Tech_ochr_fiz_osób_515[01].O1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Tadeusz Gawlik

Stosowanie przepisów prawa obowiązujących w Polsce
i Unii Europejskiej 515[01].O1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Wstęp do prawoznawstwa i elementy prawa konstytucyjnego

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Wybrane zagadnienie dotyczące tworzenia systemu prawa

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Budowa normy prawne

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3.Ćwiczenia

4.3.4.Sprawdzian postępów

4.4.

Hierarchia aktów prawnych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Elementy wykładni prawa

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3.Ćwiczenia

4.5.4.Sprawdzian postępów

4.6.

Podstawowe zasady prawa Wspólnot Europejskich

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3.Ćwiczenia

4.6.4.Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o podstawowych układach

sterowania i regulacji automatycznej i kształtowaniu umiejętności montowania i sprawdzania
układów automatyki. W poradniku znajdziesz:
–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie
materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

515[01].O1

Podstawy funkcjonowania i rozwoju

pracownika ochrony

515[01].O1.01

Stosowanie przepisów

prawa obowiązujących

w Polsce

i Unii Europejskiej

515[01].O1.02

Stosowanie przepisów prawa

dotyczących ochrony osób

i mienia

515[01].O1.03

Nawiązywanie kontaktów

społecznych

515[01].O1.04

Stosowanie zasad organizacji

i zarządzania

przedsiębiorstwem

515[01].O1.07

Stosowanie technik

samoobrony

515[01].O1.05

Prowadzenie działalności

gospodarczej

515[01].O1.06

Udzielanie pierwszej

pomocy poszkodowanym

515[01].O1.08

Posługiwanie się językiem

angielskim zawodowym

515[01].O1.09

Stosowanie technologii

informacyjnych

w działalności zawodowej

515[01].O1.10

Kreowanie wizerunku

przedsiębiorstwa

wiadczącego usługi ochrony

osób i mienia

Schemat układu jednostek modułowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Wstęp do prawoznawstwa i elementy prawa konstytucyjnego

4.1.1. Materiał nauczania

A. Pojęcie prawa

KaŜde społeczeństwo, w celu ochrony interesów poszczególnych grup społecznych tworzy

róŜne systemy normatywne, które w sposób sobie właściwy, określają reguły postępowania
poszczególnych jednostek lub ich zbiorowości.

Systemami takimi są m.in. moralność, obyczaje, religia itd. Systemem takim jest równieŜ

prawo.

KaŜdy z systemów normatywnych róŜni się w sposób istotny od pozostałych funkcją

społeczną, przedmiotem, zakresem i metodą unormowań, a takŜe rodzajem stosowanych
sankcji. Inne jest takŜe pochodzenia kaŜdego z tych systemów i inny cel, jakiemu słuŜą.

Wśród innych systemów normatywnych prawo odznacza się wieloma cechami

specyficznymi.  Na  specyfikę  tę  wskazuje  Encyklopedia  prawa  definiująca  prawo  jako
uporządkowany  zbiór  (system)  generalnych  i  abstrakcyjnych  norm  postępowania,
ustanowionych  lub  uznanych  przez  państwo,  których  realizacja  zabezpieczona  jest
zorganizowanym przymusem państwowym.

Z wydawaniem norm prawnych mamy do czynienia wówczas, gdy państwo – działając

poprzez upowaŜniony do tego organ – tworzy nie istniejącą przedtem normę.

O usankcjonowaniu mówimy natomiast wtedy, gdy państwo normę stosowaną dotychczas

zwyczajowo,  uznaje  za  obowiązującą  poprzez  działalność organów stosujących prawo, które
zwyczajem  zaczynają  posługiwać  się  tak  jak  prawem.  W  ten  sposób  wiele  norm
zwyczajowych,  moralnych  i  innych  uzyskało  rangę  norm  prawnych.  W  państwach
współczesnych,  o  rozwiniętych  systemach  prawnych  prawo  powstaje  niemal  wyłącznie
w drodze ustanawiania norm.

Definicja prawa wskazuje na nierozerwalny związek prawa z państwem. Wynika to

z faktu, Ŝe integralną cechą prawa jest przymus, stanowiący zabezpieczenie jego
przestrzegania. Przymusem zaś dysponuje państwo, które stwarza w tym celu specjalny
aparat, zwany teŜ aparatem przymusu.

Nieprzestrzeganie norm prawnych powoduje uruchomienie odpowiednich ogniw aparatu

państwowego,  sądów,  organów  ścigania,  komorników  itp.  Organy  te  –  w  zaleŜności  od
charakteru  naruszenia  normy  stosują  określony  tryb  postępowania,  zapewniający
poszanowanie prawa.

B.  Elementy prawa konstytucyjnego

Konstytucja jest najwyŜszym aktem prawnym w państwie. Z punktu widzenia systemu

ródeł prawa jest ustawą, ale ustawą o szczególnym znaczeniu, ustawę zasadniczą.

O pierwszoplanowej roli konstytucji w systemie prawnym państwa decydują dwie zasady:

konstytucja moŜe być zmieniona tylko w szczególnym trybie, który z reguły
charakteryzuje się zwiększonym quorum i koniecznością uzyskania kwalifikowanej
większości głosów,

wszystkie akty prawne w państwie muszą być zgodne z konstytucją; w ten sposób
determinuje ona charakter całego systemu prawnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Konstytucja

określa

podstawowe

zasady

ustroju

politycznego,

społecznego

i gospodarczego państwa, a takŜe normuje strukturę, kompetencje i sposób powoływania jego
podstawowych organów.

Z reguły istotną część konstytucji stanowią unormowania podstawowych wolności, praw

i obowiązków człowieka i obywatela.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. opiera się na zasadzie podziału władz na

władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Normy prawa konstytucyjnego realizują tę
zasadę, ustalając strukturę aparatu państwowego. Określają one rolę i zadania organów
ustawodawczych, tj. Sejmu i Senatu, organów wykonawczych – Prezydent RP i Rady
Ministrów oraz organów sądowniczych, tj. sądów i trybunałów.

Władza ustawodawcza powinna ustanawiać prawa oraz mieć pewne kompetencje

w zakresie  ich  wykonywania,  do  władzy  wykonawczej  powinno  naleŜeć  sprawowanie
bieŜących  rządów  na  podstawie  ustanowionych  praw,  sądy  zaś  powinny  orzekać  stosując
normy wydane przez władzę ustawodawczą. NiezaleŜność trzech ośrodków, a co za tym idzie,
niemoŜność  uzyskania  przewagi  przez  którąkolwiek  z  nich  nad  pozostałymi,  daje  gwarancję
nienaduŜywania władzy i poszanowania praw z wolnościami obywatelskimi.

Następstwem podziału władz jest podział organów państwowych na: 1) organy

ustawodawcze, 2) organy wykonawcze, 3) organy sądownicze.

1) Organy władzy ustawodawczej

Konstytucja RP przyjęła, Ŝe parlament w Polsce jest dwuizbowy i składa się z Sejmu

i Senatu.

Sejm składa się ze stałej liczby 460 posłów. Do wykonywania określonych zadań Sejm

tworzy odpowiednie organy wewnętrzne. Organizację wewnętrzną Sejmu ustalają przepisy
konstytucyjne oraz regulamin sejmowy. Organami Sejmu są:
1.

marszałek Sejmu,

prezydium Sejmu,

Konwent seniorów,

Komisje sejmowe.
Marszałek kieruje pracami Sejmu, a w szczególności stoi na straŜy praw i godności

Sejmu, czuwa nad tokiem prac Sejmu i jego organów. Reprezentuje Sejm, przewodniczy
obradom, kieruje pracami prezydium Sejmu itd.

Prezydium Sejmu składa się z marszałka i wicemarszałków, wybieranych przez Sejm

spośród posłów. Do zadań prezydium Sejmu naleŜy między innymi ustalanie planów prac
Sejmu, zwoływanie posiedzeń i dokonywanie wykładni regulaminu Sejmu i inne zadania
określone przepisami.

Konwent seniorów składa się z marszałka i wicemarszałków oraz przewodniczących

klubów poselskich. Obradom konwentu przewodniczy marszałek Sejmu. Jego główne zadanie
polega na zapewnieniu współdziałania organizacji zrzeszających posłów na terenie Sejmu.

Komisje sejmowe są organami specjalistycznymi Sejmu. W ich skład wchodzą posłowie.

Są wewnętrznymi pomocniczymi organami Sejmu, powoływanymi dla określonego rodzaju
spraw w celu ich przygotowania i wyraŜania opinii, zanim staną się przedmiotem obrad na
posiedzeniu Sejmu.

Komisje dzielą się na stałe i nadzwyczajne. Komisje nadzwyczajne powoływane są do

zbadania określonej sprawy.

NajwaŜniejszą funkcją Sejmu jest funkcja ustawodawcza. Poza tym Sejm pełni funkcję

kontrolną i funkcję decyzyjną (niekiedy współdecyzyjną) przy obsadzie personalnej szeregu
organów państwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Senat, będący drugą izbą polskiego parlamentu, składa się ze 100 senatorów. Kadencja

Senatu, podobnie jak Sejmu trwa 4 lata. W wypadku skrócenia kadencji Sejmu skrócona
zostaje równieŜ kadencja Senatu. Organizacja wewnętrzna Senatu jest zbliŜona do organizacji
Sejmu.

Podstawową funkcją Senatu jest współuczestniczenie z Sejmem w procesie legislacyjnym

przy stanowieniu ustaw.

Obok udziału w stanowieniu prawa Senat spełnia szereg innych funkcji, m.in. jest

organem współpracującym z organizacjami polonijnymi na obczyźnie.

2) Organy władzy wykonawczej

W myśl art. 126 Konstytucji Prezydent RP jest najwyŜszym przedstawicielem

Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. Czuwa on nad
przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straŜy suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz
nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.

Wyboru Prezydenta dokonuje Naród w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję.
Prezydent RP ma liczne kompetencje o charakterze przede wszystkim reprezentacyjnym.

W  stosunkach  zewnętrznych  reprezentuje  państwo  m.in.  poprzez  ratyfikowanie
i wypowiadanie  umów  międzynarodowych,  przyjmowanie  listów  uwierzytelniających
i odwołujących  przedstawicieli  poszczególnych  państw,  mianowanie  i  odwoływanie
przedstawicieli Polski w innych państwach itp.

W stosunkach zewnętrznych Prezydent jest najwyŜszym zwierzchnikiem sił zbrojnych.

Mianuje on Szefa Sztabu Generalnego oraz dowódców rodzajów sił zbrojnych. Prezydent
nadaje obywatelstwo polskie, ordery i odznaczenia. Do niego naleŜy teŜ stosowanie prawa
łaski. Posiada teŜ szereg ,innych kompetencji wynikających z przepisów.

Rada Ministrów (rząd)

Konstytucja wyznacza Radzie Ministrów dwa podstawowe zadania:

prowadzenie polityki wewnętrznej i zagraniczne Rzeczypospolitej Polskie,

kierowanie administracją rządową.
Zakres kompetencji Rady Ministrów określony jest w Konstytucji w ten sposób, Ŝe do niej

naleŜą  wszystkie    sprawy  polityki  państwa  nie  zastrzeŜone  dla  innych  organów  państwa
i samorządu  terytorialnego.  Oznacza  to,  Ŝe  kaŜda  sprawa  wchodząca  w  zakres  kompetencji
państwa,  o  ile  tylko  nie  została  w  Konstytucji  zastrzeŜona  dla  innego  organu,  wchodzi  tym
samym w zakres kompetencji Rządu.

Rada Ministrów wyposaŜona jest w tzw. kompetencje ogólne, co oznacza, Ŝe kieruje

administracją  rządową  we  wszystkich  dziedzinach  działalności.  W  szczególności  Rada
Ministrów  koordynuje  i  kontroluje  prace  organów  administracji  rządowej,  zapewnia
bezpieczeństwo  zewnętrzne i wewnętrzne państwa oraz porządek publiczny, a takŜe sprawuje
ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju.

Jako organ wykonawczy Rada Ministrów zapewnia wykonanie ustaw. Na podstawie ustaw

i w celu ich wykonania wydaje rozporządzenia będące źródłem powszechnie obowiązującego
prawa.

W skład Rady Ministrów wchodzą: Prezes Rady Ministrów oraz ministrowie. Ponadto

w skład Rady Ministrów mogą być powołani wicepremierzy RM, a takŜe przewodniczących
określonych w ustawach komitetów.

Przedstawicielem Rady Ministrów w województwie jest wojewoda.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Organy władzy sądowniczej: Sądy i Trybunały

W myśl Konstytucji wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują: Sąd NajwyŜszy, sądy

powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.

Wymiar sprawiedliwości ma za zadanie rozstrzyganie konfliktów o charakterze prawnym.
Wymiar sprawiedliwości cechują dwa szczególne elementy:
1.

istnienie wyspecjalizowanych organów państwowych, których zadaniem jest

dokonywanie wymiaru sprawiedliwości,

szczególna forma (procedura), w jakiej wyniku sprawiedliwość jest dokonywana.

Charakterystyczną cechą sądów jest niezawisłość (zasada niezawisłości sędziowskiej).

Niezawisłość ta oznacza, Ŝe przy rozpatrywaniu sprawy i wydawaniu orzeczenia sędzia jest
niezaleŜny. Nie podlega nikomu, nawet najwyŜszym organom państwa, ma jedynie obowiązek
kierować się przepisami prawa (w zakresie orzekania sędzia podlega tylko ustawie).

Drugą charakterystyczną cechą sądów jest oparcie ich funkcjonowania na zasadzie

instancyjności. Polega ona na tym, Ŝe od wydanego orzeczenia kaŜdej stronie przysługuje
prawo odwołania się do sądu wyŜszego szczebla, czyli sądu drugiej instancji.

NajwyŜszym organem sądowym jest Sąd NajwyŜszy. Sprawuje on nadzór w zakresie

orzekania nad wszystkimi innymi sądami. Do jego istotnych zadań naleŜy zapewnienie
prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa i praktyki sądowej w dziedzinach naleŜących
do jego właściwości.

Trybunał Konstytucyjny jest niezawisłym organem, którego głównym zadaniem jest

zapewnienie  właściwej  jakości  naszego  prawa,  przede  wszystkim  poprzez  zapewnienie
zgodności  przepisów  stanowionych  przez  organy  centralne  z  aktami  wyŜszego  rzędu,
a zwłaszcza  z  Konstytucją.  Do  Trybunału  Konstytucyjnego  naleŜy  równieŜ  rozstrzyganie
sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.

Trybunał Stanu orzeka o odpowiedzialności osób zajmujących najwyŜsze stanowiska

państwowe za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem
lub w zakresie swojego urzędowania. W myśl Konstytucji odpowiedzialność taką ponoszą:
Prezydent RP, Prezes RM, członkowie RM, Prezes NBP, Prezes NIK i inne osoby określone
w przepisach.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest prawo?

Czy moŜliwe jest istnienie prawa bez państwa?

Dlaczego Konstytucja uznana jest za ustawę zasadniczą?

Jakie zagadnienia są przedmiotem regulacji konstytucji?

Które organy są organami ustawodawczymi w Polsce?

Jakie kompetencje przyznaje Konstytucja Prezydentowi RP?

Jak moŜna scharakteryzować kompetencje Rady Ministrów?

Kto wchodzi w skład Rady Ministrów?

Na czym polega niezawisłość sędziowska?

10.

Jakie są kompetencje Trybunału Konstytucyjnego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie tekstu Konstytucji RP, jej budowy i zawartości wykaŜ, Ŝe słusznie uŜywa

się stwierdzenia „Konstytucja jest ustawą zasadniczą”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z preambułą do Konstytucji RP,

zapoznać się ze strukturą Konstytucji,

określić zagadnienia regulowane w Konstytucji,

zapoznać się z przepisami dotyczącymi jej zmiany,

wyjaśnić podstawowe spostrzeŜenia,

przedstawić na forum grupy uzyskane wyniki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Konstytucja RP,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie Konstytucji RP wyjaśnij zasadę trójpodziału władz. Przedstaw

najwaŜniejsze organy poszczególnych władz i ich funkcje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść Konstytucji RP,

odszukać w Konstytucji RP artykuły dotyczące trójpodziału władz,

odszukać przepisy określające funkcje organów reprezentujących poszczególne władze,

scharakteryzować wykonanie ćwiczenia na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Konstytucja RP,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia prawo?

określić, czy moŜliwe jest istnienie prawa bez państwa?

wyjaśnić, dlatego Konstytucja uznana jest za ustawę zasadniczą?

określić, zagadnienia które są przedmiotem regulacji Konstytucji?

określić, jakie kompetencje przyznaje Konstytucja Prezydentowi RP?

określić, organy ustawodawcze RP?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Wybrane zagadnienia dotyczące tworzenia systemu prawa

4.2.1. Materiał nauczania

Prawo składa się z tysięcy róŜnych aktów normatywnych o róŜnej randze, regulujących

róŜnorodne  stosunki  społeczne.  Całokształt  obowiązujących  w  danym  państwie  norm
prawnych  składa  się  na  system  prawa.  System  ten,  podobnie  jak  kaŜdy  inny  system  jest
skoordynowany  wewnętrznie  i  uporządkowany.  Zgrupowanie  i  zsynchronizowanie  norm
regulujących stosunki o zbliŜonym charakterze pozwala na precyzyjne posługiwanie się nimi.

Podstawowy podział prawa na prawo publiczne i prawo prywatne wywodzi się juŜ

z prawa  rzymskiego.  Według  twórcy  tego  podziału,  rzymskiego  prawnika  Ulpiana,
podstawowym  kryterium  podziału  prawa  na  publiczne  i  prywatne  był  interes,  jaki
poszczególne  działy  prawa  chroniły.  Tak  więc,  normy  mające  na  celu  korzyści  państwa
rzymskiego,  stanowiły  normy  prawa  publicznego.  Normami  prawa  prywatnego  były  zaś
normy,  mające  na  celu  korzyści  jednostki.  Na  przestrzeni  wieków  tworzono
i doprecyzowywano  kryteria  podziały  na  prawo  publiczne  i  prywatne.  Niemniej  jednak
podział ten jest utrzymywany.

Zarówno w ramach prawa publicznego, jak i prywatnego przeprowadzany jest dalszy

podział  prawa  na  gałęzie.  Za  podstawowe  kryterium  podziału  prawa  na  gałęzi  uznaje  się
rodzaj stosunków, jakie dana gałąź reguluje (np. prawo administracyjne, prawo karne, prawo
cywilne).  O  przynaleŜności  przepisu  do  takiej  lub  innej  gałęzi  prawa  decyduje  charakter
stosunku  społecznego,  którego  przepis  dotyczy.  Stosunki  społeczne  będące  przedmiotem
regulacji  prawnej  moŜna  podzielić  na  pewne  grupy,  wyodrębniając  np.  stosunki  rodzinne,
stosunki  majątkowe,  stosunki  pracy  inne.  Stosując  ten  podział  na  przepisy  otrzymujemy
szereg  gałęzi  prawa.  Jednak  stosowanie  wyłącznie  tego  kryterium  jest  zawodne.  Dlatego  teŜ
doktryna  prawa  proponuje  stosowanie  dodatkowych,  uzupełniających  kryteriów  podziału
dotyczących  np.  właściwych  metod  działania  czy  rodzaju  stosowanych  sankcji.
W konsekwencji  celowe  moŜe  być  włączenie  norm  regulujących  pewne  stosunki  do
określonej  gałęzi  prawa  nie  według  kryterium  rodzaju  tych  stosunków,  lecz  ze  względu  na
stosowaną w danej gałęzi metodę lub stosowane w niej sankcje.

W ramach poszczególnych gałęzi prawa wyróŜnia się instytucje prawne, czyli węŜsze

zespoły norm odnoszące się do pewnego zagadnienia. Mówi się więc o instytucji małŜeństwa,
instytucji najmu, instytucji testamentu – rozumiejąc pod tym terminem odpowiednie grupy
norm prawnych. Instytucja prawne nie odpowiada swą treścią przytoczonemu dalej znaczeniu
normy prawnej.

KaŜda gałąź prawa ma swoją wewnętrzną systematykę, przeprowadzoną takŜe według

określonych zasad. Zwykle w kaŜdej gałęzi wyodrębniona zostaje tzw. cześć ogólna,
zawierająca wspólne zasady, zaś pozostały materiał normatywny podzielony jest na działy.

Systemy prawa w poszczególnych państwach są róŜne. Wynika to z róŜnic tkwiących

w regulowanych przez prawo stosunkach ekonomicznych, w tradycjach historycznych, czy teŜ
w polityce państwa na określonych odcinkach itd.

W naszym systemie prawo usystematyzowanie polega przede wszystkim na podziale

prawa na gałęzie.

PoniŜej scharakteryzujemy poszczególne gałęzie wchodzące w skład naszego systemu

prawa.

W polskiej doktrynie prawnej przyjmuje się najczęściej podział prawa na następujące

gałęzie:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1) prawo konstytucyjne rozumiane jako zespół norm regulujących podstawowe urządzenia

ustroju państwa,

2) prawo cywilne rozumiane jako zespół norm regulujących stosunki majątkowe i niektóre

stosunki osobiste między równorzędnymi podmiotami prawa (osobami fizycznymi
i prawnymi),

3) prawo pracy rozumiane jako zespół norm regulujących stosunki między pracodawcą

a pracownikiem na tle świadczonej pracy,

4) prawo rodzinne rozumiane jako zespół norm regulujących osobiste i majątkowe stosunki

między małŜonkami, krewnymi oraz stosunki wynikające z przysposobienia, opieki
i kurateli,

5) prawo gospodarcze – aktualnie toczy się dyskusja nad problemem, czy normy prawne

regulujące stosunki gospodarcze nie powinny być wyodrębnione w odrębnej gałęzi prawa.

6) prawo karne rozumiane jako zespół norm mówiących, jakie czyny są przestępstwami,

ustalające kary za popełnienie tych przestępstw, oraz określające ogólne zasady
odpowiedzialności karnej,

7) prawo administracyjne rozumiane jako zespół norm regulujących strukturę organów

administracyjnych oraz stosunki prawne powstające w ramach władczej działalności tych
organów,

8) prawo finansowe rozumiane jako zespół norm regulujących gromadzenie środków

pienięŜnych przez państwo oraz ich rozdział i wydatkowanie, a takŜe określające strukturę
oraz tryb działania organów i instytucji finansowych,

9) prawo procesowe – nie będące jednolitym zespołem norm. Wyodrębnia się w nim trzy

podstawowe działy:

– prawo o ustroju sądów i prokuratury, określające cele i zadania wymiaru sprawiedliwości

oraz normujące strukturę wymiaru sprawiedliwości, a takŜe prawa i obowiązki sędziów
i prokuratorów,

– prawo cywilne procesowe regulujące tryb rozstrzygania spraw cywilnych przez sądy

i niektóre inne organy oraz właściwości tych organów,

– prawo karne procesowe regulujące tryb prowadzenia i rozstrzygania spraw karnych przez

organy wymiaru sprawiedliwości.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co rozumiemy przez pojęcie „system prawa”?

Jakie kryterium przesądza o podziale prawa na prawo publiczne i prawo prywatne?

Jakie kryterium przesądza o podziale prawa na poszczególne gałęzie?

Co rozumiesz przez „instytucje prawne”?

Jakie gałęzie prawa występują w Polskim systemie prawa?

Jakie stosunki społeczne regulowane są przez prawo cywilne?

Jakie stosunki społeczne regulowane są przez prawo administracyjne?

Czy prawo procesowe róŜni się od innych gałęzi prawa?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z nabytej wiedzy dokonaj podziału gałęzi prawa na naleŜące do prawa

publicznego i prawa prywatnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować kryteria wg których prawo podzielono na publiczne i prywatne,

przeanalizować treść definicji poszczególnych gałęzi,

dokonać podziału gałęzi prawa na naleŜące do prawa publicznego i prawa prywatnego,

uzasadnienie przedstawić na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks karny,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie Kodeksu pracy przedstaw definicję pracownika.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w Kodeksie pracy definicję pracownika,

przeanalizować treść definicji,

przedstawić definicję pracownika na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Kodeks pracy.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie „system prawa”?

określić, jakie kryterium przesądza o podziale prawa na prawo
publiczne i prawo prywatne?

określić, jakie kryterium przesądza o podziale prawa na poszczególne
gałęzie?

określić, co to są „instytucje prawne”?

scharakteryzować gałęzie prawa występujące w Polsce?

określić, jakie stosunki społeczne regulowane są przez prawo
cywilne?

określić, jakie stosunki społeczne regulowane są przez prawo
administracyjne?

scharakteryzować róŜnice między prawem procesowym, a innymi
gałęziami prawa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Budowa normy prawnej

4.3.1. Materiał nauczania

Norma prawna jest elementarną cząstką prawa, toteŜ jej definicja jest zbliŜona do ogólnej

definicji prawa.
Norma prawna to poparta przymusem państwowym ogólna reguła postępowania skierowana
do abstrakcyjnego adresata, określającą jego sposób postępowania, w przewidzianej normą
sytuacji.

Normę prawną charakteryzują pewne cechy, a przede wszystkim to, Ŝe mają one ogólny

i abstrakcyjny charakter.

Ogólny charakter oznacza, Ŝe nie indywidualizuje osoby, na której ciąŜy obowiązek, ale

zawsze  jest  skierowana  do  pewnego  (szerszego  lub  węŜszego  kręgu  adresatów).  KaŜdy,  kto
znajduje  się  w  sytuacji  opisanej  przez  normę  ma  obowiązek  zachować  się  tak,  jak  norma
określa.  Norma  prawna  moŜe  więc  być  regułą  bądź  nakazującą,  bądź  zakazującą,  bądź
upowaŜniającą  do  określonego  postępowania.  Musimy  jednak  zdawać  sobie  sprawę,  Ŝe  nie
kaŜdy nakaz postępowania, choćby poparty przymusem państwowym, jest normą prawną (np.
nakaz podatkowy).

Abstrakcyjny charakter normy przejawia się w samym ujęciu, w sposobie jej

formułowania. Najczęściej bowiem normy charakteryzują w sposób generalny sytuację, której
dotyczą, abstrahując od wyliczania konkretnych wypadków stosowania normy. Tak np. norma
zawarta w art. 415 k.c. przewiduje, Ŝe ten „kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę
obowiązany jest do jej naprawienia”, jest ujęciem abstrakcyjnym, w którym ustawodawca nie
precyzuje konkretnych wypadków wyrządzenia szkody, powodujących obowiązek jej
naprawienia.

Norma prawna ma charakter dwustronny. Z kaŜdej normy wynika dla jednej osoby

obowiązek, a dla drugiej prawo, będące korelatem obowiązku. JeŜeli dłuŜnik ma obowiązek
zwrócenia długu w oznaczonym terminie, to w tym samy terminie wierzyciel ma prawo
domagać się zwrotu poŜyczonej kwoty. Jedno i drugie wynika z tej samej normy prawnej.

Normy prawne mają określona strukturę wewnętrzną. Składają się one z trzech

zasadniczych części: hipotezy, dyspozycji i sankcji.

Hipoteza jest to część normy określająca krąg adresatów, do których norma się odnosi

i okoliczności, w jakich ma zastosowanie. Hipoteza określa więc warunki, których zaistnienie
powoduje obowiązek zachowania się w sposób określony w normie.

Dyspozycja jest to część normy prawnej, który wskazuje obowiązujący – w danej

sytuacji opisanej – sposób zachowania. Co naleŜy zrobić, a co jest zabronione – o tym
informuje dyspozycja. Jest ona kluczową częścią normy.

Sankcja jest częścią normy określającą następstwo zachowania się w sposób niezgodny

ze wskazaniami określonymi w dyspozycji.

Sankcji nie naleŜy utoŜsamiać z karą. Jedynie w normach prawa karnego sankcja

przybiera formę kary. Formy sankcji w innych gałęziach prawa są rozmaite. Na przykład
sankcją za naruszenie zasad sporządzania testamentu jest niewaŜność testamentu.

Klasyczna, trójczłonowa budowa normy prawnej w niektórych gałęziach ulega pewnym

modyfikacjom.  Niektórzy  autorzy  zajmujący  się  prawem  karnym  stoją  na  stanowisku,  Ŝe
normy  tej  gałęzi  składają  się  z  dyspozycji  i  sankcji,  natomiast  są  pozbawione  hipotezy.  Tak
np. w normie zawartej w art. 284 § 1 k.k.: „Kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub
prawo  majątkowe,  podlega  karze  pozbawienia  wolności  do  lat  3”,  część  pierwsza:  „Kto
przywłaszcza sobie prawo majątkowe” jest łączącym hipotezę i dyspozycję określaniem czynu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przestępczego. Druga część art. 284 § 1 k.k. rozpoczynające się od słów: „podlega karze…”
stanowi sankcję.

W systemie prawnym występuje dwa rodzaje norm prawnych, które róŜnią się od siebie

charakterem i mocą obowiązującą, są to:

a)  normy bezwzględnie obowiązujące (normy imperatywne),
b)  normy względnie obowiązujące (normy dyspozytywne).
Normy  imperatywne  formują  w  sposób  bezwzględny  obowiązek  postępowania

w określony  sposób  w  przewidzianych  prawem  sytuacjach.  Adresatowi  normy  nie  wolno  –
pod  rygorem  zastosowania  sankcji  –  zachować  się  inaczej,  niŜ  to  przewiduje  norma.  Nakaz
lub zakaz zawarty w normie jest bowiem dla stron bezwzględnie obowiązujący. Na przykład
normy  określające  terminy  przedawnienia  w  prawie  cywilnym  mają  charakter  imperatywny.
Dlatego  umowa,  w  której  strony  zgodnie  postanowiły,  Ŝe  ich  roszczenie  z  tytułu  np.
dzierŜawy, przedawniają się w innym terminie – będzie niewaŜna.

Normy imperatywne stanowią większość obowiązujących w państwie norm prawnych,

a niektóre gałęzie prawa (np. prawo konstytucyjne, karne, administracyjne) składają się
wyłącznie z takich norm.

Odmienny charakter mają normy dyspozytywne. Strony umowy zobowiązane są

w trakcie jej wykonywania postępować zgodnie z normami dyspozytywnymi tylko wtedy, gdy
spraw, których normy dotyczą, nie uregulowały inaczej. Normy takie występują głównie
w prawie cywilnym i handlowym. Na przykład norma zawarta w art. 642 § 2 k.c., stanowiąca,
Ŝ

e „W braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie naleŜy się wynagrodzenia

w chwili oddania dzieła”, jest normą dyspozytywną. Nakłada ona bowiem na zamawiającego
obowiązek zapłaty w chwili oddania dzieła przez wykonawcę, nie stoi jednak na
przeszkodzie, ustalenie przez strony innego momentu zapłaty niŜ chwila oddania dzieła.

OdróŜnienie norm imperatywnych od dyspozytywnych ułatwione jest tym, Ŝe normy

imperatywne  zawieraj  często  charakterystykę,  rygorystyczne  sformułowania,  np.  „przeciwne
postanowienia  umowy  są  niewaŜne”.  Natomiast  normy  dyspozytywne  zawierają
sformułowania  elastyczne  np.  „o  ile  norma  nie  stanowi  inaczej”,  „w  braku  odmiennej
umowy”.

W prawie pracy oraz w prawie cywilnym, a więc tam, gdzie prawo wkracza jako czynnik

ochrony  słabszego  kontrahenta,  pojawiają  się  normy  o  charakterze  pośrednim,  będące
normami  imperatywnymi  dla  strony  silniejszej,  a  działająca  jako  norma  dyspozytywna  dla
strony słabszej. Zgodnie z treścią takich norm strony stosunku prawnego mogą odmiennie go
ukształtować, niŜ to wynika z konkretnego wzorca ustawowego, ale do zakreślonych w takiej
normie  maksymalnych  lub  minimalnych  granic.  Poza  tymi  granicami  ustalenia  nie  wiąŜą
stron. Na przykład art. 593 § 1 k.c. stanowi, Ŝe „Prawo odkupu moŜe być zastrzeŜone na czas
nie przekraczający lat pięciu, termin dłuŜszy ulega skróceniu do lat pięciu”.

Od normy prawnej odróŜnić naleŜy przepis prawny (często w praktyce pojęcia te są

utoŜsamiane).  Przepisy  prawne  są  wyodrębnionymi  zadaniami,  zamieszczonymi  w  aktach
prawnych. Są one ich elementarnymi cząstkami. Ze względów porządkowych przepisy ujmuje
się  najczęściej  w  formie  artykułów,  paragrafów,  punktów,  ustępów  i  liter.  Czasem
w pojedynczym  przepisie  wyraŜona  jest  w  całości  norma  prawna.  Niekiedy  poszczególna
norma wyraŜona jest w wielu przepisach.

W większych aktach normatywnych przepisy są pogrupowane w księgi, części, rozdział

itp. Pomaga to w odszukaniu potrzebnego przepisu. Bez takiej systematyki posługiwanie się
obowiązującym aktem normatywnym byłoby bardzo trudne. Dotyczy to zwłaszcza Kodeksów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest norma prawna?

Jakie są cechy charakterystyczne normy prawnej?

Jaka jest struktura normy prawnej?

Jakie informacje zawierają poszczególne człony normy prawnej?

Co to jest przepis prawny?

Czym charakteryzuje się norma imperatywna?

Jakie cechy mają normy dyspozytywne?

Na czym polega „sankcja prawna”?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zdecyduj, które z wymienionych zdań charakteryzują normy prawne, a które inne normy

postępowania (religijne, moralne, obyczajowe itp.).

Zdanie

Norma

prawna

Inna norma

postępowania

1. Ich przestrzeganie jest zagwarantowane istnieniem

przymusu państwowego

2. Sankcją za ich nieprzestrzeganie jest odrzucenie przez

grupę

3. Są powszechnie obowiązujące na terytorium określonego

państwa

4. Są niesformalizowane

5. Są tworzone poprzez upowaŜnione do tego organy

państwowe w ściśle określonym trybie

6. Są przekazywane przez rodzinę lub grupę towarzyską,

w której funkcjonuje człowiek

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać polecenie zawarte w ćwiczeniu,

zdefiniować pojęcia: norma prawna, obyczajowa i moralna,

wskazać róŜnice między podanymi normami,

wstawić krzyŜyk w odpowiednią rubrykę tabeli.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Odszukaj w Kodeksie karnym, Kodeksie cywilnym, Kodeksie postępowania

administracyjnego oraz Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym po jednym przepisie prawnym.
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………...
…………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….

(ćwiczenie ma na celu sprawdzenie, czy potrafisz odróŜnić przepis prawny od normy prawnej)

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie polecenie zawarte w ćwiczeniu,

wyszukać w podanych źródłach prawa po jednym przepisie prawnym,

wpisać wybrane przepisy prawne w miejsce zaznaczone w ćwiczeniu.

WyposaŜenie stanowiska:

–

wybrane źródła prawa,

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie norma prawna?

określić cechy charakterystyczne normy prawnej?

określić strukturę normy prawnej?

scharakteryzować elementy składowe normy prawnej?

zdefiniować pojęcie przepis prawny?

wyszukać w aktach prawnych wybrane przepisy prawne?

określić, na czym polega „sankcja prawna”?

scharakteryzować normę

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Hierarchia aktów prawnych

4.4.1. Materiał nauczania

Jak juŜ wspomniano wśród innych systemów normatywnych prawo odznacza się wieloma

cechami  specyficznymi.  Jest  ono  przede  wszystkim  zespołem  norm  (reguł  postępowania)
o charakterze sformalizowanym. Reguły te zwykle stanowione są w specjalnym trybie przez
upowaŜnione  do  tego  organy  państwa  i  poparte  są  określonymi  sankcjami.  Formy,  w  jakich
wyraŜone są normy prawne, są róŜnorodne. Określenie tych form w państwach współczesnych
dokonywane  jest  zazwyczaj  w  Konstytucji  danego  państwa.  Tylko  te  reguły  postępowania,
którym  nadano  jedną  z  przewidzianych  form,  mogą  być  uznane  za  prawo.  Reguły  nie
posiadające określonej formy mogą być traktowane jako zalecane lub postulaty, nie są jednak
prawem. Formy, w jakich wyraŜone normy prawne określone są pojęciem „źródła prawa”.

Poszczególne źródła prawa (np. ustawy, rozporządzenia) róŜnią się między sobą tym, Ŝe

wydawane są przez róŜne organy państwowe, w róŜnym trybie i regulują odmienny zakres
stosunków. W konsekwencji rola i znaczenie poszczególnych form (źródeł prawa) jest róŜna.
Niektóre z nich mają charakter nadrzędy w stosunku do innych.

O miejscu w hierarchii waŜności poszczególnych źródeł prawa decyduje to, od jakiego

organu pochodzą, jak równieŜ zakres i ranga spraw, jakie za pomocą danego źródła powinny
być regulowane.

Istnienie

pewnych współzaleŜności między poszczególnymi źródłami prawa,

hierarchiczna nadrzędność jednych źródeł nad innymi pozwala wysnuć wniosek, Ŝe źródła
prawa tworzą określony system, zwany systemem źródeł prawa.

Przez system źródeł prawa rozumie się całokształt źródeł prawa w ich wzajemnym

powiązaniu. Systemy źródeł prawa w róŜnych państwach są róŜne.

W Polsce system źródeł prawa określony jest w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej

z 1997 r.

Precyzując zakres kompetencji poszczególnych organów państwowych, Konstytucja

ustala jednocześnie, jakie akty normatywne, w jakiej formie i w jakim zakresie mogą być
wydane przez poszczególne organy państwowe. Ponadto Konstytucja określa ogólnie
wzajemny stosunek źródeł prawa, a więc przesądza ich hierarchię.

ródłom prawa poświęcono w Konstytucji RP odrębny rozdział III. W myśl art. 87

Konstytucji źródłami powszechnie obowiązującego prawa są:

Konstytucja,

ustawy,

ratyfikowane umowy międzynarodowe,

rozporządzenia.

Ponadto źródłami powszechnie obowiązującego prawa są akty prawa miejscowego na

obszarze działania organów, które je ustanowiły.

NaleŜy wspomnieć, Ŝe poza powszechnie obowiązującym katalogiem źródeł prawa, jest

jeszcze tzw. prawo wewnętrzne. Tworzą je: uchwały Rady Ministrów i zarządzenia Prezesa
Rady Ministrów i ministrów, wydawane na podstawie ustaw. Akty prawa wewnętrznego
obowiązują tylko jednostki organizacyjne podległe organowi, który wydał akt.

Charakterystyka źródeł prawa
1.

Konstytucja, jako ustawa zasadnicza zajmuje miejsce szczególne. Obecnie obowiązująca
Konstytucja uchwalona została przez Zgromadzenie Narodowe (czyli połączone izby
Sejm i Senat) i przyjęta w referendum konstytucyjnym. Szczególne znaczenie Konstytucji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wynika  przede  wszystkim  z  przedmiotu  zawartych  w  niej  uregulowań,  reguluje  ona
bowiem  podstawy  ustroju  politycznego  i  społeczno-gospodarczego  państwa,  strukturę
i zakres  działania  organów  państwowych,  podstawowe  prawa  i  obowiązki  człowieka
i obywatela.

Nadrzędna rola Konstytucji wynika z faktu, Ŝe w swej treści określa ona hierarchię

pozostałych źródeł prawa i wytycza kierunki ustawodawstwa. śaden akt normatywny nie
moŜe być sprzeczny z Konstytucją.

Konstytucja róŜni się od ustaw zwykłych szczególnym trybem jej uchwalania

i zmieniania.

Ustawa  jest  podstawową  formą,  w  jakiej  przejawia  się  prawotwórcza  działalność  Sejmu
przy istotnym udziale Senatu. śaden inny organ państwa nie jest władny wydawać ustaw.
Przedmiotem  regulacji  ustawowych  są  zagadnienia  podstawowe  dla  Ŝycia  politycznego,
społecznego  i  gospodarczego.  Ponadto  forma  ustawy  stosowana  jest  do  normowania
stosunków, które charakteryzują się znaczną trwałością.
W  formie  ustawy  ustalane  są  przede  wszystkim  normy  określające  prawa  i  obowiązki
obywateli,  normy  prawa  karnego  oraz  waŜniejsze  zagadnienia  z  zakresu  organizacji
i działania organów państwowych, a takŜe przepisy regulujące postępowanie przed sądami
i organami administracji.

Inne akty normatywne winny być zgodne z ustawami, wydawane na podstawie ustaw

i w celu ich wykonania.

Ratyfikowane umowy międzynarodowe
Umowy  ratyfikuje  i  wypowiada  Prezydent.  Ratyfikacja  niektórych  umów  wymaga
uprzedniej  zgody  Sejmu,  wyraŜonej  w  ustawie.  NaleŜą  do  nich  umowy  dotyczące:
a) pokoju,  sojuszy,  układów  politycznych  i  wojskowych,  b)  wolności,  praw  lub
obowiązków  obywatelskich  określonych  w  Konstytucji,  c)  członkowstwa  Polski
w organizacji międzynarodowej, d) znacznego finansowego obciąŜenia państwa, e) spraw
wymagających regulacji ustawowej. W razie kolizji między taką umową międzynarodową,
a ustawą, pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa.
TakŜe umowa konstytuująca organizację międzynarodową moŜe zawierać postanowienia,
Ŝ

e prawo tej organizacji jest stosowane w Polsce bezpośrednio i ma pierwszeństwo

w razie kolizji z ustawą.
W

umowie

międzynarodowej

państwo

polskie

moŜe

przekazać

organizacji

międzynarodowej  lub  organowi  międzynarodowemu,  na  przykład  organowi  Unii
Europejskiej,  kompetencje  organów  władzy  państwowej  w  niektórych  sprawach.  Ustawa
wyraŜająca  zgodę  na  ratyfikację  takiej  umowy  wymaga  uchwalenia  przez  Sejm  i  Senat
większości 2/3 głosów. Sejm moŜe zarządzić w tej sprawie referendum.

Rozporządzenia

Rozporządzenia są wydawane przez naczelne organy administracji państwowej, do

których naleŜą: Rada Ministrów, ministrowie, przewodniczący określonych w ustawie
komitetów. Prawo wydawania rozporządzeń ma równieŜ Prezydent RP.

Rozporządzenie moŜe być wydane na podstawie wyraźnego, szczegółowego

upowaŜnienia zawartego w ustawie, zwanego delegacją ustawową. UpowaŜnienie określa
organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania
oraz wytyczne dotyczące treści rozporządzenia. Dlatego teŜ kaŜde rozporządzenie na
wstępie powołuje się zawsze na upowaŜnienie ustawowe.

Celem, któremu słuŜy rozporządzenie jest wykonanie ustawy. Rozporządzenie

dotyczy z reguły jednego z zagadnień uregulowanych w sposób ogólny w ustawie.
Rozporządzenie ma stworzyć szczegółowe przepisy wykonawcze, które umoŜliwiłyby
wcielenie ustawy w Ŝycie. Sprawa, która w ustawie została tylko generalnie unormowana

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jednym lub dwoma artykułami, w rozporządzeniu doznaje rozwinięcia w całym szeregu
przepisów.

Rozporządzenie – co wynika z jego miejsca w systemie źródeł prawa – nie moŜe

zmieniać przepisów Ŝadnej z obowiązujących ustaw. Inaczej mówiąc nie moŜe zawierać
przepisu, który byłby sprzeczny z postanowieniami jakiejkolwiek ustawy.

Niezbędnym warunkiem uzyskania przez poszczególne źródła prawa mocy

obowiązującej jest jego ogłoszenie w Dzienniku Ustaw.

Akty prawa miejscowego

Prawo miejscowe jest prawem powszechnie obowiązującym na obszarze działania

organów, które je ustanowiły, na przykład województwa lub gminy. Stosowanie prawa
miejscowego – w granicach upowaŜnień zawartych w ustawie – naleŜy do organów
samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej.

Szczególnym rodzajem prawa miejscowego są rozporządzenia porządkowe. Nie

wymagają one upowaŜnienia zawartego w ustawach szczegółowych, gdyŜ podstawą ich
wydania przez wojewodę stanowi przepis kompetencyjny zawarty w ustawie o terenowych
organach rządowej administracji ogólnej.

Akty prawne o charakterze wewnętrznym

Obok omówionych wyŜej źródeł prawa powszechnie obowiązującego, mamy równieŜ

akty  prawne  o  charakterze  wewnętrznym.  W  myśl  Konstytucji  mogą  one  wiązać  tylko
podporządkowane organy i jednostki organizacyjne naleŜące do administracji państwowej  lub
samorządowej.  Akty  te  nie  mogą  stanowić  podstawy  prawnej  do  wydania  decyzji
administracyjnej,  mogą  natomiast  kształtować  sytuację  prawną  podległych  organów
i jednostek  organizacyjnych,  w  tym  pracowników  państwowych  lub  samorządowych
i określać ich zadania i kompetencje.

Do aktów wewnętrznych naleŜą:

uchwały Sejmu, Senatu i Rady Ministrów,

zarządzenia Prezydenta RP, Prezesa Rady Ministrów oraz ministrów,

akty prawa miejscowego nie mający mocy powszechnie obowiązujących,

nieratyfikowane umowy międzynarodowe.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co rozumiesz pod pojęciem „źródło prawa”?

W jakim akcie normatywnym określona została hierarchia źródeł prawa?

Jakie źródła prawa naleŜą do powszechnie obowiązujących?

Jakie akty prawne mają charakter wewnętrzny?

Czym charakteryzuje się Konstytucja?

Czy w hierarchii źródeł prawa ustawa znajduje się przed ratyfikowaną umową

międzynarodową?

Jaki jest cel wydawania rozporządzeń?

Czym róŜni się ustawa od aktu prawa miejscowego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie Konstytucji i Regulaminu Sejmu RP przedstaw tryb uchwalania ustaw

w Polsce.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść Konstytucji RP i Regulamin u Sejmu RP,

wyszukać przepisy dotyczące trybu uchwalania ustaw w Polsce,

ustalić tryb uchwalania ustaw w Polsce,

przedstawić tryb uchwalania ustaw w Polsce na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Konstytucja RP,

−

Regulamin Sejmu RP,

−

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie Aktu dotyczącego warunków przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej (…)

oraz dostosowań w Traktatach Rzeczypospolitej Polskiej stanowiących podstawę Unii
Europejskiej (Dz. U. Nr 90 z 2004 r., poz. 864) i odpowiednich przepisów Konstytucji RP
wskaŜ rodzaje aktów prawnych, do stosowania których Polska się zobowiązała.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać tekst Traktatu z dnia 16 kwietnia 2006 r. w Internecie,

przeanalizować część pierwszą „Aktu dotyczącego warunków przystąpienia …”,

wypisać rodzaje aktów prawnych objętych traktatem,

przedstawić wyniki na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

wskazane akty prawne,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia „źródło prawa”?

wskazać akt normatywny, w który określono hierarchię aktów
prawnych?

wskazać źródła prawa powszechnie obowiązującego?

określić,

jakie

akty

prawne

mają

charakter

powszechnie

obowiązujących?

określić, cechy charakterystyczne Konstytucji?

określić, jaki jest cel wydawania rozporządzeń?

wskazać róŜnice między aktem prawa miejscowego a ustawą?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Elementy wykładni prawa

4.5.1. Materiał nauczania

W procesie stosowania prawa przez organy wymiaru sprawiedliwości i organy

administracyjne, a takŜe w wielu sytuacjach – w jakich znajdują się obywatele korzystający
z przepisów –dochodzi niejednokrotnie do wątpliwości co do znaczenia konkretnego
przepisu. Wykładnia prawa jest środkiem do ich przezwycięŜenia.

Przez wykładnię prawa rozumie się ogół rozumowania zmierzający do odkodowania

norm prawnych z obowiązujących przepisów prawnych oraz ustalenie ich znaczenia.

W ramach szeroko rozumianej wykładni prawa mieści się szereg procesów myślowych,

odnoszących  się  zwłaszcza  do  prawidłowego  odczytania  informacji,  zawartych  w  tekście
normatywnym,  a  następnie  nadanie  odczytanej  informacji  znaczenia  wypowiedzi
normatywnej.  Sposób  przeprowadzania  wykładni  prawa  wyznaczony  jest  przez
ukształtowanie  w  praktyce  i doktrynie  prawnej  dyrektywy  interpretacyjne,  tj.  reguły
wskazujące,  jak  naleŜy  odtwarzać  normy  prawne  z  przepisów  prawnych  i  ustalać  znaczenie
przepisów  prawnych.  Przyjęte  w danym  systemie  prawa  reguły  wykładni  nie  stanowią  nigdy
zamkniętego  katalogu.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  w  drodze  wykładni  nigdy  nie  są  tworzone  nowe
normy prawne. Przy pomocy wykładni ustala się jedynie sens norm juŜ istniejących.

Klasyfikację wykładni prawa przeprowadzić moŜna według róŜnych kryteriów.

Przyjmując kryterium podmiotowe, a więc w zaleŜności od tego kto wykładni dokonuje,
wyróŜnić moŜna:
a)

wykładnię autentyczną,

wykładnię legalną,

wykładnię praktyczną,

wykładnię doktrynalną.

Wykładnia autentyczna jest wykładnią dokonywaną przez ten organ, od którego dana

norma pochodzi. Na przykład Minister Finansów tłumaczy wątpliwości powstające przy
stosowaniu jego rozporządzenia. Wykładnia taka jest powszechnie obowiązująca, tzn. wiąŜe
wszystkich w takim samym zakresie, jak norma interpretowana.

Wykładnia legalna dokonywana jest przez organ państwowy, któremu to zadanie zostało

specjalnie powierzone, z reguły w Konstytucji. Organem tym moŜe być prezydent, sąd
najwyŜszy danego państwa itp. Wykładnia legalna ma charakter obowiązujący. W Polsce nie
ma obecnie organu dokonującego wykładni legalnej. Przed wejściem w Ŝycie Konstytucji RP
z 1997 r. dokonywanie powszechnie obowiązującej wykładni legalnej naleŜało do Trybunału
Konstytucyjnego.

Wykładnia praktyczna jest to wykładnia dokonywana przez organy stanowiące prawa,

przy  rozstrzyganiu  konkretnych  spraw.  Wykładnią  praktyczną  zajmują  się  organy  wymiaru
sprawiedliwości  i  organy  administracji  państwowej.  Podstawowe  znaczenia  ma  wykładnia
organów  wymiaru  sprawiedliwości,  szczególnie  sądów.  Wykładnia  dokonywana  przez  sądy
nosi  nazwę  wykładni  sądowej.  W  przeciwieństwie  do  wykładni  autentycznej,  wykładnia  ta
nie jest powszechnie obowiązująca. Ma ona znaczenie tylko dla danej, konkretnej sprawy, nie
wiąŜe  natomiast  innych  sądów,  gdy  rozstrzygają  one  sprawy  analogiczne.  Wykładnia  sądów
wyŜszej  instancji  wiąŜe  sądy  niŜszej  instancji  tylko  w  sprawie,  której  wykładnia  to  dotyczy
(gdy  sprawa  zostaje  przekazana  sądowi  niŜszej  instancji  do  ponownego  rozpoznania).
Największy  autorytet  ma  wykładnia  dokonywana  przez  Sąd  NajwyŜszy.  ToteŜ  waŜniejsze
orzeczenia  Sądu  NajwyŜszego  publikowane  są  w  specjalnych  zbiorach  orzeczeń
i  w  czasopismach  prawniczych,  aby  ułatwić  w  zawiłych  sprawach  stosowanie  prawa  innym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sądom i zorientować w kierunkach orzecznictwa prokuratorów, adwokatów, a takŜe
obywateli.

Wykładnia praktyczna dokonywana jest równieŜ przez organy administracji państwowej

stosującej prawo. Wykładnia ta, choć w zasadzie – podobnie jak wykładnia sądowa – nie jest
powszechnie obowiązująca ma jednak swoje cechy specyficzne.

Sądy w swojej działalności są niezawisłe i podlegają tylko ustawie. Oznacza to między

innymi  Ŝe  np.  sąd  wyŜszej  instancji  nie  moŜe  nakazać  sądowi  instancji  niŜszej  ani  wydania
orzeczenia  określonej  treści,  ani  stosowania  określonej  wykładni.  Natomiast  struktura
organów  administracji  państwowej  jest  tak  zbudowana,  Ŝe  organ  wyŜszy  moŜe  nakazać
organowi  niŜszemu  zajęcie  wskazanego  stanowiska.  Dotyczy  to  takŜe  stosowania  określonej
wykładni,  którą  organ  musi  stosować  nie  tylko  w  określonej  sprawie,  lecz  i  we  wszystkich
sprawach analogicznych.

Wykładnia doktrynalna (naukowa) dokonywana jest w publikacjach prawnych,

podręcznikach, komentarzach, monografiach, artykułach, recenzjach itp. Nie ma ona
charakteru obowiązującego, ale jej znaczenie jest duŜe. Szczególną rolę odgrywa w momencie
zmian przepisów, przyczyniając się do ukształtowania nowego prawa.

Inną klasyfikację wykładni prawa moŜna przeprowadzić według kryterium stosowanej

metody, za pomocą której wykładnia jest dokonywana. Stosując to kryterium wyróŜnia się:
1.

wykładnię gramatyczną (werbalna, literalna),

wykładnię logiczną,

celowościową (funkcjonalną),

wykładnię systematyczną,

wykładnię historyczną.

Wykładnia gramatyczna polega na ustaleniu znaczenia normy prawnych poprzez

analizę  struktur  językowych,  analizę  przepisów,  definiowanie  znaczenia  poszczególnych
wyrazów i zwrotów, zastosowanej interpretacji itd. Na podstawie takiej analizy ustala się treść
badanej  normy.  Wykładnia  gramatyczna,  która  jest  podstawową  metodą  interpretacji,  nie
zawsze  doprowadza  do  ostatecznego  ustalenia  treści  normy.  Nie  zawsze  bowiem  wystarcza
ustalenie tylko  literaturowego brzemienia przepisu. Dlatego teŜ bywa ono, w razie potrzeby,
uzupełniane innymi metodami wykładni.

Wykładnia logiczna polega na ustaleniu sensu normy prawnej drogą logicznego

rozumowania  na  podstawie  zawartych  w  normie  przesłanek.  Takie  logiczne  rozumowanie
i wyciąganie wniosków przebiegać moŜe według róŜnych schematów zaczerpniętych z logiki.
Schematami takich rozumowań są wnioskowania np. wnioskowanie z większego na mniejsze,
lub  z  mniejszego  na  większe.  Rozumowanie  przebiega  tu  według  schematu:  jeśli  ktoś  jest
uprawniony  do  czegoś  większego,  bądź  nakazano  mu  czynienie  czegoś  większego,  to  tym
bardziej  jest  on  uprawniony  do  czegoś  mniejszego,  ewentualnie  tym  bardziej  nakazano  mu
czynić mniejsze. Drugi ze schematów, Ŝe jeśli komuś zakazano czynić mniej, to tym bardziej
zakazano mu czynić więcej.

Wykładnia celowościowa zmierza do ustaleniu treści normy prawnej przez analizę

celów, dla jakich norma ta została wydana. Niekiedy uświadomienie sobie celu moŜe rozwiać
wątpliwości, występujące przy gramatycznej analizie przepisu. Szereg wniosków co do
kierunków wykładni celowościowej wysnuć moŜna z przepisów Konstytucji, formułującej
cele i zadania państwa.

Wykładnia systemowa polega na ustaleniu znaczenia normy prawnej poprze określenie

miejsca, jakie dana norma zajmuje w ramach aktu normatywnego czy w ramach całego
ustawodawstwa..

Wykładnia historyczna ma na celu ustalenie treści badanej normy na podstawie

okoliczności towarzyszącej jej powstaniu. Przy dokonywaniu tego rodzaju wykładni sięga się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

do motywów przyświecających wydaniu danej normy, protokołów obrad, dyskusji toczącej się
przy jej uchwalaniu itd. Porównuje się takŜe badaną normę z poprzednimi uregulowaniami.
Wykładnia historyczna stosowana jest najczęściej w literaturze naukowej.

Dokonując wykładni gramatycznej ustalamy literalne brzmienie badanej normy. Z kolei

przeprowadzając wykładnię innymi metodami, moŜemy stwierdzić, Ŝe zachodzi jedna z trzech
sytuacji:
1)

albo wyniki i wnioski, do jakich prowadzi nas interpretacja gramatyczna i inne metody
wykładni, pokrywają się ze sobą,

albo inne metody wykładni prowadzą nas do wniosku, Ŝe zakres badanej normy jest
szerszy, niŜ wynikałoby to z wykładni gramatycznej,

albo wreszcie inne metody prowadzą do wniosku, Ŝe zakres badanej normy jest węŜszy,
niŜ by to wynikało z wykładni gramatycznej.

Z tego punktu widzenia wyróŜniamy odpowiednio:

wykładnię stwierdzającą,

wykładnię rozszerzającą,

wykładnia. zwęŜającą.
Wykładnia stwierdzająca oznacza taką interpretację, która nakazuje normę zrozumieć

dokładnie tak samo, jak wynika to z wykładni gramatycznej.

Wykładnia rozszerzająca oznacza, Ŝe wyniki innych metod wykładni zmuszają nas do

korektury ustalenia sensu normy określonego za pomocą metody gramatycznej,
a w szczególności, Ŝe normie musimy nadać treść szerszą, niŜby to wynikało z jej literalnego
brzemienia.

Wykładnia zwęŜająca oznacza z kolei, Ŝe inne metody wykładni prowadzą nas do

wniosku, Ŝe zakres badanej normy jest węŜszy niŜ zakres uzyskany w drodze wykładni
gramatycznej. Normie naleŜy więc nadać sens węŜszy niŜ wynikałoby z treści uŜytych słów.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest wykładnia prawa?

Jakie znasz rodzaje wykładni prawa?

Jak sklasyfikujesz wykładnię prawa według róŜnych kryteriów?

Czy w Polsce istnieje organ upowaŜniony do dokonywania wykładni legalnej?

Jakie jest znaczenie wykładni Sądu NajwyŜszego?

Na czym polega wykładnia gramatyczna?

Co naleŜy uwzględnić dokonując wykładni historycznej?

Jakie wyniki moŜna uzyskać stosując roŜne rodzaje wykładni?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj wykładni prawa i rozstrzygnij sprawę.

Z  pracownikiem  rozwiązano  umowę  o  pracę  bez  wypowiedzenia  z  naruszeniem  przepisów
o rozwiązanie  umów  o  pracę  w  tym  trybie.  śąda  on  przywrócenia  do  pracy  na  poprzednich
warunkach  powołując  się  na  artykuł  57  k.p.  Sprawę  skierował  do  sądu pracy. Które pojęcia,
Twoim  zdaniem,  naleŜy  wyjaśnić,  aby  rozstrzygnąć  sprawę?  Jakie  wątpliwości  powstają
w tym wypadku?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać dokładnie treść ćwiczenia,

określić, która część podanego przepisu wymaga stosowania wykładni,

wyjaśnić, dlaczego podana część przepisu wymaga wyjaśnienia,

dokonać wykładni prawa,

rozstrzygnąć podany przypadek,

wpisać odpowiedzi w wyznaczone miejsce.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Kto, będąc odpowiedzialnym za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy

albo  kierując  pracownikami,  nie  przestrzega  przepisów  lub  zasad  bezpieczeństwa  i  higieny
pracy  podlega  karze  grzywny.  Wyjaśnij,  na  podstawie  art.  283  §  1  k.p.,  jakie  pojęcia  naleŜy
zdefiniować i kto orzeka o ukaraniu odpowiedzialnego.
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać dokładnie treść ćwiczenia,

określić, kto jest odpowiedzialny za stan bhp,

określić jakie pojęcia naleŜy zdefiniować,

określić, kto orzeka o ukaraniu odpowiedzialnego,

wpisać odpowiedzi w wyznaczone miejsce.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie wykładnia prawa?

rozróŜnić wykładnię prawa według róŜnych kryteriów?

określić znaczenie wykładni prawa?

wskazać komu i do czego potrzebna jest wykładnia doktrynalna?

określić znaczenie wykładni Sądu NajwyŜszego?

scharakteryzować, na czym polega wykładnia gramatyczna?

wskazać, co naleŜy uwzględnić dokonując wykładni historycznej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Podstawowe zasady prawa Wspólnot Europejskich

4.6.1. Materiał nauczania

System prawa Wspólnot Europejskich

Podstawowym warunkiem przystąpienia Polski do Unii Europejskiej była harmonizacja

prawa  polskiego  z  acquis  communautaire.  Pojęcie  to  obejmuje  ujednolicenie,  dostosowanie,
uzgodnienie lub zbliŜenie regulacji prawnych państw członkowskich do całokształtu dorobku
prawnego  Wspólnot  Europejskich,  który  obejmuje  zarówno  akty  prawne  tych  Wspólnot,  jak
i politykę  wspólnotową,  zasady  prawa  oraz  orzecznictwo  Europejskiego  Trybunału
Sprawiedliwości.

Z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej zaczęły obowiązywać przewidziane

w art.  91  Konstytucji  RP  zasady,  określające  stosunek  prawa  Wspólnotowego  do  prawa
krajowego,  tj.  zasada  pierwszeństwa  prawa  wspólnotowego  wobec  prawa  polskiego.  PoniŜej
przedstawiamy  krótki  zarys  konstrukcji  systemu  prawnego  Unii  Europejskiej  i krajowego
systemu prawnego.

Akty prawne wspólnot europejskich tworzą swoisty system prawa wspólnotowego.

System ten obejmuje:
–

pierwotne prawo wspólnotowe,

–

pochodne prawo wspólnotowe.
Za pierwotne prawo wspólnotowe uznaje się prawo ustanowione przez państwa

członkowskie w drodze umów międzynarodowych, zaś prawem pochodnym jest prawo
stanowione przez odpowiednie organy Wspólnoty na podstawie i w granicach określonych
w prawie pierwotnym.

Do systemu pierwotnego prawa wspólnotowego zalicza się następujące akty prawne:

traktaty o ustanowieniu Wspólnot Europejskich, zwane traktatami załoŜycielskimi. NaleŜą
do nich:
a)

Traktaty o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (wygasł w dniu 22
lipca 2002 r.),

Traktat o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej,

Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej,

Traktat o Unii Europejskiej tzw. Traktat z Maastricht,

aneksy i protokoły do traktatów,

umowy akcesyjne,

Konwencje o niektórych Instytucjach Wspólnych dla Wspólnot Europejskich i Konwencje
o ustanowieniu Jednej Rady i Jednej Komisji Wspólnot Europejskich,

Pierwszy i Drugi Traktat BudŜetowy,

ogólne zasady prawne wypełniające luki w pierwotnym prawie wspólnotowym, które nie
zawierają katalogu praw podstawowych. Zostały one sformułowane przez Europejski
Trybunał Sprawiedliwości.

Prawo pierwotne zebrane jest w tomach wydanych przez Biuro Oficjalnych Publikacji

Wspólnot Europejskich.

Pochodne prawo wspólnotowe, zwane takŜe wtórnym, tworzone jest przez organy

Wspólnot. Prawo to musi opierać się na upowaŜnieniu zawartym w prawie pierwotnym.
KaŜdy wiąŜący akt prawny wydany przez organy Wspólnot wymaga istnienie normy,
nadającej uprawnienie do jego wydania.

Do prawa pochodnego zalicza się:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rozporządzenia,

dyrektywy,

decyzje,

zalecenia,

opinie.

PowyŜsze wyliczenie nie jest pełne. Do systemu prawa pochodnego moŜna bowiem (na

podstawie poszczególnych przepisów Traktatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej)
równieŜ zaliczyć umowy międzynarodowe, które Wspólnota Europejska zawiera z państwami
trzecimi, umowy prawa prywatnego, programy, regulaminy itd.

Rozporządzenie W prawie europejskim nie ma, znanego w prawie Polskim, rozróŜnienia

między  ustawą  i  rozporządzeniem.  Rozporządzenie  w  Traktacie  Wspólnot  Europejskich
definiuje  się  jako  regulację  generalną  i  abstrakcyjną  obowiązującą  w  kaŜdej  swej  części,
w sposób  bezpośredni  we  wszystkich  państwach  członkowskich  Wspólnoty.  W  tym
rozumieniu jest swoiście rozumianą „ustawą” Wspólnoty.

Bezpośrednie obwiązywane (bezpośrednia skuteczność) rozporządzenia powoduje, Ŝe nie

wymaga  ono  aktu  transformacji  do  porządku  wewnętrznego    ani  ogłoszenia  zgodnego
z przepisami  prawa  krajowego.  Musi  być  jednak  opublikowane  w  Dzienniku  Urzędowym
Wspólnot  Europejskich.  Cecha  ta  oznacza,  Ŝe  przepisy  rozporządzeń  są  wiąŜące  z  chwilą
wejścia ich w Ŝycie.

W odróŜnieniu od dyrektyw, które są wiąŜące tylko w zakresie ustanowionych w nich

celów, rozporządzenia są wiąŜące co do wszystkich zawartych w nich przepisów.

Rozporządzenia obowiązują „w kaŜdym państwie członkowskim”, co oznacza, Ŝe są one

wiąŜące nie tylko państwa członkowskie, lecz są skierowane do obywateli tych państw,
tworząc dla nich uprawnienia i nakładając obowiązki.

Dyrektywy są specyficznym „wspólnotowym” źródłem prawa, nie mającym

odpowiednika w prawie krajowym. Dyrektywy wiąŜą tylko te państwa członkowskie, do
których są skierowane, nie wiąŜą natomiast podmiotów indywidualnych (osób prawnych
i osób fizycznych).

Państwo członkowskie, do którego dyrektywa jest adresowana jest zobowiązywane do jej

wykonania w drodze ustanowienia przepisów prawa wewnętrznego. Termin ustanowienia
przepisów realizujących zapisy dyrektywy jest określony w dyrektywie.

Dyrektywa wiąŜe państwo tylko co do określonych w nich celów lub rezultatów.

W pewnych  przypadkach  cel  moŜe  być  określony  szczegółowo,  nie  pozostawiając  państwu
realizującemu  moŜliwości  manewru.  Formę  realizacji  dyrektywy  jest,  w  odniesieniu  do
Polski,  ustawa  lub  rozporządzenie.  Wybór  form  i  metod  realizacji  dyrektywy  pozostawiony
jest  władzom  krajowym,  przez  które  rozumie  się  organy  państwowe  upowaŜnione  do
stanowienia odpowiednich przepisów prawnych.

Dyrektywy z reguły nie moŜna stosować bezpośrednio, musi ona być dostosowana do

prawa krajowego.

JednakŜe w wypadkach gdy państwo mimo upływu terminu, nie wydało odpowiedniego

aktu prawnego, dyrektywa moŜe skutkować bezpośrednio. Polega to na tym, Ŝe państwo, które
mimo obowiązku, nie wykonało lub nienaleŜycie wykonało dyrektywę, jest zobowiązane do
wynagrodzenia szkody wyrządzonej obywatelowi wskutek naruszenia powyŜszego obowiązku
co skutkuje wniesieniem przeciwko takiemu państwu skargi o naruszenie przepisów Traktatu.

JeŜeli natomiast dyrektywę zrealizowano prawidłowo, to odpowiednie organy państwowe

i rządy powinny dokonywać wykładni przepisów krajowych – zgodnie z oznaczonym w niej
celami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przed upływem terminu określonego w dyrektywie państwo – adresat dyrektywy jest

zobowiązane do zaniechania podejmowania jakichkolwiek działań lub czynności, które
mogłyby szkodzić osiągnięciu celu określonego w dyrektywie.

Decyzje organów Wspólnoty regulują przypadki indywidualne i konkretne. W tym sensie

są  podobne  w  swej  konstrukcji  do  polskich  aktów  administracyjnych.  Decyzje  mogą  być
skierowane  do  osób  fizycznych  lub  prawnych,  jak  równieŜ  do  państw  członkowskich.  Od
rozporządzeń  róŜnią  się  tym,  Ŝe  odnoszą  się  do  konkretnej  liczby  adresatów  oraz  tym,  Ŝe
w przeciwieństwie  do  dyrektyw  określają  równieŜ  tryb  i  środki  realizacji  zawartego  w  nich
nakazu lub zakazu. Decyzje są bezpośrednio skuteczne w stosunku do adresata nie podlegają
transformacji. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości przyjmuje się, Ŝe:
„decyzją  jest  środek  podjęty  przez  właściwy  organ  nakierowany  na  wywołanie  skutków
prawnych  i  kończący  postępowanie  przed  tym  organem,  przy  czym  organ  ten  nadaje
końcowemu  rozstrzygnięciu  taką  formę  prawną,  z  której  moŜna  wnioskować  o  charakterze
prawnym tego rozstrzygnięcia”.

Zalecenia i opinie nie są wiąŜące dla ich adresatów, nie oznacza to jednak, Ŝe są one

pozbawione  znaczenia  prawnego.  W  niektórych  wypadkach  np.  wydania  niektórych  aktów
prawnych  Komisji  czy  Rady  opinia  jest  konieczną  przesłanką  prawidłowości  takiego  aktu
prawnego np. opinia Parlamentu Europejskiego jest konieczną przesłanką wydania niektórych
decyzji  przez  Komisję  Europejską.  Zalecenia  i  opinie  nie  ustanawiają  Ŝadnych  praw  ani
obowiązków  wobec  ich  adresatów  lub  osób  trzecich.  JednakŜe  zalecenia  i  opinie,  zdaniem
Europejskiego  Trybunału  Sprawiedliwości,  powinny  stanowić  podstawę  interpretacji  prawa
krajowego  i  winny  być  uwzględnione  przy  rządowej  wykładni  prawa  krajowego  państw
członkowskich.

Podstawowe zasady prawa Wspólnot Europejskich

Podstawowe zasady prawa Wspólnoty Europejskiej są zasadami zawartymi w przepisach

Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Mają one charakter fundamentów, na
których wspiera się traktatowy ustrój i funkcjonowanie Wspólnot Europejskich.

Do zasad tych naleŜą:

–

zasada subsydiarności,

–

zasada proporcjonalności,

–

zasada solidarności,

–

zasada niedyskryminacji ze względu na obywatelstwo,

–

zasada ściślejszej współpracy.

Zasada subsydiarności, zwana równieŜ zasadą pomocniczości oznacza, Ŝe w zakresie,

który nie podlega jej wyłącznej kompetencji, Wspólnota podejmuje działania tylko wówczas
i tylko w takim zakresie, gdy cele proponowanych działań nie mogą być skutecznie osiągnięte
przez  państwo  członkowskie.  Zasada  ta  powinna  być  przestrzegana  we  wszystkich
dziedzinach  objętych  traktatem,  nie  podlegających  wyłącznej  kompetencji  Wspólnot,  jak  np.
zmiana  wspólnej  taryfy  celnej,  wspólna  polityka  handlowa.  W  praktyce  trudno  jednak  jest
ustalić,  których  celów  nie  da  się  osiągnąć  w  stopniu  wystarczającym,  środkami  dostępnymi
państwom  członkowskim  i  które  w  związku  z  tym  naleŜy  zrealizować  wspólnie,  czyli  na
poziomie wspólnot.

Zasada proporcjonalności ma zastosowanie w kaŜdym przypadku, w którym Wspólnota

jest  obowiązana  podjąć  działania  dla  realizacji  celów  traktatowych,  a  zatem  nie  tylko
w wykonaniu  kompetencji  wyłącznych,  i  w  tym  znaczeniu  stanowi  uzupełnienie  zasady
subsydiarności.  Podstawowa  róŜnica  między  tymi  zasadami  polega  na  tym,  Ŝe  zasada

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

subsydiarności określa, kiedy Wspólnota powinna podejmować działania, natomiast zasada
proporcjonalności wskazuje, jaką formę prawną i treść powinno mieć działanie Wspólnoty.

Zasada solidarności (lojalności) zawiera obowiązki działania i obowiązki zaniechania.

Do pierwszych naleŜą obowiązki państw członkowskich:
a)

podejmowanie odpowiednich środków koniecznych do zapewnienia efektywnego
wykonywania i stosowania prawa wspólnotowego,

zapewnienie ochrony praw podmiotowych wynikających z pierwotnego i pochodnego
prawa wspólnotowego,

działanie  dla  osiągnięcia  celów  określonych  w  Traktacie,  w  szczególności  w  przypadku
zaniechania  właściwego  organu  Wspólnotowego.  Obowiązek  zaniechania  polega  na
powstrzymaniu  się  państw  członkowskich  od  podejmowania  działań,  które  mogłyby
przeszkodzić w osiąganiu celów traktatu.

Zasada niedyskryminacji ze względu na obywatelstwo stanowi, Ŝe w granicach

Traktatu  zakazana  jest  wszelka  dyskryminacja  ze  względu  na  przynaleŜność  państwową.
Cudzoziemcy pochodzący z terytorium Wspólnoty (Unii) nie mogą być traktowani gorzej niŜ
obywatele  danego  państwa  członkowskiego.  Niedopuszczalne  jest  takŜe  ukryta  (pośrednia)
dyskryminacja ze względu na obywatelstwo. Zakaz dyskryminacji obejmuje takie obszary jak:
obszar  podstawowych  swobód,  kształcenia  zawodowego,  zbiorowych  regulacji  w zakresie
pracy, stosunków między producentami a konsumentami, spraw płacowych, warunków pracy
i dostępu do zatrudnienia.

Zasada ściślejszej współpracy odnosi się do szczegółowych przesłanek i procedur

dotyczących  nawiązywania  ściślejszej  współpracy  przez  państwa  członkowskie  w  sprawach
uregulowanych  Traktatem.  Z  przepisów  Traktatu  wynika,  Ŝe  ustanowienie  ściślejszej
współpracy  wymaga  spełnienia  całego  szeregu  przesłanek.  Z  przesłanek  tych  wynika,  iŜ
proponowana współpraca m.in.:

–

ma na celu realizację celów Unii oraz ochronę i działania w jej interesie,

–

respektuje zasady Traktatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej i Traktatu o Unii
Europejskiej oraz jednolite ramy instytucjonalne Unii,

–

jest stosowana w ostateczności, gdy cele tych Traktatów nie mogą zostać osiągnięte
poprzez zastosowanie odpowiednich procedur określonych w tych Traktatach,

–

dotyczy co najmniej większości państw członkowskich,

–

jest otwarta dla wszystkich państw członkowskich i pozwala im na przystąpienie do tej
współpracy w dowolnym czasie, pod pewnymi warunkami,

–

nie dotyczy spraw naleŜących do wyłącznej kompetencji Wspólnoty,

–

nie wpływa na polityki, działanie lub programy Wspólnoty,

–

nie dotyczy obywatelstwa Unii ani nie prowadzi do dyskryminacji obywateli państw
członkowskich.

Obok aktów prawnych kształtujących ogólne zasady funkcjonowania Wspólnot, szereg

aktów odnosi się do realizacji działalności Wspólnot Europejskich w róŜnych sektorach Ŝycia
gospodarczego objętych regulacją prawną. Są to reguły dotyczące pewnych przedsięwzięć,
tworzące prawo dla korzyści jednostek lub odnoszące się wyłącznie do państw
członkowskich. Reguły te określone są prawem materialnym.

Prawo materialne reguluje cztery podstawowe swobody (swobody przepływu towarów,

osób, usług i kapitału), funkcjonowanie rolnictwa, prawo konkurencji i politykę gospodarczą,
a takŜe kulturę, ochronę zdrowia, ochronę konsumentów. Są to reguły skupiające się wokół
budowy „rynku wewnętrznego” Wspólnoty, tzn. obszaru bez granic, w obrębie którego
towary, osoby, usługi i kapitał mogłyby krąŜyć swobodnie, bez Ŝadnych przeszkód.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wspólny Rynek, w rozumieniu Traktatu rzymskiego, oznacza wolny rynek, równość

podmiotów na rynku oraz wolną konkurencję

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie kategorie aktów prawnych składają się na system prawa Wspólnot Europejskich?

Co to jest pierwotne prawo wspólnotowe?

Jakie rodzaje prawa składają się na system prawa wspólnotowego?

Jaką rangę w prawie Wspólnot Europejskich mają rozporządzenia?

Jakie cechy charakterystyczne mają dyrektywy?

Do jakich polskich aktów prawnych moŜna porównać decyzje?

Jaka jest moc prawna „opinii”?

Na czym polega zasada subsydiarności?

Co rozumiesz przez zasadę solidarności?

10.

Jakie cele ma zasada „ścisłej współpracy”?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie Aktu dotyczącego warunków przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej ...

oraz dostosowań w Traktatach Rzeczpospolitej Polskiej stanowiących podstawę Unii
Europejskiej (Dz. U. z 2004 r., Nr 90, poz. 864), określ zakres związania Polski przepisami
prawa Wspólnot Europejskich.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść Aktu dotyczącego warunków przystąpienia Rzeczypospolitej ….,

przeanalizować treść Traktatów Rzeczypospolitej Polskiej stanowiących [podstawę Unii
Europejskiej,

określić zakres związania Polski przepisami prawa Wspólnot Europejskich,

przedstawić zakres związania Polski przepisami prawa Wspólnot Europejskich na forum
grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

akt dotyczący warunków przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej,

−

wybrane akty prawne,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów zawartych w tytule III Traktatu ustanawiającego Wspólnotę

Europejską zatytułowanego „swobodny przepływ osób, usług i kapitału” określ na czym
polega swoboda przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać tekst tytułu III Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską,

przeanalizować treść tytułu III Traktatu,

określić na czym polega swoboda przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty

scharakteryzować swobodę przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty na forum
grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską,

−

Papier formatu A4, przybory do pisania.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić kategorię aktów prawnych składających się na system prawa
Wspólnot Europejskich?

określić, co to jest „pierwotne prawo wspólnotowe”?

określić, jaką rangę w prawie Wspólnot Europejskich mają
„rozporządzenia”?

określić, jakie rodzaje prawa składają się na wtórne prawo
wspólnotowe?

wskazać charakterystyczne cechy dyrektyw?

scharakteryzować zasadę subsydiarności?

scharakteryzować zasadę solidarności?

określić, jakie cele ma „zasada ścisłej współpracy”?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko
jedna jest prawidłowa

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Niektóre zadania wymagają prostych obliczeń, które powinieneś wykonać przed
wskazaniem poprawnego wyniku. Samo wskazanie odpowiedzi, nawet poprawnej, bez
uzasadnienia, nie będzie uznawane.

Pracuj samodzielnie, bo wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie masz 45 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Co wyróŜnia system prawny spośród innych systemów normatywnych
a)

przymus ze strony państwa.

zasięg terytorialny.

ustrój polityczny.

stosunki społeczne.

NajwyŜszy akt prawny w państwie to
a)

Kodeksy.

Konstytucja.

Ustawy.

umowy międzynarodowe.

Do władzy wykonawczej w Polsce Konstytucja RP zalicza
a)

Prezydenta i Radę Ministrów.

Radę Ministra i ministrów.

ministrów i wojewodów.

wszystkie organy administracji rządowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Konstytucja stanowi, Ŝe do kompetencji Rady Ministrów naleŜą sprawy
a)

polityki gospodarczej państwa.

polityki zagranicznej.

określone w ustawach.

wszystkie sprawy polityki państwa.

O podziale prawa na gałęzie decyduje
a)

Konstytucja.

Parlament.

rodzaj regulowanych stosunków społecznych.

doktryna prawa.

Stosunki majątkowe między osobami fizycznymi i osobami prawnymi są przedmiotem
regulacji
a)

prawa międzynarodowego.

prawa cywilnego.

prawa finansowego.

prawa procesowego.

Dyspozycja to część normy prawnej wskazująca
a)

sposób stosowania prawa przez organy wymiaru sprawiedliwości.

krąg adresatów, do których jest skierowana.

sposób zachowania w określonej sytuacji.

wysokość kary jaka ma być wymierzona za naruszenie normy prawnej.

Normy prawne dyspozytywne są głównie zawarte w
a)

prawie administracyjnym.

prawie procesowym.

prawie rodzinnym.

prawie cywilnym.

Hierarchia źródeł prawa powszechnie obowiązującego w Polsce jest określona
a)

przez doktrynę prawną.

w Konstytucji.

przez Prezydenta RP.

przez Radę Ministrów RP.

10.

Uchwalenie ustawy naleŜy do
a)

Rady Ministrów.

Parlamentu.

Prezydenta.

Trybunału Konstytucyjnego.

11.

Ratyfikacji umów międzynarodowych w Polsce naleŜy do
a)

Parlamentu.

Prezesa Rady Ministrów.

Prezydenta.

Pierwszego Prezesa Sądu NajwyŜszego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.

Wykładnia legalna prawa naleŜy w Polsce do
a)

Prezydenta.

Trybunału Konstytucyjnego.

Sądu NajwyŜszego.

nikogo.

13.

Wykładnia prawa dokonana przez Sąd NajwyŜszy obowiązuje
a)

tylko w sprawie, w której dokonano wykładni.

po opublikowaniu jej w zborach orzecznictwa SN.

po opublikowaniu jej w Dzienniku Ustaw.

we wszystkich instancjach sądowych w Polsce.

14.

O odpowiedzialności ministra za naruszenie konstytucji i ustaw orzeka
a)

Sąd NajwyŜszy.

Trybunał Konstytucyjny.

Trybunał Stanu.

Senat.

15.

Przy rozstrzyganiu sprawy sędzia sądu powszechnego podlega
a)

prezesowi sądu.

organowi administracji sądowej odpowiedniego stopnia.

ministrowi właściwemu ds. sprawiedliwości.

ustawie.

16.

Stosowanie, w konkretnej sytuacji, normy imperatywnej zaleŜy od
a)

woli stron stosunku prawnego.

nakazu sądu.

jest bezwzględna.

decyzji administracyjnej.

17.

Obowiązywanie Rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Komisji jest
a)

zaleŜne od rządów Państw członkowskich.

zaleŜne od decyzji Rady Europejskiej.

zaleŜne od ratyfikowania przez Prezydenta.

jest obowiązujące po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym UE.

18.

Dyrektywy Wspólnot Europejskich są odpowiednikami polskich
a)

ustaw.

rozporządzeń.

aktów administracyjnych.

nie mają odpowiednika w polskim prawie.

19. Zasada subsydiarności (pomocniczości) oznacza, Ŝe

Wspólnota moŜe podejmować działania w sprawach podlegających wyłącznej
kompetencji Wspólnoty.

Wspólnota moŜe podejmować działania na wniosek państwa członkowskiego,

Wspólnota podejmuje działania tylko wówczas, gdy celem działań nie mogą być
skutecznie osiągnięte przez państwo członkowskie.

Wspólnota moŜe podejmować działania w obszarach nie objętych traktatem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Stosowanie przepisów prawa obowiązujących w Polsce i Unii Europejskiej

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Boratyński J.: Postawy prawa. WSiP, Warszawa 2000

Górski W., Wesołowski K.: Elementy prawa. Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2003

Jabłońska-Bonca J.: Podstawy prawa dla ekonomistów. Lexis Paxis 2002

Kocot W. (praca zbiorowa): Elementy prawa. Difin, Warszawa 2004

Lewandowski J.: Prawo cywilne. SGH, Warszawa 2005

Musiałkiewicz J.: Elementy prawa. Ekonomik s.c., Warszawa 2002

Seidel R.: Prawo i postępowanie administracyjne. Cz. 1. Wydawnictwo eMPi

, Poznań

2002

Seidel R.: Elementy prawa. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 1997

Seidel R.: Zeszyt ćwiczeń z prawa. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 2003

10.

Siuda W.: Elementy prawa dla ekonomistów. Scriptum, Poznań 2002

11.

Kodeks cywilny

12.

Kodeks postępowania administracyjnego

13.

Gazeta Prawna