Dylematy etyczne w 

praktyce pracy socjalnej

Źródłem dylematów 

etycznych pracowników 

socjalnych jest często 

konflikt norm i wartości 

pojawiający się kiedy 

przedmiotem 

oddziaływania jest drugi 

człowiek

  

Obszary pracy socjalnej 

aktywizujące dylematy etyczne

•

Sytuacje związane z bezpośrednią 
obsługą klienta

•

Poziom polityki społecznej i programów 
pomocy społecznej

•

Relacje przebiegające w środowisku 
pracy

•

Asymetria pomiędzy wartościami 
osobistymi a zawodowymi

•

Najważniejszy konflikt norm i wartości w 
pracy socjalnej związany jest z 
bezpośrednią relacją między 
pracownikiem socjalnym a 
podopiecznym. 

Pytanie- jak pomagać 

skutecznie? przejawia się w 

trzech typach dylematów 

etycznych

• Dokonywanych wyborów i 

podejmowanych decyzji

• Konieczność operowania między 

działaniem legalnym a działaniem 
skutecznym

• Podejmowanie działania, lub 

decyzji wbrew woli podopiecznego

Często obowiązujące przepisy są 
formułowane niejasno i  nieżyciowo, 
utrudniają a niejednokrotnie 
uniemożliwiają właściwą interwencję 
socjalną. Niejednokrotnie pojawia się 
pytanie :

-czy w imię dobra klienta pracownik socjalny 
może                    naruszyć prawo?
- w jakich okolicznościach ?
-kto ponosi za to odpowiedzialność?

   Podejmowanie działań wbrew woli 

podopiecznego w konflikt wchodzą 
wartości wolności i samostanowienie 
konkretnej osoby, oraz dobro jej 
bliskich.

-odmowa przyjęcia pomocy,
-zakończenie interwencji socjalnej.

Konsekwencja uzależnienia osoby 

przyjmującej pomoc od osoby tę 

pomoc świadczącą.

-wrogość i agresja,
-zgłaszanie nowych problemów przez 

podopiecznego.

Efektem takiego postępowania może 

być pytanie:

„Czy coś jeszcze należy zrobić? 
Czy jest jeszcze jakiś problem, który 

należy rozwiązać?”

Prawdomówność w 

stosunkach z 

podopiecznym.

   Nie zawsze pracownik socjalny 

ma obowiązek informować 
podopiecznego o jego sytuacji.

- zagmatwane relacje pomiędzy 

członkami rodziny,

-  informacje uzyskane z różnych 

źródeł.

Dylemat podwójnego 

mandatu

 

Pracownik socjalny jest 

przedstawicielem instytucji 
społecznej i jednocześnie 
przedstawicielem swojego 
podopiecznego. Lojalność wobec 
społeczeństwa i instytucji 
zatrudniającej oraz 
harmonizującej tę pracę, a 
lojalność wobec podopiecznego. 

 

Wchodzenie w bliskie relacje z 

podopiecznym jako źródło 

dylematów zawodowych.

 - Pracownik socjalny jako świadek 

intymnego życia rodzinnego,

- pozyskanie zaufania podopiecznych,
- ujawnianie pewnych informacji 

osobom trzecim,

- prawdomówność  w relacjach 

pracownik socjalny- podopieczny; 

próby wyłudzenia świadczeń, czy 

powinno się dochodzić zasadności 

przyznawania świadczeń?

Poufność relacji
 pracownik socjalny- 

podopieczny

 - prawo do odmowy wystąpienia w roli świadka 

podczas procesu przeciwko podopiecznemu 

(zaufanie pomiędzy pracownikiem socjalnym 

a podopiecznym)

- wiele osób sprawujących opiekę nad 

podopiecznym, 

- konsultacje między zespołami zajmującymi się 

podopiecznym,

- zajmowanie się powiązaniami ze sobą lub 

spokrewnionymi klientami.  

Dylemat związany z zawodową 

odpowiedzialnością pracownika 
socjalnego:

  

dotyczy on prowadzonej przez pracownika 

socjalnego interwencji, która nie przynosi 
efektu,

  owa stagnacja interwencji może być wywołana 

różnorodnymi czynnikami: 

• brakiem wiedzy i umiejętności pracownika, 
•  nieświadomym tworzeniem sytuacji braku 

bezpieczeństwa dla podopiecznego,

•  uprzedzeniem w stosunku do pewnej kategorii 

podopiecznych.

Konflikt między osobistym 

systemem wartości 

pracownika socjalnego, a 

systemem wartości, który 

wyznaje jego podopieczny:

     
     

zgodnie z Kodeksem Etycznym 

Polskiego Towarzystwa 
Pracowników Socjalnych, 
wykonywanie zawodu pracownika 
socjalnego zobowiązuje do działań 
zawsze dla dobra i na korzyść 
podopiecznego.

Problemy związane z polityką 

społeczną państwa oraz 

programami społecznymi:

 głównie problemy te wiążą się z 

kwestią niewystarczających środków, 

jakimi dysponują instytucje udzielające 

pomocy,

 ma tu miejsce konflikt między 

realnymi możliwościami, a równym 

dostępem do świadczeń,

 decyzja o wyborze kto otrzyma pomoc 

spoczywa przecież na pracowniku owej 

instytucji udzielającej pomocy.

Czy lepiej udzielić pomocy 

finansowej, czy może 

materialnej w formie np. 

odzieży, opału lub artykułów 

żywnościowych?

dylemat stanowi to, czy zaryzykować 

pomoc finansową i mieć nadzieję, że 
pomoc ta zostanie wykorzystana do 
zaspokojenia niezbędnych potrzeb 
podopiecznego i jego rodziny

bywa tak, że niezależnie od 

postawionej diagnozy, pracownicy 
socjalni wykorzystują to, czym w danej 
chwili dysponują, a taka pomoc nie 
zawsze jest adekwatna do sytuacji 
potrzebującego i jego oczekiwań.

Czy realizowanie elementów 

oficjalnej polityki społecznej 

państwa rzeczywiście jest 

udzielaniem pomocy, czy 

premiowaniem życiowej 

niezaradności lub nawet 

patologii?

  Wszelkie wątpliwości 

pojawiające się w tej kwestii 

prowadzą

 do zastanowienia 

się nad sensem wykonywania 
zawodu pracownika 
socjalnego w ogóle.

Dylemat między priorytetem 

ochrony godności 

podopiecznych oraz troską o 

ich dostęp do należnych 

świadczeń, a przymusem 

podporządkowania się 

decyzjom zwierzchników:

   

Bywają przypadki, gdy władze 

gminne postanawiają zobowiązać 
pracowników socjalnych do 
wykonywania zadań sprzecznych z 
ich zadaniami zawodowymi, np. 
nakaz upublicznienia nazwisk osób, 
które korzystają z pomocy 
społecznej.

Dylemat dotyczący formy i 

zakresu zaangażowania 

politycznego:

    

Czy pracownicy socjalni powinni 

poprzestać na wskazywaniu politykom 
niepokojących zjawisk i jedynie opiniować 
oraz doradzać, czy raczej osobiście 
angażować się w czynne uprawianie polityki 
i przynależeć do konkretnej partii 
politycznej?

    Jak powiedział Haines „ pracownicy 

socjalni nie mogą ignorować polityki, 
ponieważ ona daje im nie tylko możliwości 
zdobywania środków do wykonywania pracy, 
ale także urzeczywistniania pożądanych 
zmian”.

Swoistą kategorię dylematów 

etycznych stanowią relacje 

pracownika socjalnego z jego 

przełożonym oraz 

współpracownikami:

czy w ogóle i jak reagować na 

pejoratywne postępowania kolegów z 
pracy?

jeśli chodzi o relację na linii pracownik 

socjalny-przełożony, to trudnością staje 
się samo zasygnalizowanie 
niekompetencji własnego przełożonego, 
gdyż w sprawach służbowych obowiązuje 
określona droga postępowania.

Trzeba jeszcze zauważyć, że może 

pojawić się asymetria między 

własnymi wartościami pracownika 

socjalnego, a wartościami 

zawodowymi:

  

prostym tego przykładem może być 

załatwianie prywatnych spraw przy okazji 
wypełniania obowiązków zawodowych,

  czy za pierwszorzędną sprawę pracownik 

socjalny uzna szybkie i sprawne 
zrealizowane swojego zadania, czy też 
stwierdzi, iż załatwienie spraw prywatnych 
nie kłóci się z właściwym wykonywaniem 
pracy?

 Praca socjalna jest zawodem 

„przesyconym” wartościami, a 
reprezentanci tego zawodu są określani 
mianem „chodzących systemów wartości”, 
natomiast proces pracy socjalnej możemy 
uznać za proces przekazywania wartości.

  Najważniejszą wartością w pracy 

socjalnej jest istota ludzka oraz jej 
godność i z niej właśnie wynikają 
pozostałe zasady oraz wartości, które 
stanowią narzędzie profesjonalisty od 
pomagania innym.

Dziękujemy.

       Bibliografia:

 T. Kamiński „ Etyka pracownika 

socjalnego”, s.   78-88,

 Kodeks Etyczny Polskiego Towarzystwa   

Pracowników Socjalnych.