dla  sprawy  i  ustala  fakty.  Środkiem  dowodowym  jest  kaŜdy  środek,
który  moŜe  przyczynić  się  do  wyjaśnienia  sprawy,  a  w  szczególności  dokumenty,  zeznania
ś

wiadków, biegłych, oględziny itp. Strona powinna być powiadomiona o miejscu

i terminie przeprowadzania dowodu. MoŜe ona zadawać świadkom, biegłym i stronom
pytania oraz składać wyjaśnienia. Na podstawie całokształtu dowodów organ administracji
ocenia, czy uznaje dane fakty za udowodnione, czy nie.

Organ administracji moŜe w toku postępowania przeprowadzić rozprawę, jeŜeli uzna,

e przyspieszy to lub uprości postępowanie. Na rozprawie obecne są strony i tu następuje

skoncentrowanie wszystkich środków dowodowych. Strony mogą składać wyjaśnienia,
zgłaszać propozycje, zarzuty, przedstawiać dowody itp.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ administracji wydaje decyzję.

Decyzja  jest  aktem  administracyjnym,  za  pomocą  którego  organ  administracji  rozstrzyga
sprawę.  „Załatwienie”,  tj.  zakończenie  sprawy  w  danej  instancji  następuje  więc  w  drodze
wydania  decyzji.  Decyzja  powinna  zawierać  oznaczenie  organu  administracji  państwowej,
datę  wydania,  oznaczenie  stron,  powołanie  podstawy  prawnej,  rozstrzygnięcie,
uzasadnienie  faktyczne  i  prawne,  pouczenie,  czy  i  w  jakim  trybie  przysługuje  odwołanie,
oraz podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska wydającego decyzję.

Oprócz decyzji w toku postępowania administracyjnego organy administracji mogą

wydawać  postanowienia.  Postanowienia  dotyczą  poszczególnych  kwestii  wynikających
w toku postępowania, lecz nie rozstrzygają  o  istocie  sprawy  (i  tym  róŜnią  się  od  decyzji).
Na  przykład  postanowienie  moŜe  dotyczyć  powołania  świadka,  zawieszenia
postępowania, wyznaczenie rozprawy itp.

Strony i uczestnicy postępowania

Stroną postępowania administracyjnego jest kaŜdy, czyjego interesu prawnego lub

obowiązku dotyczy postępowanie albo kto Ŝąda czynności organu ze względu na swój interes
prawny lub obowiązek (art. 28 k.p.a). Stronami mogą być osoby fizyczne i osoby prawne,
a takŜe jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej. Pojęcie strony jest ściśle

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

związane z pojęciem adresata decyzji administracyjnej, albowiem adresatem musi być strona
postępowania.

Strony nie będące osobami fizycznymi działają przez swych ustawowych lub statutowych

przedstawicieli.

Strony mogą działać przez pełnomocników, chyba Ŝe ich osobiste działanie jest

niezbędne ze względu na charakter czynności.

Obok organu prowadzącego postępowanie i strony (stron) w postępowaniu

administracyjnym  moŜe  brać  udział  takŜe  pewna  kategoria  uczestników  określonych  przez
Kodeks  jako  „uczestnicy  na  prawach  strony”.  Uczestnicy  ci  nie  są  oczywiście  stronami
w rozumieniu art. 28 k.p.a., poniewaŜ celem ich udziału w postępowaniu nie jest ochrona ich
interesu  prawnego,  lecz  uczestniczą  w  postępowaniu  ze  względu  na  interes  innych  stron  lub
interes społeczny. NaleŜy zaznaczyć, iŜ uczestnicy na prawach stron mogą działać zarówno na
korzyść (w interesie) strony, jak równieŜ na ich niekorzyść.

Na prawach strony mogą wystąpić w postępowaniu organizacje społeczne, prokurator

oraz Rzecznik Praw Obywatelskich.

Organizacja społeczna moŜe wystąpić do organu administracji z wnioskiem o wszczęcie

postępowania lub z wnioskiem o dopuszczenie jej do udziału w juŜ toczącym się
postępowaniu.

Przesłankami

uzasadniającymi

wystąpienie

organizacji

społecznej

z wymienionymi wnioskami są:
1.

bezpośredni związek danej sprawy z celami statutowymi organizacji,

interes społeczny, który ma na celu realizowanie lub chroni organizacje społeczne przez
swój udział w postępowaniu.
O dopuszczeniu organizacji społecznej do udziału w postępowaniu lub o wszczęciu

postępowania z urzędu na wniosek organizacji społecznej orzeka organ administracji
w formie postępowania.

Pozostali uczestnicy na prawach strony mogą zwrócić się o wszczęcie postępowania

administracyjnego, zaskarŜyć decyzje do sądu administracyjnego oraz uczestniczyć
w postępowaniu na prawach przysługujących prokuratorowi.

Poza podmiotami oraz uczestnikami postępowania na prawach strony w postępowaniu

mogą uczestniczyć takŜe inne osoby, organizacje, instytucje itd., które biorą udział głównie
w określonych stadiach postępowania wyjaśniającego (dowodowego) i z reguły na wezwanie
organu administracji publicznej.

NaleŜą do nich świadkowie, biegli, osoby posiadające przedmiot oględzin i inna osoba

określona w k.p.a.

Organy prowadzące postępowanie administracyjne (ogólne)

Organem stosującym prawo (prowadzącym postępowanie administracyjne) jest organ

administracji publicznej w znaczeniu ustrojowym (art. 1 pkt 1 k.p.a.) lub organ administracji
publicznej w znaczeniu funkcjonalnym (art. 1 pkt 2 k.p.a.).

Organy administracji publicznej w znaczeniu ustrojowym są wymienione w Konstytucji

RP i szeregu ustaw dotyczących administracji rządowej i administracji samorządowej.
Zgodnie z tymi ustawami organy prowadzące postępowanie administracyjne moŜna podzielić
na:
1)

organy administracji samorządowej, tj. wójt lub burmistrz (prezydent), starosta
powiatowy, marszałek województwa,

organy administracji rządowej zespolonej np. wojewoda i niezespolonej (np. dyrektor
urzędu celnego) oraz naczelne i centralne organy administracji publicznej.
Za organy administracji publicznej w znaczeniu ustrojowym są uznawane równieŜ organy

kontroli państwowej, np. Państwowa Inspekcja Pracy, Państwowa Inspekcja Sanitarna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Postępowanie administracyjne moŜe toczyć się takŜe przed organami administracji

publicznej  w  znaczeniu  funkcjonalnym.  UpowaŜnieniem  tych  organów  do  prowadzenia
postępowania  musi  wynikać  bezpośrednio  z  przepisów  ustawowych  i  dotyczyć  spraw
określonych  w  art.  1  k.p.a.  Dla  uznania  wymienionych  organów  za  organy  administracji
publicznej w znaczeniu funkcjonalnym podstawowe znaczenie ma ustalenie, czy w konkretnej
sprawie  wykonują  oni  tzw.  funkcje  zlecone  z  zakresu  administracji  publicznej  czy  teŜ
wykonują własne funkcje o charakterze organizatorskim.

Podsumowując moŜna stwierdzić, Ŝe do kategorii organów prowadzących postępowanie

naleŜą:
1)

organy administracji rządowej,

organy samorządu terytorialnego,

organy samorządu zawodowego,

organy państwowych i komunalnych jednostek organizacyjnych,

organy organizacji społecznych.
Organy administracji publicznej mogą prowadzić ogólne postępowanie administracyjne

tylko wtedy, gdy są uprawnione do rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej na podstawie
wyraźnych przepisów prawa materialnego.

Przepisy prawa materialnego ustalają jedynie tzw. kompetencję ogólną organów

administracji  publicznej  do  prowadzenia  postępowania,  tzn.  upowaŜniają  do  rozstrzygnięcia
określonej kategorii spraw rodzajowo oznaczonych, natomiast nie wskazują, który konkretny
organ  będzie  kompetentny  do  rozstrzygnięcia  danej  sprawy.  O  tym,  który  z  potencjalnych
kompetentnych  organów  będzie  właściwy  do  rozstrzygnięcia  konkretnej  sprawy,  przesądza
tzw.  kompetencja  szczególna  organu,  wyznaczona  przez  instytucję  właściwości  i  instytucję
wyłączenia organu i pracownika organu.

Kodeks postępowania administracyjnego w art. 19 nakłada na organ administracji

publicznej obowiązek przestrzegania z urzędu swojej właściwości. NaleŜy, przez to rozumieć
Ŝ

e organ, który dostrzegł swoją niewłaściwość w sprawie, powinien przekazać sprawę

organowi właściwemu, nie czekając na odpowiedni wniosek strony postępowania. Oznacza to
równieŜ, Ŝe organ właściwy nie moŜe uchylić się od załatwienia sprawy w drodze przekazania
swojej właściwości innemu organowi.

Przepisy kodeksu dotyczące właściwości organów wyróŜniają:

–

właściwość miejscową,

–

właściwość rzeczową,

–

właściwość instancyjną.
Właściwość miejscową określają granice terytorialnego zasięgu kompetencji danego

organu.

Właściwość rzeczową organu administracji określają przepisy materialnego prawa

administracyjnego. Jest to zatem uprawnienie organu do prowadzenia postępowania i wydania
rozstrzygnięcia w określonej sprawie. Ustala się ją według przepisów w zakresie działania
danego organu administracji publicznej.

Właściwość instancyjna określa natomiast, który organ rzeczowo właściwy w danej

sprawie jest uprawniony do rozstrzygania w I instancji, a który – w II instancji.

Na tle właściwości między organami mogą wyniknąć spory kompetencyjne. Spór

pozytywne występuje wówczas, gdy dwa organy lub więcej uwaŜają się za właściwe do
prowadzenia postępowania w sprawie, spór negatywny – gdy Ŝaden z organów nie uwaŜa się
za właściwy do prowadzenia postępowania.

Rozstrzyganie sporów o właściwość naleŜy do kompetencji organów administracyjnych

określonych w art. 22, przy czym przyjęto w tym zakresie regułę, iŜ organem właściwym do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rozstrzygnięcia sporu o właściwość jest organ bezpośrednio wyŜszego stopnia wspólny dla
spraw pozostających w sporze.

Przysługiwanie organowi administracji publicznej do rozpatrzenia sprawy i wydanie

decyzji nie przesądza o tym, jaki konkretnie organ administracji będzie mógł załatwić sprawę.
Zachodzić bowiem mogą okoliczności uzasadniające wyłączenie organu od załatwienia
sprawy.

Przesłankami wyłączenia organu administracji publicznej od załatwienia sprawy są:

charakter sprawy oraz określony krąg osób. Zgodnie z art. 25 k.p.a. organ administracji
podlega wyłączeniu od załatwienia sprawy dotyczącej interesów majątkowych.
1.

kierownika organ, tj. osoby wykonującej funkcje organu administracji publicznej lub
osoby pełniącej funkcję przewodniczącego organu kolegialnego,

osób pozostających z kierownikiem organu w stosunkach małŜeńskich, pokrewieństwa
i powinowactwa do drugiego stopnia oraz opieki, przysposobienia i kurateli,

pracowników organów podległych słuŜbowo kierownikowi i upowaŜnionych przez niego
do wydawania decyzji administracyjnych oraz osób związanych z takimi pracownikami
stosunkiem określonym w pkt 2,

osoby zajmującej stanowisko kierownicze w organie bezpośrednio wyŜszego stopnia oraz
osób pozostających z taką osobą w stosunku określonym w pkt 2.
Pojęcie organu administracji publicznej, ujęte w przepisach o wyłączeniu organu, naleŜy

rozumieć szeroko. Oznacza to, Ŝe wyłączeniu podlega nie tylko osoba pełniąca funkcję
organu, lecz równieŜ wszyscy prowadzący urzędu podległego temu organowi.

Od wyłączenia organu naleŜy odróŜnić wyłączenie pracownika organu (art. 24 k.p.a).

Pracownik  organu  podlega  wyłączeniu  od  udziału  w  postępowaniu  w  sprawie,  a  nie  –  jak
w przypadku  organu    –  od  załatwienia  sprawy.  Oznacza  to  zakres  podejmowania  przez
wyłączonego  pracownika  czynności  w  tym  postępowaniu,  mogących  mieć  wpływ  na  wynik
sprawy, poza czynnościami nie cierpiącymi zwłoki ze względu na interes społeczny lub waŜny
interes stron.

4.13.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czemu słuŜy postępowanie administracyjne?

Jakie jest podstawowe źródło prawa administracyjnego formalnego?

Jakie zasady obowiązują w postępowaniu administracyjnym?

Na czym polega zasada prawdy materialnej?

W jakich okolicznościach wszczyna się postępowanie administracyjne?

Jaki jest cel postępowania wyjaśniającego?

Jak kończy się postępowanie administracyjne?

Kto jest stroną postępowania administracyjnego?

Jakie organy są powołane do prowadzenia postępowania administracyjnego?

10.

Co to jest właściwość miejscowa?

11.

Co to jest właściwość rzeczowa?

12.

Co to jest właściwość instancyjna?

13.

W jakich okolicznościach następuje wyłączenie organu?

14.

Kiedy pracownik jest wyłączony z udziału w postępowaniu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie rozdziału 4 k.p.a. przedstaw rodzaje dowodów dopuszczonych

w postępowaniu administracyjnym oraz obowiązki organu administracyjnego związane
z postępowaniem dowodowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść rozdziału 4 k.p.a.,

przedstawić rodzaje dowodów dopuszczonych w postępowaniu administracyjnym oraz
obowiązki organu administracyjnego związane z postępowaniem dowodowym,

scharakteryzować rodzaje dowodów dopuszczonych w postępowaniu administracyjnym
oraz obowiązki organu administracyjnego związane z postępowaniem dowodowym na
forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania administracyjnego,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów rozdziału 4 k.p.a. wskaŜ zasady ustalania właściwości

miejscowej organu administracji publicznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przepisów rozdziału 4 k.p.a.,

wskazać zasady ustalania właściwości miejscowej organu administracji publicznej,

scharakteryzować wskazane zasady na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania administracyjnego,

−

komputer z dostępem do Internetu.

4.13.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić co to jest postępowanie administracyjne?

wskazać podstawowe źródło prawa administracyjnego formalnego?

wskazać zasady obowiązujące w postępowaniu administracyjnym?

określić, na czym polega zasada prawdy materialnej?

określić okoliczności, w których wszczyna się postępowanie
administracyjne?

określić cel postępowania administracyjnego?

wskazać strony postępowania administracyjnego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wskazać organy powołane do prowadzenia postępowania
administracyjnego?

określić, co oznacza właściwość organu administracyjnego?

10)

scharakteryzować właściwość miejscową organu administracji?

11)

określić, co oznacza właściwość rzeczowa?

12)

określić, co oznacza właściwość instancyjna?

13)

określić okoliczności wyłączenia organu?

14)

określić, kiedy pracownik jest wyłączony z udziału w postępowaniu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.14. Tryb postępowania administracyjnego

4.14.1. Materiał nauczania

W postępowaniu administracyjnym, rozumianym jako ciąg czynności procesowych

podejmowanych przez organ administracji publicznej prowadzących postępowanie oraz jego
uczestników moŜna wyróŜnić trzy fazy:
1.

wszczęcie postępowania,

postępowanie dowodowe,

zakończenie postępowania.
Postępowanie wszczynane jest na wniosek strony lub z urzędu. Zasadą jest, Ŝe

rozstrzygnięcie sprawy przyznające stronom uprawnienia następuje w postępowaniu
wszczynanym na wniosek, nakładając zaś obowiązek – mogą być wszczynane z urzędu przez
organ administracji.

Faza ta obejmuje następujące czynności organu administracji publicznej względnie stron

postępowania:
a)

wniesienie Ŝądania strony lub podjęcie przez organ czynności powodujących wszczęcie
postępowania z urzędu,

wstępną merytoryczną ocenę podania strony oraz ocenę formalna tego podania przez
organ administracji publicznej,

ocenę własnej zdolności do prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy,

zawiadomienie osób będących stronami o wszczęciu postępowania z urzędu lub na
Ŝą

danie jednej ze stron.

Od zawiadomienia, w którym organ administracji publicznej informuje określone osoby

o zamierzonych  czynnościach  w  toku  postępowania,  naleŜy  odróŜnić  wezwanie.  Wezwanie
jest czynnością procesową podejmowaną przez organ prowadzący postępowanie, której treścią
jest  nakazanie  osobom,  do  których  wezwanie  zostało  skierowane,  wzięcia  udziału
w podejmowanych  czynnościach  procesowych  albo  złoŜenie  wyjaśnień  lub  zeznań,  pod
rygorem zastosowania środków przymusu.

Wezwanie moŜe być skierowane do kaŜdego podmiotu, który moŜe dostarczyć

niezbędnych wiadomości o faktach koniecznych do biegu postępowania lub załatwienia
sprawy.

Organ administracji publicznej winien dołoŜyć starań, aby wezwanie nie było uciąŜliwe

dla wezwanego. Wymogi formalne, jakie ma spełniać wezwanie określono w k.p.a.

W drugiej fazie postępowania organ administracji ma ustalić stan faktyczny na podstawie

przeprowadzonych  dowodów.  Faza  ta  ma  na  celu  dojście  do  prawdy  obiektywnej  przy
wykorzystaniu dowodów i prawidłowej ich oceny. Za dowód moŜe słuŜyć wszystko, co moŜe
przyczynić  się  do  wyjaśnienia  sprawy,  a  nie  jest  sprzeczne  z  prawem.  O  przeprowadzeniu
określonego  dowodu  rozstrzyga  organ  prowadzący  postępowanie  w  formie  postanowienia.
Organ moŜe w tym zakresie działać z urzędu lub na wniosek stron.

Organ administracji jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały

materiał dowodowy. Fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi administracji nie
wymagają przeprowadzenia dowodu. Fakty znane organowi z urzędu naleŜy zakomunikować
stronie. Postępowanie wyjaśniające (w doktrynie prawa uŜywane jest jako synonim
postępowania dowodowego) moŜe być prowadzone na rozprawie lub poza rozprawą. Przepisy
k.p.a. regulują jedynie tryb rozprawy postępowania wyjaśniającego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zgodnie z art. 89 k.p.a. przeprowadzenie rozprawy jest obowiązkiem organu

prowadzącego postępowanie wtedy, gdy:
1.

zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania,

zapewni to osiągnięcie celu wychowawczego,

przeprowadzenia rozprawy wymaga przepis prawa,

zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron,

jest to potrzeba dla wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w
drodze oględzin.
Rozprawą kieruje wyznaczony do przeprowadzenia rozprawy pracownik, przed którym

toczy się postępowanie.

Wszczęte i prowadzone postępowanie moŜe ulec zaniechaniu. Postanowienie

o zaniechaniu  postępowania  jest  czynnością  powodującą  wstrzymanie  biegu  terminów
przewidzianych  w  Kodeksie.  Postępowanie  administracyjne  zawiesza  się  wówczas,  gdy
zachodzą  zdarzenia  prawne  przejściowo  umoŜliwiające  dalsze  postępowanie  i  rozstrzyganie
sprawy administracyjnej.

Zawieszenie postępowania moŜe być obligatoryjne w przypadkach wymienionych w art.

97 k.p.a. lub fakultatywne, o którym rozstrzyga organ na wniosek strony (art. 98 k.p.a.).

Przepisy

Kodeksu

przewidują

takŜe

moŜliwość

umorzenia

postępowania

administracyjnego.  Umarzając  postępowanie,  organ  administracji  wydaje  decyzję,  która  nie
rozstrzyga  sprawy  co  do  istoty,  a  więc  nie  wywołuje  skutków  w  sferze  prawa  materialnego.
Wywołuje  on  jedna  skutki  w  sferze  prawa  procesowego  w  postaci  zakończenia  sprawy
w danej instancji.

Faza zakończenia postępowania administracyjnego, która rozpoczyna się po zakończeniu

postępowania  wyjaśniającego,  tj.  po  ustaleniu  rzeczywistego  stanu  sprawy  administracyjnej,
obejmuje  przeprowadzenie  przez  organ  prowadzący  postępowanie  czynności  zmierzających
do  ustalenia  konsekwencji  prawa  materialnego  w  odniesieniu  do  strony  postępowania,  czyli
wiąŜącego prawnie rozstrzygnięcie sprawy w formie decyzji. Faza wydania decyzji obejmuje
określenie  konsekwencji  stosownej  normy  prawa,  sporządzenie  i  podpisanie  decyzji  oraz
doręczenie lub ustne ogłoszenie decyzji.

Decyzja jest podstawową formą załatwienia sprawy administracyjnej. Decyzja rozstrzyga

sprawę co do jej istoty w całości lub części (art. 104 § 2 k.p.a.).

Załatwienie sprawy nastąpić moŜe przez zawarcie między stronami ugody

administracyjnej zatwierdzonej w formie postanowienia przez organ administracji.

Podstawową zasadą określoną w k.p.a. jest obowiązek załatwienia sprawy bez Ŝadnej

zwłoki. Określona została terminowość obowiązująca przy załatwieniu spraw w postępowaniu
administracyjnym. I tak:

–

niezwłocznie powinny być załatwione sprawy, które mogą być rozpatrzone na podstawie
dowodów przedstawionych przez strony, łącznie z Ŝądaniem wszczęcia postępowania na
podstawie faktów i dowodów powszechnie znanych albo znanych organowi i urzędu bądź
moŜliwych do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ;

–

nie później niŜ w ciągu miesiąca powinny być załatwione sprawy wymagające
przeprowadzenia postępowania uzupełniającego, np. przesłuchanie świadków;

–

nie później niŜ w ciągu 2 miesięcy od dnia wszczęcia postępowania powinny być
załatwione sprawy szczególnie skomplikowane;

–

w ciągu miesiąca powinna być załatwiona sprawa w postępowaniu odwoławczym, licząc
od dnia otrzymania odwołania przez organ odwoławczy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

O kaŜdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji jest

obowiązany zawiadomić strony, podając im przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin
załatwienia sprawy.

Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje moŜność wnoszenia środków

odwoławczych.  Podobnie  bowiem  jak  postępowanie  sądowe,  postępowanie  administracyjne
opiera  się  na  zasadzie  instancyjności.  Oznacza  to,  Ŝe  strona,  która  uznaje  orzeczenie  za
krzywdzące, moŜe je zaskarŜyć do instancji wyŜszej. Środkiem odwoławczym od decyzji jest
odwołanie,  natomiast  na  wydane  w  toku  postępowania  postanowienie  strona  moŜe,
w określonych wypadkach, złoŜyć zaŜalenie.

Od decyzji wydanej w pierwszej instancji przysługuje stronom odwołanie tylko do jednej

wyŜszej instancji. Odwołanie nie wymaga szczegółowego uzasadnienia. W zasadzie
wystarczy, jeŜeli z odwołania wynika, Ŝe strona nie jest zadowolona z wydanej decyzji.

Właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji bezpośrednio wyŜszego

stopnia. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który decyzję wydał, w terminie
14 dni od doręczenia decyzji, jeŜeli zaś decyzję ogłoszono ustnie – od jej ogłoszenia.

Wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje (z nielicznymi wyjątkami) wykonanie

decyzji. Organ odwoławczy moŜe na Ŝądanie stron lub z urzędu – przed wydaniem decyzji –
przeprowadzić  dodatkowe  postępowanie  dowodowe.  Wydając  nową  decyzję,  organ
odwoławczy moŜe bądź utrzymać w mocy decyzję wydaną w I instancji, bądź moŜe ją uchylić
w  całości  lub  w  części  i  w  tym  zakresie  orzec  co  do  istoty  sprawy,  bądź  uchylając  decyzję
umorzyć postępowanie odwoławcze. Organ odwoławczy w zasadzie nie moŜe wydać decyzji
na  niekorzyść  strony  odwołującej  się.  Decyzja  wydana  przez  organ  drugiej  instancji  jest
decyzją ostateczną, od której nie przysługuje odwołanie w toku instancji administracyjnych.

Zdarza się, Ŝe rozstrzygnięcie sprawy nie pokrywa się z oczekiwaniami obywatela.

Wówczas  dochodzi  do  sporu  z  organem  administracji.  JeŜeli  adresatowi  decyzji
administracyjnej  nie  uda  się  przekonać  do  swoich  racji  organu  odwoławczego,  kolejnym
krokiem będzie skarga do sądu administracyjnego.

4.14.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na jakie formy dzieli się postępowanie administracyjne?

Jakie czynności organu administracji publicznej obejmuje faza pierwsza?

Jakie elementy powinno zawierać wezwanie?

Jakie są cele drugiej fazy postępowania?

Kiedy organ administracyjny przeprowadza rozprawę?

W jakich okolicznościach organ administracyjny zawiesza postępowanie?

Jakie są terminy załatwienia sprawy?

Jakie są skutki wniesienia odwołania?

Do kogo wnosi się odwołanie?

4.14.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów k.p.a. wskaŜ przypadki, kiedy organ administracji zawiesza

postępowanie obligatoryjne i fakultatywne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przepisów k.p.a. dotyczące zawieszenia postępowania przez organ
administracji,

wskazać przypadki, kiedy organ administracji zawiesza postępowanie obligatoryjne
i fakultatywne,

przedstawić wskazane przypadki na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania administracyjnego,

−

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Sporządź projekt wezwania świadka na rozprawę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie postępowania administracyjnego przepisy dotyczące wezwania
ś

wiadka,

przeanalizować treść tych przepisów,

sporządzić projekt wezwania świadka na rozprawę,

przedstawić projekt wezwania do oceny nauczycielowi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Kodeks postępowania administracyjnego,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

4.14.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić formy postępowania administracyjnego?

wskazać czynności organu administracji w fazie pierwszej?

określić z jakich elementów składa się wezwanie?

wskazać cele drugiej fazy postępowania?

określić, kiedy organ administracji przeprowadza rozprawę?

wskazać okoliczności., w których organ administracji zawiesza
postępowanie?

określić terminy załatwienia sprawy?

wskazać organ, do którego wnosi się odwołanie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.15. Zasady zaskarŜania decyzji administracyjnych

4.15.1. Materiał nauczania

Jednym z podstawowych sposobów załatwiania spraw obywateli w postępowaniu

administracyjnym  jest  decyzja.  Nie  kaŜde  jednak  rozstrzygnięcie  musi  być  satysfakcjonujące
dla  jej  adresata.  Wówczas  dochodzi  do  sporu  z  organem  administracji.  JeŜeli  adresatowi
decyzji  administracyjnej  nie  uda  się  przekonać  do  swoich  racji  organu  odwoławczego,
kolejnym krokiem będzie skarga do sądu administracyjnego.

Aktualnie sądownictwo administracyjne w Polsce jest dwuinstancyjne. Sądami I instancji

są wojewódzkie sądy administracyjne (WSA). Sądem II instancji jest Naczelny Sąd
Administracyjny (NSA).

Zgodnie z przepisami sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji

publicznej. Zasadniczo kontrola sprawowana przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie
w sprawach skarg m.in. na:

–

decyzje administracyjne,

–

postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które słuŜy zaŜalenie albo
kończące postępowanie, a takŜe postanowienia rozstrzygające sprawcę co do istoty,

–

postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które słuŜy
zaŜalenie.
Oprócz ogólnie zarysowanego w ustawie zakresu kontroli sądów administracyjnych

przepisy szczegółowo rozróŜniają właściwość wojewódzkich sądów administracyjnych
i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zasada jest prosta – wojewódzkie sądy
administracyjne rozpoznają wszystkie sprawy sądowo-administracyjne z wyjątkiem spraw, dla
których zastrzeŜona jest właściwość NSA.

Do rozpatrywania spraw właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego

obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność
zaskarŜono. W praktyce oznacza to, Ŝe o tym, do którego sądu wojewódzkiego powinna być
zaadresowana skarga, decyduje co do zasady miejsce połoŜenia organu.

W postępowaniu w sprawie sądowo-administracyjnej stronami są skarŜący oraz organ,

którego  działanie  lub  bezczynność  jest  przedmiotem  skargi.  Przed  sądem  znika  przewaga
organu  administracyjnego,  który  w  postępowaniu  administracyjnym  działa  jako  gospodarz.
SkarŜący – obywatel i organ przed NSA mają takie same prawa.

W procedurze sądowej występuje takŜe instytucja uczestnika postępowania. Jest to

z reguły osoba, która brała udział w postępowaniu administracyjnym, ale nie wniosła skargi.

Przed sądem moŜna działać i występować osobiście lub przez pełnomocnika.
Uprawnionym do wniesienia skargi jest kaŜdy kto ma w tym interes prawny. Skargę do

NSA moŜe wnieść takŜe prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz organizacja
społeczna w zakresie jej statutowej działalności. Uprawnionym do wniesienia skargi jest
równieŜ inny podmiot, któremu ustawy przyznają do tego prawo.

Bardzo waŜne jest to, kiedy moŜe być wniesiona skarga do NSA. Samo wydanie decyzji

przez  organ  I  instancji  nie  oznacza,  Ŝe  jej  adresat  moŜe  zwrócić  się  do  sądu.  Skargę  moŜna
wnieść  dopiero  po  wyczerpaniu  środków  zaskarŜania,  jakie  słuŜyły  skarŜącemu
w postępowaniu  przed  organem  właściwym  w  sprawie.  Wyjątkiem  jest  sytuacja,  w  której
skargę  wnosi  prokurator  lub  Rzecznik  Praw  Obywatelskich.  W  Polsce  postępowanie
administracyjne jest dwuinstancyjne. Od decyzji wydanej przez organ administracji I instancji
przysługuje  co  do  zasady  odwołanie  do  organu  II  instancji.  Dopiero  po  uzyskaniu  decyzji  II
instancji,  czyli  decyzji  ostatecznej,  moŜna  wnieść  skargę  do  sądu.  Pouczenie,  zarówno

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

o przysługującym odwołaniu, jak i środkach zaskarŜenia do sądu jest jednym z elementów
decyzji.

Prawo do dochodzenia swoich racji przed sądem jest jednym z podstawowych uprawnień

kaŜdego obywatel. Nie oznacza to jednak, Ŝe skorzystanie z tego prawa nie jest uzaleŜnione
od podjęcia określonych działań przez obywatela, przewidzianych procedurą sądowo-
administracyjną.

Obywatel na wniesienie skargi do WSA ma 30 dni od dnia doręczenia rozstrzygnięcia

sprawy.  Skargi  do  sądu  administracyjnego  wnosi  się  za  pośrednictwem  organu,  którego
działanie  lub  bezczynność  jest  przedmiotem  skargi.  W  praktyce  oznacza  to,  Ŝe  skarga
powinna być zaadresowana do właściwego WSA, ale przesłana lub złoŜona do organu, który
wydał  zaskarŜoną  decyzję.  Organ  ten  przekazuje  skargę  sądowi  wraz  z  aktami  sprawy
i odpowiedzią na skargę w terminie 30 dni od dnia jej wniesienia.

SkarŜący nie powinien obawiać się tego, Ŝe złoŜenie skargi za pośrednictwem organu

moŜe zniweczyć moŜliwość dochodzenia praw do sądu. Organ ma w tym względzie określone
obowiązki, za niedopełnienie których groŜą mu sankcje.

Skarga do WSA moŜe być sporządzona i wniesiona osobiście lub przez pełnomocnika.

Musi jednak spełniać podstawowe wymogi, jakie stawia przed nią procedura sądowo-
adminsitracyjna.

Przede wszystkim skarga powinna czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu

sądowym. Pismo w postępowaniu sądowym obejmuje wnioski i oświadczenia stron.
Dodatkowo skarga musi zawierać:

–

wskazanie zaskarŜonej decyzji, postanowienia, innego aktu lub czynności,

–

oznaczenie organu, którego działania lub bezczynności skarga dotyczy,

–

określenie naruszone prawa lub interesu prawnego.
KaŜde pismo strony powinno zawierać:

–

oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich
przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,

–

oznaczenie rodzaju pisma,

–

osnowę wniosku lub oświadczenia,

–

podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika,

–

wymienienie załączników.
Gdy pismo strony jest pierwszym pismem w sprawie, powinno ponadto zawierać

oznaczenie miejsca zamieszkania. Ponadto pierwsze pismo w sprawie powinno zawierać
przedmiot sprawy, a dalsze pisma sygnaturę akt.

Bardzo waŜne jest to, Ŝeby do pisma dołączone były odpisy i odpisy załączników dla

doręczenia innym stronom postępowania.

Wniesienie skargi do WSA wiąŜe się z określonymi kosztami. Co do zasady to strony

ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba Ŝe przepis
szczególny stanowi inaczej.

Koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków. Podstawowe koszty to opłaty

sądowe. Do najwaŜniejszych opłat sądowych naleŜy opłacenie wpisu sądowego od skargi. Sąd
nie podejmie Ŝadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona
odpowiednia opłata.

Sąd rozpatruje sprawę na jawnych rozprawach i posiedzeniach. Rozstrzyga w granicach

danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną
podstawą prawną. Nie moŜe wydać orzeczenia na niekorzyść skarŜącego, chyba Ŝe stwierdzi
naruszenie prawa powodujące niewaŜność zaskarŜonego aktu lub czynności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sprawy rozstrzygane są wyrokiem, w którym sąd moŜe:

–

odrzucić skargę, jeŜeli wniesiono ją po upływie terminu i nie uległ on przywróceniu lub
z innych przyczyn skarga jest niedopuszczalna,

–

oddalić skargę, jeŜeli była ona bezzasadna,

–

uwzględnić skargę, o ile uzna ją za zasadną; następuje wtedy uchylenie decyzji lub
pozostawienie w całości lub części.
Orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeŜeli nie przysługuje co do niego środek

odwoławczy. Orzeczenie prawomocne wiąŜe nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz
równieŜ inne sądy i inne organy państwowe.

Od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia

kończącego postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu
Administracyjnego.

Skargę kasacyjną moŜe wnieść strona, prokurator lub rzecznik praw obywatelskich po

doręczeniu im odpisu orzeczenia z uzasadnieniem.

Skargi kasacyjnej nie moŜe sporządzić sama strona. Skarga kasacyjna powinna być

sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego, chyba Ŝe sporządza je sędzia, prokurator,
notariusz, radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa albo profesor lub doktor
habilitowany nauk prawnych.

Wymóg ten, zwany przymusem adwokackim, ma na celu zapewnienie skardze kasacyjnej

odpowiedniego poziomu merytorycznego i formalnego.
Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.).

4.15.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz instancje sądów administracyjnych?

Jakich zagadnień mogą dotyczyć skargi kierowane do sądu administracyjnego?

Jak ustala się właściwość wojewódzkiego sądu administracyjnego?

Kto moŜe być stroną w postępowaniu administracyjnym?

Jaki jest termin wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego?

Jakie wymogi powinna spełniać skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego?

Jakie formy mogą mieć orzeczenia sądu administracyjnego?

Czy od orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego słuŜą środki prawne?

Co to jest „przymus adwokacki”?

4.15.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi sporządź projekt skargi na decyzję administracyjną.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami
administracyjnymi,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sporządzić projekt skargi na decyzję administracyjną,

przedstawić projekt skargi na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na podstawie znanych Ci przepisów prawa, wypisz obowiązki obywatela składającego

skargę na decyzję administracyjną.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać przepisy prawa dotyczące obowiązków obywatela składającego skargę na
decyzję administracyjną,

przeanalizować treść wyszukanych przepisów,

określić obowiązki obywatela składającego skargę na decyzję administracyjną,

scharakteryzować obowiązki obywatela składającego skargę na decyzję administracyjną
na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

wybrane akty prawne.

4.15.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować instancje sądów administracyjnych?

określić, jakich zagadnień dotyczą skargi kierowane do sądu
administracyjnego?

określić, jak ustala się właściwości wojewódzkiego sądu
administracyjnego?

określić, jakie wymogi powinna spełniać skarga do wojewódzkiego
sądu administracyjnego ?

scharakteryzować, jakie formy mogą mieć orzeczenia sądu
administracyjnego?

określić, co to jest przymus adwokacki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko
jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie masz 45 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:
–

instrukcja,

–

zestaw zadań tekstowych,

–

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH nr I

Prawo cywilne reguluje

stosunki majątkowe i niektóre stosunki osobiste.

majątkowe stosunki rodzinne.

stosunki majątkowe między obywatelami a organami skarbowymi.

zasady postępowania przed sądami cywilnymi.

Zasady współŜycia społecznego są

określone w Konstytucji RP.

w Kodeksie cywilnym.

w Kodeksie postępowania cywilnego.

nie są określone w przepisach prawa.

Stosunek cywilnoprawny charakteryzuje się tym, Ŝe
a)

jego podmiotami są tylko osoby fizyczne.

podmioty są równorzędne.

obejmuje sprawy toczące przed urzędami stanu cywilnego.

jego podmiotami są osoby prawne.

Zdolność prawną posiadają

wszystkie osoby fizyczne i prawne.

osoby prawne.

osoby prawne, które ukończyły 13 lat.

osoby fizyczne, które ukończyły 18 lat.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osoba prawna składa oświadczenie woli przez

swojego przedstawiciela.

pełnomocnika.

odpowiedni organ.

organ nadrzędny.

Odpowiedzialność cywilna ma postać

konsekwencji karnych.

naprawienia szkody.

przeproszenia poszkodowanego.

kary umownej.

W wyniku umowy o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do

starannego działania.

wykonywania pracy przez określony czas.

wykonywania pracy pod nadzorem zamawiającego.

uzyskania umówionego rezultatu.

Odpowiedzialność deliktowa ma miejsce wtedy, gdy

naruszono przepisy prawa karnego.

powstała jakakolwiek szkoda po stronie kontrahenta.

szkoda powstała z zaistnienia faktu, z którego ustawa łączy obowiązek
odszkodowawczy.

sprawca spowodował szkodę z winy umyślnej.

W procesie o naprawienie szkody wyrządzonej niewykonaniem lub nienaleŜytym

wykonaniem umowy wierzyciel nie musi udowadniać
a)

wielkości szkody.

postania szkody.

związku przyczynowego między powstaniem szkody a niewykonaniem umowy.

winy strony nie wykonującej umowy.

10.

Zwłoka w wykonaniu zobowiązania to

kaŜde opóźnienie.

opóźnienie, za które dłuŜnik jest odpowiedzialny.

opóźnienie określone w Kodeksie cywilnym.

przekroczenie terminu określonego w umowie.

11.

Tryb postępowania w sprawach gospodarczych jest określony w

Kodeksie spółek handlowych.

Kodeksie cywilnym.

Kodeksie postępowania cywilnego.

w przepisach o ustroju sądów powszechnych.

12.

Stosunek pracy nie moŜe powstać w wyniku

zawarcia umowy o pracę.

zawarcia umowy zlecenia.

wyboru.

powołania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Czas pracy to czas

efektywnego świadczenia pracy.

pozostawania do dyspozycji pracodawcy.

obowiązywania umowy o pracę.

wykonywania pracy mającej wartość ekonomiczną.

14.

Wymiar urlopu pracownika z dwuletnim staŜem pracy wynosi

14 dni roboczych.

16 dni roboczych.

20 dni roboczych.

26 dni roboczych.

15.

Umowa o pracę na okres próby nie moŜe być zawarta na dłuŜej niŜ

2 tygodnie.

miesiąc.

3 miesiące.

6 miesięcy.

16.

Zwolnienie na poszukiwanie pracy przysługuje

pracownikowi rozwiązującemu umowę na porozumienie stron.

w przypadku wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę.

w przypadku wypowiedzenia dokonanego przez pracownika.

w przypadku kaŜdego wypowiedzenia.

17.

Stosunek administracyjno prawny to stosunek między

równorzędnymi podmiotami.

organami administracji publicznej.

organem wyposaŜonym w uprawnienia władcze i drugim podmiotem.

osobami fizycznymi i prawnymi w sprawach majątkowych.

18.

Podstawową formą działania administracji jest

akt administracyjny.

akt notarialny.

akt normatywny.

umowa.

19. O swojej właściwości organ administracyjny rozstrzyga

w fazie wszczęcia postępowania.

w fazie postępowania odwoławczego,

rozstrzyga o tym organ nadrzędny.

rozstrzyga o tym kierownik organu administracyjnego.

20. Termin odwołania się od decyzji administracyjnej wydanej w pierwszej instancji wynosi:

7 dni.

14 dni.

miesiąc.

2 miesiące.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Stosowanie przepisów prawa cywilnego, prawa cywilno-procesowego,
prawa pracy oraz prawa administracyjnego

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Górski W., Wesołowski K.: Elementy prawa. Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2003

Kocot W. (praca zbiorowa): Elementy prawa. Difin, Warszawa 2004

Filipiak T.A., Mojak J., Nazer M., Niezbecka E.: Zarys prawa cywilnego. Verba, Lublin
2003

Lewandowski J.: Elementy prawa. WSiP, Warszawa 2007

Lewandowski J.: Encyklopedia prawa w zarysie. SGH, Warszawa 2005

Lewandowski J.: Prawo cywilne. SGH, Warszawa 2005

Seidel R.: Prawo i postępowanie administracyjne. Cz. 1. Wydawnictwo eMPi

, Poznań

2002

Salwa Z.: Prawo pracy ubezpieczeń społecznych. Lexis Nexis, Warszawa 2005

Seidel R.: Elementy prawa. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 1997

10.

Seidel R.: Zeszyt ćwiczeń z prawa. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 2003

11.

Siuda W.: Elementy prawa dla ekonomistów. Scriptum, Poznań 2002

12.

Ura E., Ura E.: Prawo administracyjne. Lexis Nexis, Warszawa 2005

13.

Kodeks cywilny

14.

Kodeks postępowania administracyjnego

15.

Gazeta Prawna