Antropologia ogólna i 

teoria archeologii

Wykład nr 2

Arkadiusz Sołtysiak

 

 

Postprocesualizm

• krytyka „Nowej Archeologii" doprowadziła do 

pojawienia się nowego ujęcia teoretycznego, 

brytyjskiej szkoły kontekstualnej, nazywanej także 

postprocesualną

• Ian Hodder
• funkcjonalistyczny i ewolucjonistyczny determinizm 

został osłabiony, wzmocnieniu uległo 

strukturalistyczne ujmowanie konkretnej 

rzeczywistości kulturowej w jej swoistych cechach

• archeologia postprocesualna nie wyszukuje praw 

ogólnych, tylko rekonstruuje konkretne struktury w 

konkretnych przeszłych grupach ludzkich

• podkreślany jest związek między artefaktami a 

zachowaniami ludzi

 

 

Postprocesualizm

• kultura materialna jest nośnikiem 

znaczeń, a więc informacji

• wytwory stanowią wytwór jednostek (a 

nie grup) i ich podobieństwo wynika z 

istnienia pewnych powszechnych 

znaczeń

• zmiany społeczne, a zatem także zmiany 

w kulturze materialnej mają przyczynę 

wewnętrzną, nie zewnętrzną, jak w 

wyjaśnieniu archeologii procesualnej

 

 

Postprocesualizm

• podejście kontekstualne nie pozwala na 

konstruowanie ogólnych praw rozwoju kultur

• konteksty są ze sobą powiązane, ale 

artefakty mogą mieć w różnych kontekstach 

różne znaczenie

• trzeba brać pod uwagę również kontekst 

naszej własnej kultury, której klisze wpływają 

na nasz obraz przeszłości

• archeologia kontekstualna jest 

relatywistyczna, nie dąży do uogólnień, 

zajmuje się systemem społecznym w 

konkretnym miejscu i czasie

 

 

Archeologia logicystyczna

• we Francji na przełomie lat 70. i 80. reakcją 

na archeologię procesualną była 

archeologia logicystyczna, najbardziej 

znana w ujęciu Jeana Gardina

• dążenie do uzyskiwania wiedzy poprzez 

kolejne etapy wnioskowania logicznego

• logicystyczna definicja kultury K. Frerichsa: 

"całość poszczególnych reguł zachowań i 

wytworów grupy ludzkiej, której członkowie 

– postępując według reguł czy je 

naruszając, bądź zmieniając – orientują się 

na rozwijane z pokolenia na pokolenie 

tradycyjne reguły grupowe, co więcej, 

orientować się muszą"

 

 

Archeologia logicystyczna

• zadaniem archeologa jest poszukiwanie 

takich elementów, które są związane z 

preferencjami danej grupy

• rekonstruowanie kultury przez archeologów 

polega na wyróżnianiu i wiązaniu ze sobą 

standardowych wytworów z różnych dziedzin 

życia, na przykład osad, grobów, narzędzi itp.

• przemysł -- specyficzne techniki wytwarzania 

właściwe pewnym grupom w określonym 

czasie, należące do jednej nieokreślonej 

kultury

• "kręgi reguł" związane z określonym jednym 

typem znalezisk, na przykład krąg reguł 

pogrzebowych

 

 

Jean Gardin

• wyróżnia poziomy wiedzy od W

0

 do W

n

• najniższy jest poziom opisu W

0

, czyli opis 

cech obiektów materialnych

• na wyższym poziomie W

1

 opis zamienia się 

w konstrukcję wyjaśniającą pierwszego 

rzędu

• następnie buduje się konstrukcje wyższych 

rzędów aż do W

n

• na niższych poziomach dokonywana jest 

interpretacja poszczególnych elementów 

opisu, na wyższych poszczególne elementy 

są łączone aż do uzyskania syntetycznego 

wyjaśnienia, czym jest obiekt

 

 

Archeologia logicystyczna i 

etnoarcheologia

• A. Gallay na podstawie badań 

etnograficznych starał się odpowiedzieć na 

pytanie, jakie znaczenie było przypisywane 

ceramice w społecznościach wsch. Afryki

• własności wewnętrzne i zewnętrzne 

ceramiki

• tylko niektóre własności wewnętrzne mogą 

być rozpoznane przez archeologa

• funkcje naczyń mogą mieć charakter 

regionalny, a nawet mogą być związane z 

konkretnymi grupami społecznymi

 

 

Odwzorowanie zmian 

kulturowych w artefaktach

• obecność lub nieobecność innowacji
• korelacja lub brak korelacji między pewnymi 

informacjami zakodowanymi w artefaktach a 
pozostałymi dziedzinami kultury materialnej

• relatywny zakres zjawiska: czy gwałtowna 

zmiana w obrębie całego zespołu naczyń w 
wyniku migracji, czy wprowadzenie nowej 
cechy

• relatywny czas trwania zjawiska (trwałość, 

nietrwałość)

 

 

Odwzorowanie zmian 

kulturowych w artefaktach

• cztery rodzaje relacji między zewnętrznymi 

wpływami a lokalną działalnością ceramiczną:

• wpływy zewnętrzne odzierciedlone w 

ceramice

• odzwierciedlone w ceramice i innych 

dziedzinach kultury materialnej

• odzwierciedlone w pewnych dziedzinach 

kultury materialnej, ale nie w ceramice

• nie są odzwierciedlone w żadnej dziedzinie 

kultury materialnej

 

 

Archeologia logicystyczna

• połączenie teorii z empirią i pokazanie 

metody budowania wyjaśnień 

dedukcyjnych przy wykorzystania 

indukcyjnie wstępnie przetworzonych 

opisów archeologicznych

• uczniowie i kontynuatorzy Gardina 

wprowadzili do swoich badań 

nowoczesne metody klasyfikacji, w 

tym systemy eksperckie

 

 

Archeologia polska

• „poznańska interpretacja humanistyczna”
• Jan Żak, nawiązujący do teorii kultury J. Kmity
• kultury pradziejowe jako systemy obejmujące 

dwa aspekty: techniczno-użytkowy oraz 

światopoglądowy (kultura materialna i 

duchowa)

• procesualizm
• Lech Czerniak, Stanisław Tabaczyński
• wykorzystanie teorii ewolucji jako wspólnej 

płaszczyzny dla różnych nauk o kulturze i nauk 

społecznych

 

 

Archeologia polska

• inspiracje funkcjonalistyczne: kultura w 

to zespół reguł i odpowiadających im 

zachowań (S. Kukawka)

• uwikłanie archeologii polskiej w 

problematykę etniczności

• archeologia polska jest przede wszystkim 

nastawiona na badania terenowe i 

pozyskiwanie danych oraz ich wstępne 

indukcyjne opracowywanie, a nie na 

budowanie modeli wyjaśniających

 

 

Stanisław Tabaczyński

Kultura archeologiczna to zespół wytworów, 

natomiast kultura w ogóle to jest 

pozagenetyczne i informacyjne wyposażenie 

danej populacji. Jaki jednak związek zachodzi 

między jednym a drugim? Przecież jak „upada” 

kultura, a populacja sobie nadal doskonale 

prosperuje, to upadek tej kultury oznacza 

automatycznie – z definicji – wytworzenie się 

innej. Poszczególne typy wytworów mogą 

zanikać całkowicie, ale kultura jako 

wyposażenie – nie. Kultura archeologiczna 

rozumiana jako pewien zespół wytworów jest 

nieciągła, natomiast dana grupa ludzka w 

sposób absolutnie ciągły generuje materialne 

korelaty swojego istnienia i działania.

 

 

Styl i forma

• wraz z archeologią procesualną pojawiły się 

próby zrezygnowania z pojęcia kultury 

archeologicznej i wypracowania bardziej 

adekwatnej terminologii

• z nauk o sztuce zostało przejęte pojęcie stylu, 

czyli ogólnego odwzorowania kwestii społeczno-

gospodarczych w wytworach materialnych

• model interakcji społecznej zakładający związek 

stylu ze zmiennością wytworów materialnych (J. 

Sackett)

• styl zdefiniowany jako charakterystyczny 

sposób wykonania artefaktu, zależny od czasu i 

miejsca

 

 

Styl i forma

• w ramach danej grupy funkcjonują zasady wyboru 

formy, które warunkują styl i funkcję wytworu

• forma jest wyborem spośród wielu możliwości 

zrealizowania tej samej funkcji

• wybór ma charakter społeczny i jest 

przekazywany w obrębie społeczeństwa

• w takim modelu można postawić następujące 

pytanie: czy ten sam sposób realizacji danego 

celu funkcjonalnego może powtórzyć się bez 

założenia transmisji kulturowej

• drugie pytanie: czy wszystkie wybory mające 

doprowadzić do realizacji celu mają tę samą 

społeczną skuteczność

• według Sacketta istnienie stylu świadczy o stanie 

równowagi danego systemu społecznego

 

 

Styl i forma

• P. Wiessner odróżnił od siebie styl 

emblematyczny i twierdzący

• styl emblematyczny to komunikat 

przekazujący w sposób zamierzony od 
nadawcy do odbiorcy jednoznaczną 
informację

• styl twierdzący przekazuje informację 

niejednoznaczną

• styl może komunikować treści ogólne, 

grupowe lub indywidualne

 

 

F.R. Hodson

• kultura to jednostka klasyfikacji 

chronologicznej

• typ w obrębie kultury to zestawienie 

poszczególnych jednostek (items)

• jednostki mogą być klasyfikowane 

hierarchicznie, przy czym poszczególne 

poziomy hierarchii powinny być powszechne

• według Hodsona "kulturę można określić 

jako reprezentującą pewną liczbę zespołów, 

które jako grupa wykazują wewnętrzną 

spójność i zewnętrzną izolację„

• w uproszczeniu kultura jest "powtarzającym 

się zespołem typów stylistycznych"