POGLĄDY ETYCZNE
POGLĄDY ETYCZNE
STOIKÓW
STOIKÓW
POGLĄDY ETYCZNE
POGLĄDY ETYCZNE
STOIKÓW
STOIKÓW
STOICYZM
STOICYZM
To kierunek filozoficzny zapoczątkowany w III w. przed
To kierunek filozoficzny zapoczątkowany w III w. przed
narodzeniem Chrystusa w Atenach przez Zenona z Kition,
narodzeniem Chrystusa w Atenach przez Zenona z Kition,
w późniejszym czasie doprowadzony do ostatecznej formy
w późniejszym czasie doprowadzony do ostatecznej formy
przez Chryzypa i kontynuowany przez całą starożytność.
przez Chryzypa i kontynuowany przez całą starożytność.
Wywarł znaczny wpływ na rozwój chrześcijaństwa, w
Wywarł znaczny wpływ na rozwój chrześcijaństwa, w
pewnym stopniu oddziaływał na myśl średniowieczną,
pewnym stopniu oddziaływał na myśl średniowieczną,
odżył także w nowej formie filozofii nowożytnej. Stoicyzm
odżył także w nowej formie filozofii nowożytnej. Stoicyzm
stworzył kompletny system filozoficzny, który w teorii
stworzył kompletny system filozoficzny, który w teorii
bytu był monistyczny (jednorodny), zasadniczo
bytu był monistyczny (jednorodny), zasadniczo
materialistyczny oraz deterministyczny, w teorii poznania
materialistyczny oraz deterministyczny, w teorii poznania
skłaniał się ku empiryzmowi. Znany jest także ze swojej
skłaniał się ku empiryzmowi. Znany jest także ze swojej
części etycznej. Etyka stoicka, opiera się na zasadzie
części etycznej. Etyka stoicka, opiera się na zasadzie
osiągania szczęścia przez wewnętrzną dyscyplinę
osiągania szczęścia przez wewnętrzną dyscyplinę
moralną, sumienne spełnianie tych obowiązków, które
moralną, sumienne spełnianie tych obowiązków, które
spadają na nas naturalną koleją rzeczy, oraz odcięcie
spadają na nas naturalną koleją rzeczy, oraz odcięcie
emocji od zdarzeń zewnętrznych, czyli utrzymywanie
emocji od zdarzeń zewnętrznych, czyli utrzymywanie
stanu spokojnego „ stoickiego spokoju” niezależnie od
stanu spokojnego „ stoickiego spokoju” niezależnie od
zewnętrznych warunków.
zewnętrznych warunków.
POGLĄDY ETYCZNE STOIKÓW:
POGLĄDY ETYCZNE STOIKÓW:
•
•
uważali, że świat ma budowę materialną, wszystko to co nie materialne
uważali, że świat ma budowę materialną, wszystko to co nie materialne
nazywali niebytem. Twierdzili, że zarówno dusza jak i bogowie są
nazywali niebytem. Twierdzili, że zarówno dusza jak i bogowie są
materiami. Zasadą, źródłem przemian była pneuma czyli „tchnienie”-
materiami. Zasadą, źródłem przemian była pneuma czyli „tchnienie”-
wyobrażali ją sobie na podobieństwo ognia, była jakby rozumem świata,
wyobrażali ją sobie na podobieństwo ognia, była jakby rozumem świata,
który wszystko przenika i ożywia.
który wszystko przenika i ożywia.
•
•
byli przekonani, że Bóg istnieje w świecie i jest z nim identyczny- taki
byli przekonani, że Bóg istnieje w świecie i jest z nim identyczny- taki
pogląd nazywany jest panteizmem.
pogląd nazywany jest panteizmem.
•
•
istotą szczególną we wszechświecie jest człowiek i jego dusza, która
istotą szczególną we wszechświecie jest człowiek i jego dusza, która
nie jest trwalsza od ciała. Twierdzili, że siedzibą duszy jest serce,
nie jest trwalsza od ciała. Twierdzili, że siedzibą duszy jest serce,
najważniejszą częścią człowieka jest rozum, który po śmierci człowieka
najważniejszą częścią człowieka jest rozum, który po śmierci człowieka
łączy się z rozumem świata.
łączy się z rozumem świata.
•
•
głosili pogląd o łączności cnoty, rozumu i szczęścia. Cnota jest
głosili pogląd o łączności cnoty, rozumu i szczęścia. Cnota jest
dostatecznym warunkiem szczęścia, jedynym dobrem, o które warto
dostatecznym warunkiem szczęścia, jedynym dobrem, o które warto
zabiegać, wewnętrzną moralną siłą człowieka, która umożliwia mu
zabiegać, wewnętrzną moralną siłą człowieka, która umożliwia mu
opanowanie pragnień i namiętności .
opanowanie pragnień i namiętności .
•
•
wzorem osobowym etyki stoickiej był człowiek, którego właściwością
wzorem osobowym etyki stoickiej był człowiek, którego właściwością
była tzw. apatia. Według stoików było to doskonałe uniezależnienie się.
była tzw. apatia. Według stoików było to doskonałe uniezależnienie się.
Człowiek posiadający apatię w sposób beznamiętny,opanowany i
Człowiek posiadający apatię w sposób beznamiętny,opanowany i
intelektualny odnosi się do rzeczy zewnętrznych. W działaniu taki
intelektualny odnosi się do rzeczy zewnętrznych. W działaniu taki
człowiek kieruje się racjonalnym namysłem i obowiązkiem. Niczemu się
człowiek kieruje się racjonalnym namysłem i obowiązkiem. Niczemu się
nie dziwi, ani niczego się nie lęka, niestraszna mu śmierć oraz potrafi
nie dziwi, ani niczego się nie lęka, niestraszna mu śmierć oraz potrafi
rozumnie rozstać się z życiem
rozumnie rozstać się z życiem
.
.
•
•
dowodzili, że powinniśmy żyć zgodnie z rozumem a to oznacza, że
dowodzili, że powinniśmy żyć zgodnie z rozumem a to oznacza, że
człowiek
człowiek
powinien żyć zgodnie z naturą, ponieważ natura stanowi rozum.
powinien żyć zgodnie z naturą, ponieważ natura stanowi rozum.
Dlatego
Dlatego
powinniśmy się nim kierować a nie uczuciem. Dowodzili, że na
powinniśmy się nim kierować a nie uczuciem. Dowodzili, że na
człowieka
człowieka
wywierają wpływ okoliczności zewnętrzne, dlatego nad nimi należy
wywierają wpływ okoliczności zewnętrzne, dlatego nad nimi należy
zapanować, najlepiej przez uniezależnienie się.
zapanować, najlepiej przez uniezależnienie się.
• stoicy twierdzili, że prawdziwe dobro człowieka i jego szczęście
• stoicy twierdzili, że prawdziwe dobro człowieka i jego szczęście
płynie z cnoty i
płynie z cnoty i
rozumu oraz wewnętrznej harmonii. Nie należy szczęścia
rozumu oraz wewnętrznej harmonii. Nie należy szczęścia
uzależniać od bogactwa,
uzależniać od bogactwa,
przyjemności fizycznych czy innych kaprysów losu. Życie przemija,
przyjemności fizycznych czy innych kaprysów losu. Życie przemija,
a z nim wszystko
a z nim wszystko
inne, tylko ten, który w życiu kieruje się cnotą, może doznać
inne, tylko ten, który w życiu kieruje się cnotą, może doznać
prawdziwego szczęścia.
prawdziwego szczęścia.
Należy z jednakowym spokojem przyjmować wieści dobre i złe, nie
Należy z jednakowym spokojem przyjmować wieści dobre i złe, nie
należy od nich
należy od nich
uzależniać swego szczęścia.
uzależniać swego szczęścia.
Etyka stoicka była pod wieloma względami bardzo
Etyka stoicka była pod wieloma względami bardzo
rygorystyczna, ponieważ
rygorystyczna, ponieważ
droga do szczęścia wiodła przez ograniczenie ludzkich
droga do szczęścia wiodła przez ograniczenie ludzkich
pożądań.
pożądań.
TEORIA BYTU
TEORIA BYTU
W tej teorii stoicy byli materialistami,
W tej teorii stoicy byli materialistami,
dość specyficznego rodzaju. Ich
dość specyficznego rodzaju. Ich
podstawową zasadą w tej dziedzinie
podstawową zasadą w tej dziedzinie
było przyjmowanie, że wszystko co
było przyjmowanie, że wszystko co
istnieje, jest materią. Materia ta, jak i
istnieje, jest materią. Materia ta, jak i
przestrzeń ma charakter ciągły i składa
przestrzeń ma charakter ciągły i składa
się z mieszaniny żywiołów. Od
się z mieszaniny żywiołów. Od
Arystotelesa stoicy zapożyczali
Arystotelesa stoicy zapożyczali
koncepcję materii biernej oraz czynnej.
koncepcję materii biernej oraz czynnej.
MATERIA CZYNNA
MATERIA CZYNNA
Pneuma czyli „gra” rządzi światem, która jest wszechmocna i
Pneuma czyli „gra” rządzi światem, która jest wszechmocna i
nieubłagalnie dąży do swojego celu. Stoicy uważali, że człowiek
nieubłagalnie dąży do swojego celu. Stoicy uważali, że człowiek
nie ma sensu się jej przeciwstawiać. Pneuma to żywioł, który
nie ma sensu się jej przeciwstawiać. Pneuma to żywioł, który
przenika każdy fragment materii, wprowadza ją w ruch i nadaje
przenika każdy fragment materii, wprowadza ją w ruch i nadaje
jej kształt. Ma ona charakter racjonalny- jak mówili stoicy
jej kształt. Ma ona charakter racjonalny- jak mówili stoicy
tożsama z logocem czyli świadomością (uważali podobnie jak
tożsama z logocem czyli świadomością (uważali podobnie jak
Heraklit, że wszyscy ludzie są częścią tego samego rozumu
Heraklit, że wszyscy ludzie są częścią tego samego rozumu
świata), ale jest także materialna. Stoicy byli zdania, że każdy
świata), ale jest także materialna. Stoicy byli zdania, że każdy
człowiek jest światem w miniaturze, czyli mikrokosmos, będący
człowiek jest światem w miniaturze, czyli mikrokosmos, będący
odbiciem makrokosmosu. Prowadziło to do poglądu, że istnieją
odbiciem makrokosmosu. Prowadziło to do poglądu, że istnieją
powszechne prawa tzw. prawo naturalne. Prawo to opierało się na
powszechne prawa tzw. prawo naturalne. Prawo to opierało się na
wiecznym rozumie człowieka i kosmosu, nie zmienia się w
wiecznym rozumie człowieka i kosmosu, nie zmienia się w
zależności od miejsca i czasu. Wyobrażali je sobie jako rodzaj
zależności od miejsca i czasu. Wyobrażali je sobie jako rodzaj
wiatru „tchnienia”. Prawo natury dotyczyło wszystkich ludzi, a
wiatru „tchnienia”. Prawo natury dotyczyło wszystkich ludzi, a
więc także niewolników. Kodeksy prawne różnych państw stoicy
więc także niewolników. Kodeksy prawne różnych państw stoicy
traktowali jak niedoskonałe naśladownictwo praw tkwiących w
traktowali jak niedoskonałe naśladownictwo praw tkwiących w
samej naturze. Przeciwstawianie się tym prawom jest możliwe na
samej naturze. Przeciwstawianie się tym prawom jest możliwe na
krótką metę, lecz nie jest w stanie zmienić na dłuższą metę
krótką metę, lecz nie jest w stanie zmienić na dłuższą metę
ogólnego biegu wydarzeń. Wpływa także negatywnie na osoby,
ogólnego biegu wydarzeń. Wpływa także negatywnie na osoby,
które chcą „płynąć pod prąd”. Dlatego jednym rozsądnym
które chcą „płynąć pod prąd”. Dlatego jednym rozsądnym
rozwiązaniem jest akceptacja tych praw natury oraz
rozwiązaniem jest akceptacja tych praw natury oraz
przystosowanie się do nich.
przystosowanie się do nich.
MATERIA BIERNA
MATERIA BIERNA
Pneuma czyli „gra” na materii biernej napina ją i
Pneuma czyli „gra” na materii biernej napina ją i
wprowadza ją w drgania, jak skrzypek poruszający
wprowadza ją w drgania, jak skrzypek poruszający
strunami. Z ruchów „tonicznych” materii wynikają
strunami. Z ruchów „tonicznych” materii wynikają
wszystkie prawa ruchu i przemian, które sterują
wszystkie prawa ruchu i przemian, które sterują
losami świata. Pneuma nie ma charakteru osobowego
losami świata. Pneuma nie ma charakteru osobowego
lecz jest tylko specjalnego rodzaju materialnym
lecz jest tylko specjalnego rodzaju materialnym
żywiołem, ma także wiele cech boskich jak np.
żywiołem, ma także wiele cech boskich jak np.
wszechwiedze. To ona wie dokąd świat dąży i kieruje
wszechwiedze. To ona wie dokąd świat dąży i kieruje
wszystkim tak, aby ten cel osiągnąć. Dusza ludzka ma
wszystkim tak, aby ten cel osiągnąć. Dusza ludzka ma
również charakter „pneumatyczny”. Pojedyncza
również charakter „pneumatyczny”. Pojedyncza
dusza jest „napięciem” i ruchem człowieka, zarówno
dusza jest „napięciem” i ruchem człowieka, zarówno
w sensie fizycznym jak i psychicznym. Dusza nie jest
w sensie fizycznym jak i psychicznym. Dusza nie jest
jednak wieczna. Na skutek śmierci pneuma zawarta
jednak wieczna. Na skutek śmierci pneuma zawarta
w ciele człowieka „rozprasza się” a jej fragmenty
w ciele człowieka „rozprasza się” a jej fragmenty
przenikają do innych fragmentów materii biernej.
przenikają do innych fragmentów materii biernej.
POGLĄDY SŁYNNYCH
POGLĄDY SŁYNNYCH
MĘDRCÓW STOICYZMU
MĘDRCÓW STOICYZMU
ZENON Z KITION
ZENON Z KITION
•
•
grecki filozof, ur. ok. 335r. p.n.e. w Kition na Cyprze, zm.
grecki filozof, ur. ok. 335r. p.n.e. w Kition na Cyprze, zm.
ok. 264r. p.n.e., był założycielem szkoły stoickiej. Za życia stał
ok. 264r. p.n.e., był założycielem szkoły stoickiej. Za życia stał
się najsławniejszym filozofem w Atenach, a na jego wykłady
się najsławniejszym filozofem w Atenach, a na jego wykłady
ściągali uczniowie ze wszystkich stron Grecji. Dał początek
ściągali uczniowie ze wszystkich stron Grecji. Dał początek
kierunkowi zwanemu stoicyzmem, który nakazuje zachować
kierunkowi zwanemu stoicyzmem, który nakazuje zachować
spokój zarówno w cierpieniu, jak i szczęściu. Nie należy
spokój zarówno w cierpieniu, jak i szczęściu. Nie należy
poddawać się emocjom i namiętnościom. Stoicyzm łączy
poddawać się emocjom i namiętnościom. Stoicyzm łączy
racjonalne podejście z materializmem. Słynnym powiedzeniem Zenona to „fortuna
racjonalne podejście z materializmem. Słynnym powiedzeniem Zenona to „fortuna
kołem się toczy”
kołem się toczy”
•
•
poglądy Zenona:
poglądy Zenona:
– „
– „
na tym właśnie polega dzielność szczęśliwego
na tym właśnie polega dzielność szczęśliwego
i pogodnego życia, że wszystko się
i pogodnego życia, że wszystko się
czyni zgodnie z własnym głosem wewnętrznym i z wolą rządcy Wszechświata”
czyni zgodnie z własnym głosem wewnętrznym i z wolą rządcy Wszechświata”
–
–
„
„
natura dała nam jeden język, a dwoje uszu po to, ażebyśmy słuchali dwa razy więcej,
natura dała nam jeden język, a dwoje uszu po to, ażebyśmy słuchali dwa razy więcej,
niż mówimy”
niż mówimy”
•
•
słynne cytaty:
słynne cytaty:
– „
– „
Żyć w zgodzie z naturą”
Żyć w zgodzie z naturą”
– „
– „
Celem człowieka jest rozważny wybór rzeczy, które są zgodne z naturą”
Celem człowieka jest rozważny wybór rzeczy, które są zgodne z naturą”
– „
– „
Chętnego losy prowadzą, niechętnego wloką”
Chętnego losy prowadzą, niechętnego wloką”
– „
– „
Ten kto więcej grzeszy, i ten, kto mniej grzeszy, są równie dalecy od dobrego
Ten kto więcej grzeszy, i ten, kto mniej grzeszy, są równie dalecy od dobrego
postępowania”
postępowania”
– „
– „
Mędrzec nie będzie twierdzić tego, co mu się tylko wydaje, i dzięki temu nigdy nie
Mędrzec nie będzie twierdzić tego, co mu się tylko wydaje, i dzięki temu nigdy nie
przytaknie fałszowi”
przytaknie fałszowi”
– „
– „
Czyż ból i życie nie są sobie pokrewne”
Czyż ból i życie nie są sobie pokrewne”
ZENON Z ELEI
ZENON Z ELEI
•
•
ur. ok. 460 p.n.e., był twórcą dialektyki, znakomitym
ur. ok. 460 p.n.e., był twórcą dialektyki, znakomitym
filozofem, jego pisma są pełne mądrości, podobnie jak
filozofem, jego pisma są pełne mądrości, podobnie jak
Heraklit
Heraklit
możnych traktował wyniośle, ur. się w Elei, miasto które się
możnych traktował wyniośle, ur. się w Elei, miasto które się
odznaczało tym, że umiało wydawać wielkich ludzi.
odznaczało tym, że umiało wydawać wielkich ludzi.
•
•
poglądy Zenona:
poglądy Zenona:
Istnieje wiele światów, próżni natomiast nie ma. Wszystko w przyrodzie
Istnieje wiele światów, próżni natomiast nie ma. Wszystko w przyrodzie
powstaje z ciepła i zimna oraz z suchości i wilgoci, przechodzących w
powstaje z ciepła i zimna oraz z suchości i wilgoci, przechodzących w
siebie
siebie
nawzajem. Ludzie wywodzą się z ziemi a dusza jest mieszaniną czynników
nawzajem. Ludzie wywodzą się z ziemi a dusza jest mieszaniną czynników
wyżej wymienionych, przy czym żaden z nich nie bierze góry nad nimi.
wyżej wymienionych, przy czym żaden z nich nie bierze góry nad nimi.
Nie
Nie
znosił nagany; a gdy mu to wytykano, powiedział: „Gdyby nagana mi była
znosił nagany; a gdy mu to wytykano, powiedział: „Gdyby nagana mi była
obojętna, to nie zważałbym także na pochwały”
obojętna, to nie zważałbym także na pochwały”
CHRYZYP Z SOLOI
CHRYZYP Z SOLOI
•
•
syn Apolloniosa, ur. 277- 208 p.n.e., uczeń Kleantesa,
syn Apolloniosa, ur. 277- 208 p.n.e., uczeń Kleantesa,
zwany
zwany
był drugim założycielem stoicyzmu, gdyż wpłynął na
był drugim założycielem stoicyzmu, gdyż wpłynął na
rozpowszechnienie doktryny stoickiej czyniąc ją jednym z
rozpowszechnienie doktryny stoickiej czyniąc ją jednym z
najbardziej wpływowych prądów myślowych starożytnej
najbardziej wpływowych prądów myślowych starożytnej
Grecji i Rzymu, znakomity dialektyk, swą pracowitością
Grecji i Rzymu, znakomity dialektyk, swą pracowitością
przewyższał wszystkich filozofów, czego dowodzi liczba jego
przewyższał wszystkich filozofów, czego dowodzi liczba jego
pism- przeszło siedemset pięć, twórca pojęcia dysjunkcji.
pism- przeszło siedemset pięć, twórca pojęcia dysjunkcji.
•
•
poglądy Chryzypa:
poglądy Chryzypa:
•
•
Wierzył, że cnota jest cechą duszy, złączona jest też z duszą i ciałem. W celu
Wierzył, że cnota jest cechą duszy, złączona jest też z duszą i ciałem. W celu
zachowania zdrowia powinniśmy utrzymać harmonię miedzy nimi.
zachowania zdrowia powinniśmy utrzymać harmonię miedzy nimi.
•
•
Nauczał, że szlachectwo powinno być nabyte, a nie dziedziczne. Skoro wszyscy
Nauczał, że szlachectwo powinno być nabyte, a nie dziedziczne. Skoro wszyscy
pochodzimy z tego samego, boskiego źródła powinno być zdobywane na drodze
pochodzimy z tego samego, boskiego źródła powinno być zdobywane na drodze
udowodnienia swojej cnoty.
udowodnienia swojej cnoty.
•
•
Sądził, że logos jest kształtowany przez naturę i społeczeństwo.
Sądził, że logos jest kształtowany przez naturę i społeczeństwo.
•
•
Człowiek powinien starać się być altruistą. Powinien też starać
Człowiek powinien starać się być altruistą. Powinien też starać
się być życzliwym
się być życzliwym
względem reszty społeczeństwa w celu utrzymania porządku.
względem reszty społeczeństwa w celu utrzymania porządku.
• Uważał, że ludzie powinni starać się być różni od zwierząt
• Uważał, że ludzie powinni starać się być różni od zwierząt
poprzez preferowanie
poprzez preferowanie
typowo ludzkich cech.
typowo ludzkich cech.
• Pneuma, materia czynna jest odpowiedzialna za wzrost i jest
• Pneuma, materia czynna jest odpowiedzialna za wzrost i jest
źródłem ruchu w
źródłem ruchu w
świecie poprzez ”napinanie” i wprowadzenie w drgania „tonalne”
świecie poprzez ”napinanie” i wprowadzenie w drgania „tonalne”
materii biernej.
materii biernej.
• Uważał, że zdania mogą przyjmować jedynie dwie wartości
• Uważał, że zdania mogą przyjmować jedynie dwie wartości
logiczne czyli prawdę
logiczne czyli prawdę
albo fałsz.
albo fałsz.
• Twierdził, że wszystkim kieruje przeznaczenie i od niego jest
• Twierdził, że wszystkim kieruje przeznaczenie i od niego jest
wszystko zależne.
wszystko zależne.
• Uważał, że przeszłość jest niezmienna i rzeczy, które mogą się
• Uważał, że przeszłość jest niezmienna i rzeczy, które mogą się
wydarzyć
wydarzyć
niekoniecznie muszą lecz po prostu mogą się wydarzyć. Podobnie
niekoniecznie muszą lecz po prostu mogą się wydarzyć. Podobnie
wszystkie
wszystkie
rzeczy, które zgodnie z przeznaczeniem powinny się zdarzyć,
rzeczy, które zgodnie z przeznaczeniem powinny się zdarzyć,
dzieją się w
dzieją się w
określonym porządku (np. najpierw trzeba siać żeby potem
określonym porządku (np. najpierw trzeba siać żeby potem
zbierać).
zbierać).
• Uczył także o konieczności istnienia zła z uwagi na jego
• Uczył także o konieczności istnienia zła z uwagi na jego
wzajemną zależność z
wzajemną zależność z
istnieniem dobra, więc niektóre zło jest rezultatem dobra.
istnieniem dobra, więc niektóre zło jest rezultatem dobra.
CECHY MĘDRCA
CECHY MĘDRCA
•
•
Za najważniejsze dobro i szczęście człowieka uznawał cnotę.
Za najważniejsze dobro i szczęście człowieka uznawał cnotę.
•
•
Dążył do osiągnięcia cnoty- pełnego przystosowania się do świata,
Dążył do osiągnięcia cnoty- pełnego przystosowania się do świata,
zaakceptowania rządzących nim praw natury.
zaakceptowania rządzących nim praw natury.
•
•
Postępuje zgodnie z własną wolą i rozumną naturą.
Postępuje zgodnie z własną wolą i rozumną naturą.
•
•
Dążył do idealnego stanu, zwanego apatią. Człowiek w takim stanie
Dążył do idealnego stanu, zwanego apatią. Człowiek w takim stanie
niczym
niczym
się nie martwi, niczego nie pragnie.
się nie martwi, niczego nie pragnie.
•
•
Podporządkowany pneumie- rozumowi wszechświata, sile napędzającej
Podporządkowany pneumie- rozumowi wszechświata, sile napędzającej
przyrodę.
przyrodę.
•
•
Człowiek nie ulegający emocjom o bogatym wnętrzu, wolny.
Człowiek nie ulegający emocjom o bogatym wnętrzu, wolny.
•
•
Powinien widzieć celowość wszelkich przemian w naturze i godzić się z
Powinien widzieć celowość wszelkich przemian w naturze i godzić się z
nimi.
nimi.
Wzorzec mędrca stoickiego niewątpliwie mógłby być wzorem
Wzorzec mędrca stoickiego niewątpliwie mógłby być wzorem
postępowania dla każdego człowieka w dzisiejszych czasach.
postępowania dla każdego człowieka w dzisiejszych czasach.
Gdyby
Gdyby
człowiek postępował zgodnie z takimi zasadami jakie
człowiek postępował zgodnie z takimi zasadami jakie
uznawali stoicy,
uznawali stoicy,
świat byłby dziś na pewno inny, dużo lepszy.
świat byłby dziś na pewno inny, dużo lepszy.
EPIKTET Z HIERAPOLIS
EPIKTET Z HIERAPOLIS
•
•
był filozofem rzymskim, ur. ok. 50- 130 p.n.e., jeden z
był filozofem rzymskim, ur. ok. 50- 130 p.n.e., jeden z
reprezentantów stoicyzmu, był wyzwoleńcem, jako nauczyciel i
reprezentantów stoicyzmu, był wyzwoleńcem, jako nauczyciel i
wychowawca, uzdrowiciel ludzkości, miał budzić jej sumienie i
wychowawca, uzdrowiciel ludzkości, miał budzić jej sumienie i
poczucie grzechu, odwracać od zguby i cierpienia oraz wskazać
poczucie grzechu, odwracać od zguby i cierpienia oraz wskazać
drogę wiodącą do szczęścia, twórca szkoły w Nikopolis.
drogę wiodącą do szczęścia, twórca szkoły w Nikopolis.
•
•
poglądy Epikteta:
poglądy Epikteta:
•
•
Pragnął uwolnić człowieka od strachu przed bogami i dlatego odmówił im wszelkiego wpływu na los
Pragnął uwolnić człowieka od strachu przed bogami i dlatego odmówił im wszelkiego wpływu na los
świata.
świata.
•
•
Chciał uczynić człowieka panem własnego losu. Sądził, że życie jego ma samoistną wartość, że nie
Chciał uczynić człowieka panem własnego losu. Sądził, że życie jego ma samoistną wartość, że nie
jest poddane żadnym nieuchronnym koniecznością, że człowiek jest zawsze panem własnej
jest poddane żadnym nieuchronnym koniecznością, że człowiek jest zawsze panem własnej
przyszłości, wolne zaś i spontaniczne działanie jego najwyższym dobrem.
przyszłości, wolne zaś i spontaniczne działanie jego najwyższym dobrem.
•
•
Sądził, że cel najwyższy- szczęście można osiągnąć respektując wymogi cielesnej natury, unikając
Sądził, że cel najwyższy- szczęście można osiągnąć respektując wymogi cielesnej natury, unikając
cierpienia, żyjąc rozumnie i przyjemnie.
cierpienia, żyjąc rozumnie i przyjemnie.
•
•
Twierdził, że wolność człowieka można osiągnąć wtedy, gdy w naszym życiu zapanują wartości
Twierdził, że wolność człowieka można osiągnąć wtedy, gdy w naszym życiu zapanują wartości
duchowe oraz wtedy, kiedy zapanujemy nad swoimi pragnieniami.
duchowe oraz wtedy, kiedy zapanujemy nad swoimi pragnieniami.
•
•
Świat rządzony przez opatrzność jest rozumny i doskonały. Zasługuje też w pełni na to, aby
Świat rządzony przez opatrzność jest rozumny i doskonały. Zasługuje też w pełni na to, aby
człowiek przyjął to dobrowolnie, pogodził się z nim. Wszelki bunt może przynieść człowiekowi
człowiek przyjął to dobrowolnie, pogodził się z nim. Wszelki bunt może przynieść człowiekowi
tylko nieszczęście, zgoda zaś na rzeczywistość- pogodę wewnętrzną, duchową pociechę i moralną
tylko nieszczęście, zgoda zaś na rzeczywistość- pogodę wewnętrzną, duchową pociechę i moralną
siłę.
siłę.
HYMN
HYMN
KLEANDESA
KLEANDESA
„
„
prowadź mnie tedy, Zeusie, i ty,
prowadź mnie tedy, Zeusie, i ty,
przeznaczenie.
przeznaczenie.
Rad pójdę i bez zwłoki na wasze skinienie,
Rad pójdę i bez zwłoki na wasze skinienie,
Jaką z życiu mi losy wyznaczyły drogę:
Jaką z życiu mi losy wyznaczyły drogę:
Bunt- zbrodnią, iść- konieczność, skargi- nie
Bunt- zbrodnią, iść- konieczność, skargi- nie
pomogą…
pomogą…
Kto przed potęgą losu gnie czoło beztroskie,
Kto przed potęgą losu gnie czoło beztroskie,
Ten dla mnie mędrzec, poznał tajemnice
Ten dla mnie mędrzec, poznał tajemnice
boskie…”
boskie…”
•
•
W cytowanych strofach hymnu Kleantesa zawarte jest
W cytowanych strofach hymnu Kleantesa zawarte jest
przekonanie, iż od losu nie
przekonanie, iż od losu nie
ma i nie może być żadnej apelacji, że należy się z nim pogodzić.
ma i nie może być żadnej apelacji, że należy się z nim pogodzić.
Nie wymaga ona
Nie wymaga ona
bezpłodnego buntu, lecz świadomego udziału i rozumnej zgody,
bezpłodnego buntu, lecz świadomego udziału i rozumnej zgody,
zaufania do
zaufania do
bóstwa i akceptacji jego postanowień. Albowiem rzeczą
bóstwa i akceptacji jego postanowień. Albowiem rzeczą
rozsądną i słuszną jest
rozsądną i słuszną jest
uznać istniejący konieczny i racjonalny porządek świata. Mówi o
uznać istniejący konieczny i racjonalny porządek świata. Mówi o
nim nauka. Ale
nim nauka. Ale
naukę uprawiamy nie po to, aby otaczający świat zmienić.
naukę uprawiamy nie po to, aby otaczający świat zmienić.
Poznajemy
Poznajemy
rzeczywistość, aby stosownie do tej wiedzy zmienić i doskonalić
rzeczywistość, aby stosownie do tej wiedzy zmienić i doskonalić
samego siebie.
samego siebie.
•
•
Sytuacja człowieka w świecie jest sytuacją aktora. Bierze udział
Sytuacja człowieka w świecie jest sytuacją aktora. Bierze udział
w gigantycznym
w gigantycznym
spektaklu, uczestnicząc w dramacie, którego sam nie napisał, i
spektaklu, uczestnicząc w dramacie, którego sam nie napisał, i
gra rolę, której sam
gra rolę, której sam
sobie nie wybrał. Albowiem sztuka została ułożona wcześniej, a
sobie nie wybrał. Albowiem sztuka została ułożona wcześniej, a
role rozdzielone
role rozdzielone
przez reżysera. Nie od człowieka zależy, czy przypadnie mu w
przez reżysera. Nie od człowieka zależy, czy przypadnie mu w
udziale rola żebraka
udziale rola żebraka
czy bogacza, kaleki czy atlety, monarchy czy zwykłego
czy bogacza, kaleki czy atlety, monarchy czy zwykłego
obywatela. Człowiekowi
obywatela. Człowiekowi
pozostaje jedynie wysiłek, aby odegrać przeznaczoną mu rolę po
pozostaje jedynie wysiłek, aby odegrać przeznaczoną mu rolę po
mistrzowsku,
mistrzowsku,
najlepiej jak tylko może. Powinien dokładać starań, żeby z
najlepiej jak tylko może. Powinien dokładać starań, żeby z
należytym porządkiem i
należytym porządkiem i
całkowitym posłuszeństwem wobec Boga wypełniać swoje
całkowitym posłuszeństwem wobec Boga wypełniać swoje
zadanie na świecie.
zadanie na świecie.
Szkoły stoickie
Szkoły stoickie
1.Stara szkoła stoicka
1.Stara szkoła stoicka
2.Mediostoicyzm (średnia
2.Mediostoicyzm (średnia
szkoła)
szkoła)
3.Neostoicym(młodsza
3.Neostoicym(młodsza
szkoła)
szkoła)
STARA
STARA
SZKOŁA STOICKA
SZKOŁA STOICKA
Stara szkoła stoicka
Stara szkoła stoicka
przedstawiciele:
przedstawiciele:
(ur. ok. 333/332, zm. 262 p.n.e., twórca stoicyzmu)
(ur. ok. 333/332, zm. 262 p.n.e., twórca stoicyzmu)
(dysydencki uczeń Zenona)
Herillos z Kartaginy
Herillos z Kartaginy
(naśladowca Aristona)
(naśladowca Aristona)
Perseusz z Kition
Perseusz z Kition
(zm. ok. 244 p.n.e.), najsławniejszy uczeń Zenona
(zm. ok. 244 p.n.e.), najsławniejszy uczeń Zenona
Kleantes z Assos
Kleantes z Assos
(w 262 objął po Zenonie kierownictwo Portyku,
(w 262 objął po Zenonie kierownictwo Portyku,
zm. między 233 a 231 p.n.e.)
zm. między 233 a 231 p.n.e.)
Chryzyp z Soloj
Chryzyp z Soloj
(ur. między 281 a 277, zm. 208/204 p.n.e.), uważany
(ur. między 281 a 277, zm. 208/204 p.n.e.), uważany
za drugiego założyciela stoicyzmu
za drugiego założyciela stoicyzmu
Zenon z Tarsu
Zenon z Tarsu
(uczeń Chryzypa i jego następca)
(uczeń Chryzypa i jego następca)
Diogenes z Babilonu
Diogenes z Babilonu
(następca Zenona z Tarsu)
(następca Zenona z Tarsu)
Antypater z Tarsu
Antypater z Tarsu
(popełnił samobójstwo przed 129 p.n.e.)
(popełnił samobójstwo przed 129 p.n.e.)
Apollodoros z Seleucji
Apollodoros z Seleucji
(uczeń Diogenesa z Babilonu)
(uczeń Diogenesa z Babilonu)
Archedemos z Tarsu
Archedemos z Tarsu
(założył swoją szkołę w Babilonie)
(założył swoją szkołę w Babilonie)
Boetos z Sydonu
Boetos z Sydonu
Stara szkoła
Stara szkoła
stoicka
stoicka
Stara szkoła stoicka
Stara szkoła stoicka
-
-
założycielem tej szkoły był Zenon z Kition, jego następcami byli
założycielem tej szkoły był Zenon z Kition, jego następcami byli
Chryzyp i Kleantes
Chryzyp i Kleantes
- szkoła ta za najważniejsze uznawała rozwiązanie problemu
- szkoła ta za najważniejsze uznawała rozwiązanie problemu
życia i znalezienie spokoju ducha
życia i znalezienie spokoju ducha
- uważali że człowiek może sam osiągnąć całkowitą pewność co
- uważali że człowiek może sam osiągnąć całkowitą pewność co
do prawdy, a pogoda ducha może wynikać tylko z jej
do prawdy, a pogoda ducha może wynikać tylko z jej
osiągnięcia i pełnego jej posiadania.
osiągnięcia i pełnego jej posiadania.
- w celu dochodzenia do prawdy podzielono filozofie na 3 działy :
- w celu dochodzenia do prawdy podzielono filozofie na 3 działy :
logikę
logikę
- służąca do obrony sądów / poglądów,
- służąca do obrony sądów / poglądów,
fizykę
fizykę
- przedstawiająca obraz rzeczywistości,
- przedstawiająca obraz rzeczywistości,
etykę
etykę
- będąca owocem rozmyślań.
- będąca owocem rozmyślań.
Logika
Logika
Dzielono ja na :
Dzielono ja na :
dialektykę - uznając możliwość dyskursu
dialektykę - uznając możliwość dyskursu
za pomocą argumentów,
za pomocą argumentów,
retorykę - przedstawianie poglądów w
retorykę - przedstawianie poglądów w
sposób krasomówczy
sposób krasomówczy
Jako kryteria prawdy przyjęto :
Jako kryteria prawdy przyjęto :
wrażenia zmysłowe,
wrażenia zmysłowe,
przedstawienie kataleptyczne (obejmujące
przedstawienie kataleptyczne (obejmujące
całość) - doświadczenie ogólności,
całość) - doświadczenie ogólności,
poznanie rozumowe.
poznanie rozumowe.
Fizyka
Fizyka
-
-
Fizyka stoików opisuje całą rzeczywistość, a zbudowano ją ze względu na etykę
Fizyka stoików opisuje całą rzeczywistość, a zbudowano ją ze względu na etykę
-Bóg stoików utożsamiany jest z kosmosem. Bóg jest wszystkim i jest we
-Bóg stoików utożsamiany jest z kosmosem. Bóg jest wszystkim i jest we
wszystkim (monizm panteistyczny)
wszystkim (monizm panteistyczny)
-Nauczali iż całe stworzenie istnieje i działa celowo, że nad światem czuwa
-Nauczali iż całe stworzenie istnieje i działa celowo, że nad światem czuwa
opatrzność, która jednak nie zajmuje się poszczególnymi ludzmi lecz bardziej
opatrzność, która jednak nie zajmuje się poszczególnymi ludzmi lecz bardziej
całym gatunkiem
całym gatunkiem
-Uważali, że świat jest skończony i że powstał - zatem zostanie także zniszczony
-Uważali, że świat jest skończony i że powstał - zatem zostanie także zniszczony
-Człowiek zajmuje główne miejsce w świecie i zbudowany jest z ciała i duszy,
-Człowiek zajmuje główne miejsce w świecie i zbudowany jest z ciała i duszy,
która także jest materialna. W duszy wyodrębnili :
która także jest materialna. W duszy wyodrębnili :
rozum,
rozum,
pięć zmysłów,
pięć zmysłów,
część kierująca fonacją ( dźwiękotwórczą )
część kierująca fonacją ( dźwiękotwórczą )
część kierującą rodzeniem.
część kierującą rodzeniem.
-Dusza jeszcze przez pewien czas istnieje po śmierci, przy czym dusza mędrca
-Dusza jeszcze przez pewien czas istnieje po śmierci, przy czym dusza mędrca
trwa do czasu zaognienia (zniszczenia świata) a zwykłych ludzi o wiele krócej
trwa do czasu zaognienia (zniszczenia świata) a zwykłych ludzi o wiele krócej
Etyka
Etyka
-Celem życia dla stoików jest osiągnięcie szczęścia, a etyka ma określić co jest
-Celem życia dla stoików jest osiągnięcie szczęścia, a etyka ma określić co jest
naprawdę szczęściem i jak je osiągnąć
naprawdę szczęściem i jak je osiągnąć
-Ideałem dla stoików jest życie zgodne z naturą
-Ideałem dla stoików jest życie zgodne z naturą
-Stoicy dzielili rzeczy, ze względu na ich wartość moralną, na :
-Stoicy dzielili rzeczy, ze względu na ich wartość moralną, na :
dobre moralnie,
dobre moralnie,
złe moralnie,
złe moralnie,
obojętne moralnie.
obojętne moralnie.
-Dobre moralnie jest to co zachowuje i powoduje wzrost naszego bytu, natomiast
-Dobre moralnie jest to co zachowuje i powoduje wzrost naszego bytu, natomiast
złem jest to co mu zagraża i go pomniejsza, Za obojętne moralnie uważali te
złem jest to co mu zagraża i go pomniejsza, Za obojętne moralnie uważali te
rzeczy które dotyczą naszej natury fizycznej i biologicznej ( związane z
rzeczy które dotyczą naszej natury fizycznej i biologicznej ( związane z
ciałem) np.:życie i śmierć, bogactwo i ubóstwo
ciałem) np.:życie i śmierć, bogactwo i ubóstwo
-Cnota - to wiedza o tym co dobre a co złe, co należy wybierać, a czego unikać.
-Cnota - to wiedza o tym co dobre a co złe, co należy wybierać, a czego unikać.
Wyróżniali 4 cnoty kardynalne którym podporządkowywali wszystkie inne
Wyróżniali 4 cnoty kardynalne którym podporządkowywali wszystkie inne
cnoty :
cnoty :
mądrość,
mądrość,
umiarkowanie,
umiarkowanie,
męstwo,
męstwo,
sprawiedliwość.
sprawiedliwość.
MEDIOSTOICYZM
MEDIOSTOICYZM
(ŚREDNIA
(ŚREDNIA
SZKOŁA)
SZKOŁA)
Mediostoicyzm
Mediostoicyzm
przedstawiciele:
przedstawiciele:
Panajtios z Rodos
Panajtios z Rodos
(ur. ok. 185 p.n.e.), główna postać nurtu
(ur. ok. 185 p.n.e.), główna postać nurtu
Hekaton z Rodos
Hekaton z Rodos
(uczeń Panaitiosa)
(uczeń Panaitiosa)
Mnezarchos z Aten
Mnezarchos z Aten
(uczeń Panaitiosa)
(uczeń Panaitiosa)
Dardanos z Aten
Dardanos z Aten
(uczeń Panaitiosa)
(uczeń Panaitiosa)
Stratokles z Rodos
Stratokles z Rodos
(uczeń Panaitiosa)
(uczeń Panaitiosa)
Antypater z Tyru
Antypater z Tyru
(uczeń Stratoklesa)
(uczeń Stratoklesa)
Apollonios z Tyru
Apollonios z Tyru
Posejdonios z Apamei
Posejdonios z Apamei
(ur. pomiędzy 140 a 130 p.n.e. -zm.
(ur. pomiędzy 140 a 130 p.n.e. -zm.
ok. 51 p.n.e.), główna postać nurtu
ok. 51 p.n.e.), główna postać nurtu
Fajnias
Fajnias
(uczeń Posejdoniosa)
(uczeń Posejdoniosa)
Jazon z Nyssy
Jazon z Nyssy
(wnuk Posejdoniosa, objął kierownictwo
(wnuk Posejdoniosa, objął kierownictwo
szkoły po jego śmierci)
szkoły po jego śmierci)
Asklepiodotos
Asklepiodotos
Mediostoicyzm
Mediostoicyzm
•
•
Stoicyzm okresu średniego
Stoicyzm okresu średniego
przepełniony duchem eklektyzmu
przepełniony duchem eklektyzmu
uwzględniającego krytykę
uwzględniającego krytykę
sceptyków, nowego ducha
sceptyków, nowego ducha
rzymskiego, nauki Platona i Perypatu
rzymskiego, nauki Platona i Perypatu
- szkoły Arystotelesa.
- szkoły Arystotelesa.
Nurt tego okresu reprezentują :
Nurt tego okresu reprezentują :
Panaitios
Panaitios
i
i
Posejdonios
Posejdonios
.
.
Panaitios
Panaitios
-Dzieli cnotę na:
-Dzieli cnotę na:
*cnotę teoretyczną - mądrość ,
*cnotę teoretyczną - mądrość ,
*cnoty praktyczne - sprawiedliwość ,
*cnoty praktyczne - sprawiedliwość ,
wielkoduszność i umiarkowanie .
wielkoduszność i umiarkowanie .
-Odrzucał apatie (beznamiętność), głosząc
-Odrzucał apatie (beznamiętność), głosząc
zadowolenie i radość życia (euthumia), która
zadowolenie i radość życia (euthumia), która
wypływa z pokoju ze sobą i rzeczami. Głosił życie
wypływa z pokoju ze sobą i rzeczami. Głosił życie
według dyspozycji jakimi obdarzyła nas natura,
według dyspozycji jakimi obdarzyła nas natura,
czyli przesunął ciężar życia zgodnego z naturą w
czyli przesunął ciężar życia zgodnego z naturą w
stronę indywidualności. (humanizm Panotiosa)
stronę indywidualności. (humanizm Panotiosa)
Posejdonios
Posejdonios
-
-
Posejdonios
Posejdonios
kroczył droga wyznaczoną przez swego
kroczył droga wyznaczoną przez swego
mistrza Panaitiosa, lecz nie został scholarchą Portyku
mistrza Panaitiosa, lecz nie został scholarchą Portyku
w Atenach lecz stworzył własną szkołę na wyspie
w Atenach lecz stworzył własną szkołę na wyspie
Rodos. W swoich czasach był znanym i cenionym
Rodos. W swoich czasach był znanym i cenionym
nauczycielem.
nauczycielem.
-Nauczał że świat ma koniec.
-Nauczał że świat ma koniec.
-Posejdonios był najbardziej wszechstronnym umysłem
-Posejdonios był najbardziej wszechstronnym umysłem
jaki wydala Grecja od czasów Arystotelesa (ogromny
jaki wydala Grecja od czasów Arystotelesa (ogromny
wkład w nauki geograficzne, meteorologie i
wkład w nauki geograficzne, meteorologie i
matematykę).
matematykę).
NEOSTOICYZM
NEOSTOICYZM
(MŁODSZA
(MŁODSZA
SZKOŁA)
SZKOŁA)
Neostoicyzm,
Neostoicyzm,
przedstawiciele:
przedstawiciele:
Seneka Młodszy
Seneka Młodszy
(I w. p.n.e. – I w n.e.)
(I w. p.n.e. – I w n.e.)
Muzoniusz Rufus
Muzoniusz Rufus
(ur. ok. 30 n.e.)
(ur. ok. 30 n.e.)
Epiktet
Epiktet
(ur. 50 – 60 n.e., filozof
(ur. 50 – 60 n.e., filozof
niewolnik)
niewolnik)
Marek Aureliusz
Marek Aureliusz
(ur. 121 n.e., zm. 180
(ur. 121 n.e., zm. 180
n.e., cesarz filozof)
n.e., cesarz filozof)
Hierokles
Hierokles
Lucjusz Anneusz Kornutus
Lucjusz Anneusz Kornutus
(I w. p.n.e.)
(I w. p.n.e.)
Chairemon
Chairemon
Seneka
Seneka
-
-
Uważał, że należy szukać prawdy w różnych ścieżkach i przyjmować
Uważał, że należy szukać prawdy w różnych ścieżkach i przyjmować
ją choćby to było sprzeczne z nauką Stoi.
ją choćby to było sprzeczne z nauką Stoi.
-W nauce o bogu i tym co boskie często się waha przechodząc z
-W nauce o bogu i tym co boskie często się waha przechodząc z
panteizmu do spirytualizmu.
panteizmu do spirytualizmu.
-Uczył, że sumienie jest duchowa, moralną siłą człowieka, gdzie
-Uczył, że sumienie jest duchowa, moralną siłą człowieka, gdzie
została wpisana świadomość dobra i zła i zalecał codzienny
została wpisana świadomość dobra i zła i zalecał codzienny
rachunek sumienia.
rachunek sumienia.
-Jako pierwszy nauczał o woli jako różnej od władzy poznawczej.
-Jako pierwszy nauczał o woli jako różnej od władzy poznawczej.
-Posiadał bardzo silne poczucie grzechu i winy, które plami każdego
-Posiadał bardzo silne poczucie grzechu i winy, które plami każdego
człowieka - twierdził że człowiek z natury jest grzeszny.
człowieka - twierdził że człowiek z natury jest grzeszny.
Muzoniusz Rufus
Muzoniusz Rufus
-
-
Mocno skupiony na praktyce, ograniczał
Mocno skupiony na praktyce, ograniczał
teoretyczne rozważania.
teoretyczne rozważania.
-Twierdził że urzeczywistnia się filozofię przez
-Twierdził że urzeczywistnia się filozofię przez
ćwiczenie
ćwiczenie
-Uważał że odpowiednim dla filozofa sposobem na
-Uważał że odpowiednim dla filozofa sposobem na
zdobywanie środków do życia jest rolnictwo co
zdobywanie środków do życia jest rolnictwo co
pozwala praktykować trud poprzez ciągłe
pozwala praktykować trud poprzez ciągłe
ćwiczenie.
ćwiczenie.
-Wychwalał instytucje małżeńską.
-Wychwalał instytucje małżeńską.
-Głosił ideę przebaczenia i naśladowania boga.
-Głosił ideę przebaczenia i naśladowania boga.
Epiktet
Epiktet
-Cechy nauki Epikteta :
-Cechy nauki Epikteta :
zainteresowanie głównie etyką,
zainteresowanie głównie etyką,
głębokie poczucie życia wewnętrznego,
głębokie poczucie życia wewnętrznego,
silne poczucie związku człowieka z Bogiem,
silne poczucie związku człowieka z Bogiem,
wyraźny nastrój religijny
wyraźny nastrój religijny
-Dzieli rzeczy na:
-Dzieli rzeczy na:
te które są w naszej mocy
te które są w naszej mocy
Epiktet do tej grupy zalicza: wybór dobra lub zła,
Epiktet do tej grupy zalicza: wybór dobra lub zła,
nasze pragnienia, popędy ... itd., wszystkie rzeczy
nasze pragnienia, popędy ... itd., wszystkie rzeczy
które są naszym dziełem
które są naszym dziełem
te które są poza naszą mocą
te które są poza naszą mocą
Epiktet do tej grupy zalicza: ciało, mienie, sławę,
Epiktet do tej grupy zalicza: ciało, mienie, sławę,
godności... itd.
godności... itd.
Bibliografia:
Bibliografia:
*
*
Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów,
Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów,
wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
Warszawa 1984, tom I, II
Warszawa 1984, tom I, II
*
*
Adam Sikora, Spotkanie z Filozofią, wyd. Państwowe
Adam Sikora, Spotkanie z Filozofią, wyd. Państwowe
Wydawnictwo „ Iskry”, Warszawa 1965.
Wydawnictwo „ Iskry”, Warszawa 1965.
*
*
Jostein Gaarder, Świat Zofii, wyd. Jacek Santorski & CO,
Jostein Gaarder, Świat Zofii, wyd. Jacek Santorski & CO,
Warszawa 1998.
Warszawa 1998.
*
*
Leszek Kasprzyk, Adam Węgrzecki, Wprowadzenie do
Leszek Kasprzyk, Adam Węgrzecki, Wprowadzenie do
filozofii, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
filozofii, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
Warszawa 1975.
Warszawa 1975.
* Jan Legowicz, Zarys historii filozofii, wyd. Wiedza
* Jan Legowicz, Zarys historii filozofii, wyd. Wiedza
Powszechna, Warszawa 1976
Powszechna, Warszawa 1976
* Historia Filozofii, Książka i wiedza 1961
* Historia Filozofii, Książka i wiedza 1961
Dziękujemy za uwagę
Dziękujemy za uwagę