Promocja zdrowia w
chorobach
nowotworowych
Promocja zdrowia w
chorobach
nowotworowych
W Polsce nowotwory są przyczyną
ponad 25% wszystkich zgonów u
mężczyzn i 21,5% u kobiet.
W 2000 r. na nowotwory złośliwe
zachorowało około 120 000 osób i
zmarło z tego powodu 84 600 chorych.
Dynamika wzrostu liczby zachorowań i
zgonów w Polsce należy do
najwyższych w Europie.
Dane dotyczące zagrożenia nowotworami w Polsce:
Z 16 wojewódzkich rejestrów nowotworów i Krajowy Rejestr No
wotworów - karty zgłoszenia nowotworu
Z urzędów stanu cywilnego i Głównego Urzędu Statystycznego,
które dysponują danymi zawartymi w kartach zgonów.
Część zachorowań jest rejestrowana tylko na podstawie
kart zgonów.
Niektóre zgony (od 3,3 do 12,7%) są zgłaszane jako
spowodowane nowotworami bez określenia ich lokalizacji
narządowej.
Duży odsetek nowotworów nie jest weryfikowany
histologicznie.
Część zgonów zarejestrowana jako wynik chorób innych
niż onkologiczne mogła być spowodowana
nierozpoznanymi nowotworami.
Dane epidemiologiczne przedstawia się z użyciem
podstawowych mierników rozpowszechnienia chorób :
1. Współczynnik zapadalności (zachorowalności)
-liczba zgłaszanych po raz pierwszy w danym roku
kalendarzowym nowych zachorowań (chorzy
"pierwszorazowi") na 100000 badanej populacji.
2. Współczynnik chorobowości - liczba wszystkich
chorych obserwowanych w danym roku kalendarzowym
(chorzy "pierwszorazowi" zarejestrowani w danym roku
oraz inni żyjący chorzy, zarejestrowani w ubiegłych
latach) na 100 000 badanej populacji.
3. Współczynnik umieralności - liczba zgonów
spowodowanych obserwowaną chorobą w danym roku
kalendarzowym na 100000 ludności.
Dane epidemiologiczne przedstawia się z użyciem
podstawowych mierników rozpowszechnienia
chorób:
4. Współczynnik śmiertelności - wyraża stosunek
umieralności do zapadalności i obrazuje szanse na
wyleczenie.
5. Wskaźnik struktury - odzwierciedla udział zachorowań
lub zgonów na dany nowotwór wśród liczby zachorowań
czy zgonów spowodowanych wszystkimi nowotworami.
6. Potencjalnie utracone lata życia - suma liczby lat,
jakich doczekałyby osoby umierające z powodu tej
choroby, gdyby cechowały się przeciętnym dalszym
trwaniem życia.
Wiek jest jednym z najważniejszych
czynników określających ryzyko
zachorowania na choroby nowotworowe.
Dla większości nowotworów współczynniki
zachorowalności wzrastają wraz z wiekiem
wg skali logarytmicznej.
W ostatnim dziesięcioleciu obserwuje się
wzrastający udział nowotworów w strukturze
przyczyn zgonów, natomiast maleje udział
chorób zakaźnych i pasożytniczych, a od 5
lat również chorób układu krążenia.
W populacji mężczyzn w Polsce:
w 1963 r. najczęściej występującymi
nowotworami złośliwymi były rak
żołądka, płuca, wargi, jelita grubego,
krtani, pęcherza moczowego, gruczołu
krokowego i przełyku.
Od 1971 r. na pierwszym miejscu pod
względem częstości występowania
znajdował się rak płuca, jelita grubego i
gruczołu krokowego.
W populacji kobiet w Polsce:
W 1963 r. najczęstszymi nowotworami były:
rak szyjki macicy, piersi, żołądka i jajnika.
Od tego czasu notowany jest wzrost liczby
zachorowań na raka piersi, jelita grubego i
płuca.
Szczególnie niepokojący jest
dziewięciokrotny wzrost liczby zachorowań
na raka płuca, ściśle związany z
dynamicznym wzrostem liczby kobiet
palących tytoń.
Przyrost liczby zachorowań na nowotwory złośliwe
wynika z kilku przyczyn:
wzrost liczby ludności (od 1963 do 2000 r. o około
8 milionów);
starzenia się ludności - szczególne powyżej 65 r.
wzrost narażenia na czynniki rakotwórcze i zmiany
stylu życia sprzyjające powstawaniu nowotworów
złośliwych (palenie tytoniu, wysokoenergetyczna
dieta bogatotłuszczowa i ubogobłonnikowa);
brak populacyjnych programów badań
przesiewowych.
W latach 1963-2000 stwierdzono
trzykrotny wzrost liczby zgonów u
mężczyzn i ponad dwa razy więcej
zgonów u kobiet.
Liczba zachorowań wzrosła w większym
stopniu u mężczyzn: prawie
czterokrotnie.
Zachorowania u kobiet wzrosły w
analizowanym okresie o 150%.
W latach 1985-2001 w Dolnośląskim Rejestrze
Nowotworów zarejestrowano wzrost liczby zachorowań
u mężczyzn o 2,8% rocznie, a u kobiet o 3,3%.
U mężczyzn najszybciej rosły zachorowania na
nowotwory złośliwe pęcherza moczowego (średnio o
15,1 % rocznie), gruczołu krokowego (13,2%), okrężnicy
(12,6%) i nerki (8,1 %). Istnieje malejący trend
zachorowań na nowotwory żołądka i krtani (poniżej 1 %
rocznie).
Na Dolnym Śląsku u kobiet najszybciej rosła liczba
zachorowań na nowotwory złośliwe jelita grubego
(średnio 11,8% rocznie), płuca (8,2%), piersi (6,2%) i
odbytnicy (4,5%).
Malały zachorowania na nowotwory złośliwe żołądka i
szyjki macicy (1-2% rocznie).
Pięcioletnie standaryzowane
przeżycia od momentu diagnozy
w %
Pięcioletnie standaryzowane
przeżycia od momentu diagnozy
w %
Profilaktyka nowotworów.
Profilaktyka pierwotna.
Profilaktyka pierwotna nowotworów ma na celu
zmniejszenie umieralności i zapadalności na
nowotwory złośliwe poprzez unikanie czynników
ryzyka i promowanie czynników ochronnych.
Różnice częstości występowania nowotworów na
różnych obszarach geograficznych i badania
wpływu migracji populacji na zapadalność
sugerują, że nowotworom można zapobiegać
poprzez modyfikację osobniczych nawyków oraz
czynników środowiskowych.
W przypadku wielu czynników ryzyka ich
wyeliminowanie lub modyfikacja nie są możliwe.
Strategia postępowania w profilaktyce
nowotworów obejmuje:
zmianę nawyków żywieniowych i
zdrowy tryb życia;
ocenę predyspozycji genetycznych;
unikanie karcinogenów;
modyfikację metabolizmu i efektów
działania karcinogenów;
leczenie zmian przednowotworowych.
Najważniejszym zadaniem w profilaktyce
pierwotnej nowotworów jest bez wątpienia
redukcja ekspozycji na dym tytoniowy (dotyczy
to zarówno; aktywnego palenia, jak i narażenia
biernego). Około 40% dorosłych mężczyzn i
25% kobiet codziennie pali tytoń.
Szacuje się, że 60% nowotworów u mężczyzn w
wieku 39-69 lat jest następstwem narażenia na
dym tytoniowy (rak płuca, krtani, jamy ustnej,
przełyku, pęcherza moczowego, moczowodów i
miedniczki nerkowej oraz trzustki).
Profilaktyka wtórna.
Profilaktyka wtórna nowotworów (badania
przesiewowe) to masowe badania
zmierzające do wczesnego wykrycia
choroby nowotworowej u osób bez
objawów choroby i zmniejszenia
związanej z nią umieralności. W
niektórych przypadkach dzięki
wczesnemu wykryciu choroby możliwe
jest zastosowanie mniej okaleczającego
leczenia.
Profilaktyka trzeciej fazy
Profilaktyka trzeciej fazy polega na
przeciwdziałaniu - przez działania rehabilitacyjne -
nasilania się inwalidztwa, będącego następstwem
choroby nowotworowej.
Działania te obejmują postępowanie medyczne i
psychospołeczne.
W onkologii szczególnie istotne są: opieka nad
pacjentami ze stomią, prawidłowe protezowanie,
zabiegi odtwórcze, przeciwdziałanie obrzękom
pacjentów po radioterapii, limfadenektomiach i
rozległych zabiegach operacyjnych oraz opieka
psychologiczna.
Aktualne zalecenia dotyczące
profilaktyki pierwotnej i wtórnej
nowotworów.
Metody profilaktyki pierwotnej raka piersi:
zmniejszenie ekspozycji piersi na
promieniowanie jonizujące (np. zdjęć klatki
piersiowej);
ćwiczenia fizyczne, ciężka praca fizyczna;
unikanie alkoholu, diety bogatej w tłuszcze,
wzrostu masy ciała, ekspozycji na insektycydy;
unikanie stosowania doustnych środków
antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii
zastępczej;
donoszona ciąża (szczególnie przed 20 rokiem
życia);
usunięcie jajników.
Obustronna profilaktyczna
mastektomia zmniejsza ryzyko
zgonu z powodu raka piersi u
kobiet z rodzinnym obciążeniem
tym nowotworem o około 81-100
%, jednak metoda ta nie może
być polecana do rutynowego
stosowania.
Badania przesiewowe polegające na wykonaniu
mammografii lub mammografii i klinicznego badania
piersi redukują umieralność z powodu raka piersi u
kobiet w wieku 50-69 lat o ok. 30%. Nie ma pewności
co do efektywności takiego postępowania u kobiet
młodszych (40-49 lat) i po 70 roku życia (pomimo to
rutynowe badania mammograficzne zalecane są w obu
tych grupach wiekowych).
Zaleca się wykonywanie corocznej mammografii po 40
roku życia. Dodatkową korzyść w postaci zmniejszenia
umieralności o 5-20% można osiągnąć uzupełniając ją
o kliniczne badanie piersi. Rekomendacje obejmują
dodatkowo kliniczne badanie piersi co 3 lata u kobiet w
wieku 20-39 lat i corocznie po 40 roku życia oraz
samobadanie piersi raz w miesiącu od 20 roku życia.
Rak i czerniak skóry
W celu redukcji zachorowań na czerniaka skóry
wskazane jest unikanie oparzeń słonecznych
(szczególnie w dzieciństwie i u nastolatków)
oraz minimalizacja całkowitej skumulowanej
dawki pochłoniętego promieniowania UV.
Redukcja ekspozycji na ultrafiolet zmniejsza
również liczbę zachorowań na raka skóry.
Redukcja ekspozycji na ultrafiolet:
unikanie promieniowania słonecznego w godzinach
jego największej aktywności
ubieranie w momencie narażenia ubrań ochronnych .
Rozpoznanie raka i czerniaka skóry badaniem
fizykalnym najczęściej nie sprawia problemów,
leczenie we wczesnych stadiach zaawansowania
jest za zwyczaj nieskomplikowane i przynosi
bardzo dobre efekty.
American Cancer Society zaleca dokładne
badanie skóry co 3 lata u osób w wieku od 20 do
40 lat oraz coroczne powyżej 40 roku życia, a
także propagowanie samobadania skóry.
Polski Komitet Zwalczania Raka zaleca: coroczne
fizykalne badanie lekarskie u osób po 14 roku
życia oraz propagowanie samobadania skóry.
.
Rak jamy ustnej
Tytoń (papierosy, fajki, cygara, tytoń do żucia) jest
odpowiedzialny za około 90 % raków jamy ustnej u
mężczyzn i około 60 % u kobiet.
Ryzyko zachorowania wzrasta proporcjonalnie do
ilości zużywanego dziennie tytoniu.
Spożywanie alkoholu (zwłaszcza
wysokoprocentowego i piwa) jest drugim głównym
czynnikiem ryzyka raka jamy ustnej - ryzyko
wzrasta proporcjonalnie do ilości konsumowanego
alkoholu.
Równoczesne używanie alkoholu i tytoniu jest
związane ze znacznie większym zagrożeniem, niż
wynikałoby to z prostego zsumowania ich działania
biologicznego.
W profilaktyce zaleca się:
unikanie stosowania tytoniu i alkoholu;
większe spożycie owoców, warzyw i
błonnika;
ochronę warg za pomocą kolorowej
pomadki do ust lub filtra
przeciwsłonecznego i spędzanie
mniejszej ilości czasu w miejscach
nasłonecznionych
Rak jajnika
Czynniki zmniejszające ryzyko:
stosowanie doustnych złożonych leków
antykoncepcyjnych - ryzyko zmniejsza się
proporcjonalnie do czasu trwania terapii, efekt
ochronny utrzymuje się 10 do 15 lat po
zaprzestaniu ich stosowania;
donoszona ciąża i karmienie piersią;
skuteczność profilaktycznego usunięcia przydatków
nie jest do końca potwierdzona, procedura ta
powinna być zarezerwowana dla kobiet z genetycznie
uwarunkowanym wysokim ryzykiem raka jajnika.
Czynniki podwyższające ryzyko
zachorowania na raka jajnika:
niewielki wpływ ma stosowanie hormonalnej
terapii zastępczej u kobiet po menopauzie;
stosowanie leków używanych przy leczeniu
bezpłodności;
spożywanie mięsa (tłuszcze nasycone),
mleka (tłuszcz i laktoza);
niskie spożycie błonnika;
stosowanie talku w pudrze w okolicy krocza;
niski poziom selenu w surowicy krwi.
badania przesiewowe przy użyciu
markera Ca 125, ultrasonografii
dopochwowej i badania
ginekologicznego nie dały
obniżenia umieralności
spowodowanej rakiem jajnika i nie
są one powszechnie zalecane.
Rak żołądka
Rozwój raka żołądka związany jest ze
spożywaniem dużej ilości soli, wędzonych,
solonych i marynowanych mięs, ryb i
warzyw oraz pokarmów źle
przechowywanych.
W większości populacji od wielu lat
obserwuje się spadek liczby zachorowań na
raka żołądka związany z unikaniem wyżej
wymienionych czynników etiologicznych
(głównie dotyczy to poprawy warunków
przechowywania i transportu żywności).
Działanie ochronne: .
spożywanie świeżych owoców i
warzyw;
dieta bogata w beta-karoten,
witaminy C, E i selen (zwłaszcza w
populacjach o niewystarczającym
spożyciu śladowych czynników
odżywczych).
W Japonii, gdzie w latach 60. XX wieku
rozpoczęto program masowych badań
przesiewowych, obserwuje się znaczny
spadek umieralności wśród pacjentów z
rakiem żołądka. W większości krajów poza
Japonią rak żołądka rozpoznawany jest w
stadium zaawansowanym.
Doświadczenia amerykańskie nie
wykazały, aby skrining populacji USA
spowodował spadek umieralności z
powodu raka żołądka i nie zaleca się jego
stosowania.
Rak szyjki macicy
Czynniki ryzyka:
początek aktywności seksualnej przed 16
rokiem życia;
posiadanie licznych partnerów seksualnych;
przebyte liczne porody;
długotrwałe stosowanie doustnych leków
antykoncepcyjnych;
palenie papierosów.
Profilaktyka:
zapobieganie zakażeniom
chorobami przenoszonymi drogą
płciową
duże spożycie śladowych substancji
odżywczych, takich jak karoteny,
witaminy C, A, E i kwas foliowy.
Regularne badania ginekologiczne i
cytologiczne (PAP) zmniejszają umieralność
i zachorowalność na raka szyjki macicy.
Umożliwiają wczesne wykrycie chorób
szyjki macicy, a chirurgiczne leczenie zmian
śródnabłonkowych zmniejsza ryzyko
rozwoju inwazyjnego raka.
Badania ginekologiczne i cytologiczne
powinny być wykonywane regularnie od
początków aktywności seksualnej kobiety.
Rak jelita grubego
Czynniki ryzyka:
dieta bogata w tłuszcz, białko, kalorie,
alkohol i mięso;
palenie papierosów oraz spożywanie
alkoholu i diety bogatej w tłuszcz w
połączeniu z siedzącym trybem życia;
polipy jelita grubego są prekursorami raka.
Metody profilaktyki:
kolonoskopia połączona z usunięciem zmian
przednowotworowych;
stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych
chroni przed powstawaniem polipów gruczolakowatych
oraz stymuluje ich zanikanie;
spożywanie błonnika, wapnia, witaminy E, D, kwasu
foliowego.
Badania przesiewowe po 50 rż:
- coroczne badanie kału na krew utajoną
- fiberosigmoidoskopia co 5 lat
- wlew odbytniczy z podwójnym kontrastem co 5-10 lat;
- kolonoskopia co 10 lat;
Rak płuca
Palenie tytoniu jest najważniejszym czynnikiem ryzyka
rozwoju raka płuca, a zaprzestanie palenia (we
wszystkich grupach wiekowych) przynosi korzyść w
postaci zmniejszenia współczynnika zachorowalności i
umieralności.
Paleniem tytoniu spowodowanych jest 90%
przypadków raka płuc u mężczyzn i 78% u kobiet.
Do czynników ryzyka zalicza się również narażenie na
azbest, radon i dym tytoniowy.
Dotychczas przeprowadzone badania nie wykazały
wpływu skriningu z użyciem badania rentgenowskiego
klatki piersiowej i badania cytologicznego plwociny na
umieralność spowodowaną rakiem płuca.
Rak trzonu macicy .
Czynników ryzyka:
otyłość i dieta bogata w tłuszcze,
hormonalna terapia zastępcza
estrogenami bez wstawki
progesteronowej
stosowanie tamoksyfenu.
Rak pęcherza moczowego
Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest
palenie tytoniu, mniejsze znaczenie
mają: związane z zawodową
ekspozycją narażenia na substancje
chemiczne używane w przemyśle
gumowym, tekstylnym, skórzanym,
papierniach, farbiarniach i pralniach
chemicznych oraz przewlekłe infekcje.
Palenie tytoniu zwiększa ryzyko raka
pęcherza moczowego 1,5-7-krotnie
Rak wątrobowokomórkowy
Najważniejszymi czynnikami
ryzyka są:
przewlekłe wirusowe zapalenia
wątroby typu B i C;
marskość wątroby (niezależnie od jej
etiologii);
spożywanie pokarmów skażonych
aflatoksynami.
