Metody wartościowania krajobrazu

Pojęcia:



Eksperymenty, w których do oceny efektu działania różnych
substancji lub czynników środowiska są użyte organizmy lub ich
części, nazywamy

biotestami



Ocena elementów środowiska przy pomocy biotestów, to

biomonitoring



Tolerancja

- zdolność organizmu do przystosowania się do zmiany

danego czynnika ekologicznego (np.: temperatury, światła,
wilgotności, zasolenia, itp.)



Zakresem tolerancji organizmu nazywamy przedział wartości czynnika, w
którym organizm jest zdolny utrzymać procesy życiowe.



Możliwości bytowania organizmów określają dwie skrajne wartości
(tzw. ekstrema) działającego czynnika: minimum i maksimum.
Prawo tolerancji Shelforda

Stenobionty - organizmy o wąskim zakresie tolerancji
Eurybionty - organizmy o szerokim zakresie tolerancji



Gatunki o wąskim zakresie tolerancji na określone warunki środowiska
to gatunki wskaźnikowe (

biowskaźniki

lub

bioindykatory

)

Organizmy wskaźnikowe powinny

spełniać następujące kryteria:



mieć wąski oraz specyficzny zakres wymagań ekologicznych ,



posiadać szerokie rozmieszczenie geograficzne ,



występować w środowisku w dużych liczebnie populacjach,



mieć długi cykl życiowy lub kilkanaście pokoleń następujących
jedno po drugim w ciągu roku,



być łatwo rozpoznawalnymi i mieć ograniczony poziom
zmienności osobniczej utrudniającej ewentualną weryfikację

……. gatunki mogą pełnić rolę wskaźników biologicznych jeśli
ich autekologia: rozwój osobniczy, dynamika populacji są dobrze
poznane. Wiegleb (2002)

Przykłady gatunków wskaźnikowych:

wskaźniki siedlisk



zacienione: szczawik zajęczy, bluszcz pospolity, konwalijka

dwulistna, młode jodły, paprocie (narecznice);

stale wilgotne: jaskier rozłogowy, jasnota purpurowa, ostrożeń

polny, niezapominajka polna, iglica pospolita, przetaczniki, rdest
ostrogorzki, mchy, wierzba krucha, olsza czarna, kaczeniec błotny,
szarota błotna, pięciornik gęsi, mięta polna

;

- stały niedobór wody: dziewanna, pięciornik, janowiec

kwaśne: wrzos, borówka czernica, orlica pospolita, kłosówka miękka,

śmiałek pogięty, fiołek trójbarwny, borówka brusznica, szczaw polny,
żurawina, bagno, wełnianka, tasznik pospolity, czerwiec roczny, sporek
polny;

zasadowe: obrazki plamiste, wilczomlecz migdałolistny, szczyr

trwały, żankiel zwyczajny, mlecz polny, jasnota plamista, przylaszczka,
dziurawiec zwyczajny

bogate w azot: pokrzywa zwyczajna, łopiany, czosnaczek

pospolity, jasnota biała, szczyr roczny, komosa biała, mniszek
pospolity, wierzbówka kiprzyca, gwiezdnica pospolita, psianka
czarna, ;

- ubogie w azot: koniczyna polna, lucerna sierpowata,
wiosnówka pospolita;

-zasobne w wapń: aster gawędka, miłek wiosenny, jaskier
polny, oset, ostróżka polna, groszek polny, b , ożanka
właściwa, szałwia okółkowa, sasanka zwyczajna, buk
zwyczajny, bniec dwudzielny, kurzyślad błękitny, modrzew
europejski (reakcja ujemna);

- zasobne w sól (NaCl): mlecznik nadmorski, soliród zielny,
solanka kolczysta, sarsazan (Azja);

- zasobne w miedź: Yanaka rouchsa (Zair).

- zasobne w miedź (Cu) – mokrzyca wiosenna, lepnica

Bioindykatory siedlisk

leśnych



bór suchy - siedliska skrajnie ubogie i suche, na które nie ma wpływu woda gruntowa, poziom wody gruntowej
bardzo głęboki,

* rośliny wskaźnikowe: chrobotki, wrzos pospolity, szczotlicha siwa, bliźniaczka psia trawka, jastrzębiec

kosmaczek;



bór świeży - siedliska o głębokim poziomie wody gruntowej z reguły na siedliskach piaszczystych,

* rośliny wskaźnikowe: borówka czarna, widłak goździsty, gajnik lśniący, kosmatka owłosiona, borówka brusznica;



bór wilgotny - siedliska umiarkowanie i silnie wilgotne,

* rośliny wskaźnikowe: trzęślica modra, brzoza omszona, turzyca kulista, płonnik zwyczajny;



bór bagienny - siedliska na terenach wysokich, głębokich i płytkich torfowiskach,

* rośliny wskaźnikowe: borówka bagienna, bagno zwyczajne, żurawina błotna, wełnianka pochwowata,

modrzewnica zwyczajna, torfowce, turzyca pospolita, rosiczka okrągłolistna, wrzosiec bagienny;



bór mieszany - siedlisko dość ubogie, o glebach kwaśnych wytworzonych z piasków i torfów przejściowych,

* rośliny wskaźnikowe



: bór mieszany świeży: konwalijka dwulistna, poziomka pospolita, malina kamionka, szczawik zajęczy, konwalia majowa;



bór mieszany wilgotny: tojeść. pospolita, płonnik pospolity, trzcinnik lancetowaty, pięciornik kurze ziele, torfowiec, kosmatka owłosiona;



bór mieszany bagienny: turzyca pospolita, turzyca siwa



lasy mieszane - siedliska średniożyzne, o glebach dość zasobnych i umiarkowanie kwaśnych, średnio nasyconych
zasadami,

* rośliny wskaźnikowe:



las mieszany świeży: przylaszczka pospolita, gwiazdnica wielkokwiatowa, turzyca palczasta, dąbrówka rozłogowa,
sałatnik leśny;



las mieszany wilgotny: śmiałek darniowy, sit rozpierzchły, sit skupiony, skrzyp leśny, turzyca zajęcza;



las mieszany bagienny: narecznica błotna, siedmiopalecznik błotny, fiołek błotny, skrzyp bagienny, turzyca siwa, tojeść.
bukietowa;



lasy - siedliska żyzne i bardzo żyzne, o glebach umiarkowanie i słabo kwaśnych, średnio i silnie nasyconych
zasadami, w stanie zbliżonym do naturalnego,

* rośliny wskaźnikowe:



las świeży: gajowiec żółty, prasownica rozpierzchła, turzyca leśna, pokrzywa zwyczajna;



las wilgotny: kostrzewa olbrzymia, niecierpek pospolity, jaskier kosmaty, kuklik pospolity, podagracznik pospolity,
kopytnik pospolity;



las łęgowy: mozga trzcinowata, ziarnopłon wiosenny, dziurawiec kosmaty, czyściec leśny, bodziszek cuchnący;



ols jesionowy: chmiel zwyczajny, kozłek lekarski, wiązówka błotna, psianka słodkogórz, knieć. błotna, rzeżucha gorzka;



ols: wiązówka błotna, psianka słodkogórz, turzyca ciborowata, turzyca zaostrzona, turzyca błotna, kosaciec żółty,

Siedliska terenów wyżynnych i podgórskich



las mieszany wyżynny: kosmatka gajowa, przylaszczka pospolita,
gwiazdnica wielkokwiatowa, turzyca palczasta, dąbrówka rozłogowa,
perłówka zwisła;



las wyżynny: kokoryczka okółkowa, marzanka wonna, żywiec
dziewięciolistny;



bór wysokogórski: płonnik strojny, wietlica alpejska, torfowce,
borówka czarna; bór górski: przytulia okrągłolista, narecznica
szerokolistna, sit rozpierzchły, śmiałek pogięty, wełnianka pochwowa;



bór mieszany górski: borówka czarna, konwalijka dwulistna,orlica
pospolita, płonnik pospolity, rokiet pierzasty;



las mieszany górski: fiołek leśny, kosmatka gajowa, dąbrówka
rozłogowa, sałatnik leśny, wietlica samicza, perłówka zwisła,
narecznica samcza;



las górski: żywiec gruczołowy, żywiec cebulkowy, żywokost
sercowaty, kokoryczka okółkowa, niecierpek pospolity, gajowiec
żółty, marzanka wonna, podagrycznik pospolity;



las łęgowy górski: szałwia lepka, świerząbek orzęsiony, podagrycznik
pospolity, wiązówka błotna, pępawa błotna, skrzyp błotny, przytulia
czepna.



2. Wskaźniki zanieczyszczeń (zagrożeń

Znajomość wymagań życiowych grzybów, roślin i zwierząt oraz ich tolerancji na różne wartości czynników
środowiska pozwala wykorzystywać je do testowania stanu środowiska jako

bioindykatory zanieczyszczeń

-------------------------------------------------------

GLONY

nadmierny rozwój sinic i zielenic (zwłaszcza nitkowatych) wskazuje na eutrofizację wód

(strefy poli i alfamezosaprobowe)

- obecność okrzemek kolonijnych wskazuje brak lub niegroźne zanieczyszczenie wody

(strefy betamezo i oligosaprobowa),

- eugleniny wskazują strefy większego i średniego zanieczyszczenia wody,

- krasnorosty – wskazują wody czyste,

GRZYBY

–

wodne wskazują strefy alfamezosaprobowe, lądowe wykorzystuje się do oceny

akumulacji

metali ciężkich,

POROSTY

(epifityczne) do oceny stopnia zanieczyszczenia powietrza SO

MCHY

do oceny akumulacji metali ciężkich (śl.Cd, Cu, Ni, Pb,Zn, Co, Cr) , wodne wskazują wody

czyste.

Reakcja jest różna:

grzyby i

mchy są odporne na działanie zanieczyszczeń - nie umierają,

porosty

zamierają pod wpływem określonego stężenia SO

w powietrzu

(najbardziej wrażliwe są

porosty krzaczkowate).

Przykłady kumulatorów metali ciężkich:

kurzawka ołowiana (Bovista plumbea)

–

Pb, Cd, (Hg)

pieczarka polna (Agricus bisporus)

–

Cd, (Pb, Hg)

czernidlak pospolity (Coprinus atramentarius)
i borowik szlachetny (Boletus edulis)

–

Hg (Cd, Pb)



NAGONASIENNE - jodła, świerk, sosna zwyczajna

(kw.opady),

sosna żółta, daglezja

(F,HF, PAN- peroxyacetyl azotu),

modrzew europejski

(-Ca)

- jako wskaźniki zanieczyszczenia

powietrza i gleby,

Obserwując wygląd i zachowanie drzew ustala się strefy i drogi skażeń
emisjami przemysłowymi

Reagują coraz młodsze rośliny:

Coraz krótsze igły, coraz częściej zrzucane,

Żółte lub brązowiejące przebarwienia,

Utrata elastyczności kory i zmiana barwy,

Konary skrócone, nieforemne,

Zamieranie korzeni.



OKRYTONASIENNE - buk, jawor, jarząb pospolity, klon zwyczajny, jesion
wyniosły, dziki bez czarny, dąb szypułkowy, morela zwyczajna, tytoń szlachetny,
fasola zwyczajna, goździki, frezje, storczyki, sałata siewna, burak zwyczajny,
ogórki, pomidory - wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza i gleby



Buk jako pierwsze liściaste drzewo zaczęło wykazywać wyraźne objawy choroby:

Żółknięcie i przedwczesne opadanie liści,

Zwijanie się wzdłuż nerwu,

Kruchość i łamliwość pędów,

Odpadanie płatów kory.

Podobne objawy obserwuje się u jaworu, jarzębiny, klonu zwyczajnego,
jesionu wyniosłego i dzikiego bzu czarnego.



morela zwyczajna, mieczyk, tulipan, frezja -

bardzo wrażliwe na fluor i (HF).



tytoń szlachetny, fasola zwyczajna, szpinak

wyraźnie reagują na działanie ozonu.

Rośliny o

szerokich blaszkach liściowych, bardzo wyraźnie
informują - wykorzystywane na całym świecie do
monitorowania powietrza,



goździki, storczyk katleja, ogórek, pomidor

wrażliwe na etylen.



sałata siewna, burak zwyczajny, pokrzywa

- wrażliwe na fotoutleniacze (PAN).



WICIOWCE i ORZĘSKI

– wskaźniki wód zanieczyszczonych,



GĄBKI, WIRKI, JĘTKI, CHRUŚCIKI, SKOR

UPIAKI – wskaźniki wód

czystych,



PIERŚCIENICE i MIĘCZAK

I – wskaźniki zanieczyszczenia gleby i

wody,



OWADY

- wskaźniki zanieczyszczenia gleby i wody,



PŁAZY, RYBY, SSAKI

- wskaźniki zanieczyszczeń wody, powietrza i

gleby.

Do badania stanu czystości wód stosuje się gatunki roślin i zwierząt

różniące się tolerancją na rodzaj i stopień koncentracji
zanieczyszczeń.



W wodach silnie zanieczyszczonych żyją polisaprobionty,
np.:

wirczyk, euglena, larwy ochotkowatych, rurecznik,

larwy muchówek,



wodach czystych występują oligosaprobionty, np.:

okrzemki,

larwy jętek i widelnic, wypławek kątogłowy, lin,



Wody b. czyste zamieszkują ksenosaprobionty, np.:

pstrąg.

Fitoindykacja gatunkowa i fitocenotyczna



Badanie roślinności służy następującym celom:



analizowaniu możliwości zwiększenia produkcji roślinnej
na danym terenie,



opracowaniu warunków prawidłowego wykorzystania
środowiska przyrodniczego,



określaniu specyficznych cech środowiska, m.in.
zawartości określonych pierwiastków w glebie lub
stopnia zanieczyszczenia wód czy powietrza,



prognozowaniu zmian, które zajdą w najbliższym czasie
w środowisku

Zdjęcie fitosocjologiczne – służy do:



opisu i rozpoznania zbiorowiska roślinnego na danym terenie,



podania dokładnego wykazu gatunków



charakterystyka roślinności pod względem jakościowym i
ilościowym

Etapy zdjęcia fitosocjologicznego:



wybór pory roku,



W przypadku niektórych siedlisk zdjęcie wykonuje się dwukrotnie, z powodu pojawiania się i kwitnienia roślin w różnych
porach sezonu,



wybór i określenie powierzchni zdjęcia,



powierzchnia powinna być reprezentatywna dla występującego zbiorowiska roślinnego,



powinna obejmować wszystkie występujące w nim gatunki roślin,



powinna być jednorodna,



w przypadku bardzo dużej powierzchni dzieli się ją na kilka mniejszych fragmentów dla których wykonuje się oddzielne
zdjęcia fitosocjologiczne,



opis zdjęcia fitosocjologicznego,



numer zdjęcia, miejsce jego wykonania, data, nachylenie terenu, ekspozycja (nasłonecznienie),warunki glebowe,
strukturę pionową roślinności, strukturę poziomą roślinności



struktura pionowa i pozioma gatunków,- jest odzwierciedleniem konkurencji o:



Światło,



Składniki pokarmowe,



Wodę,



Sukcesji naturalnej



Struktura pionowa:

Warstwa drzew A

Warstwa podrostów / krzewów B

Warstwa runa leśnego oraz mchów i porostów C i D

Przedstawiamy ją w formie szkicu, prezentującego jej pokrycie i usytuowanie.

•

struktura pozioma – opisujemy podając procentową wartość pokrycia terenu przez poszczególne warstwy drzew, podrostu itp..



określenie stosunków ilościowych i jakościowych występujących gatunków roślin.



Wartości ilościowe określa się za pomocą skali Brauna – Blanqueta, która podaje w procentach określone ilości roślin i
stopień pokrycia danym gatunkiem



Określenie ilości uzupełniamy opisem charakteru wzrostu roślin tego samego gatunku względem siebie (towarzyskość)

Rodzaje zbiorowisk roślinnych:



Pierwotne – niepozostające pod żadnym wpływem człowieka



Naturalne – pozostają pod negatywnym działaniem człowieka, przy

czym wpływ ten różni się znacznie od występujących naturalnie

czynników



Antropogeniczne – powstające w wyniku działań człowieka, występują

gatunki rodzime i obce



Półnaturalne – w wyniku zamierzonej i przemyślanej działalności człowieka,



Synantropijne – powstające w miejscach pozbawionych roślinność przez

człowieka

Waloryzacja przyrodnicza:



To ocena wartości krajobrazu pod względem przyrodniczym;



Polega na przeanalizowaniu wartości poszczególnych obszarów
na podstawie przyjętych kryteriów i przypisania im w związku z
tym określonych wartości oraz określeniu najlepszego sposobu
ich użytkowania;



Podstawowymi kryteriami są najczęściej:



Rzadkość występowania,



Wartości historyczne,



Wartości pamiątkowe,



Wartości estetyczne;



Efekt analiz przedstawiamy na mapach, określających obszary o
różnych walorach przyrodniczych, np.



Najwyższych – wymagających ochrony prawnej w postaci rezerwatu, stanowiska
dokumentacyjnego czy użytku ekologicznego,



Wysokich – wymagających ochrony prawnej w postaci, np.: obszarów chronionego
krajobrazu,



Cennych przyrodniczo,



Małych – zdegradowanych i silnie przekształconych

Etapy opracowania:



Wyznaczenie jednostek architektoniczno – krajobrazowych



wyodrębnienie z uwzględnieniem geograficznego podziału obszaru
Polski, jednostek – terenów, które spełniają dwa zasadnicze kryteria:



rzeźba terenu



pokrycie terenu wraz ze sposobem jego użytkowania



poszczególnym rodzajom terenów nadaje się określone symbole
literowe lub cyfrowe,



Wprowadza się elementy charakterystyki szczegółowej terenu związane
z lokalnymi, specyficznymi właściwościami krajobrazu



szczególnie istotne są tu formy pozytywne w krajobrazie lub mające negatywny
wpływ.



Teren przedstawia się w postaci mapy, na którą nanosi się:



wszystkie elementy charakterystyczne podając ich symbole i zaznaczając je graficznie



Waloryzacja wyodrębnionych jednostek



Przyznanie ocen o charakterze trójdzielnym:



oceny szczegółowej – na podstawie szczegółowych badań



oceny dodatkowej –wizualnej, związanej z obecności, np.: dalekich widoków w krajobrazie



oceny zbiorczej – końcowej, określającej wartość terenu

Oceny odnoszą się do potencjalnej przydatności terenów



Określenie stref



Strefa rezerwatowa



utrzymanie istniejącego krajobrazu bez zmian ze względu na jego wartości: naukowe,
dydaktyczne



obowiązkowe zabezpieczenie przed szkodliwym działaniem przemysłu;



Strefa parkowo – krajobrazowa



zachowanie istniejących walorów krajobrazowych ze względu na ich przydatność
rekreacyjną,



obowiązkowy zakaz lokalizacji przemysłu i zabezpieczenie przed jego szkodliwym
działaniem



dopuszczalna zabudowa jest ściśle określona w związku z parkową funkcją terenu;



Strefa krajobrazu chronionego



pełni funkcję ochronną dla obecnego stanu użytkowania,



stanowi otulinę dla wcześniejszych stref,



wszystkie działania w obrębie strefy są podporządkowane ochronie istniejącego krajobrazu



Strefa krajobrazu przekształconego



przeznaczona do celów:

przemysłowych,

eksploatacyjnych,

osiedleńczych;



Wskazania do opracowań szczegółowych – projekt plastyczny



związki pomiędzy poszczególnymi strefami dają wskazania do prac planistycznych,
związanych z decyzjami co do sposobu użytkowania poszczególnych obszarów, oraz
projektowych w zakresie kształtowania krajobrazu dla określonych potrzeb.

Działania podejmowane w zależności od wartości

poszczególnych terenów ( krajobrazów)



ochrona

–

w odniesieniu do krajobrazu pierwotnego,

naturalnego i kulturowego, harmonijnego zwłaszcza o
charakterze historycznym;



rewaloryzacja

–

w odniesieniu do krajobrazu kulturowego,

harmonijnego zwłaszcza o charakterze historycznym;



rewitalizacja

–

w odniesieniu do krajobrazu kulturowego;



rekultywacja

–

w odniesieniu do krajobrazu kulturowego o

charakterze dysharmonijnym, zdewastowanym

Decyzja o rodzaju działań jest indywidualna dla każdego

środowiska, podejmuje się ją podejmuje się ją po

przeprowadzeniu badań zarówno pod kątem jego wartości

przyrodniczych, jak i kulturowych

Document Outline