ZAPALENIA TKANEK 

OKOŁOWIERZCHOŁKOWYC

H

Opracował st. stom. Konrad 

Możdżeń

 

 

Zapalenia tkanek 

okołowierzchołkowych

• Stanowią najważniejszą część w 

zespole objawów patologicznych 
dotyczących tkanek 
okołowierzchołkowych

• Przebiegają w sposób ostry – burzliwy 

przebieg połączony z licznymi 
dolegliwościami bólowymi

• Przewlekłe - bezbólowo

 

 

ZAPALENIE TKANEK 

OKOŁOWIERZCHOŁKOWYCH

OSTRE

PRZEWLEKŁE

ZAOSTRZENIE

SUROWICZE

ROPNE

WŁÓKNISTE

ZIARNINOWE

TORBIEL

 

 

OSTRE 

OSTRE Zapalenia tkanek 

okołowierzchołkowych

• Ból samoistny

• Wrażliwość na opukiwania

• Brak reakcji miazgi na bodźce

• Może być ograniczone do okolicy wierzchołkowej (periodontitis 

apicalis circumscripta), lub rozlane (periodontitis apicalis 

diffusa), który może również obejmować przyzębie brzeżne

• Przyczyną są bakterie znajdujące się w kanale korzeniowym zęba.

• Przebieg zapalenia zależy od toksyczności (antygenowości) 

bakterii, a także od odporności pacjenta

• Do zapalenia może dojść bez udziału bakterii – na skutek 

zadziałania czynników jatrogennych w trakcie opracowywania lub 

wypełniania kanałów korzeniowych (perforacja otworu 

anatomicznego, przepchnięcie materiału poza wierzchołek)

PIERWOTNE

(bez zmian w rtg i  resorpcji 

kości)

WTÓRNE

(na skutek zaostrzenia zapalenia 

przewlekłego)

 

 

Zapalenia OSTRE

SUROWICZE

Ropień 

okołowierzchołko

wy

Ropień podokostnowy

Ropień 

podśluzówkowy

ZAPALENIA 

ROPNE

 

 

Zapalenia ostre 

Zapalenie ostre 

surowicze

 (periodontitis acuta 

serosa)

Badanie podmiotowe:

Badanie 
przedmiotowe:

Leczenie:

•Ból przy nagryzaniu

•Niekiedy ból samoistny

•Uczucie „wysadzania zęba z zębodołu”

•Wrażliwość zęba na opukiwanie w osi pionowej lub w obu osiach

•Wrażliwość na opukiwanie w osi poziomej świadczy o rozprzestrzenianiu 
się stanu zapalnego wzdłuż przestrzeni ozębnowej

•Miazga nie reaguje na bodźce
•Nieznaczna ruchomość zęba (rozchwianie patologiczne I

o

)

•W przypadkach ostrych zapaleń na tle urazowym może być rozchwianie 
typu II

o

 i III

o

•Zdjęcie rtg w celu wykluczenia przewlekłego zapalenia (wtedy na obrazie 
widoczne ubytki tkanki kostnej)

•Na zdjęciu rtg można zaobserwować nieznaczne poszerzenie szpary 
ozębnowej (dilatatio spatii periodontiti)

•Odpowiedni węzeł chłonny wyczuwalny i wrażliwy na dotyk

•Niekiedy w okolicy wierzchołka zauważyć można zaczerwienienie

•Podczas leczenia endodontycznego, na sączkach wysięk surowiczy

•Antyseptyczne leczenie kanałowe. Wypełnienie kanałów na 2 lub 3 wizycie

 

 

Zapalenia ostre 

Zapalenie ostre 

ropne

 (periodontitis acuta 

purulenta)

• Najczęściej są zejściem ostrych 

zapaleń surowiczych

• Może rozwinąć się pierwotnie
• W przebiegu ostrego ropnego 

zapalenia możemy wyróżnić 3 fazy:

1. Ropień okołowierzchołkowy (abscessus 

periapicalis)

2. Ropień podokostnowy (abscessus 

subperiostalis)

3. Ropień podśluzówkowy (abscessus 

submucosus)

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ OKOŁOWIERZCHOŁKOWY

Badanie podmiotowe:

Badanie przedmiotowe:

•Silny ból pod wpływem ucisku na ząb

•Ból samoistny o różnym natężeniu

•Ból o charakterze pulsującym, promieniującym

•Ciepło wzmaga ból, zimno łagodzi

•Uczucie „wysadzania zęba z zębodołu”

•Głęboki ubytek próchnicowy, rozległe wypełnienie lub po ząb 
urazie

•Ciemniejsze zabarwienie korony

•Silna reakcja na opukiwanie w dwóch kierunkach (tkanka 
ozębnowa znajduje się w stanie zapalenia na całej swojej 
długości)

•Rozchwianie zęba I lub II stopnia

•Odpowiedni węzeł chłonny wyczuwalny, miękki i bolesny

•W okolicy wierzchołka odpowiedniego zęba zaczerwienienie 
lub nieznaczny obrzęk

•Niekiedy gorączka i złe samopoczucie

•Na zdjęciach rtg poszerzenie szpary ozębnej

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ OKOŁOWIERZCHOŁKOWY

• Brak obrzęku policzka i warg
• W czasie trepanacji zęba lub na sączkach wyjmowanych z kanału 

korzeniowego, widoczny jest wysięk ropny

• W przypadku ostrych rozlanych zapaleń tkanek okołowierzchołkowych 

wysięk ropny może wydostawać się również przez kieszonkę 
patologiczną

• Trepanacja zęba 
• W przypadku niewydostania się wysięku ropnego dopuszczalne jest 

przejście narzędziem poza otwór anatomiczny w celu drenażu ropnia 
okołowierzchołkowego

• W przypadku dalszego braku drenażu należy naciąć ropień przez błonę 

śluzową i okostną

• Antyseptyczne leczenie kanałowe
• Wyjątkowo krótkotrwałe „leczenie otwarte”
• Po drenażu antybiotykoterapia nie jest konieczna
• Leczenie zachowawczo – chirurgiczne lub chirurgiczne w razie potrzeby

Leczenie:

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ PODOKOSTNOWY

• Powstaje, gdy wysięk ropny toruje sobie drogę przez kość 

wyrostka zębodołowego doprowadzając do odwarstwienia 
okostnej

• W tej fazie objawy bólowe są najsilniejsze (najsilniejszy ból 

w stomatologii)

Badanie podmiotowe:

Badanie przedmiotowe:

•Objawy podobne do opisanych w fazie ropnia okołowierchołkowego

•Są bardziej nasilone

•Objawy ogólnoustrojowe – gorączka i złe samopoczucie

•Silna reakcja na opukiwanie pionowe i poziome

•Bardzo bolesne wygórowanie pokryte intensywnie zaczerwienioną błoną 
śluzową w rzucie wierzchołka zęba przyczynowego. Wygórowanie to ma
konsystencję twardą

•Nieznaczny obrzęk tkanek twardych i twarzy

•Rozchwianie II lub III stopnia zęba przyczynowego

•Powiększenie węzłów chłonnych

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ PODOKOSTNOWY

• Trepanacja przez jamę zęba nie powoduje zazwyczaj 

odbarczenia ropnia podokostnowego

• Należ naciąć wygórowanie na błonie śluzowej, co 

doprowadza do drenażu wysięku przez tkanki miękkie

• Przy wystąpieniu objawów ogólnych zaleca się 

antybiotykoterapię

• Stosuje się antyseptyczne leczenie kanałowe
• W przypadku kanałów znacznie zakrzywionych lub 

zwapniałych – leczenie zachowawczo – chirurgiczne lub 
chirurgiczne

Leczenie:

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ PODŚLUZÓWKOWY

Powstaje wówczas, gdy ropień przedostaje się przez kość i 

okostną pod błonę śluzową

Badanie podmiotowe:

Badanie przedmiotowe:

•Wyraźne zmniejszenie objawów bólowych na skutek przedostania się 
wysięku do luźnej tkanki łącznej

•Narasta obrzęk tkanek miękkich twarzy

•Może utrzymywać się gorączka i złe samopoczucie

•Bolesność na opukiwanie mniejsza niż po ropniu podokostnowym

•Większe wygórowanie na wyrostku zębodołowym – bolesne i miękkie

•Obfite tworzenie wysięku i przejście procesu na części miękkie twarzy 
powoduje powstanie obrzęku policzka, warg, okolicy podoczodołowej lub
dna jamy ustnej

•Przebicie ropnia następuje w miejscu najmniejszego oporu

•W obrębie 

szczęki

 ropień przebija się do: przedsionka jamy ustnej, zatoki

szczękowej, na podniebienie (jednakże tutaj tworzą się wyłącznie ropnie 
podokostnowe, gdyż nie ma warstwy podśluzowej), do jamu nosowej i 
Przez policzek na powłoki zewnętrzne

 

 

Zapalenia ostre ropne 

ROPIEŃ PODŚLUZÓWKOWY

• W obrębie 

żuchwy 

przebicie ropnia następuje do: przedsionka 

jamy ustnej, jamy ustnej właściwej, dna jamy ustnej, oraz przez 
policzek i brodę na zewnątrz

• Z chwilą przebicia się ropnia burzliwe objawy chorobowe szybko 

ustępują, a zapalenie ostre przechodzi w przewlekłe

• Trepanacja zęba i nacięcie ropnia podśluzówkowego
• Ewentualnie antybiotykoterapia
• Antyseptyczne leczenie kanałowe
• Leczenie zachowawczo-chirurgiczne, lub chirurgiczne w zależności 

od potrzeb

Leczenie:

 

 

Zapalenia PRZEWLEKŁE

• Przyczyną są przede wszystkim bakterie 

znajdujące się w miazdze będącej w stanie 

rozpadu zgorzelinowego.

• Przebieg zapaleń przewlekłych jest długotrwały 

i na ogół bezobjawowy

• Do wykrycia choroby dochodzi albo w wyniku 

jej zaostrzenia lub przypadkowo na zdjęciach 

rtg

• Przewlekłe zapalenia tkanek 

okołowierzchołkowych są zejściem ostrych lub 

pierwotnie przebiegają w sposób przewlekły

 

 

Zapalenia PRZEWLEKŁE-

podział

WŁÓKNISTE

ZIARNINOWE

Ziarniniak 
prosty

Ziarniniak nabłonkowy

Ziarniniak torbielowaty

ROPNE

 

 

Zapalenie przewlekłe 

włókniste

 (periodontitis chronica fibrosa)

• Najłagodniejsza postać ze wszystkich 

zapaleń przewlekłych

• Przyczyną jest bodziec o słabym 

potencjale immunologicznym (martwa 

miazga, niewielki uraz mechaniczny)

• Czasami jest wynikiem zejścia 

leczonego zapalenia ziarninowego

• Powstaje wówczas tzw. blizna 

okołowierzchołkowa

 

 

Zapalenie przewlekłe 

włókniste

 (periodontitis chronica fibrosa)

• Brak objawów klinicznych

• Korona zęba przebarwiona
• Ząb nie reaguje na bodźce
• Miazga może znajdować się w stanie martwicy lub rozpadu 

zgorzelinowego (często stwierdza się ten stan podczas leczenia 

endodontycznego)

• Zmiany w obrazie rtg – poszerzenie szpary ozębnej (na skutek 

resorpcji kości wyrostka zębodołowego i nawarstwiania 

cementu korzeniowego), której w fizjologicznych warunkach nie 

widać

• Antyseptyczne leczenie kanałowe
• Przy pojawieniu się zmian okołowierzchołkowych w postaci 

ziarniniaka należy powtórzyć leczenie endodontyczne

Badanie 
podmiotowe:

Badanie 
przedmiotowe:

Leczenie:

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ziarninowe

 (periodontitis chronica 

granulosa)

• Charakteryzuje się powstawaniem 

ziarniniaka w okolicy wierzchołka korzenia 

zęba

• Często otoczony jest dobrze rozwiniętą 

torebką łącznotkankową, która przyczepia 

się do powierzchni korzenia

• Rozwija się wolno i na ogół bezobjawowo
• Rozwojowi ziarniniaka towarzyszy 

zniszczenie części więzadła ozebnowego, a 

nawet cementu korzeniowego i zębiny 

korzeniowej (w mniejszym stopniu)

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ziarninowe

 (periodontitis chronica granulosa)

• Brak objawów klinicznych

• Korona wykazuje przebarwienie 
• Duże zniszczenie przez proces próchnicowy lub rozległe 

wypełnienie

• Ząb nie reaguje na bodźce
• Miazga może znajdować się w stanie rozpadu zgorzelinowego
• Charakterystyczny obraz na zdjęciu rentgenowskim 

(przejaśnienie o średnicy kilku lub kilkunastu mm, nie widać 

ubeleczkowania kostnego, które pojawia na obwodzie ogniska 

zapalnego, ognisko zapalne łagodnie przechodzi w tkanki 

zdrowe, lub jest otorbione)

• Niekiedy zmiany okołowierzchołkowe mają swój początek w 

przyzębiu brzeżnym  zmiany ENDO-PERIO (pojawiają się 

wtedy, gdy zniszczony zostanie przyczep nabłonkowy i bakterie 

przez kieszonkę patologiczną, otwór fizjologiczny do miazgi) i 

wymagają leczenia endodontycznego oraz 

periodontologicznego 

Badanie 
podmiotowe:

Badanie 
przedmiotowe:

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ziarninowe

 (periodontitis chronica granulosa)

1. Ziarniniak prosty (granuloma simplex)

2. Ziarniniak nabłonkowaty (granuloma epitheliale)

•Zbudowany ziarniny o różnym stopniu dojrzałości (młodej, 
dojrzałej i starej)

•Ziarnina młoda charakteryzuje się złożonym naciekiem z 
NEUTROFILI oraz licznych NACZYŃ WŁOSOWATYCH

•W ziarninie dojrzałej dominują MAKROFAGI, KOMÓRKI 
PLAZMATYCZNE i LIMFOCYTY – liczba naczyń jest mniejsza a ich 
ściany są grubsze

•Ziarnina stara charakteryzuje się GRUBYMI PASMAMI KOLAGENU – 
komórki zapalne i naczynia włosowate są ilościowo nieliczne

•Ziarnina stara występuje w torebce ziarniniaków i torbieli

•Zbudowany z ziarniny o różnym stopniu dojrzałości i PASM 
KOMÓREK NABŁONKOWYCH

•Komórki nabłonkowe pochodzą z tzw resztek nabłonkowych 
Malasseza

•Resztki nabłonkowe Malasseza pod wpływem drażniących bakterii 
i ich toksyn, rozrastają się i wnikają w głąb ziarniniaków tworząc 
sieć nabłonkową

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ziarninowe

 (periodontitis chronica granulosa)

3. Ziarniniak torbielowaty (granuloma cysticum)

•Powstaje z ziarniniaka nabłonkowego

•W miarę upływu czasu może dojść do obumarcia części tego 
ziarniniaka, pojawienia się w tym miejscu płynu kwasowego i 
tworzenia torbielowatych przestrzeni

Badaniem radiologicznym nie uda się rozpoznać poszczególnych 

typów ziarniniaków

Bakterie mogą dostać się do tkanek okołowierzchołkowych Np. na 
skutek przepchnięcia materiału podczas leczenia 
Ziarniniaki „zainfekowane” nie goją się pomimo 
przeprowadzonego prawidłowo leczenia endodontycznego
Wówczas istnieje konieczność chirurgicznego usunięcia ziarniniaka 
na drodze kiretażu, resekcji, hemisekcji lub ekstrakcji zęba.

 

 

Torbiel korzeniowa

(cystis radicularis)

• Powstaje z ziarniniaka torbielowatego

• Zwiększa się ilość płynu kwasochłonnego w ziarniniaku 

torbielowatym  niszczenie nabłonka i martwica ziarniny

• Z czasem tkanka martwicza rozpływa się a komórki 

nabłonkowe pod wpływem ciśnienia płynu ulega 

przesunięciu na obwód ziarniniaka

• W efekcie powstaje jednorodna jama torbieli wypełniona 

płynem i wyścielona nabłonkiem wielowarstwowym płaskim

• Rozrastająca się torbiel powoduje resorpcję kości i 

rozsunięcie korzeni sąsiadujących zębów.

• Torbiele powstają w wyniku reakcji immunologicznych 

(obecność kom. plazmatycznych, limfocytów, komórek 

tucznych, makrofagów, immunoglobulin w płynie torbieli)

• Występują torbiele prawdziwe – jama jest całkowicie 

otoczona nabłonkiem wielowarstwowym płaskim; i torbiele 

kieszonkowe – której światło połączone jest z kanałem 

korzeniowym

• Ma to znaczenie kliniczne – torbiele kieszonkowe goją się po 

leczeniu endodontycznym, a prawdziwe nie

 

 

Torbiel korzeniowa

(cystis radicularis)

• Rozwojowi torbieli nie towarzyszą objawy kliniczne

• Korona przebarwiona
• Często duże zniszczenie przez próchnicę lub rozległe wypełnienie
• Miazga w stanie rozpadu zgorzelinowego
• Ząb nie reaguje
• Z kanału wypływa jasnobursztynowy, przezroczysty płyn
• Odpowiednie węzły chłonne mogą być powiększone, niebolesne i 

przesuwalne

• Bardzo duże torbiele doprowadzają do zniekształcenia powłok 

twarzy a nawet do samoistnego złamania żuchwy

• Najczęściej interwencja chirurgiczna
• Małe torbiele można leczyć zachowawczo, jak ziarniniaki 

okołowierzchołkowe

Badanie podmiotowe:

Badanie 
przedmiotowe:

Leczenie:

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ropne

 (periodontitis chronica purulenta)

 Może być zejściem z zapalenia ropnego ostrego

 Znacznie częściej jest zejściem z zapalenia przewlekłego 

ziarninowego lub torbieli korzeniowej

 Proces zapalny powoduje martwicę komórek ziarniny  

chemotaksja neutrofili  w ognisku zapalnym gromadzą się 

neutrofile (tzw. ciałka ropne)  enzymy proteolityczne 

rozpadających się ciałek ropnych rozmiękczają martwe tkanki 

 powstaje wysięk ropny, który szuka ujścia  powstaje 

przetoka (fistula)

 Przetoka, która uchodzi do jamy ustnej – przetoka wewnętrzna

 Przetoka, która uchodzi na skórę policzka, lub bródki nosi 

nazwę przetoki zewnętrznej lub skórnej

 Kanał przetoki wysłany tkanką ziarninową. Ujście ma 

charakterystyczny wygląd – jest to uwypuklenie spowodowane 

przez rozrośniętą ziarninę i wydobywający się wysięk ropny

 Przetoki czynne (samoistnie, lub pod wpływem ucisku palca 

wydobywa się wysięk krwisty, lub krwisto – ropny)

 Przetoki bierne (uczynnia się okresowo)

 Należy zrobić rtg z ćwiekiem gutaperkowym w kanale przetoki

 

 

Zapalenie przewlekłe 

ropne

 (periodontitis chronica purulenta)

• Bezobjawowo, gdy występuje czynna przetoka
• Do zaostrzeń zachodzi, gdy zamknięciu ulega światło przetoki

• Przetoka
• Wysięk ropny z kanału korzeniowego
• Brak reakcji zęba na bodźce mechaniczne i termiczne
• Zdjęcie rtg wykazuje zmiany w kości charakterystyczne dla 

zapaleń przewlekłych ziarninujących lub torbieli korzeniowej

• Bardzo rzadko poszerzenie szpary ozębnowej
• Przewlekłe ropne zapalenia tkanek okołowierzchołkowych 

prowadzą często do resorpcji cementu korzeniowego i zębiny 

korzeniowej – resorpcja zewnętrzna

• Głuchy odgłos opukowy (świadczy o znacznym zniszczeniu kości)
• Węzły chłonne powiększone, niebolesne i przesuwalne

• W zależności od wskazań, leczenie kanałowe, zachowawczo – 

chirurgiczne lub chirurgiczne

Badanie podmiotowe:

Badanie 
przedmiotowe:

Leczenie:

 

 

Zapalenie przewlekłe 

zaostrzone

 (periodontitis chronica exacerbata)

• Wszystkie zapalenia przewlekłe tkanek 

okołowierzchołkowych przebiegają na ogół przewlekle

• Czasem pojawia się niewielki ból samoistny lub pod 

wpływem nagryzania lub opukiwania zęba – zaostrzenie

• Zaostrzenie zapaleń ropnych jest bardziej burzliwe

• W krótkim okresie pojawia się ciągły ból samoistny o 

rosnącym natężeniu

• Węzły chłonne są wyczuwalne i bolesne na dotyk

• Jeżeli zapalenie jest silne, a odporność miejscowa i ogólna 

słaba, pojawia się ropień okołowierzchołkowy, który bardzo 

szybko przekształca się w podokostnowy i następnie 

podśluzówkowy

• Złe samopoczucie, wyższa temperatura

• Najczęstszą przyczyną jest zamknięcie światła przetoki – 

lotne produkty rozpadu zgorzelinowego miazgi nie znajdują 

ujścia i przechodzą do tkanek okołowierzchołkowych

• Przyczyną zaostrzeń mogą być urazy mechaniczne zęba, jak 

również zakażenie tkanek okołowierzchołkowych podczas 

leczenia endodontycznego