Poglądy etyczne Epikura

EPIKUR

Drugi nowy system hellenistyczny jeszcze dalej 
odbiegł od idealizmu i był wyrazem krańcowego, 
trzeźwego i pozytywnego sposobu myślenia.  W 
fizyce głosił materializm, w etyce hedonizm, w 
logice sensualizm. Filozofię teoretyczną 
podporządkował całkowicie praktycznym celom 
życia. Kładł nacisk na etykę, traktując inne działy 
tylko jako służebne. Stworzony został przez 
Epikura w tym samym czasie, co system stoicki. 
Szkoła Epikura założona w Atenach na progu 
III w. miała zwolenników do końca okresu 
hellenistycznego i stanowiła w nim czwarty wielki 
obóz filozoficzny.   

Okres hellenistyczny

W centrum Aten, na froncie bramy, prowadzącej do domu 
otoczonego ogrodem, widniał napis:
    Gościu, tutaj będzie ci dobrze, tutaj najwyższym 
dobrem jest przyjemność.

Obietnica szczęścia miała skłonić przechodnia to 
przekroczenia bramy, porzucenia świata, wojen, 
przewrotów politycznych, wstrząsów socjalnych.
Bo tylko z dala od wojennego rozgwaru i politycznych 
namiętności można osiągnąć prawdziwy spokój i 
opanowanie. I tylko  wiodąc życie uporządkowane i 
rozumne, wśród przyjaciół, na łonie natury, z dala   od walk 
partyjnych, można zdobyć szczęście. Jest ono bowiem 
sprawą indywidualną świadomości człowieka i w nim 
samym się znajduje. Dlatego należy usunąć się ze świata 
politycznego czynu i lathe biosas – żyć w ukryciu.

Taka była deklaracja szkoły filozoficznej założonej 
w 306 roku p.n.e. przez Epikura. Charakteryzowała 
ja postawa rezygnacji ze społeczno- politycznego 
działania. Rezygnacja ta była wyrazem tragicznych 
doświadczeń. Stanowiła refleks sytuacji bez 
wyjścia, potęgującego się kryzysu społecznego, 
który zapowiadał nieuchronny zmierzch świata 
greckiego.  

Poprzednicy

Atomiści i cyrenaicy byli głównymi 
poprzednikami epikurejczyków. Od atomistów 
Epikur przejął materialistyczną i mechanistyczną 
fizykę a od Cyrenaików- hedonistyczną etykę i 
sensualistyczną logikę. Wiele teorii, zwłaszcza w 
dziedzinie filozofii przyrody, zapożyczył z dawnej 
filozofii, dał tym nowy odcień, a zwłaszcza nowy
 sens życiowy.

Życie Epikura



Żył w latach 341 – 270 r. p.n.e., urodzony na wyspie 
Samos, ale Ateńskiego pochodzenia, zamieszkał w 
Atenach jako 18-letni młodzieniec. Wówczas Ksenokrates 
zarządzał już Akademia, a Arystotes żył jeszcze, ale 
przebywał już w Chalkis. Epikur słuchał filozofów różnych 
kierunków. Przez demokrytejczyka Neuzyfanesa  poznał 
atomizm. Poznał również poglądy sceptyka Pirrona.



W 603 roku p. n. e założył własną szkołę w ogrodzie (stąd 
mowa o „ogrodzie Epikura” i o „filozofach z ogrodu), którą 
prowadził aż do śmierci. Wbrew  wrogom był człowiekiem 
o charakterze szlachetnym, o wysokim poziomie 
moralnym, o prostym trybie życia. 

• Życie Epikura przebiegało w okresie szczególnie             
           dramatycznym. Jako młodzieniec był on widzem 
narodzin i rozkwitu imperium Aleksandra 

Wielkiego. 

Jako mąż dojrzały był świadkiem jego rozkładu i 
zażartych walk diadochów o sukcesje po 
Aleksandrze. 

• Jego ojczyzna, Ateny, stała się obiektem 
wyniszczających wojen i przewrotów politycznych- obce 
zabory i zaciekłe batalie partii politycznych, nieustannie 
zmieniające się rządy, spustoszenie kraju i potęgujący 
się opór niewolników, przeradzający się w otwarte bunty.

• Epikur głęboko bolał nad nieszczęściami ojczyzn. Czuł 
się jednak bezradny. Stronił więc programowo od udziału 
w życiu społecznym. Ale odwracając się od polityki cały 
swój wysiłek skierował ku jednostką, zabiegając o ich 
dobro i szczęście.

• Pisma jego były bardzo liczne i różnorodnej 
treści. Diogenes Laertios wspomina o 300 
napisanych księgach przez Epikura, a wymienia 
tytuły 40 dzieł. Dzięki Diogenesowi przechowały 
się „Zasady’’ Epikura oraz 3 jego listy, 
zawierające zarys fizyki, meteorologii i etyki. 
Poza tym odnaleziono części jego wielkiego 
dzieła „37 ksiąg o naturze’’. Reszta zaginęła.

Poglądy 
Epikura

I. ETYKA

1. Hedonizm i radość życia.
Zarówno punkt wyjścia jak i cel filozofii był w epikureizmie ten
sam, co w innych systemach hellenizmu: punktem wyjścia
było założenie, że szczęście jest największym dobrem, zaś
celem jest wyjaśnienie, na czym szczęście polega i jak je
można osiągnąć. Szczęście polega na doznawaniu 
przyjemności, a nieszczęście na doznawaniu cierpień. Epikur 
pojął doskonałość hedonistycznie, podczas gdy inne szkoły
widziały doskonałość w czymś zupełnie innym niż doznawanie
przyjemności. Hedonizm trwale skojarzył  się z imieniem 
Epikura, ale nie był on jego wynalazkiem, gdyż był już dawniej
wyznawany przez Arystypa. Epikur dał natomiast
hedonizmowi oryginalna postać, bardzo daleką od
przeciętnego hedonizmu  Arystypa.

• Podstawową myślą Epikura było, że do szczęścia 
wystarcza brak cierpienia. Brak cierpienia bowiem 
odczuwamy iż jako przyjemność. Naturalny stan 
człowieka, gdy nic dobrego i nic złego go nie spotyka 
jest stanem przyjemnym. Sam proces życia, samo życie 
jest radością. Jest to radość wrodzona, o która nie 
potrzebujemy zabiegać, gdyż nosimy ja w sobie. Jako 
wrodzona, jest niezawodna. Niech tylko ciało będzie 
zdrowe i dusza spokojna, a życie będzie rozkosze.
Jest to najistotniejszy punkt epikureizmu: że w nim 
hedonizm łączy się z kultem życia. Życie jest dobrem, i 
to jedynym, jakie naprawdę jest nam dane. 

2. Przyjemności zewnętrzne.
Radość życia jest głównym składnikiem szczęścia, ale nie jest 
jedynym. Oprócz tej wewnętrznej radości istnieją przyjemności 
 powodowane przyczynami zewnętrznymi. Te są całkowicie 
innego typu niż tamta żywiołowa przyjemność życia. 
Wymagają działania pozytywnych przyczyn, gdy do tamtych 
wystarcza brak cierpienia. Dla osiągnięcia pozytywnych 
przyjemności musza być spełnione dwa warunki: trzeba mieć 
potrzeby i trzeba, mieć je zaspokojone. Tymczasem tamta 
radość życia odczuwa się wtedy, gdy nie jest się 
zaabsorbowanym przez potrzeby i ich zaspokajanie. 
Przyjemność negatywną odczuwa ten, czy jego spokoju żadne 
bodźce i zmiany nie mącą, przyjemności zaś pozytywnej może 
doznać tylko ten, kto podlega bodźcom i zmianom.
Te dwa gatunki przyjemności nie są sobie równe. Tylko w 
przyjemności negatywnej przy braku potrzeb, człowiek jest 
zupełnie wolny od cierpienia. Gdzie zaś są potrzeby, tam 
zawsze grozi ich niezaspokojenie; a i samo zaspokojenie 
złączone jest z cierpieniem.

„Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb’’

• Przyjemności pozytywne są dwojakiego rodzaju bądź 
fizyczne, bądź duchowe. Stosunek ich jest taki, że cielesne są 
bardziej zasadnicze, gdyż duchowe nie mogłyby istnieć bez 
nich. Są bowiem (np. przyjemność jedzenia) związane z 
podtrzymywaniem życia, a życie jest pierwszym warunkiem 
szczęścia. Epikur mówił: „Przyjemność brzucha jest podstawą i 
korzeniem wszelkiego dobra’’. Natomiast dobra duchowe są 
wyższe, dają bowiem przyjemności więcej, a to dzięki temu, iż 
dusza obejmuje nie tylko teraźniejszość, ale i siła wyobraźni 
również przeszłość i przyszłość.
Epikur nie uznawał jakościowych różnic między 
przyjemnościami. Nie ma przyjemności mniej lub więcej 
szlachetnych, są tylko mniej lub więcej przyjemne. Jednakże 
zalecał wyraźnie pewien sposób życia: zalecało zabieganie o 
radości duchowe, szerzył kult przyjaźni i szlachetnego, 
wysubtelnionego życia. Najskromniejsze przyjemności – grono 
przyjaciół i kwiaty w ogrodzie- były dla epikurejczyków 
największymi przyjemnościami. 

3. Środki do szczęścia.

•Są dwa zasadnicze sposoby na szczęście: cnota i rozum. 
Przepisy życiowe jakie dawał hedonista Epikur, były pomimo tak 
krańcowego, odmiennego punktu wyjścia, identyczne z 
przepisami idealistów. Natomiast uzasadnienie ich przez Epikura 
było inne. Według niego bowiem cnotę należy pielęgnować 
dlatego, że  jest środkiem do szczęścia. Natomiast było by 
nonsensem uważać ją za cenną samą w sobie i cokolwiek dla 
niej samej czynić. 

•Przyjaźń jest tak samo cenna, bo nie można żyć bezpiecznie i 
spokojnie, nie będąc w przyjaźni z ludźmi , a nie można żyć 
przyjemnie, nie żyjąc spokojnie i bezpiecznie. Niemniej przyjaźń 
jest tylko środkiem a celem- zawsze i wyłącznie przyjemność.
I to tylko własna. Wszystkie wzniosłe przepisy epikurejskie 
oparte były na egoizmie. 
Rozum jest niezbędny do szczęścia, nie tylko aby trafnie 
wybierać przyjemności, ale także wykierować myślami. Bo myśli 
łatwo błądzą i wytwarzają złudy i strachy, które zakłócają 
człowiekowi spokój nie uniemożliwiają szczęście.

II. FIZYKA

1. Fizyka bez bóstw.
Epikur, przekonany,że w prawdziwe wyjaśnienie jest tylko
przyczynowe, nie mógł korzystać z platońskiej,
Arystotelewskiej, a nawet stoickiej teorii przyrody. Mógł 
jedynie nawiązać do Demokryta. I wytworzył, on jedyny w
okresie hellenizmu, system ściśle przyczynowy, podczas gdy 
wszystkie inne szkoły rozwijały tylko metodę Platońskiego 
Timaiosa. Jego teoria przyrody była w ogólnych zarysach
Demokryteńska. Była materialistyczna: przyjmowała, że
nie istnieje nic poza ciałami i pustą przestrzenią. Była 
atomistyczna w opozycji do Platońskiej, Arystotelewskiej i 
stoickiej koncepcji, traktujących świat jako organiczną całość: 
przyjmowała, że ciała składają się z mnogości wzajemnie od
siebie niezależnych atomów. 

• Materializm łączył ogólnikowo Epikura i stoików, ale zresztą 
dzieliło go od nich wszystko: bo Oni byli materialistami, których 
idealizm głęboko pociągał i którzy dla niego robili możliwie 
największe ustępstwa. On zaś był skrajnym przeciwnikiem 
idealizmu. Jego kauzalizm przeciwstawiał się stoickiemu 
finalizmowi, jego atomizm – organicznej koncepcji przyrody, 
jaką wyznawali stoicy, jego mechanistyczne ujęcie - stoickiemu 
dynamizmowi. 

• Teoria Epikura bowiem w pojmowaniu przyczyn była w 
mechanistyczna. Ruch atomów tłumaczył wyłącznie ich 
mechanicznym ciężarem., dlatego ruch ten odbywa się w 
kierunku z góry na dół. Epikur przyjmował, że atomy spadając 
odchylają się do pionu. Mniemał, że odchylenia wystarczają, by 
wytłumaczyć całą różnorodność w układzie świata i jego 
dziejach. Zarazem wprowadzał przez nie wolność, robił wyłom w 
ściśle przyczynowej, mechanistycznej koncepcji świata.

2. Psychologia bez nieśmiertelnej duszy.
Największą trudnością dla systemu materialistycznego 
stanowiło wyjaśnienie zjawisk psychicznych , ale z tej 
trudności Epikur, jak zresztą ogromna większość 
starożytność, niezupełnie sobie zdawał sprawę. Był 
przekonany, że dusza, jako rzeczywista i czynna, musi być 
cielista. Pojmował ją jakby jakiś koloid, jako materię 
płynną rozprowadzoną po całym ciele, na podobieństwo 
ciepła. Dusza i ciało są dwiema materiami, dwoma 
rodzajami atomów, oddziaływającymi na siebie 
wzajemnie. Dusza, jak wszystko cielesne jest w ruchu a 
wynikiem jej ruchu jest życie i świadomość. 
Różnorodności funkcji psychicznych Epikur nie umiał 
wytłumaczyć, niż zakładając, że dusza składa się z 
różnych materii, że jedna materia jest przyczyna spokoju, 
druga – ruchu, trzecia – ciepła podtrzymującego życie, 
czwarta – na czynności psychiczne.

•  Dusza jest złożonym układem cielesnym, jest zniszczalna, ze 

śmiercią kończy się jej istnienie. Wiara w nieśmiertelność jest 
złudzeniem. Więc nieuzasadniona jest obawa śmierci to 
źródło niepokoju i nieszczęść ludzkich. 

•  „Śmierć nas nic nie obchodzi, bo zło i dobro jest tylko tam, 

gdzie można coś odczuwać zmysłami, śmierć zaś jest końcem 
zmysłowego odczuwania”.

• Jak fizyka Epikura, obchodząca się bez interwencji bóstw w 

przyrodzie, uwalniała od lęku przed bóstwami, tak jego 
psychologia bez nieśmiertelnej dusz, miała uwolnić od 
drugiego leku: przed śmiercią.

Według Epikura są 4 rzeczy unieszczęśliwiające człowieka: 
1) przed niemożnością osiągnięcia szczęścia, 
2) przed cierpieniem,
3) przed bogami, 
4) przed śmiercią. 
„Poczwórnym lekarstwem” na te 4 cierpienia miała być filozofia 

Epikura. Dwa pierwsze leczyła jego etyka, dwa następne jego 
fizyka.

III. LOGIKA 

1. Sensualizm epistemologiczny.
Stanowisko jakie Epikur w niej zajął, było 
sensualistyczne: przez wrażenia zmysłowe, i tylko przez 
nie, można znaleźć prawdę. Wrażenia odtwarzają 
rzeczywistość taką, jaka jest, dają poczucie oczywistości.
Epikur nie cofnął się przed absurdalnym poglądem, że sny i 
halucynacje obłąkanych również są prawdziwe. Nikt nigdy nie 
posunął tak daleko sensualizmu w teorii poznania. Jednak 
Epikur wiedział,że ulegamy błędom i złudzeniom. Trudności 
rozwiązywał w ten sposób, że błędy i złudzenia przypisywane 
zmysłom, kładł wyłącznie na karb-sądu: przez to mógł już 
bezpośrednie wrażenie uważać ze nieomylne. Niemniej 
pozostawił fakt, że jeden i ten sam rzeczywisty przedmiot 
wywołuje zupełnie odmienne wrażenia.

 

– wg Epikura jest to umiejętność odróżniania prawdy od fałszu. Nazwał 
ją kanoniką ( gr. Kanon – miara,kryterium.)

• Dla wyjaśnienia go Epikur odwołał się do Demokrytejskiej 
teorii „podobizn”:  wrażenia nigdy nie kłamią, ale dotyczą 
bezpośrednio nie samych przedmiotów lecz podobizn. Same 
przdmioty sa poznawane tylko pośrednio, poprzez podobizny 
przejście zaś od podobizn do przedmiotów może być dokonane 
jedynie przy pomocy sądu – i tu grozi błąd temu, kto nie liczy 
się z tym, że podobizny: 
a.zmieniają się w drodze,
b.Zderzają się z podobiznami innych przedmiotów, wytwarzają 
zespoły nie odpowiadające żadnemu z rzeczywistych 
przedmiotów,
c. narządy zmysłowe, ze względu na swą budowę nei 
przepuszczają wszystkich podobizn.

• Sensualistyczna teoria Epikura obejmowała również uczucia. 
Uczucia zmysłowe, przyjemność i przykrość nigdy nie mylą. 
sądy, gdy na podstawie odczucia przyjemności i przykrości 
wydajemy sądy o dobru i złu. Sensualistyczna teoria dała 
wtedy Epikurowi to na czym mu zależało: podwalinę dla 
hedonistycznej etyki.

2. Sensualizm psychologiczny
Epikur a zwłaszcza jego uczniowie zajmowali się nie tylko 
kwestia kryteriów poznania, ale także jego genezy. Badali, jak 
formułują się główne pojęcia i sądy. I tu oparli się także na 
wrażeniach zmysłowych. Znaczy to, że wyznawali sensualizm 
również i w sensie genetyczno – psychologicznym. Ich opis, jak 
z wrażeń powstają w umyśle ogólne pojęcia, nazwano indukcją 
Epikurejską. Mówiła ona o tym jak w wytwarzaniu się pojęć 
bierze udział wyobraźnia, pamięć, myśl.
3.Logika indukcyjna.
Chodziło tu już nie o psychologiczny opis, jak uogólniamy, lecz 
o logiczny przepis, jak należy poprawnie uogólniać. Logika 
indukcyjna była jedyną jaka Epikurejczycy chcieli się zajmować- 
była w starożytności ich domeną. Usiłowali odnaleźć podstawę 
wnioskowania indukcyjnego i dopatrzyli się jej w podobieństwie 
jednych rzeczy do drugich. Nazywali też indukcję 
wnioskowaniem wedle podobieństwa. Sądzili, że jej uogólnienia 
obejmują nie tylko dostępne nam zjawiska, ale także rzeczy 
niedostępne, czym wywołali u sceptyków zarzut dogmatyzmu.

Epikureizm

Wypływał z dwóch źródeł: 
1. z kultu życia i pragnienia szczęścia, 
2. z trzeźwej postawy umysłu, ufającemu tylko temu co
    mu bezpośrednio jest dane, i operującego wyłącznie
    konkretnymi wyobrażeniami.

Ze źródeł tych pochodzi za równo hedonistyczna etyka 
jak materialistyczna fizyka i sensualistyczna teoria 
poznania Epikura. 

•Epikureizm to etyka, która uznaje jedynie dobra 
doczesna. Czyni człowieka odpowiedzialnym za własne 
szczęście i nieszczęście. 

•Uważa spokój za najdoskonalszy stan człowieka i 
oświecenia umysłu za jedyny środek przeciw zmorom 
mącącym jego spokój, a będącym wytworem jego własnej 
głupoty. 

•Widzi paradoksalnie w rozumnym, cnotliwym, 
kulturalnym trybie życia najlepszy środek do osiągnięcia 
egoistycznego szczęścia, a w egoistycznej postawie 
najpewniejsza drogę do szczęścia ogółu . 

•Epikureizm to również filozofia przyrody, która wyrzekła 
się czynników nadprzyrodzonych i uznaje wszelki byt za 
cielesny, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za 
uwarunkowane przyczynowo, a przyczyny za działające 
mechaniczne.

. 

SZKOŁA EPIKUREJSKA

Przetrwała do IV w. n. e. Ale nieznacznie tylko 
rozwinęła naukę mistrza. Epikur znalazł – w Grecji, a 
epikureizmu.potem w Rzymie – więcej wyznawców niż 
kontynuatorów. Ulubionym jego uczniem był
 Metrodor z Lampsaku. Naukowo pracowali spośród
 członków szkoły – m. in. Na polu logiki indukcyjnej –
 Zenon z Sydonu ( ok. 100 r. p.n.e. ) i uczeń jego
 Filodem. W Rzymie liczni byli ludzie ze sfer 
pozanaukowych, którzy w Epikureizmie znaleźli 
odpowiadający im pogląd na świat. Do nich należał 
np. Horacjusz. W I w. p.n.e. Epikureizm rzymski znalazł
 wybitnego przedstawiciela w osobie Lukrecjusza, którego
 poemat „ De rerum natura”, przechowany w całości
 dzięki, jest najpełniejszym pomnikiem starożytnego 
epikureizmu.