Antropologia ogólna i teoria 

archeologii

Wykład nr 6/7

historia stanowiska i jego otoczenia

wpływ człowieka na środowisko

Arkadiusz Sołtysiak

 

 

Osady

• komponenty fizyczne odwzorowują procesy 

fizyczne zachodzące na stanowisku, 
niekoniecznie związane z aktywnością ludzi 
lub zwierząt

• komponenty biogeniczne wynikają z 

działalności zwierząt, które albo 
wprowadzają nowy materiał, albo zaburzają 
naturalne osady

• komponenty kulturowe (antropiczne) to 

wszelkie ślady działalności człowieka, od 
artefaktów po sadzę na sklepieniu jaskini 
pochodzącą z ogniska

 

 

Komponenty kulturowe

• formy pierwotne to wszystko to, co ludzie 

świadomie (surowce) lub nieświadomie (np. 
brud na butach) przenieśli na stanowisko

• formy wtórne: takie, które były obrabiane 

lub poddane innym procesom na 
stanowisku, na przykład wypalona 
ceramika, narzędzia krzemienne itp.

• formy trzeciorzędowe to wszelkie formy 

pierwotne i wtórne, które zostały 
przeniesione w nowe miejsce: śmieci, 
wypełniska itp.

 

 

Typowe rodzaje osadów

• organiczne i kulturowe osady odzwierciedlające 

użytkowanie stanowiska, zwykle zwarte i złożone z 

niewielkich cząsteczek, z dużą ilością szczątków 

organicznych

• rumowiska będące efektem zapadnięcia się murów i 

stropów, chaotyczne masy cegieł, resztek drewna i innych 

szczątków, z licznymi przestrzeniami wypełnionymi 

wtórnie produktami erozji i osadami naniesionymi przez 

wiatr i wodę

• osady naniesione przez wodę, zwłaszcza w obszarach 

obniżonych i na stokach, gdzie mogą uformować się mini–

doliny wtórnie wypełnione materiałami z wyższych partii 

stanowiska

• biogeniczne i geochemiczne zmiany następujące, gdy 

powierzchnia jest już ustabilizowana; działalność roślin i 

zwierząt, odkładanie się gleb – w środowiskach wilgotnych

• osady pochodzenia eolicznego w środowiskach suchych, 

pyły zwłaszcza w zagłębieniach, pochodzenie osadów 

zróżnicowane

 

 

Tell

 

 

Fazy użytkowania 

stanowiska

• ekspansja demograficzna i rozbudowa, 

formują się warstwy związane z 

użytkowaniem stanowiska, nie ma rumowisk 

– zawalone domy odbudowywane, a śmieci 

często usuwane

• zmniejszenie się liczby mieszkańców lub 

nagłe opuszczenie stanowiska – budynki 

całkowicie lub częściowo zrujnowane, 

początek tworzenia osadów pochodzenia nie–

antropicznego nad warstwami kulturowymi

• po okresie upadku stanowiska może nastąpić 

ponowna odbudowa osadnictwa i stanowisko 

może mieć wiele faz użytkowania, 

opuszczenia i odbudowy

 

 

Proces formowania się 

stanowiska

• warstwy powstające podczas użytkowania stanowiska i 

odzwierciedlające jego użytkowanie są zwykle o niewielkiej 

miąższości, zwykle większe na ulicach i w przestrzeniach między 

budynkami niż w pomieszczeniach; z kolei na zewnątrz większa 

erozja wodna i eoliczna

• po opuszczeniu pomieszczenia następuje szybkie jego 

wypełnienie rumowiskiem i sedymentami przeniesionymi z 

zewnątrz

• w czasach aktywnego osadnictwa na ulicach gromadzą się śmieci 

i odpadki; w niektórych systemach kulturowych systematyczne 

sprzątanie, w innych nie

• w upadających lub opuszczonych osadach ulice szybko są 

zawalane przez upadające mury, następuje przetworzenie tego 

materiału przez płynącą wodę, często przemieszanie z pyłem 

naniesionym przez wiatr

• większe struktury – sztuczne tarasy, fundamenty murów i 

wielkich budowli są zwykle wykonane z materiału zawierającego 

przemieszane odpadki, wcześniejsze warstwy kulturowe

• także studnie, kanały i odpływy ściekowe zawierają różne 

elementy pochodzenia antropicznego; po zniszczeniu lub 

opuszczeniu stanowiska one jako pierwsze są wypełniane 

szczątkami murów i innych konstrukcji

 

 

Procesy podepozycyjne: 

modyfikacje kulturowe

• pierwotne osady kulturowe – wszystko to, 

co nawarstwia się podczas użytkowania 
stanowiska i ma związek z jego 
wykorzystaniem

• wtórne osady kulturowe – już zdeponowane 

i wykorzystane powtórnie przez 
przedstawicieli tej samej lub innej grupy

• zaburzenia kulturowe – wynik działalności 

człowieka, która przemieszcza materiał bez 
jego intencjonalnego wykorzystania (wkopy 
rabunkowe, wyrównywanie terenu itp.)

 

 

Zaburzenia podepozycyjne

• zamarzanie gleby (zwłaszcza kamienistej, gdzie może 

prowadzić do przesunięć)

• osuwanie się stoków (erozja wodna, wiatrowa itp.), 

która może doprowadzić do tego, że warstwa 

pierwotnie starsza znajduje się na wierzchu

• w klimatach, gdzie jest na przemian sucho i wilgotno 

niektóre gliniaste gleby powodują przesunięcia 

analogiczne do zmarzliny (spękania w glinie, kiedy się 

wysusza)

• wiatr, który powoduje największe przesunięcia na 

stanowiskach wydmowych, wyschnięte jeziora itp. – 

tam, gdzie nie ma pokrywy roślinnej

• deformacja na styku warstw o różnym składzie i 

strukturze

• zaburzenia o charakterze biologicznym

• modyfikacje biochemiczne związane przede wszystkim 

z szatą roślinną

 

 

Zamarzanie gleby

 

 

Osuwanie się stoków

 

 

Pęcznienie i wysychanie 

gliny

 

 

Zaburzenia na styku warstw

 

 

Zaburzenia spowodowane 

przez wodę

 

 

Wpływ wiatru

 

 

Rodzaje zniszczeń

• zmniejszenie się miąższości warstw 

wskutek grawitacji

• wietrzenie wierzchniej warstwy
• przesunięcia na większą skalę wskutek 

erozji wodnej i wiatrowej, zwłaszcza w 

przypadku stoków

• działalność wulkaniczna i trzęsienia ziemi
• działalność ludzka
• jeżeli stanowisko leży na brzegu cieku 

wodnego lub morza, może być podmywane

 

 

Zmiany podepozycyjne na 

stanowisku archeologicznym

 

 

Klasyfikacja stanowisk

• otwarte lub 

zamknięte

• pierwotne lub 

wtórne

• zaburzone 

lub 

niezaburzone

 

 

Klasyfikacja stanowisk ze 

względu na procesy fizyczne i 

chemiczne

 

 

Wpływ człowieka na 

środowisko

• uwaga archeologów skupia się na 

stanowiskach archeologicznych, gdzie mamy 
do czynienia z koncentracją ludzkiej 
aktywności

• jednak ludzie wpływają w różny sposób także 

na bliższe i dalsze otocznie

• łowcy-zbieracze przekształcają środowisko w 

niewielkim stopniu (lokalne fluktuacje fauny i 
flory), choć według niektórych autorów ich 
wpływ na otoczenie może być znaczny 
(dyskusja na temat wyginięcia megafauny)

• rolnicy i pasterze mogą zmieniać środowisko 

w sposób znaczny

 

 

Rolnictwo i deforestacja

• gospodarka rolnicza powoduje 

zmiany w szacie roślinnej

• zastąpienie lasów polami uprawnymi 

zmienia strukturę gleby i lokalne 

stosunki wodne: większe działanie 

erozji eolicznej i wodnej

• drzewa osłabiają siłę deszczu; pod 

nimi ściółka o dużej miąższości 

wchłaniająca i zatrzymująca wilgoć

 

 

Rolnictwo i deforestacja

 

 

Rolnictwo i deforestacja

• usunięcie drzew powoduje, że deszcz w 

większym stopniu wpływa na strukturę gleby 

i może ją spłukiwać, zwłaszcza na terenach 

wyżynnych (przy nachyleniu stoku pow. ok. 

5°)

• wtórnie ma to wpływ na spadek wilgotności 

gleby i wzrost jej zakwaszenia

• znacznie większe zróżnicowanie wilgotności i 

okresy znacznego przesuszenia 

przyspieszają proces utleniania

• deforestacja niekiedy nieodwracalna: nawet 

po zakończeniu okresu ludzkiej aktywności 

obszar wcześniej uprawiany staje się stepem

 

 

Wpływ deforestacji na gleby

 

 

Rolnictwo i zmiany fauny

• poza zmianą szaty roślinnej człowiek 

pośrednio wpływa także na faunę

• deforestacja wiąże się z zanikaniem 

gatunków leśnych (tur, żubr, wilk, 

niedźwiedź)

• uprawa zbóż sprzyja wzrostowi 

populacji gryzoni i niektórych 

gatunków ptaków żywiących się 

ziarnem lub szkodnikami roślin 

uprawnych

 

 

Wpływ człowieka na 

krajobraz

• większe zmiany w bezpośrednim 

otoczeniu człowieka

• budynki mieszkalne i gospodarcze, 

zwłaszcza w dużej koncentracji, 

zmieniają lokalne parametry 

środowiska; inne procesy erozji i 

sedymentacji, przekształcony cykl 

hydrologiczny

• konstrukcje nie mające charakteru 

mieszkalnego (tamy, groble, sztuczne 

kanały, drogi itp.)

 

 

Aktywność ludzka, erozja i 

depozycja

• człowiek przez swoją działalność zwykle 

przyśpiesza procesy erozji i depozycji

• często powoduje to szybkie wyjałowienie 

gleby

• zniszczenie ściółki leśnej sprawia, że mniej 

wody wsiąka w glebę, więcej spływa po 

powierzchni

• zwiększenie zagrożenia powodzią; szybsza 

depozycja w obrębie dolin rzecznych (do 

których spływa wypłukiwana gleba) i 

formowanie się mokradeł (wtórny skutek to 

zwiększenie zagrożenia malarią)

 

 

Aktywność ludzka, erozja i 

depozycja

 

 

Aktywność ludzka, erozja i 

depozycja

 

 

Zasolenie gleby

• Intensywna irygacja zwiększa zasolenie 

gleby: przykład Mezopotamii

 

 

Metody rekonstrukcji

• Wpływ człowieka na środowisko w przeszłości może 

być wykrywany metodami geo-archeologicznymi

• zaburzone profile glebowe
• utrwalone zmiany geomorfologiczne (np. obszar 

zwiększonej erozji, sztuczne terasy, ślady orki, 

zmiana biegu cieków wodnych)

• zmiany geochemiczne (np. zwiększone zasolenie, 

zawartość fosforanów, węgle drzewne itp.)

• na przykład w Wielkiej Brytanii wczesna gospodarka 

rolnicza spowodowała wzrost zawartości potasu, 

magnezu, sodu i chloru w glebie

• profile pyłkowe – zmiany szaty roślinnej

 

 

Erozja wynikająca z aktywności 

człowieka

 

 

Wpływ człowieka na 

środowisko (Europa środkowa)

• we wczesnym neolicie lokalna 

deforestacja, zwiększenie erozji, 

sporadyczne osuwanie się zboczy

• w środkowej i późnej epoce brązu 

wzrost demograficzny, intensywna orka 

za pomocą radła; globalna deforestacja 

i intensywna erozja gleb

• stabilizacja we wczesnej epoce żelaza
• kolejna faza deforestacja i erozji 

związana z ekspansją Cesarstwa 

Rzymskiego

 

 

Cykl deforestacji i odrastania 

lasu

 

 

Wpływ człowieka na 

środowisko (basen M. 

Śródziemnego)

• między ok. 1800 a 1100 p.n.e. 

masowy zanik lasów dębowych, który 
okazał się trwały

• jest to interpretowane jako wynik 

intensyfikacji rolnictwa i pasterstwa

• ok. 200-500 n.e. okres szybkiej erozji 

gleby, na wielu obszarach 
nieodwracalne zmiany szaty roślinnej

 

 

Zmiany żyzności gleby

• uprawa ziemi modyfikuje właściwości gleby, 

zwłaszcza wpływa na jej żyzność

– spadek zawartości składników mineralnych i 

organicznych

– zmiana właściwości fizycznych gleby w związku z 

orką

• w neolicie system kopieniaczo-wypaleniskowy: 

uprawa małych pól, długie odłogowanie

• często odrastanie lasu uniemożliwiane przez 

intensywny wypas

 

 

Zmiany żyzności gleby

• wprowadzenie pługa znacznie przyśpiesza 

erozję gleby – przemieszanie różnych warstw 

powoduje krótkotrwały wzrost wydajności 

rolnictwa i gwałtowny spadek po pewnym 

czasie

• potrzeba naturalnego nawożenia, którego 

intensywność zależy od liczby hodowanych 

zwierząt – te jednak z kolei również wpływają 

na środowisko

• nawożenie naturalne skuteczne tylko w małej 

skali

• kooperacja rolników i pasterzy: wypas na 

ścierniskach

• w Wielkiej Brytanii zaobserwowane 

fluktuacje: epizody rozkwitu rolnictwa 

trwające kilkaset lat i przedzielone okresami, 

gdy wyjałowione gleby odzyskiwały żyzność

 

 

Wpływ człowieka na 

krajobraz

• ślady orki pod konstrukcjami ziemnymi (np. 

kurhanami)

• sztuczne zagłębienia w ziemi (kanały, rowy, 

palisady, studnie) wypełnione głównie 
przemieszanami osadami przeniesionymi 
przez wodę lub wiatr

• drogi i trakty – zwiększona erozja, zwykle 

lekko zagłębione i z cieńszą warstwą próchnicy

• sztuczne terasy na stokach, najczęściej dobrze 

widoczne, ograniczone kamiennymi murami

 

 

Sztuczne terasy

 

 

Wpływ człowieka na 

krajobraz

• kanały irygacyjne, zwykle na 

obszarach suchych

• śmietniska, niekiedy do 15 metrów 

wysokości (np. mezolityczne 

śmietniska muszlowe)

• pochówki, kurhany, konstrukcje 

megalityczne itp.

• kopalnie krzemieni i innych surowców
• wiele innych geo-archeologicznyh 

świadectw ludzkiej aktywności

 

 

Zastosowanie geo-

archeologii

• eksploracja otoczenia stanowiska jest 

bardzo ważna, gdyż rekonstruując 

aktywność ludzką w przeszłości musimy z 

góry założyć, że jej duża część odbywała 

się poza stanowiskami archeologicznymi

• w klasycznej archeologii ten aspekt 

często pomijany

• nie da się jednak badać ekologii 

człowieka w przeszłości bez 

uwzględnienia wpływu człowieka na jego 

dalsze otoczenie