Antropologia ogólna i teoria 

archeologii

Wykład nr 8/9

Archeologia i paleodemografia

Arkadiusz Sołtysiak

 

 

Korzyści z rolnictwa

• produkcja żywności umożliwia osiągnięcie znacznie 

większej gęstości zaludnienia niż łowiectwo i 

zbieractwo – a co za tym idzie, wzrost wielkości 

populacji

• wprowadzenie rolnictwa zmniejsza jednocześnie 

obszar, który jest wykorzystywany

• pozyskiwanie żywności ograniczone do tego obszaru, 

gdzie rolnictwo możliwe

• na ograniczonym obsarze wzrost wielkości populacji 

tak duży, że kompensuje zmniejszenie obszaru

• przejście na rolnictwo korzystne przede wszystkim 

dlatego, że zwiększona biomasa, którą można 

potencjalnie wykorzystać

• poza tym mniejsza konkurencja w dostępie do tych 

zwiększonych zasobów ze strony innych organizmów

 

 

Wielkość obszaru wykorzystywanego przy 

różnych sposobach gospodarowania

 

 

Korzyści z rolnictwa

• rolnictwo zwiększa stopień kontroli człowieka nad 

środowiskiem

• po pierwsze ludzie wybierają rośliny, które rosną na 

zajmowanym przez nich terenie

• po drugie ludzie modyfikują rośliny i zwierzęta przez 

dobór kierunkowy

• po trzecie ludzie przenoszą wybrane rośliny i 

zwierzęta na nowe tereny

• z drugiej jednak strony rolniczy ekosystem jest 

uproszczony w stosunku do ekosystemów naturalnych 

i stąd bardziej zagrożony przez nieprzewidziane 

okoliczności (np. choroby, klęski żywiołowe itp.)

• jeśli na obszarze zamieszkiwanym przez daną 

populację rozprzestrzeni się choroba uprawianego 

zboża, ludzie wymierają lub zmieniają sposób 

gospodarowania

 

 

Gęstość zaludnienia populacji 

rolników

• współcześnie obserwowane grupy rolnicze mają zróżnicowaną 

gęstość zaludnienia: od mniej niż 3 osób na km

2

 do ponad 2000

• wynika to ze zróżnicowania ekologicznego obszarów uprawy 

ziemi

• na przykład pod koniec lat 50. w dolinie Nilu gęstość 

zaludnienia 513 os/km

2

 w Delcie i 755 w Górnym Egipcie

• w tym samym czasie na obszarze Dijali w Mezoptamii tylko 33 

os/km

2

• w Anglii w XI wieku 78 osób, w XIV wieku 135 osób, w gęsto 

zaludnionej Holandii w XVI wieku 248 osób

• w czasach przedindustrialnych ok. 200 os/km

2

 to raczej górna 

granica, która była przekraczana sporadycznie

• jest to i tak znacznie więcej niż w przypadku grup zbieracko-

łowieckich, gdzie 10 os/km

2

 to jest bardzo dużo

• według obliczeń Franka Hole'a na terenie Bliskiego Wschodu 

gęstość zaludnienia wzrosła od 5 osób w połowie V tys. do 16 

osób ok. 3700 p.n.e.

 

 

Gęstość zaludnienia populacji 

rolników

 

 

Gęstość zaludnienia populacji 

rolników

• Potencjalna gęstość zaludnienia populacji 

rolniczych zależy głównie od dwóch 
parametrów:

– ilości żywności możliwej do wyprodukowania na 

danym terenie

– średniego zapotrzebowania na żywność jednej 

osoby

• Oba te czynniki są zmienne i zależą nie tylko 

od środowiska, lecz także od posiadanej 
technologii, organizacji pracy, ale także 
czynników nie związanych bezpośrednio z 
uprawą ziemi (handel, religia itp.)

 

 

Zwiększanie produkcji

• zbieracze nie mogli pozyskać więcej żywności, rolnicy mogą 

zwiększać produkcję, jeśli tylko posiadają możliwości techniczne

• 1) zwiększanie obszaru możliwego do uprawy (irygacja, 

melioracja, karczunek, sztuczne tarasy itp.)

• wiele metod zwiększania obszarów wymaga dużych nakładów 

pracy, więc jest tutaj sprzężenie zwrotne między możliwościami a 

wielkością populacji

• problem także polega na tym, że w roku rolniczym są takie 

okresy, kiedy zapotrzebowanie na pracę gwałtownie wzrasta 

(żniwa)

• ten problem może być rozwiązany przez właściwą organizację 

pracy

• 2) poprzez większanie plonów (dobór najbardziej wydajnych 

odmian)

• zaobserwowana została silna pozytywna korelacja między 

wielkością populacji a stopniem zaawansowania 

technologicznego rolnictwa

 

 

Zwiększanie produkcji

• Anne Kirkby obliczyła, że w Teotihuacan 

obserwowany jest stały wzrost wielkości kolby 

kukurydzy:

– ok. 3000 p.n.e. plony 60–80 kg/ha

– ok. 1500 p.n.e. już 200–250 kg/ha

– wzrost trzy- czterokrotny

• w Anglii w XIII wieku pszenica dawała 420 

kg/ha

– w XVI wieku już 1 tona

– w 1885 ponad 2 tony

– w 1964 dzięki wprowadzeniu pestycydów i 

sztucznych nawozów już ponad 4 tony

• analogiczny stały wzrost w innych 

społecznościach rolniczych

 

 

Szacowanie wielkości 

populacji

• wielkość rolniczych populacji pradziejowych można próbować 

oszacować dysponując kilkoma podstawowymi parametrami

• wielkość obszaru, który mógł być wykorzystany do uprawy ziemi

– badania geomorfologiczne i palinologiczne

• sposób użytkowania ziemi (odłogowanie, wielkość zabudowy)

– na podstawie danych historycznych, obserwacji etnograficznych, 

także wynik badań archeologicznych

• technologia uprawy ziemi (sposób przygotowywania ziemi, 

żniwa)

– dane etnograficzne i historyczne, znaleziska archeologiczne

• wielkość plonów z hektara netto (po odjęciu ziarna siewnego i 

strat wynikających z czynności rolniczych i przechowywania)

– resztki roślinne pozyskiwane podczas wykopalisk archeologicznych: 

wielkość ziarna i odmiana rośliny

– wielkość plonów na podstawie danych współczesnych lub 

historycznych

• wielkość konsumpcji na rodzinę lub jednostkę

– określana na podstawie danych współczesnych lub historycznych

 

 

Przykład: populacja w dolinie 

Nilu w okresie 

predynastycznym

• przy użyciu irygacji naturalnej można było wykorzystać 25% obszaru 

zalewowego

• uprawa pszenicy i jęczmienia (na podstawie resztek 

paleobotanicznych)

• wielkość plonów w feddanach (1/238 km

2

) za Fatymidów wynosiła 260 

kg, w roku 1919 – 689 kg, dla okresu dynastycznego obliczono 735 kg 

na podstawie tekstów (tu może być błąd wynikający ze złego 

określenia jednostki objętości używanej przez Egipcjan)

• przy użyciu zaniżonej wielkości 260 kg/feddan i przy założeniu, że 

25% ziemi można uprawiać, wychodzi 15.473 kg/km

2

 brutto. Od tego 

trzeba odjąć 65 kg/feddan ziarna siewnego i około 10% strat podczas 

przechowywania

• razem więc wielkość plonów na km

2

 zamieszkanego obszaru wynosi 

10.058 kg

• z obserwacji etnograficznych wynika, że średnia dzienna konsumpcja 

wynosi 0,45 kg dziennie, czyli 164,25 kg na osobę na rok

• a zatem gęstość zaludnienia mogła wynosić 61 osób na km

2

• oczywiście jest to potencjalna gęstość zaludnienia, która powinna być 

następnie porównana z gęstością sieci osadniczej

 

 

Szacowanie wielkości 

populacji

• obliczanie potencjalnej gęstości zaludnienia jest 

prostsze w przypadku rolnictwa irygacyjnego lub 

deszczowego przy osiadłym trybie życia niż dla 

rolnictwa wypaleniskowego

• w tym ostatnim przypadku plony maleją z czasem 

i w końcu uprawa staje się nieopłacalna, grupa 

przenosi się w nowe miejsce

• problem z określeniem tempa wyjaławiania ziemi 

oraz części obszaru zajmowanego przez daną 

grupę, który był  wykorzystywany do uprawy 

ziemi

• istnieje kilka teoretycznych modeli, które zostały 

przetestowane na rolniczych grupach 

zamieszkujących Nową Gwineę

 

 

Rolnictwo jako skutek presji 

demograficznej?

• W tradycyjnym modelu maltuzjańskim 

wielkość populacji jest ograniczona 

dostępnymi zasobami pożywienia

– wzrost wielkości populacji jest zatem skutkiem 

wprowadzenia innowacji, które umożliwiają 

zwiększenie zasobów pożywienia

– w taki sposób archeolodzy tłumaczyli wzrost 

demograficzny w czasach po wprowadzeniu 

rolnictwa

• Model maltuzjański został skrytykowany przez 

Ester Boserup (1965), która stwierdziła, że 

wielkość populacji nie jest zmienną zależną, 

tylko to właśnie presja demograficzna 

wymusza zmiany technologiczne i wzrost 

ekonomiczny

 

 

Model E. Boserup

• w naturalnych warunkach ludzie nie chcą nic 

zmieniać w swoim sposobie życia i dokonują 

wynalazków dopiero wtedy, gdy są do tego 

zmuszeni

• model Boserup został chętnie przyjęty przez 

archeologów procesualnych, którzy różne 

zmiany technologiczne chętnie wyjaśniali 

presją demograficzną

• zwłaszcza wprowadzenie rolnictwa i cywilizacji 

miejskiej było w taki sposób interpretowane

• model oparty na obserwacji współczesnych 

społeczeństw, zakłada, że nie istnieją 

kulturowe mechanizmy regulacji urodzeń

 

 

Krytyka Fekhriego Hassana

• Fekhri Hassan skrytykował ten model jako zbyt 

uproszczony i niezgodny z obserwacjami różnych 

tradycyjnych społeczności

• wzrost populacji nie jest zmienną zupełnie 

niezależną, zależy od wielu czynników społecznych, 

ekonomicznych i kulturowych

• wprowadzenie technologii umożliwiającej większą 

produktywność jest tylko jedną z możliwych 

odpowiedzi na nierównowagę między wielkością 

populacji a wielkością zasobów środowiska

• poza tym zmiany kulturowe są nieprzewidywalne i 

trudno założyć ich celowy charakter; zwykle także 

są długotrwałe

• nie musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy 

między innowacjami technologicznymi a stanem 

nierównowagi

 

 

Krytyka Fekhriego Hassana

• model Boserup redukuje zmiany kulturowe do jednej 

przyczyny

• również pozostałe czynniki demograficzne są 

pominięte, na przykład stosunek liczby konsumentów 

do liczby producentów, wielkość rodziny itp.

• jeśli założymy, że wielkość populacji wzrasta do 

poziomu wyznaczonego przez wielkość zasobów 

środowiska, to presja populacyjna powinna być stała

• model presji populacyjnej zakłada, że zasoby 

środowiskowe można w nieskończoność zwiększać

• jedynym branym pod uwagę czynnikiem jest 

wielkość populacji, podczas gdy o potrzebach 

populacji decyduje także poziom konsumpcji, stopień 

rozwoju społecznego itp.

• brak emirycznych dowodów na występowanie presji 

demograficznej – za wystarczające jest uznawanie 

wykazanie wzrostu wielkości populacji

 

 

Model boserupiański a wielkość 

zasobów środowiska

• podstawowym elementem modelu boserupiańskiego, 

który wymaga wyjaśnienia, jest wielkość zasobów 

środowiska (ang. carrying capacity)

• w teorii tą wielkość określa się poprzez ustalenie, jak 

duża populacja może zamieszkiwać dany obszar

• przez krótki okres wielkość populacji może być 

większa niż ta określona przez wielkość zasobów

• prowadzi to jednak do nadmiernego wyniszczenia 

zasobów i w rezultacie do gwałtownego spadku 

liczby osobników

• wzrost populacji może być zatem opisany krzywą 

logistyczną, gdzie wielkość zasobów środowiska 

definiuje asymptotę górną

• inny model to sinusoida o malejącej amplitudzie, jeśli 

wzrost wielkości populacji był tak gwałtowny, że 

nieco przekroczył wielkość zasobów

 

 

Model „nadmiernej 

eksploatacji”

 

 

Model oscylacyjny

 

 

Model logistyczny

 

 

Wielkość zasobów 

środowiska

• posługiwanie się w praktyce tym pojęciem jest 

utrudnione

• brak praktycznych metod obliczania wielkości 

zasobów dostępnych człowiekowi

• trudno ocenić wpływ różnych technologii na 

dostępność zasobów

• wielkość zasobów jest zmienna, przy czym jest to 

zmienność zarówno cykliczna, jak i wynikająca z 

przypadku lub długoterminowych zmian klimatu

• model aktywności człowieka w ekosystemie jest 

znacznie bardziej złożony niż model aktywności 

każdego innego zwierzęcia

 

 

Wielkość zasobów 

środowiska

• pojęcie wielkości zasobów można zdefinować w 

inny sposób, bardziej zgodny z obserwacjami

• model „najsłabszego ogniwa”: potencjalna 

wielkość zasobów zależy od tego zasobu, który 

jest niezbędny do funkcjonowania człowieka i jest 

go w środowisku najmniejsza ilość (podczas gdy 

innych zasobów może być nieskończenie dużo)

• zależy ewentualnie od mimimalnej ilości takiego 

zasobu, który podlega cyklicznym wahaniom

• w przypadku ludzi takie zasoby to najczęściej 

proteiny, witaminy i sole mineralne

• na przykład na Nowej Gwinei sago – pokarm 

roślinny – może być produkowany w wielkich 

ilościach, natomiast wzrost wielkości populacji 

ograniczony jest przez liczebność zwierząt, które 

są źródłem białka

 

 

Wielkość zasobów 

środowiska

• w rzeczywistości sporadycznie zdarza się, żeby 

zasoby środowiska były wykorzystywane w 

największym możliwym stopniu

– najczęściej do 40–60% średniej wielkości zasobów

• trzeba więc odróżnić od siebie trzy wartości

– maksymalną ilość zasobów środowiska
– krytyczną ilość zasobów środowiska (po wzięciu pod uwagę 

fluktuacji i zróżnicowania poszczególnych zasobów)

– optymalną ilość zasobów środowiska (czyli tę, która jest 

wykorzystywana średnio w dłuższej perspektywie 

czasowej)

• poza tym trzeba brać pod uwagę zmienność 

poziomu konsumpcji w różnych populacjach: niski w 

społecznościach zbieracko-łowieckich, wysoki 

obecnie

 

 

Wielkość maksymalna, 

krytyczna i optymalna

 

 

Wielkość zasobów 

środowiska

• w przypadku obniżenia ilości zasobów środowiska, kiedy 

wartość optymalna jest większa od wartości krytycznej, 

dochodzi do spadku wielkości populacji

– w warunkach stresu następuje zwiększenie umieralności

– zmniejsza się także płodność, zwiększa licza poronień i 

dzieciobójstw

– istnieją zwykle kulturowe metody regulacji wielkości populacji, 

które nie dopuszczają do realizacji takiego skrajnego scenariusza i 

spadek krytycznej wielkości zasobów prowadzi do spadku wielkości 

optymalnej nawet, jeśli nie jest ona większa od wartości krytycznej

• najczęściej wielkość dostępnych zasobów nie spada poniżej 

minimum potrzebnego do przeżycia, co najwyżej zmniejsza się 

jakość życia

– kryzys jest niejako przewidywany i mechanizmy regulacyjne 

włączają się zanim do niego dochodzi

– pewną metodą poradzenia sobie z kryzysem jest czasowe 

uruchomienie dodatkowych zasobów, które zwykle nie są używane

– na przykład jedzenie ludzkiego mięsa, jeśli nie ma nic innego

– inna możliwość to emigracja części populacji, zjawisko często 

obserwowane w dziejach i postulowane w pradziejach

 

 

Zasoby środowiska i wielkość 

populacji

 

 

Zasoby 

środowiska, 

płodność i 

śmiertelność

 

 

Działanie mechanizmów 

regulacyjnych

 

 

Uruchomienie dodatkowych 

zasobów w czasie kryzysu

 

 

Innowacje technologiczne

 

 

Wielkość zasobów 

środowiska

• populacja na poziomie optymalnego 

wykorzystania zasobów środowiska 

może wprowadzać innowacje 

technologiczne, które zwiększają 

krytyczny poziom zasobów i w efekcie 

umożliwiają wzrost wielkości populacji

• a zatem (według F. Hassana) innowacje 

technologiczne są przyczyną, a nie 

skutkiem zmian wielkości populacji

 

 

Rolnictwo

i

demografia

 

 

Początki rolnictwa

• od początku XX wieku poszukiwania tego obszaru, na 

którym rolnictwo rozwinęło się najwcześniej i skąd zostało 

przeniesione na inne tereny

• w roku 1926 Nikolai Vavilov wyróżnił 8 potencjalnych 

centrów, gdzie naturalna roślinność sprzyja pojawieniu się 

rolnictwa

– Chiny, Azja Południowo-Wschodnia, Indie, dolina Indusu, Bliski 

Wschód, obszar śródziemnomorski, Mezoameryka, Ameryka 

Południowa

• w roku 1975 J.R. Harlan stwierdził, że rolnictwo pojawiło się 

niezależnie od siebie w trzech różnych miejscach

– Bliski Wschód (z Afryką jako wtórnym centrum)

– północne Chiny (z Azja pd.-wsch. jako wtórnym centrum)

– Mezoameryka (z Ameryka pd. jako wtórnym centrum)

• na temat przyczyn pojawienia się rolnictwa obfita i do tej 

pory trwająca dyskusja

• było to tematem innych zajęć, teraz skupimy się nad 

skutkami demograficznymi wprowadzenia rolnictwa

 

 

Rolnictwo i centra cywilizacji

 

 

Rozprzestrzenianie się 

rolnictwa

• po pierwsze wzrost demograficzny, który 

wymusza ekspansję na sąsiednie tereny

• po drugie zaburzenia w środowisku 

powodujące spadek plonów (wyjałowienie, 

zmiany klimatu itp.) wymuszają migrację

• po trzecie dyfuzja kulturowa i przejmowanie 

rolniczego trybu życia przez zbieraczy 

sąsiadujących z rolnikami

• nie jest jasne, jaki charakter miała ekspansja 

rolnictwa z Bliskiego Wschodu na tereny 

Europy

• możliwe, że częściowo migracja, częściowo 

dyfuzja kulturowa z tempie około 1 km na rok

 

 

Rolnictwo i wzrost wielkości 

populacji

• z wprowadzeniem rolnictwa wiąże się zawsze 

wzrost wielkości populacji

• Robert Carneiro obliczył średni przyrost naturalny 

w społecznościach wczesnorolniczych na Bliskim 

Wschodzie

– na początku neolitu 50–100 tys. osób (dane na podstawie 

analizy gęstości sieci osadniczej)

– około roku 4000 p.n.e. populacja 2–9 milionów osób

– a zatem przyrost naturalny rzędu 0.8–1.2 promila dla 

wyższego oszacowania pierwotnej populacji lub 0.9–1.3 

promila dla niższego

– średnio 1 promil, czyli znacząco mniej od najwyższych 

obserwowanych współcześnie przyrostów (1–2%)

• Fekhri Hassan dokonał podobnych obliczeń dla 

innych populacji na całym świecie i również 

uzyskał wynik ok. 0.1%

• przy takim przyroście podwojenie populacji co 35 

pokoleń – ok. 700 lat

 

 

Rolnictwo i wzrost wielkości 

populacji

• populacje rolnicze cechują się dodatnim 

przyrostem naturalnym

• archeolodzy zadowalają się zwykle skojarzeniem 

dodatniego przyrostu naturalnego z większą 

ilością dostępnego pożywienia

• w rzeczywistości dodatni przyrost naturalny może 

być wywołany wpływem diety rolniczej na 

parametry biologiczne populacji

– obniżenie wieku menarchy

– wydłużenie średniego okresu reprodukcyjnego poprzez 

zmniejszenie umieralności w wieku reprodukcyjnym

• lub opóźnienie menopauzy

– ewentualnie zmianę kulturowych metod regulacji 

wielkości populacji

• są różne modele wyjaśniające, dlaczego populacje 

rolnicze zwiększają swoją wielkość

 

 

Model Roberta Sussmana

• wzrost wielkości populacji wywołany 

osiadłym trybem życia

• matki w społecznościach łowców-

zbieraczy przenosząc się z miejsca na 

miejsce przez długi czas (3–4 lata) 

mogła opiekować się tylko jednym 

dzieckiem

• w przypadku osiadłego trybu życia 

matka mogła rodzić kolejne dziecko, 

kiedy tylko poprzednie przeszło już na 

pokarm stały (1.5–2 lata)

 

 

Krytyka modelu Sussmana

• Fekhri Hassan skrytykował model Sussmana, 

ponieważ między łowcami-zbieraczami a wczesnymi 

rolnikami nie ma aż tak dużej różnicy w mobilności

• rolnicy również muszą dochodzić do swoich pól, co 

niekiedy jest bardziej uciążliwe, niż wędrówki 

zbieraczy w poszukiwaniu żywności

• wędrówki łowców-zbieraczy mają dwojaki charakter

– dalekie wędrówki sezonowe, 2–3 razy do roku
– krótkie wędrówki w obszarze sąsiadującym z obozowiskiem
– podczas długich wędrówek inni członkowie grupy mogą nieść 

dzieci

– podczas krótkich wędrówek dzieci mogą pozostać w 

obozowisku

• rolnicy nie muszą odbywać długich wędrówek, ale 

pozostają krótkie na często dłuższy dystans

 

 

Krytyka modelu Sussmana

• przerwa między kolejnymi porodami wynika 

nie tylko z konieczności noszenia dzieci

• poza tym duże obciążenie pracą i przede 

wszystkim przedłużony okres karmienia 

piersią w przypadku braku pożywienia, 

które można podawać dzieciom

• także duże ryzyko związane z ciążą i z 

młodym wiekiem wielu matek

• przejście na rolniczy tryb życia nie 

wyeliminowało wszystkich tych czynników

• najważniejszą zmianą jest kontrolowany 

dostęp do zbóż, dzięki czemu można było 

skrócić okres karmienia piersią

 

 

Model Fekhriego Hassana

• Zmienną, która musi być brana pod uwagę, jest koszt 

wychowania dziecka w perspektywie zysków, które to 

dziecko może przynieść

– po stronie kosztów jest żywność, inwestycja czasu i ryzyko 

ciąży

– po stronie zysków jest praca, którą osobnik może wykonywać, 

kiedy dorośnie

– także trudne do oszacowania zyski psychologiczne i społeczne

• w przypadku rolnictwa większy obszar może być 

uprawiany jeśli jest więcej rąk do pracy; dzieci są 

także zabezpieczeniem rodziców na starość

• w społecznościach zbieracko-łowieckich ilość 

dostępnego pożywienia jest ograniczona, a optymalna 

wielkość populacji mała

– duża liczba dzieci jest zatem mniej korzystna niż mała liczba

– prowadzi to do powstania kulturowych metod ograniczania 

liczby dzieci

• w społecznościach rolniczych sytuacja zmienia się 

diametralnie: potrzeba możliwie największej liczby rąk 

do pracy i tendencja do większej dzietności

 

 

Model Fekhriego Hassana

• zwiększenie dzietności mogło nastąpić poprzez 

zaniechanie praktyk ograniczających liczbę dzieci, 

natomiast przynajmniej na początku został utrzymany 

raczej długi okres pomiędzy kolejnymi urodzeniami

• zupełne zarzucenie kontroli mogłoby spowodować 

zbyt dużą dysproporcję między dorosłymi a dziećmi i 

doprowadzić do spadku jakości życia

• inna możliwa przyczyna zwekszenia dzietności to 

zmniejszenie wieku menarchy lub wydłużenie okresu 

płodności kobiet

• przejście na rolniczy tryb życia zmniejszyło jakość 

życia – większa śmiertelność niemowląt i większa 

możliwość wystąpienia epidemii w większych 

osiadłych społecznościach

• związek między dietą a wiekiem menarchy nie został 

wykazany