Choroby nowotworowe wyzwania
dla zdrowia publicznego
Choroby nowotworowe wyzwania
dla zdrowia publicznego
Nowotwór - nieprawidłowa masa tkankowa,
której nadmierny i nieskoordynowany ze
wzrostem zdrowych tkanek wzrost
utrzymuje się po ustaniu bodźca
wywołującego.
Nowotwór
Rodzaje nowotworów:
Łagodny
Złośliwy:
- mięsak
- rak
- potworniak
Nowotwór półzłośliwy
Rodzaje
Czynniki ryzyka
nowotworów
• raka płuca – 90%
• raka krtani, jamy ustnej, gardła i przełyku –
30%
• raka trzustki – 30%
• raka pęcherza moczowego – 30%
• raka gruczołu piersiowego
• raka szyjki macicy
Palenie tytoniu jako
czynnik ryzyka
zachorowania na:
Nowotwór łagodny niezłośliwy utworzony jest z
tkanek zróżnicowanych i dojrzałych, o
budowie mało odbiegającej od obrazu
prawidłowych tkanek. Jest dobrze
ograniczony, często otorbiony, rośnie wolno,
rozprężająco (uciskając sąsiadujące tkanki),
nie daje przerzutów, a po należytym jego
usunięciu nie powstaje wznowa (ponowny
rozrost nowotworu w tym samym miejscu) -
jest całkowicie wyleczalny.
Nowotwór łagodny
Nowotwór złośliwy wykazuje duży stopień
zaburzeń w zróżnicowaniu, dojrzewaniu i
budowie tkankowej oraz komórkowej. Nie
posiada torebki, rośnie szybko, naciekająco,
niszczy zaatakowane tkanki. Wnika do
naczyń, dając przerzuty odległe drogą
chłonną lub krwionośną. Nie wycięty w
granicach tkanek zdrowych, daje wznowy.
Nowotwór złośliwy
Nowotwór półzłośliwy jest to nowotwór o
miejscowej złośliwości. Charakteryzuje się dużą
masą tkankową uciskającą otoczenie, zdolnością
naciekania i niszczenia otoczenia,
nawrotowością, zdolnością wszczepiania.
Praktycznie nie daje on przerzutów, ale zdolność
ta potencjalnie w nim istnieje i może ujawnić się
nieraz bardzo późno, po wielu zabiegach
chirurgicznych i wznowach. Z tego względu
nowotwory półzłośliwe wymagają starannego
podejścia chirurgicznego z uwzględnieniem
szerokich granic wycięcia.
Nowotwór półzłośliwy
Nowotwór
łagodny
Nowotwór
złośliwy
Budowa
histologiczna
Zbliżona do
tkanki
prawidłowej
Różni się od
tkani
prawidłowej,
wykazuje cechy
anaplazji
Wznowy
Nie ma
Są
Przerzuty
Nie ma
Są
Wrastanie do
naczyń
Nie ma
Jest
Naciekanie
tkanek
Nie ma
Jest
Torebka
Zwykle jest
Nie ma
Szybkość
wzrostu
Powolny
Szybko
Mięśniaki – nowotwór z komórek
mięsni gładkich
Tłuszczaki- nowotwór z komórek
tłuszczowych
Przykłady
Rak płaskonabłonkowy powstający z
nabłonka płaskiego
Rak gruczołowy powstający z
nabłonka gruczołowego
Przykłady
Tłuszczakomięsak powstający z
tkanki tłuszczowej
Włókniakomięsak powstający z
tkanki włóknistej
Przykłady cd.
Rak podstawnokomórkowy skóry
Czerniak
Guz mieszany ślinianek
Przykłady
Nowotwory złośliwe
ogółem
Nowotwory złośliwe
ogółem c.d.
Czynniki rakotwórcze
Nowotwór jest chorobą o podłożu genetycznym.
W większości jest to rozrost monoklonalny –
czyli wywodzący się z jednej komórki.
Powstawanie nowotworu to inaczej –
kancerogeneza, którą dzieli się na trzy etapy :
1. inicjacja – pojawia się pojedyncza mutacja
2. promocja – zaburzona ekspresja genów i tym
samym zmiany procesów regulacji komórek
3. progresja – etap nieodwracalny, pojawienie
się kolejnych zmian molekularnych. Czynniki
rakotwórcze dzieli się na czynniki inicjujące i
promujące a te które uczestniczą w obu tych
procesach to kancerogeny kompletne.
Większość chemicznych substancji rakotwórczych to prekancerogeny
wymagające aktywacji w organizmie. Do tej grupy zaliczamy :
aromatyczne policykliczne węglowodory – znajdują sie w dużej ilości w
dymie papierosowym, są wytwarzane podczas smażenia tłuszczów
zwierzęcych, występują też w wędzonym mięsie i rybach. Ponadto
występują w dymach fabrycznych, smarach, rozpuszczalnikach i wiążą
się z narażeniem zawodowym
aromatyczne aminy i barwniki azowe – wykazują działanie
rakotwórcze na wątrobę oraz pęcherz moczowy ( B- naftyloamina )
aflatoksyna B1 – produkowana przez grzyba pleśniowego, rozwijająca
się w źle przechowywanych ziarnach zbóż i orzeszkach ziemnych
azotyny i azotany – występujące w jarzynach i używane do
konserwowania mięsa
azbest – szczególnie zwiększa ryzyko raka płuc wśród palaczy
arsen – może powodować raka skóry stosowany jako środek przeciw
insektom
Czynniki chemiczne:
Helicobacter pylori – związany głównie z
przewlekłym zapaleniem błony śluzowej
żołądka ale wykazano także związek z
chłoniakiem i rakiem żołądka
wirus brodawczaka ludzkiego (HPV ) –
przenoszony drogą płciową, wywołujący raka
szyjki macicy
wirus Ebstein- Barr (EBV ) – wywołuje
chłoniaka Burkitta, chłoniaki z linii B u osób z
niedoborami odporności np. u zakażonych
wirusem HIV; chłoniaka Hodgina i raka
nosogardła.
wirus mięsaka Kaposiego ( KSHV )
Czynniki biologiczne
promieniowanie ultrafioletowe
promieniowanie jonizujące
rakotwórcze działanie promieniowania
elektromagnetycznego szczególnie w
przypadku korzystania z telefonów
komórkowych jest analizowane, dotychczas
nie wykazano takiego działania ale należy
zwrócić uwagę na zbyt krótki czas
obserwacji
Czynniki fizyczne
hormonoterapia zastępcza – zwiększa ryzyko
raka macicy, jajnika, piersi
antykoncepcja hormonalna – głównie rak
piersi w przypadku wieloletniego stosowania
u młodych kobiet, które do tej pory nie
rodziły. Palenie tytoniu znacznie nasila ten
efekt
przyjmowanie leków hormonalnych jest to
problem bardzo złożony i zależny od wielu
czynników – nie w każdym przypadku są to
czynniki rakotwórcze ale w razie złego
stosowania mogą być dlatego należy je
przyjmować pod ścisłą kontrolą lekarską.
Leki hormonalne
Nowotwory są drugą co do częstości
przyczyną zgonów w krajach
rozwiniętych i stanowią około 20%
ogółu zgonów. Można więc stwierdzić,
że co 5 osoba umiera z powodu
nowotworów. Choroby nowotworowe w
ogólnym odczuciu opinii budzą większy
lęk niż choroby układu krążenia mimo,
że powodują 2-krotnie mniej zgonów.
U mężczyzn wzrasta
stopniowo wraz z wiekiem,
osiągając szczyt w grupie
wieku 65-69 lat. U kobiet w
grupie wieku 70 –74 lata.
Różna częstość zgonów w
zależności od wieku
Mężczyźni
Rok 1995 – 21,1%, Rok 2006 - 26,1%
Kobiety
Rok 1995 – 15,9%, Rok 2006 - 23,3%
Częstość zgonów
spowodowanych chorobą
nowotworową w Polsce
Struktura zgonów
Badania wykonywane w
celu wykryć nowotworów
Mammografia- jest badaniem radiologicznym
polegającym na wykonaniu 2 zdjęć
rentgenowskich każdej piersi. Jest badaniem
nieinwazyjnym, umożliwia wykrycie bardzo
małych guzków piersi, o wielkości kilku
milimetrów.
Mammografia
Schemat badań kobiet
bez objawów i dodatkowych
czynników ryzyka
Wiek
Samobadanie
Badanie lekarskie
Mammografia
20-40 r.ż
co 1 miesiąc
co 36 miesięcy
nie
40-49 r.ż.
co 1 miesiąc
co 12 miesięcy
nie
> 49 r.ż.
co 1 miesiąc
co 12 miesięcy
co 12-24 miesiące
Odsetek kobiet w wieku 40 lat i
więcej,
które miały wykonaną mammografię
Breast Cancer Screening, IARC Handbooks of Cancer Prevention, IARC, Lyon 2002
Stan Zdrowia Ludności GUS 2005
SIMP
Badanie cytologiczne (wymaz cytologiczny)
polega na pobraniu przez lekarza
-ginekologa przy pomocy specjalnej
szczoteczki komórek, znajdujących się na
szyjce macicy. Komórki te, zostają
następnie poddane ocenie pod
mikroskopem. Badanie cytologiczne jest
bezbolesne. Celem badania jest szybkie
wykrycie raka szyjki macicy.
Cytologia
Kolonoskopia jest to badanie, które
umożliwia obejrzenie śluzówki jelita
grubego. Celem badania jest wykrycie
ewentualnych zmian, takich jak,
owrzodzenia, uchyłki, oraz polipy, których
usunięcie w przyszłości zapobiega
rozwojowi raka jelita grubego.
Kolonoskopia
Metoda diagnostyczna pozwalająca na uzyskanie
obrazów tomograficznych (przekrojów) badanego
obiektu. W celu wykrycia guza mózgu.
Tomografia komputerowa
Rezonans magnetyczny jest
nowoczesną i jedną z
najdokładniejszych metod
obrazowania narządów i
tkanek ludzkiego ciała.
Pozwala na wczesną
diagnostykę i zaplanowanie
leczenia wielu chorób,
ponieważ obrazy uzyskane
w trakcie badania
dostarczają niezwykle
precyzyjnych informacji o
najmniejszych zmianach
chorobowych zachodzących
w organizmie człowieka.
Rezonans magnetyczny
Profilaktyka
W przypadku chorób
nowotworowych profilaktyka jest
szczególnie istotna. Powinniśmy
zdawać sobie sprawę z tego, co
nam szkodzi i w miarę możliwości
unikać kontaktu z czynnikami
rakotwórczymi na przykład tj.
unikanie palenia tytoniu czy
nadużywania alkoholu.
Bardzo ważne są także badania
profilaktyczne, ponieważ lepiej jest leczyć
chorobę nowotworową w stadium
początkowym niż zaawansowanym.
Wczesne wykrycie choroby nowotworowej
stwarza szanse całkowitego powrotu do
zdrowia.
W Polsce uruchomiono Ogólnopolski
Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy.
Szczepionki przeciwko HPV 16 i 18.
Regularne wykonywanie cytologii.
Profilaktyka raka szyjki
macicy
Nowotwory piersi i szyjki macicy
Profilaktyka raka piersi
• Należy regularnie badać piersi
tuż po miesiączce.
• USG powinno się wykonywać
co 2 lata,
• Mammografia.
• 1 raz po 40 roku życia.
• U obciążonych raz w roku lub
częściej bez względu na wiek.
Badanie klatki piersiowej i obszaru jamy
brzusznej metodą tomografii komputerowej
(CT).
1 raz na dwa lata RTG płuc, a u palaczy po
każdym zapaleniu płuc.
Przekrój przez raka płuc
Profilaktyka raka płuc
U mężczyzn po 50 roku życia wykonuje się
coroczne badania poziomu PSA.
U pacjentów z obciążającym wywiadem
rodzinnym takie badanie powinno być
wykonywane corocznie po 40 roku życia.
Profilaktyka raka prostaty
Uważa się, że spożywanie 5–20 posiłków
tygodniowo zawierających warzywa i owoce
zmniejsza ryzyko zachorowania o połowę.
Wczesna gastroskopia
w przypadku niepokojących bólów
brzucha.
Test na Helicobacter pylori.
Profilaktyka raka żołądka
Regularne zażywanie niesteroidowych leków
przeciwzapalnych zmniejsza o 40-50%
zapadalność i umieralność na raka jelita
grubego.
Jest na obecność krwi utajonej w kale
sigmoidoskopia wykonywana za pomocą
giętkiego aparatu.
Pełna kolonoskopia.
Profilaktyka raka jelita
grubego
Nowotwory jelita grubego
Liczba nowotworów w Polsce stale rośnie.
Spowodowane jest to:
• zwiększeniem liczby ludności
• zmianą w strukturze wieku
• wąski zakres i niska jakość badań przesiewowych
• oddziaływanie licznych karcynogenów i
rozpowszechnienie zachowań sprzyjających
rozwojowi raka (np. palenie tyto n i u)
PROGNOZA
Prognoza populacji Polski do 2030 roku*
*Prognoza GUS - Liczby w tysiącach
Umieralność na raka szyjki macicy -
prognozy
Bez wprowadzenia
screeningu
Po 15 latach
skriningu?